Inventaris van het huidige aanbod voor leren gericht op duurzaam wonen en bouwen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inventaris van het huidige aanbod voor leren gericht op duurzaam wonen en bouwen"

Transcriptie

1 INSTITUUT VOOR MILIEUKUNDE Studieopdracht: Duurzaam wonen en bouwen als hefboom voor educatie voor duurzame ontwikkeling. Doorlichting van actoren, aanbod en omkadering en aanbevelingen voor het beleid Inventaris van het huidige aanbod voor leren gericht op duurzaam wonen en bouwen Universiteit Antwerpen - Instituut voor Milieukunde In opdracht van de Vlaamse Overheid, Departement Leefmilieu, Natuur en Energie Oktober 2007 Onderzoeksmedewerkster: Veerle Arren Promotor: Eric de Deckere Universiteit Antwerpen - Instituut voor Milieukunde Campus Drie Eiken, D.P001, Universiteitsplein 1, B-2610 Wilrijk tel. *32 (0) fax. *32 (0)

2

3 Inhoud Lijst van tabellen Inleiding Educatie voor Duurzame Ontwikkeling (EDO) Duurzaam wonen en bouwen (DuWoBo) Doelstelling Methodologie Deel A: Eerste inventarisatie, voorbereiding referentiekader en consultatieronde Deel B: Uitgebreide inventarisatie d.m.v. consultatieronde met de actoren Deel C: Evaluatie van de inventaris en formulering van aanbevelingen Formeel leren: inventaris van het huidige aanbod rond duurzaam wonen en bouwen Secundair Onderwijs (SO) Algemeen Secundair Onderwijs (ASO) Technisch Secundair Onderwijs (TSO) Beroepssecundair Onderwijs (BSO) Deeltijds Beroepssecundair Onderwijs (DBSO) Kunstsecundair Onderwijs (KSO) Aanvraag Federatie van Rudolf Steinerscholen in Vlaanderen Leertijd Hoger Onderwijs Professioneel gerichte Bacheloropleidingen Academische gerichte Bacheloropleidingen Masteropleidingen Postacademische opleidingen Volwassenenonderwijs Onderwijs voor Sociale Promotie (OSP) Basiseducatie Begeleid Individueel Studeren (BIS) (Ondernemers)opleidingen aangeboden door Syntra Vlaanderen Stageovereenkomst Syntra Beroepsopleidingen aangeboden door VDAB Niet-formeel leren: inventaris van het huidige aanbod rond duurzaam wonen en bouwen Regionale volkshogescholen Vormingplus Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB) Edutec Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) Bouwunie Vlaamse Confederatie Bouw (VCB) Opleidingscentrum Hout (OCH) Koninklijke Vereniging van Belgische Gasvaklieden (KVBG) Nelectra Vormingscentrum van de elektrotechnische sector (Vormelek vzw) Cedicol Koninklijke Technische Vereniging van de verwarming- en verluchtingsnijverheid en van de aanverwante takken (ATIC) Federatie van de technologische industrie (Agoria) Inhoud 3

4 4.14. Ventibel Cevora Koninklijke Vlaamse Ingenieursvereniging Technologisch Instituut (K VIV-TI) Vlaamse Ingenieurskamer vzw (VIK) Nationaal Architectenverbond (NAV) Orde van Architecten Bond van Vlaamse Architecten vzw (BVA) Vlaams Architectuurinstituut (VAi) Vlaams Bouwmeester Beroepsinstituut voor Vastgoedmakelaars (BIV) Vlaams Instituut Vastgoedopleiding (VIVO vzw) Kluwer opleidingen Vakbonden Algemeen Christelijk Vakverbond (ACV) Socialistisch Algemeen Belgisch Vakverbond (ABVV) Algemene Centrale der Liberale Vakbonden van België (ACLVB) Arbeid en Milieu (A&M) Provinciale overheden Provincie West-Vlaanderen Provincie Oost-Vlaanderen Provincie Antwerpen Provincie Vlaams-Brabant Provincie Limburg Europees Centrum voor Restauratietechnieken (ECR vzw) Vlaams Steunpunt Lokale Netwerken (SLN) Levanto - Centrum Ecologische Opleidingen (CEON) Fabrikantenopleidingen Informeel leren: inventaris van het huidige aanbod rond duurzaam wonen en bouwen Netwerken Transitiearena Duurzaam Wonen en Bouwen Peterschapsprojecten Bouwunie Eco-bouwpools (VIBE vzw) Peterschapsprojecten startende architecten (a+a) Internetplatform voor milieubewuste architecten: Ecodesign Vlaams netwerk van ondernemingen (VOKA) Samenwerkingsprotocol VLAO en NAV Educatieve (voorbeeld)projecten en NGO s EcoHuis Antwerpen (EHA!) Kamp C Centrum Duurzaam Bouwen (CeDuBo) Provinciaal Instituut voor Milieu Educatie (PIME) Vlaams Instituut voor Bio-ecologisch bouwen en wonen (VIBE vzw) Passiefhuis-Platform (PHP) Steunpunt Duurzaam Bouwen Limburg Dialoog vzw Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (BBL) Global Rivers Environmental Education Network (GREEN Belgium) Milieuadvieswinkel (MAW) Inhoud 4

5 Organisatie voor Duurzame Energie Vlaanderen (ODE-Vlaanderen) Tandem Vlaams Overleg Duurzame Ontwikkeling (VODO vzw) Kristelijke Werknemersbeweging (KWB) De Zonne-arc vzw Solar 2002 (Mondo vzw) Doe-het-zelf zaken Gamma Brico Hubo Media Tijdschriften Informatieve televisieprogramma s Lijst van gebruikte afkortingen Inhoud 5

6 6

7 Lijst van tabellen Tabel 1: Onderzoeksvragen voor het onderzoeksdomein formeel leren Tabel 2: Onderzoeksvragen voor het onderzoeksdomein niet-formeel leren Tabel 3: Onderzoeksvragen voor het onderzoeksdomein informeel leren Tabel 4: Vakgebonden eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor het Secundair Onderwijs.. 32 Tabel 5: Vakoverschrijdende eindtermen voor het Secundair Onderwijs Tabel 6: Studiegebieden en -richtingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het Technisch Secundair Onderwijs (TSO) Tabel 7: Studiegebieden en -richtingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het Beroepssecundair Onderwijs (BSO) Tabel 8: Studiegebieden en -richtingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het Beroepssecundair Onderwijs, aangeboden als modulaire opleiding Tabel 9: Rubrieken en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het deeltijds beroepssecundair onderwijs (DBSO) Tabel 10: Rubrieken en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het deeltijds beroepssecundair onderwijs (DBSO), aangeboden als modulaire opleiding Tabel 11: Studiegebieden en -richtingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het Kunstsecundair Onderwijs (KSO) Tabel 12: Opleidingen leertijd (Syntra) relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen (opgelijst per thema) Tabel 13: Professioneel gerichte bacheloropleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 14: Academisch gerichte bacheloropleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 15: Academisch gerichte master-opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 16: Postacademische opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 17: Studiegebieden en opleidingen relevant voor duurzaam wonen en bouwen binnen het Onderwijs voor Sociale Promotie (OSP), op het niveau van secundair onderwijs Tabel 18: Studiegebieden en opleidingen relevant voor duurzaam wonen en bouwen binnen het Onderwijs voor Sociale Promotie (OSP), op het niveau van hoger onderwijs van het korte type Tabel 19: Overzicht van de modulaire opleidingen in het secundair onderwijs voor sociale promotie voor het studiegebied Bouw, relevant voor duurzaam wonen en bouwen Tabel 20: Overzicht van de modulaire opleidingen in het secundair onderwijs voor sociale promotie voor het studiegebied Hout, relevant voor duurzaam wonen en bouwen Tabel 21: Overzicht van de modulaire opleidingen in het secundair onderwijs voor sociale promotie voor het studiegebied Koeling en Warmte, relevant voor duurzaam wonen en bouwen Lijst van tabellen 7

8 Tabel 22: Overzicht van de modulaire opleidingen in het secundair onderwijs voor sociale promotie voor het studiegebied Mechanica-Elektriciteit (Elektriciteit), relevant voor duurzaam wonen en bouwen Tabel 23: Schriftelijke cursussen binnen het studiegebied Techniek relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen in het cursusaanbod van Begeleid Individueel Studeren (BIS) Tabel 24: Regionale koepels en lesplaatsen van Syntra Tabel 25: Studiegebieden en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het aanbod van lange opleidingen (met erkend diploma of getuigschrift) bij Syntra Antwerpen-Brabant Tabel 26: Studiegebieden en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het aanbod van korte opleidingen (met erkend diploma of getuigschrift) bij Syntra Antwerpen-Brabant Tabel 27: Studiegebieden en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het aanbod van lange opleidingen (met erkend diploma of getuigschrift) bij Syntra Brussel. 83 Tabel 28: Studiegebieden en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het aanbod van korte opleidingen (met erkend diploma of getuigschrift) bij Syntra Brussel.. 84 Tabel 29: Studiegebieden en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het aanbod van langlopende opleidingen (met erkend diploma of getuigschrift) bij Syntra Limburg Tabel 30: Studiegebieden en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het aanbod van korte opleidingen bij Syntra Limburg Tabel 31: Studiegebieden en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het aanbod van ondernemersopleidingen bij Syntra Midden-Vlaanderen Tabel 32: Studiegebieden en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het aanbod van andere opleidingen bij Syntra Midden-Vlaanderen Tabel 33: Studiegebieden en opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen binnen het aanbod van opleidingen bij Syntra West Tabel 34: Bouwopleidingen georganiseerd door de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) i.s.m. het Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB) Tabel 35: Opleidingen van de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) voor werkzoekenden relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 36: Opleidingen voor werkzoekenden relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen aangeboden door externe organisatoren maar aangekondigd in de databank van VDAB Tabel 37: Opleidingen van Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) voor werknemers relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 38: Opleidingen voor werknemers relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen aangeboden door externe organisatoren maar aangekondigd in de databank van VDAB Tabel 39: Opleidingen van Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) voor zelfstandigen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 40: Regionale volkshogescholen Vormingplus Lijst van tabellen 8

9 Tabel 41: Opleidingsverstrekkers die vorming voor leerkrachten en/of leerlingen aanbieden via het Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB) Tabel 42: Opleidingen van het Europees Centrum voor Restauratietechnieken (ECR vzw) voor leerkrachten en/of leerlingen via het Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB) Tabel 43: Opleidingen van Edutec voor leerkrachten en leerlingen via het Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB) Tabel 44: Opleidingen van het Europees Centrum voor Opleiding en Vervolmaking in Kunstambachten en Historische Restauratie (Eucora) voor leerkrachten en leerlingen via Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB) Tabel 45: Opleidingen van het Opleidingscentrum Hout (OCH) voor leerkrachten en/of leerlingen via het Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB) Tabel 46: Opleidingen van het Roof Training Centrum (RTC) voor leerkrachten en/of leerlingen via het Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB) Tabel 47: Opleidingen van de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) voor leerkrachten en/of leerlingen via het Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB) Tabel 48: Opleidingen uit het vaste aanbod van Edutec relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 49: Opleidingen van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) i.v.m. planningstechnieken en projectmanagement systemen (PMS) Tabel 50: Computergerelateerde opleidingen voor de bouwsector van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) Tabel 51: Overzicht van cursussen die in de loop van georganiseerd worden door of in samenwerking met het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB): ter illustratie op basis van de online agenda Tabel 52: Cursussen georganiseerd in de loop van door Cobo Media met de medewerking van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) Tabel 53: Technische Voorlichtingen, opgesteld door het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf Tabel 54: Overzicht van de beschikbare WTCB-Dossiers, aangeboden door het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) Tabel 55: Overzicht van de Infofiches die beschikbaar zijn via het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) Tabel 56: Aanbod aan infosessies en avonden relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen, georganiseerd door, of in samenwerking met Bouwunie Tabel 57: De externe opleidingen uit de opleidingscataloog van het Opleidingscentrum Hout (OCH), relevant voor duurzaam wonen en bouwen Tabel 58: De interne opleidingen uit de opleidingscataloog van het Opleidingscentrum Hout (OCH), relevant voor duurzaam wonen en bouwen Lijst van tabellen 9

10 Tabel 59: Overzicht van de vormingscentra die de opleiding habilitatie van de aardgasinstallateur aanbieden Tabel 60: Opleidingen van Nelectra voor elektriciens Tabel 61: Vormelek-opleidingen relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 62: Instroomopleidingen van Vormelek voor jongeren en werkzoekenden relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 63: Opleidingsinhoud van de erkenningscursus tot brandertechnicus van Cedicol Tabel 64: Opleidingsinhoud van de erkenningscursus tot reservoirtechnicus van Cedicol Tabel 65: Overzicht van de ATIC-lezingen voor Tabel 66: Overzicht van ééndaagse ATIC-cursussen Tabel 67: Opleidingen van Cevora voor bedienden relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 68: Opleidingen van Cevora voor bedienden i.s.m. Edutec en het Fonds voor Vakopleiding in de Bouwnijverheid (FVB), relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 69: Opleidingen van Cevora voor werkzoekenden relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 70: De genootschappen van het Technologisch Instituut (K VIV TI) Tabel 71: Overzicht van de activiteiten van het Technologische Instituut (najaar 2007) Tabel 72: Overzicht van de opleidingen binnen de categorie Technologie van de Vlaamse Ingenieurskamer (VIK) (najaar 2007) Tabel 73: Aanbod van info- en vormingssessies en opleidingen van NAV, de Vlaamse Architectenorganisatie, relevant voor duurzaam wonen en bouwen Tabel 74: Overzicht van de activiteiten vermeld op de kalender van de Bond van Vlaamse Architecten (BVA) voor het najaar van Tabel 75: Opleidingen die toegang geven tot het beroep van vastgoedmakelaar Tabel 76: Opleidingsaanbod van VIVO, gerangschikt per thema Tabel 77: De vakgebieden waarvoor Kluwer Opleidingen opleidingsprogramma s verzorgt Tabel 78: Mogelijke thema s voor de algemene vorming van ACLVB Tabel 79: Opleidingen van OBAC relevant voor het thema (duurzaam) wonen en bouwen. 241 Tabel 80: Opleidingen van OVO vzw relevant voor het thema (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 81: Opleidingen van PIVO relevant voor het thema (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 82: Opleidingen van PLOT relevant voor het thema (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 83: De acht vakgebieden waarin ECR vzw opleiding aanbiedt voor werknemers Tabel 84: Overzicht van de opleidingen, werkervaringen of begeleiding van de lidorganisaties van het Steunpunt Lokale Netwerken voor de sector Hout en Bouw Lijst van tabellen 10

11 Tabel 85: Overzicht van de opleidingen, werkervaringen of begeleiding van de lidorganisaties van het Steunpunt Lokale Netwerken voor de sector Groen, relevant voor duurzame ontwikkeling en/of duurzaam wonen en bouwen Tabel 86: Overzicht van de opleidingen, werkervaringen of begeleiding van de lidorganisaties van het Steunpunt Lokale Netwerken voor de sector Metaal en Elektriciteit, relevant voor (duurzaam) wonen en bouwen Tabel 87: Peterschapsprojecten van Bouwunie Tabel 88: Overzicht van het aanbod van PIME voor leerlingen van het secundair onderwijs (schooljaar ) Tabel 89: Infosessies die het Vlaams Instituut voor Bio-ecologisch bouwen en wonen (VIBE vzw) aanbiedt Tabel 90: Overzicht van vorming voor bouwprofessionelen, georganiseerd door bouwpartners van VIBE vzw Tabel 91: Overzicht van het Tandem-sprekersaanbod Tabel 92: Overzicht van de Tandem-cursussen die relevant zijn voor duurzaam wonen en bouwen Tabel 93: Overzicht van de klustips beschikbaar bij Gamma Tabel 94: Overzicht van de beschikbare Bricofiches Tabel 95: Overzicht van de tips beschikbaar bij Hubo Tabel 96: Zendschema voor de rubriek Natuurlijk wonen tijdens Huizenjacht (VT4) Lijst van tabellen 11

12 12

13 1. Inleiding De periode werd door de Verenigde Naties uitgeroepen tot Decennium van Educatie voor Duurzame Ontwikkeling (EDO). Ter uitvoering en concretisering van dit Decennium stelde UNESCO 1, als leidend agentschap, een internationaal implementatieschema op. Daarnaast werd er door de UNECE 2 een Regionale Strategie voor Educatie voor Duurzame Ontwikkeling voorgesteld. In maart 2005 werd deze strategie door de ministers van Onderwijs en Leefmilieu van de UNECE-lidstaten aangenomen, als de Vilnius-strategie. Het is de bedoeling dat de lidstaten deze strategie aanpassen aan de specifieke lokale context en concretiseren via een regionaal implementatieplan voor educatie voor duurzame ontwikkeling, voorzien in drie fasen. Het engagement voor Vlaanderen wordt geconcretiseerd in het operationeel project Educatie voor duurzame ontwikkeling in de Vlaamse Strategie voor Duurzame Ontwikkeling (VSDO). De UNECE-strategietekst werd hiervoor als basisdocument gebruikt. De UNECE-strategie wil de lidstaten aanmoedigen om EDO verder te ontwikkelen en ingang te doen vinden in hun formele onderwijssystemen, in alle relevante vakken en in niet-formele en informele educatie. Met als doel de kennis en handelingsbekwaamheid van mensen te verhogen ten voordele van een gezond en productief leven in harmonie met de natuur en met zorg voor sociale waarden, gendergelijkheid en culturele diversiteit, en dit zowel in hun persoonlijk als in hun professioneel leven. De EU-Strategie voor Duurzame Ontwikkeling werd recent herzien (juni 2006), waarbij in de beleidsrichtlijnen nogmaals gewezen wordt op het belang van educatie voor duurzame ontwikkeling. Vlaanderen moet een regionaal implementatieplan voor educatie voor duurzame ontwikkeling (EDO) uitwerken. Voor Vlaanderen wordt dit aangestuurd vanuit drie beleidsniveaus: (1) vanuit de Verenigde Naties via de UNECE Strategie, (2) vanuit het Europees beleidskader via de EU-Strategie voor Duurzame Ontwikkeling, en (3) vanuit het Vlaamse beleid met de Vlaamse Strategie voor Duurzame Ontwikkeling. Verder is EDO opgenomen als één van de twaalf operationele projecten van de Vlaamse Strategie voor Duurzame Ontwikkeling (VSDO) Samen grenzen ver-leggen. De eerste fase van de VSDO, de kadertekst, werd in juni 2006 definitief goedgekeurd door de Vlaamse Regering. In de tweede fase zullen voor elk van deze projectthema s maatregelen en acties worden uitgewerkt. Hierbij dient het gecoördineerd en geïntegreerd werken binnen de overheid en met betrokken externe partners te worden gestimuleerd. De projecten dienen ook gefocust te worden op het opsporen van leemtes in het beleid of beleidstegenstellingen. De Vlaamse Strategie voor Duurzame Ontwikkeling stelt dat, om blijvende en geïnternaliseerde resultaten te boeken, educatie zowel in het reguliere onderwijs, in alle soorten van vorming als in het informele circuit een belangrijk instrument is (VSDO, p. 45). Naast educatie voor duurzame ontwikkeling zijn ondermeer ook volgende thema s opgenomen voor de operationele projecten: - Duurzaam wonen en bouwen; - Maatschappelijk verantwoord ondernemen; - Duurzame landbouw; - Milieu en gezondheid; - Duurzame mobiliteit; 1 UNESCO: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization 2 UNECE: United Nations Economic Commission for Europe, de Europese economische commissie van de Verenigde Naties 1. Inleiding 13

14 - Duurzaam waterbeheer; - Duurzame productie- en consumptiepatronen; - Milieu, energie en tewerkstelling; - Wetenschappelijk onderzoek en innovatiebeleid; - Duurzame ruimtelijke ontwikkeling; - Gender gelijke kansen. Momenteel is het educatieve aanbod dat aansluiting vindt bij Educatie voor Duurzame Ontwikkeling uitgebreid, maar zeer gefragmenteerd en daarom deels ongekend. Verschillende gemeenschappen en overheden op alle niveaus zijn betrokken, evenals middenveldorganisaties en de privé-sector, waarbij EDO plaats vindt in de meest diverse formele, niet-formele en informele leercontexten. Naast het aanbod in het formele onderwijs dat aansluit bij eindtermen en leerplannen, is er een waaier aan educaties (zoals ontwikkelingseducatie, gezondheidseducatie, mensenrechten, ) waarvan enkele beschikken over een eigen regelgeving (zoals het decreet Ontwikkelingseducatie, de samenwerkingsovereenkomst Milieu als opstap naar duurzame ontwikkeling ). Duurzame ontwikkeling wordt hierbij vaak vooropgezet als prioritair transversaal thema. Veel van deze initiatieven of projecten hebben in mindere of meerdere mate hun basis in de principes van EDO, maar worden vaak niet als dusdanig benoemd en herkend. Bijgevolg dringt zich op korte termijn een inventarisatie op van EDO-initiatieven op Vlaams niveau, die moet toelaten inhoudelijke en methodologische lacunes op te sporen en de voornaamste netwerken in beeld te brengen. Dit biedt tevens de mogelijkheid voldoende in te spelen op lopende processen binnen de verschillende beleidsdomeinen en organisaties. Om met het Vlaams implementatieplan voor EDO van start te kunnen gaan, beveelt de UNECE-Strategietekst aan een actuele stand van zaken op te maken van wat de regio reeds onderneemt dat zou passen binnen de Strategie. Hierover zullen de ministers dan, in het najaar van 2007 te Belgrado op hun Milieu voor Europa -conferentie, verslag kunnen uitbrengen en hun engagement ten opzichte van de Strategie kunnen aantonen. Naast deze inventarisatie is het ook van belang een proces op gang te trekken om tot een concreet actieplan te komen. Daarom is ervoor gekozen te vertrekken vanuit een concreet, doch voldoende breed thema, waarbij vooral gepolst zal worden naar behoeften en opportuniteiten. Voor deze onderzoeksopdracht binnen EDO werd bijgevolg geopteerd voor het thema Duurzaam wonen en bouwen. Duurzaam wonen en bouwen betreft een belangrijke sector waar het Noorden (naast rechtstreekse steun aan ontwikkelingslanden) op eigen grondgebied en door eigen (sparend) gedrag een aanzienlijke bijdrage kan leveren aan een duurzaam klimaat- en grondstoffenbeleid. De afgelopen decennia is gebleken dat wonen en bouwen een behoorlijke impact heeft op diverse milieuproblemen. Het energiegebruik in gebouwen is onder meer een van de grote bronnen van CO 2 -emissie, onder meer het gevolg van onvoldoende isolatie. Om de milieuimpact van wonen en bouwen te beperken is er een groeiende behoefte aan een duurzaam kader, waarbij rekening wordt gehouden met drie belangrijke aspecten: namelijk energieextensivering, integraal ketenbeheer en kwaliteitsbevordering. De bouwsector is zich hier van bewust en tracht hier dan ook op in te spelen, maar is erg afhankelijk van een degelijke opleiding en vorming van de doelgroepen. Dit aanbod van vorming en opleidingen is divers, maar onvoldoende overzichtelijk wat betreft het totale aanbod en de kwaliteit hiervan. 1. Inleiding 14

15 1.1. Educatie voor Duurzame Ontwikkeling (EDO) Educatie voor Duurzame Ontwikkeling (EDO) vormt een belangrijke voorwaarde voor de verwezenlijking van duurzame ontwikkeling en een essentieel instrument voor goed bestuur, geïnformeerde besluitvorming en de bevordering van participatieve democratie. Educatie voor duurzame ontwikkeling helpt om theoretische visies om te zetten in begrijpbare concepten en daarbij aansluitend, in een gemotiveerde gedragsverandering. Educatie voor duurzame ontwikkeling ontwikkelt en versterkt de mogelijkheden en capaciteiten van individuen, groepen, gemeenschappen, organisaties en overheden om deskundig te oordelen en om verantwoorde keuzes te maken ten voordele van duurzame ontwikkeling. EDO draagt bij tot een beter begrip van maatschappelijke dilemma s en keuzes tussen mens, milieu en economie die zich op korte en lange termijn voordoen. Zij kan een verschuiving in de mentaliteit van mensen bewerkstelligen en hun handelingsbekwaamheid vergroten om hun leefomgeving veiliger, gezonder en welvarender te maken, met een lange termijnvisie voor ogen en met inzicht in de onderlinge betrokkenheid en samenhang tussen de geïndustrialiseerde en de ontwikkelingslanden. Educatie voor duurzame ontwikkeling gaat uit van een gelijkwaardige rol van overheden, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties, met respect voor ieders verantwoordelijkheden, zowel in de creatieve fase, het analyseren van het probleem en het bedenken van de oplossingen, als in de besluitvormingsfase. Duurzame ontwikkeling is per definitie sectoroverschrijdend en transdisciplinair, wat zich ook moet vertalen in de betrokken, of te betrekken, actoren in educaties voor duurzame ontwikkeling. EDO huldigt de dialoog en doet ten volle beroep op de specifieke sterktes, het initiatief en de ervaringsdeskundigheid van elk van deze actoren. Netwerking is daarom een essentieel gegeven, waarbij afstemming en het zoeken naar synergieën centraal staan, en waarbij de overheid deze synergieën faciliteert. Duurzame ontwikkeling is erop gericht win-win-situaties met een verantwoorde balans tussen sociale, milieu- en economische belangen tot stand te brengen. Win-win-situaties komen niet tot stand door compromissen of toegevingen op bestaande stellingnames, maar door constructieve stappen voorwaarts in een open en dynamisch proces naar consensus. Educatie zal mensen vooral de inzichten en de vaardigheden moeten aanreiken om deel te nemen aan, en de juiste toon te vinden bij, deze complexe onderhandelingsprocessen, en dit op alle maatschappelijke niveaus. Essentieel is echter dat educatie voor duurzame ontwikkeling nooit als een louter instrument kan beschouwd worden. De klemtoon van (alle vormen van) educatie ligt immers op het leerproces zelf. 3 De UNECE-Strategietekst (Vilnius-Strategie) levert de voornaamste elementen om Educatie voor duurzame ontwikkeling te omschrijven, want een strikte definitie voor EDO is moeilijk te geven. EDO is geen statisch of welomlijnd gegeven, maar veeleer een evoluerend denkkader, een richting waarin een vorming of opleiding zich beweegt en waarbij in mindere of meerdere mate de drie pijlers van duurzame ontwikkeling (economisch, sociaal en ecologisch) en de twee dimensies (lange termijn en mondiaal) aan bod komen. 3 Bron: de ontwerpprojectfiche voor project 4 Educatie voor Duurzame Ontwikkeling bij de Vlaamse Strategie voor Duurzame Ontwikkeling. 1. Inleiding 15

16 Educatie voor duurzame ontwikkeling (EDO) wordt hier begrepen in zijn meest brede betekenis, als een vorm van levenslang leren. Het betreft een proces van levenslang en levensbreed leren, wat organisatorisch betekent dat het niet alleen toepasselijk is op het formele onderwijs (basis / secundair / hoger) en de formele vormingscontext, maar tevens op diverse contexten van het niet-formele en informele leren. Levenslang en levensbreed leren is een continu proces waarbij lerenden de nodige kennis en competenties verwerven om hun professionele, sociale en culturele taken in een snel veranderende samenleving beter aan te kunnen. Levenslang en levensbreed leren is ingebed in het leven zélf en sluit aan bij de ervaringen, vragen en educatieve behoeften van personen, organisaties en ondernemingen. Onder formeel leren worden alle vormen van leren verstaan binnen een gestructureerde reguliere en niet-reguliere leercontext, of het schools leren. Zoals alle onderwijs en vorming binnen het reguliere onderwijs, zowel basis, secundair (ASO / TSO / BSO / DBSO / KSO) als hoger onderwijs en opleidingen binnen het volwassenenonderwijs (onderwijs voor sociale promotie, opleidingen voor zelfstandigen, voor ondernemers, opleidingen van VDAB, Syntra, ) en basiseducatie. Niet-formeel leren omvat het buiten-schools maar intentioneel en gestructureerd leren. Zoals (na)vormingsprogramma s voor diverse beroepsgroepen, vorming en opleiding op de werkvloer (door bedrijfswereld en vakbonden), vormingsprogramma s binnen verenigingen, Kluweropleidingen, initiatieven van lokale besturen, Informeel leren omvat het buiten-schools en spontaan leren, in contexten die niet expliciet rond leren zijn georganiseerd. Zoals de uitwisseling van informatie op een vergadering, educatieve projecten van NGO s, netwerken van KMO s of doe-het-zelfzaken, uitgeverijen, vakbladen en andere media, Met betrekking tot het niet-formeel en informeel leren speelt het maatschappelijk middenveld een belangrijke rol, zoals het sociaal-cultureel werk voor jongeren en volwassenen, de nietgouvernementele organisaties, vakbonden, werkgevers, enz. De Vlaamse Strategie voor Duurzame Ontwikkeling hecht veel belang aan de betrokkenheid van het middenveld: Zij zijn, door creatieve en innoverende initiatieven, vaak in de educatieve sfeer, soms piloot in het uitwerken van duurzame initiatieven. [ ] Dit verhoogt het draagvlak voor duurzame ontwikkeling en is mede een basis voor het doen ontstaan van een mentaliteitswijziging bij de bevolking rond een aantal thema s. (VSDO, p. 41). Deze onderzoeksopdracht spitst zich toe op drie onderzoeksdomeinen die overeenkomen met de drie leervormen: formeel, niet-formeel en informeel leren. 1. Inleiding 16

17 1.2. Duurzaam wonen en bouwen (DuWoBo) Duurzame ontwikkeling steunt op drie pijlers: sociale rechtvaardigheid (People), economische efficiëntie (Profit) en milieuzorg (Planet). Duurzaam wonen en bouwen (DuWoBo) betreft bijgevolg het in balans brengen van economische welvaart, ecologische kwaliteit en het sociaal welzijn van mensen. Bouwen heeft een grote impact op het milieu. Door onder meer het energieverbruik bij de productie en het transport van bouwmaterialen, het gebruik van schaarse grondstoffen en water, het afval dat vrijkomt, het beslag op de schaarse open ruimte, Bovendien hebben de gemaakte keuzes tijdens de (ver)bouwfase milieugevolgen op lange termijn. Een goede en veilige huisvesting is een kernvoorwaarde als het gaat over de vervulling van onze elementaire basisbehoeften. Kwaliteitsvol wonen houdt rekening met gezondheidsaspecten, comfort, ruimte, veiligheid, energieprestatie, toegankelijkheid, waterverbruik en gebruik van duurzame, gezonde bouwmaterialen en installaties. De verschillende aspecten moeten in een mondiaal perspectief bekeken worden en rekening houden met de ecologische voetafdruk en de sociale condities waaronder de verschillende materialen worden ontgonnen, geproduceerd en verwijderd hier en in het Zuiden. Ook het energievraagstuk moet op een mondiale basis bekeken worden waarbij de link met het klimaatbeleid belangrijk is. Duurzaam wonen en bouwen moet daarbij voldoen aan een aantal uitgangspunten. De woningen zijn kwalitatief van hoog niveau wat betreft bouw, onderhoud en gebruik. In de bouw, onderhoud en renovatie van gebouwen worden duurzame bouwconcepten gebruikt waarbij materialen en producten gebruikt worden die ethisch, sociaal, economisch en ecologisch verantwoord zijn over hun ganse levenscyclus. In eerste instantie dienen de fysieke stromen (o.a. van water, energie en materialen) van het wonen worden beheerst. Daarnaast wordt er zuinig omgegaan met de materialen, energie en water tijdens het bouwproces. De emissies en afvalproductie zijn radicaal teruggedrongen. Zowel het fysieke woningaanbod als de woondienstverlening zijn voor iedereen toegankelijk en op maat van zijn behoefte. Iedereen heeft een oppervlakte ruimte voor privé-gebruik, maar daarnaast is er een nieuwe invulling gegeven aan de multifunctionele gemeenschappelijke ruimte. Er is een juiste balans tussen privaat, semi-publiek en publiek gebruik. De bouwsector is economisch gezond en heeft veel aandacht voor en een groot aanbod van duurzame ruimtelijke concepten, bouwmaterialen, bouwconcepten, wooninstallaties en woondiensten. De bouwsector zelf functioneert op een maatschappelijk verantwoorde en verantwoordelijke wijze en steunt op degelijke vorming en opleiding. Er is ruimte voor innovatie en creativiteit. 4 4 Bron: naar de visie van de Transitiearena, Vlaanderen in de steigers visie op duurzaam wonen en bouwen in 2030 en actie voor nu. Beschikbaar via 1. Inleiding 17

18 1.3. Doelstelling Het doel van deze studieopdracht kan opgesplitst worden in twee, weliswaar samenhangende, delen. Een eerste doelstelling is het opstellen van de actuele stand van zaken (inventaris) omtrent de actoren, opleidingen, eindtermen, cursussen, initiatieven, projecten en materialen beschikbaar in het kader van educatie voor duurzame ontwikkeling voor het thema duurzaam wonen en bouwen. Een gedeelte van dit actuele overzicht (zoals bestaande beleidsmaatregelen, wettelijke en operationele raamwerken, financiële mechanismen, raamwerken van intergouvernementele samenwerking en partnerschappen met een ruime keur aan belanghebbenden, bestaand onderzoek, aanbod wat betreft het algemene concept educatie voor duurzame ontwikkeling ) valt buiten het bereik van deze studieopdracht. Het actuele overzicht zal daarentegen wel inzichten aanreiken wat betreft - Onderbelichte inhouden m.b.t. duurzaam wonen en bouwen - De verdeling over deeldomeinen van onderwijs en vorming: waar gebeurt er (te) weinig of niets? - Overlappend materiaal, tekort aan materiaal of nood aan vernieuwing - Mogelijkheden m.b.t. samenwerking en netwerking tussen actoren - Suggesties voor verder wetenschappelijk onderzoek (niet-limitatief) - Innovatiegerichtheid in hoeverre worden nieuwe evoluties in de vorming / lessenpakket opgenomen. De tweede doelstelling is het formuleren van aanbevelingen t.b.v. het milieu- en vormingsbeleid, én naar de diverse actoren in het werkveld. Deze aanbevelingen worden kritisch bekeken en in de mate van het mogelijke gerangschikt. Er kunnen drie onderzoeksdomeinen onderscheiden worden, in overeenstemming met de drie gangbare vormen van leren : formeel, niet-formeel en informeel leren. In plaats van te streven naar een kwantitatief volledige inventarisatie van het aanbod wat betreft duurzaam wonen en bouwen, is het de bedoeling na te gaan welke mogelijkheden er zijn om aspecten van duurzaam wonen en bouwen op een doelgroepspecifieke manier te integreren in de drie leercontexten. Er kunnen twee doelgroepen onderscheiden worden in verband met EDO in het kader van duurzaam wonen en bouwen. Enerzijds educatie gericht naar (toekomstige) professionelen in de bouwsector (de productiezijde als het ware), en anderzijds educatie naar de (potentiële) bouwer en verbouwer (de consumptiezijde als het ware). Deze studieopdracht richt zich enkel op de eerstgenoemde doelgroep, met name de (toekomstige) professionelen in de bouwsector. Bij de drie onderzoeksdomeinen (leercontexten) worden gelijklopende onderzoeksvragen vooropgesteld, enigszins aangepast aan de specifieke vorm van leren, zijnde formeel, nietformeel en informeel leren (zie respectievelijk Tabel 1, Tabel 2 en Tabel 3). 1. Inleiding 18

19 Tabel 1: Onderzoeksvragen voor het onderzoeksdomein formeel leren Onderzoeksvragen voor het onderzoeksdomein formeel leren : 1. Waar heeft educatie voor duurzaam wonen en bouwen een plaats in de ontwikkelingsdoelen, vakgebonden en vakoverschrijdende eindtermen, leerplannen, handboeken, curricula, onderwijsprogramma s en cursussen van het secundair technisch en beroepsonderwijs, hoger / universitair onderwijs en volwassenenonderwijs? 2. Wie zijn de belangrijkste actoren / aanbieders bij het formeel leren omtrent duurzaam wonen en bouwen? - Wie zijn de actoren? - Waar is er draagvlak voor? - Is er openheid betreffende de duurzaamheidsaspecten van het thema? - Wie betrekken om voorbij de kleine groep overtuigden te geraken? - Wie is tot actieve samenwerking bereid? - Is men mee betreffende innovatie rond duurzaam wonen en bouwen? - Hoe blijven de aanbieders op de hoogte i.v.m. nieuwe evoluties? 3. Heeft educatie voor duurzaam wonen en bouwen een plaats in de vormingsprogramma s voor intermediairen zoals schooldirecties, pedagogische begeleidingsdiensten, nascholing voor leerkrachten, schoolteams, docenten hoger onderwijs, educatieve centra, vormingscentra inzake duurzaam wonen en bouwen? Wat is daar de aard, inhoud, kwaliteit, kwantiteit van? 4. In welke mate komt duurzaam wonen en bouwen voor in de diverse educaties (zoals ontwikkelingseducatie, gezondheidseducatie, ) in het secundair technisch en beroepsonderwijs, via cursussen en projectwerk? Welke voorbeelden van geïntegreerde samenwerking of projecten zijn er? 5. Welke initiatieven of cursussen omtrent duurzaam wonen en bouwen zijn onlangs afgerond, lopen er momenteel of zijn gepland? Wat is er de status van: verplicht of optioneel? Wat waren de knelpunten en de mogelijkheden? 6. In welke mate zijn initiatieven of cursussen omtrent duurzaam wonen en bouwen verbonden aan de mondiale context van duurzame ontwikkeling en klimaatverandering? Is het LCA-denken hierbij opgenomen? 7. Welke educatieve materialen zijn er voorhanden inzake duurzaam wonen en bouwen? 8. Zijn er beroepen die in het kader van duurzaam wonen en bouwen noodzakelijk zijn waarvoor nog geen aangepaste opleiding bestaat? 9. Waar zijn er al praktijkvoorbeelden (van samenwerking, concrete acties, het doorgeven van nieuwe methodieken, )? Hoe kan deze uitwisseling (via peterschappen, ) gestimuleerd worden? 10. Welke stimulansen en/of hinderpalen zijn er om educatie voor duurzaam wonen en bouwen in het formeel leren meer ingang te laten vinden (flankerend beleid)? 1. Inleiding 19

20 Tabel 2: Onderzoeksvragen voor het onderzoeksdomein niet-formeel leren Onderzoeksvragen voor het onderzoeksdomein niet-formeel leren 1. Wie zijn de belangrijkste actoren / aanbieders bij het niet-formeel leren omtrent duurzaam wonen en bouwen? - Wie zijn de actoren? - Waar is er draagvlak voor? - Is er openheid betreffende de duurzaamheidsaspecten van het thema? - Wie betrekken om voorbij de kleine groep overtuigden te geraken? - Wie is tot actieve samenwerking bereid? - Is men mee betreffende innovatie rond duurzaam wonen en bouwen? - Hoe blijven de aanbieders op de hoogte i.v.m. nieuwe evoluties? 2. Heeft educatie voor duurzaam wonen en bouwen een plaats in de vormingsprogramma s voor intermediairen zoals architecten / aannemers / ploegleiders, energieadviseurs, verdelers, producenten van bouwmaterialen, personeel van milieuadvieswinkels, gemeenteambtenaren,? Wat is daar de aard, inhoud, kwaliteit, kwantiteit van? 3. Welke initiatieven, cursussen of (peterschaps)projecten omtrent duurzaam wonen en bouwen zijn onlangs afgerond, lopen er momenteel of zijn gepland? Wat is er de status van: verplicht of optioneel? Wat waren de knelpunten en de mogelijkheden? 4. In welke mate zijn initiatieven, cursussen of (peterschaps)projecten omtrent duurzaam wonen en bouwen verbonden aan de mondiale context van duurzame ontwikkeling en klimaatverandering? Is het LCA-denken hierbij opgenomen? 5. Welke educatieve materialen zijn er voorhanden inzake duurzaam wonen en bouwen? 6. Zijn er beroepen die in het kader van duurzaam wonen en bouwen noodzakelijk zijn waarvoor nog geen aangepaste opleiding bestaat? 7. Waar zijn er al praktijkvoorbeelden (van samenwerking, concrete acties, het doorgeven van nieuwe methodieken, )? Hoe kan deze uitwisseling (via peterschappen, ) gestimuleerd worden? 8. Welke stimulansen en/of hinderpalen zijn er om educatie voor duurzaam wonen en bouwen in het niet-formeel leren meer ingang te laten vinden (flankerend beleid)? 1. Inleiding 20

Leren voor duurzaam wonen en bouwen. Eric de Deckere & Veerle Arren

Leren voor duurzaam wonen en bouwen. Eric de Deckere & Veerle Arren Leren voor duurzaam wonen en bouwen Eric de Deckere & Veerle Arren Achterliggende studie Duurzaam wonen en bouwen als hefboom voor educatie voor Duurzame Ontwikkeling. Doorlichting van actoren, aanbod,

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

JAARACTIEPLAN Sept 2015 Aug 2016 RTC Vlaams-Brabant VZW

JAARACTIEPLAN Sept 2015 Aug 2016 RTC Vlaams-Brabant VZW JAARACTIEPLAN Sept 2015 Aug 2016 RTC Vlaams-Brabant VZW Periode 1 september 2015-31 augustus 2016 Goedgekeurd door de Raad van Bestuur op 17/06/2015 1 Inleiding RTC Vlaams-Brabant vzw wil, net als zijn

Nadere informatie

Advies over de decreetwijziging betreffende de Regionale Technologische Centra (RTC)

Advies over de decreetwijziging betreffende de Regionale Technologische Centra (RTC) ALGEMENE RAAD 25 november 2010 AR-AR-KST-ADV-005 Advies over de decreetwijziging betreffende de Regionale Technologische Centra (RTC) Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus 6 BE-1210 Brussel T +32 2 219

Nadere informatie

betreffende onderwijs in ontwikkelingssamenwerking

betreffende onderwijs in ontwikkelingssamenwerking ingediend op 439 (2014-2015) Nr. 1 16 juli 2015 (2014-2015) Voorstel van resolutie van Ingeborg De Meulemeester, Sabine de Bethune, Herman De Croo, Tine Soens en Wouter Vanbesien betreffende onderwijs

Nadere informatie

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek SBO maatschappelijke finaliteit Prof. Dr. Ann Jorissen (UA) IWT, 11 januari 2010 1 Effective Governance of Private Enterprises: the influence

Nadere informatie

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd.

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd. Naam evaluatie Volledige naam Aanleiding evaluatie DREAM-project Evaluatie DREAM-project De Vlaamse overheid ondersteunt een aantal initiatieven ter bevordering van het ondernemerschap en de ondernemerszin.

Nadere informatie

WORKSHOP DOELGROEP. Lager Onderwijs 3 e graad. Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP DOELGROEP. Lager Onderwijs 3 e graad. Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE TITEL WORKSHOP STUDIO GLOBO Aan Tafel! DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type ASO TSO BSO KSO DBSO BuSO KORTE OMSCHRIJVING

Nadere informatie

Toll-net: samenwerken aan e-leren en gecombineerd leren voor volwassenen

Toll-net: samenwerken aan e-leren en gecombineerd leren voor volwassenen AFSTANDSLEREN EN ICT GECOMBINEERD ONDERWIJS 4 1 Toll-net: samenwerken aan e-leren en gecombineerd leren voor volwassenen Steven De Pauw Coördinator Toll-net Steven Verjans Universitair docent Open Universiteit

Nadere informatie

2 '%" 3( 1%$! 2 %/!" 2 2 -.-" 22 4) / 5 %/. 5 -.-" 6 %/.% 6 -!7"8 6 ). 9 -.-" : -!

2 '% 3( 1%$! 2 %/! 2 2 -.- 22 4) / 5 %/. 5 -.- 6 %/.% 6 -!78 6 ). 9 -.- : -! #$ &' ())*''*+,'+'+*''-.'+ 01 ' 2 ' 1 3( 1$ 01. 2 2 2 -.- 22 4) 0-5. 5 -.- 6. 6-78 6 ). 9-9 -.- : *# : - # $ & '()$ * +(, -.0 1 2.3 454 46 +)( +75, +75, # '8)6 & ')(5 * ')(5 - ')(5 1 ')(5 ' ''4 ' 5'' 97

Nadere informatie

afkortingen VGO Gesubsidieerd Vrij Onderwijs

afkortingen VGO Gesubsidieerd Vrij Onderwijs afkortingen ASO Algemeen secundair onderwijs BIS Begeleid Individueel Studeren B.O. Buitengewoon onderwijs BSO Beroepssecundair onderwijs Bu.S.O. Buitengewoon secundair onderwijs BVJ Beroepsvoorbereidend

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

TABELLEN. Deel 1. LEERLINGEN. Buitengewoon lager onderwijs : Schoolbevolking naar type... 88

TABELLEN. Deel 1. LEERLINGEN. Buitengewoon lager onderwijs : Schoolbevolking naar type... 88 AFKORTINGEN ASO BIS B.O. BSO Bu.S.O. BVJ CLB CVO DBSO DKO GAS GGS GO GOK G.ON. HBO KSO NaPCO NGK OGO OVSG POVPO Se-n-Se TSO VDAB VGO VLIR VONAC VRK VSKO Algemeen secundair onderwijs Begeleid Individueel

Nadere informatie

AFKORTINGEN EN BEGRIPPENKADER Ervaringsbewijs begeleider buitenschoolse kinderopvang

AFKORTINGEN EN BEGRIPPENKADER Ervaringsbewijs begeleider buitenschoolse kinderopvang AFKORTINGEN EN BEGRIPPENKADER Ervaringsbewijs begeleider buitenschoolse kinderopvang BKO BSO CVO CVS ERSV ESF EVC EVK IBO K&G PLOT POP RESOC SERR SERV VBJK VCOK VDAB VDKO VLOR VSPW VZW Buitenschoolse Kinderopvang

Nadere informatie

TABELLEN. Deel 1. LEERLINGEN

TABELLEN. Deel 1. LEERLINGEN AFKORTINGEN ASO BIS B.O. BSO Bu.S.O. BVJ CLB CVO CVPO DBSO DKO GAS GGS GO GOK G.ON. KSO NaPCO NGK OGO OSP OVSG POVPO TSO VDAB VIZO VGO Vl.I.R VOCB VONAC VRK VSKO Algemeen secundair onderwijs Begeleid Individueel

Nadere informatie

Toelichting bij het onderwijsbeleid van de Provincie West-Vlaanderen

Toelichting bij het onderwijsbeleid van de Provincie West-Vlaanderen Toelichting bij het onderwijsbeleid van de Provincie West-Vlaanderen Netwerkborrel RTC Dinsdag 27 januari 2015 Gedeputeerde voor Onderwijs Carl Vereecke Invalshoeken 1. Het onderwijsbeleid van de Provincie

Nadere informatie

Staten-Generaal Opvang en Vrije tijd van schoolkinderen. Docentendag Pedagogie Jonge Kind 12 september 2014

Staten-Generaal Opvang en Vrije tijd van schoolkinderen. Docentendag Pedagogie Jonge Kind 12 september 2014 Staten-Generaal Opvang en Vrije tijd van schoolkinderen Docentendag Pedagogie Jonge Kind 12 september 2014 Doel en opzet Basisprincipes Voorbereidende werkgroepen Resultaat van de Staten-Generaal Vooraf

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO DBSO (mits afstemming vooraf)

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO DBSO (mits afstemming vooraf) WORKSHOP NAAM ORGANISATIE TITEL WORKSHOP Studio Globo En... Actie?! DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type ASO TSO BSO KSO DBSO (mits afstemming

Nadere informatie

BELEID OP VLAK VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: IN BELGIË EN DAARBUITEN

BELEID OP VLAK VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: IN BELGIË EN DAARBUITEN BELEID OP VLAK VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: IN BELGIË EN DAARBUITEN KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS 1. Het landbouwdossier Het feit dat Westerse landbouwproducten de lokale markten in het Zuiden verstoren.

Nadere informatie

Het Vlaamse kwalificatieraamwerk. Internationaal seminarie 30 november 2009 Rita Dunon

Het Vlaamse kwalificatieraamwerk. Internationaal seminarie 30 november 2009 Rita Dunon Het Vlaamse kwalificatieraamwerk Internationaal seminarie 30 november 2009 Rita Dunon Inhoud Doelstellingen Raamwerk Niveaudescriptoren Kwalificaties Ontwikkelproces Ervaringen Uitdagingen Doelstellingen

Nadere informatie

Relevante regelgeving. 1. Europese en Vlaamse doelstellingen inzake levenslang leren 1 2

Relevante regelgeving. 1. Europese en Vlaamse doelstellingen inzake levenslang leren 1 2 Relevante regelgeving 1. Europese en Vlaamse doelstellingen inzake levenslang leren 1 2 In 2001 werd in Vlaanderen het Pact van Vilvoorde ondertekend, dat vernieuwd werd in 2005. In navolging van het Europese

Nadere informatie

Onderwijs en vorming. 1 73.609 leerlingen. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse

Onderwijs en vorming. 1 73.609 leerlingen. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Onderwijs en vorming Samenvatting 73.609 leerlingen (2012) 16.981 kleuters 26.537 kinderen in het lager

Nadere informatie

Reflectiegesprek: toekomstbeelden

Reflectiegesprek: toekomstbeelden 1 Reflectiegesprek: toekomstbeelden 1. Mastercampussen: nog sterkere excellente partnerschappen in gezamenlijke opleidingscentra (VDAB West-Vlaanderen) 2. Leertijd+: duaal leren van de toekomst (Syntra

Nadere informatie

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid»

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» 1 Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» SCSZG/15/116 ADVIES NR. 08/05 VAN 8 APRIL 2008, GEWIJZIGD OP 6 MEI 2008, OP 4 MAART 2014 EN OP 7 JULI 2015,

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Werkdocument Steunpunt Duurzaam Wonen en Bouwen

Werkdocument Steunpunt Duurzaam Wonen en Bouwen Werkdocument Steunpunt Duurzaam Wonen en Bouwen Inleiding Dit document kwam tot stand op basis van de denkoefening die is gevoerd door de klankbordgroep op 25 juni 2012 van het Steunpunt Duurzaam Wonen

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

Mag het iets meer zijn?

Mag het iets meer zijn? Levenslang leren West-Vlaanderen Werkt 3, 2010 Mag het iets meer zijn? De opleidingsbehoeften in de West-Vlaamse bedrijven en organisaties Syntra West - Chris Cardinael Tanja Termote sociaaleconomisch

Nadere informatie

Dit document legt de procedure en de criteria vast om te komen tot dit advies.

Dit document legt de procedure en de criteria vast om te komen tot dit advies. Raad levenslang en levensbreed leren RHE / 20 september 2011 RLLL-RLLL-BSL-001 RLLL-RLLL-ADV-002Bijl29 Procedure en criteria voor de beoordeling van opleidingsprofielen in het volwassenenonderwijs 1 Situering

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Programmatiecriteria CVO - onderwijsbevoegdheid 2010 2011

Programmatiecriteria CVO - onderwijsbevoegdheid 2010 2011 Vlaamse Onderwijsraad Raad Levenslang en Levensbreed Leren Kunstlaan 6 bus 6 27 oktober 2009 1210 Brussel RLLL/MDR/DOC/021 Programmatiecriteria CVO - onderwijsbevoegdheid 2010 2011 1 Situering Het decreet

Nadere informatie

Tussen de Vlaamse Regering, vertegenwoordigd door de heer Frank Vandenbroucke, Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming,

Tussen de Vlaamse Regering, vertegenwoordigd door de heer Frank Vandenbroucke, Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming, SAMENWERKINGSOVEREENKOMST TUSSEN DE VLAAMSE REGERING, DE PEDAGOGISCHE BEGELEIDINGSDIENSTEN EN HET VLAAMS ONDERSTEUNINGSCENTRUM VOOR HET VOLWASSENENONDERWIJS Tussen de Vlaamse Regering, vertegenwoordigd

Nadere informatie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Datum: 12 november 2013 1 Deelnemers Belangrijk om op te merken in elke communicatie is dat deze enquête peilde bij een 500-tal jongeren over

Nadere informatie

Arbeid biedt een maatschappelijke meerwaarde ten opzichte van inactiviteit. 3

Arbeid biedt een maatschappelijke meerwaarde ten opzichte van inactiviteit. 3 17 SOCIALE ECONOMIE 18 Sociale economie Iedereen heeft recht op een job, ook de mensen die steeds weer door de mazen van het net vallen. De groep werkzoekenden die vaak om persoonlijke en/of maatschappelijke

Nadere informatie

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING Studiedienst en Prospectief Beleid 1 Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030

Nadere informatie

Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor?

Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor? 8 Ondernemers voor Ondernemers Jaarverslag 2014 9 Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor? Missie De missie van de vzw Ondernemers voor Ondernemers (opgericht in 2000) is het bevorderen van duurzame

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist Doel van de functiefamilie Vanuit de eigen technische specialisatie voorbereiden en opmaken van plannen, ontwerpen of studies en de uitvoering ervan opvolgen specialistische

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

PROJECTFICHE AFSTEMMING BEROEPSOPLEIDINGEN IN DE GEVANGENISSEN. Samenwerking centra voor volwassenenonderwijs en VDAB. Stand van zaken op 03 mei 2013

PROJECTFICHE AFSTEMMING BEROEPSOPLEIDINGEN IN DE GEVANGENISSEN. Samenwerking centra voor volwassenenonderwijs en VDAB. Stand van zaken op 03 mei 2013 PROJECTFICHE AFSTEMMING BEROEPSOPLEIDINGEN IN DE GEVANGENISSEN Samenwerking centra voor volwassenenonderwijs en VDAB Stand van zaken op 03 mei 2013 Betrokken partners VDAB Stuurgroep volwassenenonderwijs

Nadere informatie

Steunpunt duwobo. provincie West-Vlaanderen: voorstelling

Steunpunt duwobo. provincie West-Vlaanderen: voorstelling Steunpunt duwobo provincie West-Vlaanderen: voorstelling Wat is het steunpunt duwobo? Steunpunt duurzaam wonen en bouwen Gegroeid vanuit de transitiearena duurzaam wonen en bouwen (Vlaams platform) Naar

Nadere informatie

De Vlaamse kwalificatiestructuur

De Vlaamse kwalificatiestructuur De Vlaamse kwalificatiestructuur Onderwijskwalificaties niveau 1-5 11 mei 2009 Rita Dunon en Kaat Huylebroeck Strategisch Onderwijs- en Vormingsbeleid Onderwijskwalificaties Een onderwijskwalificatie is:

Nadere informatie

KINDERRECHTEN IN UW KLAS?

KINDERRECHTEN IN UW KLAS? KINDERRECHTEN IN UW KLAS? Doe een beroep op UNICEF België voor gratis lesmateriaal, thematische gastlessen en concrete acties over kinderrechtenen ontwikkelingseducatie. Over UNICEF België UNICEF (het

Nadere informatie

Programma. Voorstelling project Waarom? Wat? Ambassadeurs gezocht! De Making of Ambassadeurs Dursun aan het woord Speeddating Invullen fiches

Programma. Voorstelling project Waarom? Wat? Ambassadeurs gezocht! De Making of Ambassadeurs Dursun aan het woord Speeddating Invullen fiches Latent Talent Programma Voorstelling project Waarom? Wat? Ambassadeurs gezocht! De Making of Ambassadeurs Dursun aan het woord Speeddating Invullen fiches Rachid Boumalek aan het woord Voorstelling project

Nadere informatie

Checklist afsprakenkader en actieplan Brede School in Brussel

Checklist afsprakenkader en actieplan Brede School in Brussel Checklist afsprakenkader en actieplan Brede School in Brussel De 'Checklist voor afsprakenkader en actieplan Brede School is een instrument om Brede Schoolcoördinatoren en hun partners te ondersteunen

Nadere informatie

Departement Onderwijs & Vorming

Departement Onderwijs & Vorming Leren en werken Departement Onderwijs & Vorming Inhoud Huidig stelsel leren en werken Stand van zaken: Duaal Leren. Een volwaardig kwalificerende leerweg. Stelsel leren en werken Deeltijds leerplichtige

Nadere informatie

Kunst- en cultuureducatie Recente beleidsopties

Kunst- en cultuureducatie Recente beleidsopties Kunst- en cultuureducatie Recente beleidsopties 30 november Jos Thys Instellingen & Leerlingen Basisonderwijs & Deeltijds Kunstonderwijs Ine Vos CANON Cultuurcel Kunst- en cultuureducatie & beleid Beleidstraject

Nadere informatie

RAAD VOOR HET VERBRUIK ADVIES. Over het voorontwerp actieplan Maatschappelijk verantwoord ondernemen in België.

RAAD VOOR HET VERBRUIK ADVIES. Over het voorontwerp actieplan Maatschappelijk verantwoord ondernemen in België. RVV 373 RAAD VOOR HET VERBRUIK ADVIES Over het voorontwerp actieplan Maatschappelijk verantwoord ondernemen in België. Brussel, 5 februari 2007 SAMENVATTING Via een brief van 10 juli 2006 heeft de Staatssecretaris

Nadere informatie

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

ADVIES Vlaamse Strategie Duurzame Ontwikkeling 2011 2015

ADVIES Vlaamse Strategie Duurzame Ontwikkeling 2011 2015 ADVIES Vlaamse Strategie Duurzame Ontwikkeling 2011 2015 Het decreet van 18 juli 2008, ter bevordering van duurzame ontwikkeling, vormt het kader voor de Vlaamse Strategie Duurzame Ontwikkeling (VSDO).

Nadere informatie

Advies over de voorstellen van opleidingsprofielen voor het secundair volwassenenonderwijs

Advies over de voorstellen van opleidingsprofielen voor het secundair volwassenenonderwijs Raad Levenslang en Levensbreed Leren 28 april 2015 RLLL-RLLL-ADV-14-15-005 Advies over de voorstellen van opleidingsprofielen voor het secundair volwassenenonderwijs Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus

Nadere informatie

TEST VOOR WERKGEVERS

TEST VOOR WERKGEVERS TEST VOOR WERKGEVERS Dit product werd ontwikkeld door het Kennispunt Mantelzorg van de Hogeschool West-Vlaanderen met steun van het Europees Sociaal Fonds en de Vlaamse Overheid. Naast de website www.mantelzorgvriendelijk-ondernemen.be

Nadere informatie

1. WAAROM DIT HANDBOEK? 2

1. WAAROM DIT HANDBOEK? 2 2 1.1. WAAROM DIT HANDBOEK? Internationale mobiliteit wordt steeds meer een absolute noodzaak op een arbeidsmarkt waar een sterke vraag heerst naar meer flexibiliteit en aanpassingsvermogen. Een van de

Nadere informatie

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS)

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Gemeenteraadsverkiezingen 2012 Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Als erkende adviesraad van het gemeentebestuur groepeert de

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

Werkzoekende schoolverlaters in Vlaanderen 2015. Kiezen voor TSO, it makes Se-n-Se Provincie Antwerpen

Werkzoekende schoolverlaters in Vlaanderen 2015. Kiezen voor TSO, it makes Se-n-Se Provincie Antwerpen Kiezen voor TSO, it makes Se-n-Se Provincie Antwerpen Onderzoek naar de aansluiting onderwijs - arbeidsmarkt Alle schoolverlaters van 2013 worden 1 jaar lang gevolgd (tot en met juni 2014) Succes wordt

Nadere informatie

Werkplekleren: leren doen doet leren 6 februari 2012

Werkplekleren: leren doen doet leren 6 februari 2012 Werkplekleren: leren doen doet leren 6 februari 2012 Workshop werkplekleren: opbouw Wat is werkplekleren? Uitgangspunt Waarom werkplekleren? Getuigenissen Wedstrijd Toekomst werkplekleren? Advies SERV

Nadere informatie

Vlaamse Regering. Addendum. bij het. Protocol van samenwerking

Vlaamse Regering. Addendum. bij het. Protocol van samenwerking Vlaamse Regering Addendum bij het Protocol van samenwerking In het kader van het economisch impulsplan herstel het vertrouwen van de Vlaamse regering goedgekeurd op 14 november 2008 Tussen de Vlaamse Regering

Nadere informatie

Vlaamse Regering. Addendum. bij het. Protocol van samenwerking

Vlaamse Regering. Addendum. bij het. Protocol van samenwerking Vlaamse Regering Addendum bij het Protocol van samenwerking In het kader van het economisch impulsplan herstel het vertrouwen van de Vlaamse regering goedgekeurd op 14 november 2008 Tussen de Vlaamse Regering

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

De Vlaamse kwalificatiestructuur

De Vlaamse kwalificatiestructuur De Vlaamse kwalificatiestructuur 3 februari 2009 Rita Dunon Strategisch Onderwijs- en Vormingsbeleid Wat is een kwalificatie? Afgerond en ingeschaald geheel van competenties Competenties: geheel van kennis,

Nadere informatie

Evaluatie vormingen welzijn op het werk

Evaluatie vormingen welzijn op het werk Evaluatie vormingen welzijn op het werk Context evaluatie Opdracht gever: FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg Directie humanisering van de arbeid Uitvoering: Engender vzw www.engender.eu Bronnen

Nadere informatie

DE OVEREENKOMST. en mediarte.be,...vertegenwoordigd door...

DE OVEREENKOMST. en mediarte.be,...vertegenwoordigd door... Samenwerkingsovereenkomst VDAB mediarte.be 2013-2014 DE OVEREENKOMST Tussen De Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding, publiekrechtelijk vormgegeven extern verzelfstandigd agentschap

Nadere informatie

ADVIES. Raad Volwassenenonderwijs. 24 mei 2005 RVOL/MDR/ADV/015

ADVIES. Raad Volwassenenonderwijs. 24 mei 2005 RVOL/MDR/ADV/015 ADVIES Raad Volwassenenonderwijs 24 mei 2005 RVOL/MDR/ADV/015 Advies over modulaire opleidingen in het studiegebied Boekbinden van het secundair OSP, in uitvoering van artikel 15 van het decreet volwassenenonderwijs

Nadere informatie

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen.

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen. VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Vlaanderen. is samenwerking COMPLEXE PROJECTEN. Een nieuwe procesaanpak. www.complexeprojecten.be

Vlaanderen. is samenwerking COMPLEXE PROJECTEN. Een nieuwe procesaanpak. www.complexeprojecten.be Vlaanderen is samenwerking COMPLEXE PROJECTEN Een nieuwe procesaanpak www.complexeprojecten.be U heeft het als bestuur of als private initiatiefnemer wellicht reeds meegemaakt. De opstart en uitvoering

Nadere informatie

PIAAC daagt het Plan Geletterdheid uit! Workshop Studiedag PIAAC 20 maart 2014

PIAAC daagt het Plan Geletterdheid uit! Workshop Studiedag PIAAC 20 maart 2014 PIAAC daagt het Plan Geletterdheid uit! Workshop Studiedag PIAAC 20 maart 2014 Welkom Wie zijn de experten te gast? Wie zijn wij? Wat gaan we doen in deze workshop? 1. Presentatie: verwezenlijkingen en

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Hoe ziet je schooljaar eruit?

Hoe ziet je schooljaar eruit? Wat is het? Hoe ziet je schooljaar eruit? Soorten overeenkomsten Bij duaal leren leer je vaardigheden in je school, Centrum voor Deeltijds Onderwijs of in je Syntra-lesplaats en op de werkvloer. Wil je

Nadere informatie

Wim Vanseveren administrateur-generaal

Wim Vanseveren administrateur-generaal 23 juni 2006 Kwaliteitskader voor de opleiding en erkenning van gidsen en reisleiders Katrien Van Ginderachter 29 januari 2010 Wim Vanseveren administrateur-generaal Kwaliteitskader voor de opleiding en

Nadere informatie

Technisch onderwijs West-Vlaanderen Werkt 3, 2009

Technisch onderwijs West-Vlaanderen Werkt 3, 2009 West-Vlaanderen Werkt 3, 2009 in West-Vlaanderen dr. Marie Van Looveren sociaaleconomisch beleid, WES Jongeren uit het gewone secundair onderwijs kunnen na de eerste graad kiezen voor één van de volgende

Nadere informatie

Inhoud. Steunpunt Diversiteit en Leren 17/03/2010. Brede School in Vlaanderen en Brussel

Inhoud. Steunpunt Diversiteit en Leren 17/03/2010. Brede School in Vlaanderen en Brussel Inhoud Vooraf: Steunpunt Diversiteit en Leren 1. Wat is een Brede School? 2. Welke impact ervaren de proefprojecten? 3. Brede school in de toekomst 4. Standpunt VVJ Brede School in Vlaanderen en Brussel

Nadere informatie

Ontwerp Plan van aanpak Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Afdeling Onderzoek 13.07.

Ontwerp Plan van aanpak Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Afdeling Onderzoek 13.07. Evaluatie van het project Facilitator Mechanism for the Establishment of an International Industrial Biotechnology Network (Phase 1) - United Nations Industrial Development Organization (UNIDO) Ontwerp

Nadere informatie

3. Hoeveel bedroeg de provinciale spreiding in absolute cijfers en het aantal unieke klanten ten aanzien van de beroepsactieve bevolking in 2015?

3. Hoeveel bedroeg de provinciale spreiding in absolute cijfers en het aantal unieke klanten ten aanzien van de beroepsactieve bevolking in 2015? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 279 van EMMILY TALPE datum: 29 januari 2016 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Loopbaanbegeleiding - Stand van zaken Op 1 juli 2013 werd

Nadere informatie

10/12/2015. Uit evaluaties en klachten: nog nood aan tips voor communicatie en voor mogelijke interventies nog heel wat misverstanden.

10/12/2015. Uit evaluaties en klachten: nog nood aan tips voor communicatie en voor mogelijke interventies nog heel wat misverstanden. Studiedag peer-mediation 15 december 2015 Argumenten om voor een extra publicatie te zorgen Heel wat beleidsinstrumenten voor het voorkomen en aanpakken van vormen van geweld op scholen door scholen niet

Nadere informatie

Op mondiaal niveau werd in 2012 de Wereldconferentie Duurzame Ontwikkeling georganiseerd. Op basis van de uitkomst van deze

Op mondiaal niveau werd in 2012 de Wereldconferentie Duurzame Ontwikkeling georganiseerd. Op basis van de uitkomst van deze Dames en heren, In 1987 werd duurzame ontwikkeling in een rapport van een commissie van deskundigen onder leiding van mevr. Brundtland, de eerste vrouwelijke premier van Noorwegen en directeur van de Wereldgezondheidsorganisatie,

Nadere informatie

SALV Strategische Adviesraad voor Landbouw en Visserij

SALV Strategische Adviesraad voor Landbouw en Visserij SALV Strategische Adviesraad voor Landbouw en Visserij ADVIES naschoolse opleidingsinitiatieven in de landbouwsector SALV, 18 januari 2013(nr.2013-01) Contactpersoon SALV: Dirk Van Guyze SALV-advies naschoolse

Nadere informatie

Build Up Skills Belgium. Opstellen van een stappenplan naar de Europese 20-20-20 doelstellingen

Build Up Skills Belgium. Opstellen van een stappenplan naar de Europese 20-20-20 doelstellingen Build Up Skills Belgium Opstellen van een stappenplan naar de Europese 20-20-20 doelstellingen Europese achtergrond 20-20-20 Doelstellingen: Tegen 2020 20% minder broeikasgassen Aandeel van 20% energie

Nadere informatie

Project Vormingen Milieuverlicht Verbruiken Behoeftedetectie bij sociaal-culturele organisaties

Project Vormingen Milieuverlicht Verbruiken Behoeftedetectie bij sociaal-culturele organisaties Project Vormingen Milieuverlicht Verbruiken Behoeftedetectie bij sociaal-culturele organisaties Voorstelling rapport behoeftedetectie Doelstelling, opzet en methodologie Inhoud van de behoeftedetectie

Nadere informatie

THEMATISCH NETWERK VAN AANGEPASTE FYSIEKE ACTIVITEIT

THEMATISCH NETWERK VAN AANGEPASTE FYSIEKE ACTIVITEIT THEMATISCH NETWERK VAN AANGEPASTE FYSIEKE ACTIVITEIT GESPONSORD EN ERKEND DOOR DE EUROPESE COMMISSIE IN HET KADER VAN SOCRATES PROGRAMMA S MENSEN MET EEN HANDICAP DOOR FYSIEKE ACTIVITEIT INTEGREREN IN

Nadere informatie

Wegwijs in de social profit

Wegwijs in de social profit 8/10/2015 Trefdag Gent Wegwijs in de social profit SPREKER: Tine Winnelinckx - VIVO Wegwijs in de social profit Even kennismaken? ONDERWIJS ARBEIS- MARKT LEVENSLANG LEREN DIVERSITEIT FOSEN SAINCTELETTESQUARE

Nadere informatie

Analyse competenties knelpuntberoepen

Analyse competenties knelpuntberoepen Analyse competenties knelpuntberoepen Onderzoek in 2014 uitgevoerd door wes research & strategy in opdracht van Euregio Scheldemond 4 Inhoud presentatie Doel Methodologie Selectie knelpuntberoepen Vergelijking

Nadere informatie

v.u.: Ward Van Hoorde, Kwatrechtsteenweg 168, 9260 Wetteren opdrachtsverklaring SINT-LODEWIJK

v.u.: Ward Van Hoorde, Kwatrechtsteenweg 168, 9260 Wetteren opdrachtsverklaring SINT-LODEWIJK v.u.: Ward Van Hoorde, Kwatrechtsteenweg 168, 9260 Wetteren opdrachtsverklaring SINT-LODEWIJK OPDRACHTSVERKLARING SINT- LODEWIJK cliënt-organisatie-medew MISSIE SINT-LODEWIJK - biedt aangepast onderwijs

Nadere informatie

Dossier Mediacoach 2015

Dossier Mediacoach 2015 Dossier Mediacoach 2015 Mediacoach is een opleiding voor professionelen die werken met jongeren en/of volwassenen en die mediawijsheid willen integreren in hun eigen beroepspraktijk. Mediawijsheid is onontbeerlijk

Nadere informatie

Advies over de voorstellen van nieuwe kwalificatiebenamingen in het deeltijds beroepssecundair onderwijs vanaf het schooljaar 2007-2008

Advies over de voorstellen van nieuwe kwalificatiebenamingen in het deeltijds beroepssecundair onderwijs vanaf het schooljaar 2007-2008 ADVIES Raad Secundair Onderwijs 23 januari 2007 RSO/GCO/ADV/003 Advies over de voorstellen van nieuwe kwalificatiebenamingen in het deeltijds beroepssecundair onderwijs vanaf het schooljaar 2007-2008 VLAAMSE

Nadere informatie

Vlaamse overheid Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35, bus 10 1030 Brussel

Vlaamse overheid Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35, bus 10 1030 Brussel Evaluatie van beleid en beleidsinstrumenten Protocol tussen de entiteit 1 verantwoordelijk voor de (aansturing van de) evaluatie en (de instelling verantwoordelijk voor) het beleidsinstrument Vlaamse overheid

Nadere informatie

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO DETAILED CURRICULUM MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO Innovatie is noodzakelijk om in de huidige hyper-competitieve, internationale en volatiele markt continuïteit te kunnen verzekeren.

Nadere informatie

1. Op welke manier wordt deze samenwerking tussen steden/gemeenten, de VDAB en de bouwsector concreet ingevuld?

1. Op welke manier wordt deze samenwerking tussen steden/gemeenten, de VDAB en de bouwsector concreet ingevuld? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 420 van JAN HOFKENS datum: 6 maart 2015 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT VDAB - Samenwerkingsverband BouwKan met bouwsector De bestaande

Nadere informatie

De gemeente op de speelplaats. Beleidsparticipatie op school. VVJ driedaagse 17 februari 2011 Saskia Vandeputte. Achtergrondinformatie

De gemeente op de speelplaats. Beleidsparticipatie op school. VVJ driedaagse 17 februari 2011 Saskia Vandeputte. Achtergrondinformatie De gemeente op de speelplaats. Beleidsparticipatie op school. VVJ driedaagse 17 februari 2011 Saskia Vandeputte Achtergrondinformatie Noot vooraf Dit is achtergrondinfo bij de sessie De gemeente op de

Nadere informatie

Vlaamse Regering. Addendum. bij het. Protocol van samenwerking

Vlaamse Regering. Addendum. bij het. Protocol van samenwerking Vlaamse Regering Addendum bij het Protocol van samenwerking In het kader van het economisch impulsplan herstel het vertrouwen van de Vlaamse regering goedgekeurd op 14 november 2008 Tussen de Vlaamse Regering

Nadere informatie

Vragenlijst SAFE SURGERY voor het uitvoeren van een zelfevaluatie in contractjaar 2013

Vragenlijst SAFE SURGERY voor het uitvoeren van een zelfevaluatie in contractjaar 2013 Vragenlijst SAFE SURGERY voor het uitvoeren van een zelfevaluatie in contractjaar 2013 De vragen zijn opgedeeld in verschillende rubrieken en betreffen het thema safe surgery. Het is de bedoeling dat de

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Voorstel van resolutie. betreffende het verplicht aanbieden van cursussen eerste hulp bij ongevallen (EHBO) in het lager en secundair onderwijs

Voorstel van resolutie. betreffende het verplicht aanbieden van cursussen eerste hulp bij ongevallen (EHBO) in het lager en secundair onderwijs stuk ingediend op 1224 (2010-2011) Nr. 1 6 juli 2011 (2010-2011) Voorstel van resolutie van de heer Jean-Jacques De Gucht, de dames Ann Brusseel, Marleen Vanderpoorten en Elisabeth Meuleman, de heren Boudewijn

Nadere informatie

Toegankelijkheid van communicatie: over begrijpen en begrepen worden

Toegankelijkheid van communicatie: over begrijpen en begrepen worden Toegankelijkheid van communicatie: over begrijpen en begrepen worden Toegankelijkheid We gaan er vaak van uit dat de toegankelijkheid van de fysieke omgeving een voldoende voorwaarde is om iedereen te

Nadere informatie

Ryckevelde vzw. Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs. Programma. Mogelijkheden. Beweging voor Europees burgerschap

Ryckevelde vzw. Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs. Programma. Mogelijkheden. Beweging voor Europees burgerschap Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs Ryckevelde vzw Beweging voor Europees burgerschap Gent, 25 april 2012 Ryckevelde vzw, beweging voor Europees burgerschap Ryckevelde vzw, beweging

Nadere informatie

FEBIAC Stelt voor: Persdossier Woensdag 29 mei 2013

FEBIAC Stelt voor: Persdossier Woensdag 29 mei 2013 FEBIAC Stelt voor: Persdossier Woensdag 29 mei 2013 Voorwoord& EenjaargeledenkondigdenwijtijdensonzealgemenevergaderingaandatFEBIACmeerjongerenmoestaantrekkenvoor deberoepenvandeautomobielsectorinhetalgemeenenvoorbanenbijonzeconcessiehoudersinhetbijzonder,voorde

Nadere informatie

Schoolverlaters bevraagd

Schoolverlaters bevraagd sessie 3 De wereld op de stoep: Schoolverlaters bevraagd Lieven Tusschans Stad Gent Werk en Economie Dienst Werk Schoolverlaters bevraagd Europa 2020 (schoolverlaters, kwalificaties, werkloosheid) Dienst

Nadere informatie

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL. Beleef de schoonheid in Afrika DOELGROEP : Kleuter / Lager Onderwijs 3

Nadere informatie