Forte#11. Jaargang 04, april

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Forte#11. Jaargang 04, april 2009 - www.pianoo.nl - info@pianoo.nl"

Transcriptie

1 Forte#11 Inkoopsamenwerking, een kwestie van organiseren 06 ICT met de i van inkoop 08 Rijksbouwmeester: Weg met die strenge eisen 10 Leidraad aanbesteden: professionele standaard 12 Hoe werf je inkoopprofessionals? 14 Jaargang 04, april Colofon Forte is een uitgave van PIANOo Expertisecentrum Aanbesteden. Postbus 20101, 2500 EC Den Haag, tel Tekstbijdragen van Carolien Nout, Peter de Zoete en Olga van Oort. Eindredactie: PIANOo. Fotografie: Loes Schleedoorn, Jeroen van der Meijde/Fotogeniek (p 2), Unie van Waterschappen (p. 5), Bert Nienhuis (p. 10). Ontwerp: Besides Purple Amsterdam. Vormgeving en druk: ministerie van Economische Zaken, afdeling PGF.

2 Nieuwe inkoopopleiding slaat aan Aan de slag met duurzaam inkopen De Rijksacademie voor Financiën en Economie introduceert de basisopleiding Inkopen en Aanbesteding voor de Rijksoverheid. Eind januari vond een proefuitvoering plaats van de driedaagse basisopleiding gericht op inkopers in schaal 6-9 (IAPS A). Een uitstekende start, afgaande op de ruimhartige 8,0 waarmee de deelnemers de opleiding waardeerden. Yvonne Clarijs was een van de deelnemers. Ze werkt sinds twee jaar als inkoper bij de gemeente Valkenswaard, na de nodige ervaring in het bedrijfsleven. Geen groentje dus, maar wel enthousiast over de opleiding. Drie keer goed, deze drie dagen. Goede inhoud, goede docenten, goede organisatie. Wat ik ook leuk vond, was dat we met heel verschillende mensen waren. Ervaren en minder ervaren. Dat leverde heel gerichte vragen op. Yvonne kwam met de opleiding in contact via de website van PIANOo. Ik heb gebeld, en ik kon als inkoper bij een gemeente ook mee doen. Het was heel boeiend en ik kan hem dus iedereen aanbevelen Ook de docenten kijken met plezier terug. Dennis Robben verzorgde het introductiedeel van de opleiding. Hij werkt als coördinator Inkoopadvies bij het ministerie van VROM. Erg leuk om met zo n enthousiaste en leergierige groep te werken. Bij de aftrap is het belangrijk om ruimte te bieden aan eigen verhalen, en te zorgen voor herkenbaarheid. Hun vragen zetten mij ook weer op scherp. Voor mij was het tweeënhalf uur genieten. Björn Teunen, de programmamanager financieel management bij de Rijksacademie, kan dus tevreden zijn. We weten nu dat de opzet aanslaat. En wat we van de docenten moeten vragen. De opleiding IAPS B voor schaal van 25 tot en met 27 maart zit ook al bijna vol. We zijn dus op de goede weg. Meer weten over de introductieopleiding Inkoop en aanbesteding in de publieke sector? Of wil je je meteen aanmelden? Kijk dan op Van 23 tot en met 25 september staat de volgende opleiding IAPS A voor schaal 6-9 gepland. 2 Duurzaam Inkopen wint redelijk terrein. SenterNovem heeft inmiddels de helft van de criteria voor duurzaam inkopen gereed en voor een aantal productgroepen zijn de criteria in concept klaar. Voor gemeenten en waterschappen vonden de afgelopen maanden verschillende bijeenkomsten plaats over de toepassing van duurzaam inkopen in de praktijk. De VNG organiseerde in oktober en november in samenwerking met SenterNovem door het hele land regionale bijeenkomsten, voor zowel bestuurders als ambtenaren. In deze bijeenkomsten kwamen alle voor gemeenten relevante aspecten van duurzaam inkopen aan bod: van het toepassen van de duurzaamheidscriteria van SenterNovem tot de manier waarop je binnen de organisatie draagvlak voor duurzaam inkopen kunt krijgen. De bijeenkomsten werden verzorgd in samenwerking met SenterNovem en steeds weer een andere koplopergemeente. VNG sloot het jaar af met een congres over duurzaam inkopen, dat onderdeel uitmaakte van het congres Duurzame Gemeenten. Ambassadeurs kwamen aan het woord, deelnemers werden getest op hun kennis van duurzaam inkopen en er vond een paneldiscussie plaats. Daarnaast konden de deelnemers workshops volgen op het gebied van Duurzaam inkopen. In de zomer van 2008 publiceerde VNG al een handreiking voor gemeenten, met daarin praktijkvoorbeelden. Ook in 2009 gaat de VNG nog activiteiten organiseren om implementatie van Duurzaam inkopen verder te stimuleren. Na de VNG is ook de Unie van Waterschappen (UvW) in samenwerking met PIANOo, NEVI en SenterNovem gestart met een serie trainingen voor inkopers NEVI-trainer Karin van IJsselmuide tijdens de eerste training Duurzaam Inkopen voor waterschappen. en aanbesteders en beleidsmedewerkers die met duurzaamheid te maken hebben. Daarin wordt stil gestaan bij de algemene begrippen en moeten de deelnemers in werkgroepjes enkele hoofdgroepen (facilitair, waterkwantiteit, waterkwaliteit en gemalen) Europees aanbesteden. Hierbij moeten zij alle belangrijke criteria, eisen en wensen meenemen. De UvW geeft daarnaast binnenkort een leidraad uit om medewerkers van de waterschappen voor te lichten over duurzaam inkopen en wat dit in praktijk betekent. Het IPO organiseerde in januari een minisymposium voor de leden van het IAPP (Inkoop en Aanbesteden, Provinciaal Platform). Hierin werden dilemma s rond duurzaam inkopen benoemd en besproken. Het minisymposium diende mede ter voorbereiding op de symposia die elke provincie dit jaar organiseert om duurzaam inkopen binnen de eigen organisatie op de agenda te zetten. aan PIANOo PIANOo ontving in 2008 ruim 500 vragen via Eenvoudige vragen worden direct beantwoord of verwijst PIANOo door naar PIANOo-desk of de website. Denk bijvoorbeeld aan de vraag om inkoop- en aanbestedingsdocumenten of praktijkvoorbeelden. PIANOo ontving 205 complexere vragen, die door de deskundigen van PIANOo zijn beantwoord. PIANOo analyseert de binnengekomen vragen en gebruikt deze om de informatievoorziening via onder meer de website te verbeteren. Zo is in 2008 ook de metrokaart met veelgestelde vragen op het gebied van inkoop en aanbesteding ontwikkeld.

3 Tiende opdrachtgever tekent gedragscode Namens Dijkgraaf en hoogheemraden van Schieland en de Krimpenerwaard ondertekende secretarisdirecteur mevrouw van Kuijk op 8 december 2008 de gedragscode Publiek Opdrachtgeverschap. Met de code geven inmiddels tien publieke opdrachtgevers aan wat opdrachtnemers van hen mogen verwachten en wat zij van de opdrachtnemers verwachten. Daarnaast biedt hij kaders aan de eigen medewerkers voor de uitvoering van hun werkzaamheden in relatie tot opdrachtnemers. Het Opdrachtgeversforum, netwerkorganisatie van (semi) publieke opdrachtgevers, ontwikkelde de code. Zie ook Welke problemen ervaart u bij aanbestedingen? En moet de Aanbestedingswet deze problemen oplossen? De projectgroep Aanbestedingswet van het ministerie van EZ nodigde in november vorig jaar ruim veertig overheidsinkopers, ondernemers en brancheorganisaties uit om op die vragen in te gaan. Op 3 maart jl. kwamen zij opnieuw bijeen in het Geldmuseum te Utrecht om te horen hoe hun ideeën verwerkt zijn in voorstellen en oplossingsrichtingen. De projectgroep Aanbestedingswet doet kort verslag van die bijeenkomst: Nog niet alles staat vast. Dat is mooi, want dat geeft ruimte voor discussie. Die wordt volop gevoerd! Deelnemers spreken over de problematiek rond drempelbedragen; Hoe wordt het totale gebied van de aanbestedingspraktijk transparanter, als de wet maar op een deel namelijk boven de drempels kan toezien? Hoe voorkomen we juridisering bij het streven naar rechtszekerheid en mogelijkheden om je recht te halen? Mevrouw van Kuijk temidden van enkele leden van het Opdrachtgeversforum. Staand van links naar rechts: Willem Krzeszewsky, Patrick Buck, Ted Zwietering, Richard Tieskens, Jim Schuijt en Peter Jägers. Projectgroep Aanbestedingswet op koers met de leden van de projectgroep, maar vooral ook met elkaar. Sinds de vorige bijeenkomsten in november heeft de projectgroep veel werk verricht. Zij is echt met de suggesties en opmerkingen aan de slag gegaan. De koers ziet er goed uit. De projectgroep gaat nu verder en de aanwezigen zien de openbare consultatie met belangstelling tegemoet. Zoals projectleider Jelte Theisens in zijn inleiding zei: Aanbesteden? Dat moet je gewoon doen! Daarvoor moeten we een goed wettelijk kader hebben en alle benodigde middelen om de praktijk verder te professionaliseren. PIANOo-congres 2009 Crisis: kans of bedreiging? Rode cijfers domineren de wereldeconomie. Bedreigt de crisis ook de dagelijkse inkooppraktijk? Of neemt de noodzaak van professioneel opdrachtgeverschap juist toe? Tijdens het PIANOo-congres op 4 juni a.s. staan we hier uitgebreid bij stil. Dagvoorzitter Felix Rottenberg gaat hierover tijdens het plenaire programma in gesprek met diverse gasten, waaronder Elco Brinkman. Ook in de deelsessies komen ontwikkelingen rond de recessie aan bod. Hebben protectionistische maatregelen zoals aanpassen van de regels of voorrang geven aan lokale leveranciers zin? Naast maatschappelijke aanbestedingsthema s draaien de deelsessies om onderwerpen uit de aanbestedingspraktijk, zoals duurzaam inkopen, integriteit, gebiedsontwikkeling, het voorkomen van strategische inschrijvingen en functioneel specificeren. Het vierde PIANOo-congres vindt op 4 juni 2009 plaats in het Beatrixtheater in Utrecht en is bedoeld voor inkopers en aanbesteders bij de overheid. Mis het niet: noteer het congres alvast in uw agenda. Als uw gegevens bij ons bekend zijn, ontvangt u tijdig een uitnodiging. Houd ook in de gaten voor het laatste nieuws. Interessante onderwerpen die ondernemers en aanbestedende diensten bespreken 3

4 Innovatieve GWW-voorbeelden inspireren Leuke open discussie met opdrachtgever én aannemer Goede voorbeelden bevorderen innovatie in de bouw meer dan leidraden en brochures. Met die gedachte organiseerde de regionale Regieraad Bouw Randstad eind november 2008 een bijeenkomst voor opdrachtgevers en opdrachtnemers in de bouw, samen met PIANOo, Stadswerk en Bouwend Nederland. Dé gelegenheid om uitgebreid kennis te maken met inspirerende voorbeelden van innovatieve aanbestedingen. De bijeenkomst was een daverend succes. Jos Hendriks van de provincie Zuid-Holland kijkt met veel plezier terug op de bijeenkomst. Ik heb samen met de aannemer Dura Vermeer in 10 minuten de casus van de N475 uiteengezet, de vernieuwing van een provinciale weg. Waar gaat het om? Kort gezegd: een klus die wij voor tien maanden hadden gepland, werd door de aannemer binnen drie weken geklaard. Door op een hele slimme manier techniek en logistiek te combineren. Velen hadden via de pers al van dit voorbeeld gehoord, en de gelegenheid er meer over te weten te komen werd erg op prijs gesteld. De rest van het uur dat we hadden, was voor vragen en opmerkingen. We kregen daarmee een leuke, open discussie. Dat hebben we twee keer gedaan, telkens met zo n twintig mensen. Daarnaast waren er vier andere voorbeelden. Prima opzet, wat mij betreft. Meer voorbeelden van innovatief aanbesteden lezen? Kijk in de map GWW op PIANOo-desk. Hier vindt u nog 42 voorbeelden van aanbestedingen in de GWW die op een innovatieve manier zijn aangepakt. Om de voorbeelden te kunnen bekijken moet u lid zijn van PIANOo-desk. Het contract dat we via emvi in de markt wilden zetten, was D(esign)C(onstruct) M(aintenance), niet echt nieuw, maar wel met ruimte voor vernieuwende voorstellen. Na twintig jaar moet de aannemer de weg in goede conditie opleveren. Dus als hij kiest voor een goedkope oplossing, komt hij zichzelf na die twintig jaar vanzelf tegen. We hadden een bonus ingebouwd voor elke werkdag die de aannemers sneller zouden zijn dan wij hadden gepland. Dura Vermeer won de aanbesteding met een voorstel om continue door te werken. Daarmee verdienden ze een fictieve korting van circa op hun bieding. De totale aanneemsom lag ergens rond de 2,8 miljoen. Wij waren uitgegaan van een ophoging met zand. Dan heb je een vrij lange periode van zetting nodig, vanwege de slappe bodem in het gebied. Maar zij stelden voor een evenwichtsconstructie met EPS -piepschuim- toe te passen. Ook maakten ze met boeren naast de weg afspraken om de EPS-blokken klaar te leggen in het weiland. Zo konden ze achter elkaar doorwerken, in ploegendienst. Dingen die wij nooit hadden kunnen voorschrijven in een bestek. Gelukkig troffen we met Dura Vermeer een aannemer die overtuigd is van de voordelen van innovatie. Zulke aannemers zouden een streepje voor moeten krijgen bij volgende aanbestedingen. Dat idee kreeg tijdens de bijeenkomst ook veel bijval. 4 Jos Hendriks: Een klus die wij voor tien maanden hadden gepland, werd door de aannemer binnen drie weken geklaard.

5 Waterschappen willen meer eenheid in aanbestedingsbeleid Voor de waterschappen biedt het harmoniseren van hun aanbestedingsbeleid grote kansen. Met een uniform aanbestedingsbeleid kunnen zij meer marktwerking creëren en schaalvoordelen realiseren. Ze hebben echter ook nog een flinke weg te gaan om hun inkoop- en aanbestedingsprocessen goed te borgen. Dat bleek uit een recent onderzoek van PricewaterhouseCoopers (PwC) naar het draagvlak voor harmonisatie bij de waterschappen. Jacob Knoops, directielid van het Waterschap Rivierenland, maakte deel uit van de begeleidingsgroep van het onderzoek. Dat onderzoek vond plaats in opdracht van de Unie van Waterschappen en PIANOo. Wat mij opviel is dat er nog zoveel eigen regels worden gehanteerd. Met name als het gaat om de bedragen waarboven meerdere offertes moeten worden gevraagd. Bij werken loopt dat bijvoorbeeld uiteen van tot ! Het lijkt verstandig om de grens laag te leggen. Maar in de praktijk leidt dat juist tot veel afwijkingen. Het risico is vervolgens dat je niet kunt voldoen aan de rechtmatigheidseisen van de nieuwe Waterschapswet, die per 1 januari 2009 van kracht is geworden. Die stelt onder meer dat een waterschap aan de eigen regels moet voldoen. Dat lukt niet als die te streng zijn. Harmonisatie van het inkoopbeleid is een belangrijke voorwaarde om verder te gaan met de beoogde structurele samenwerking op inkoopgebied. Uit het onderzoek blijkt dat de wil tot harmonisatie bestaat. PwC beveelt de waterschappen aan dezelfde grenzen te gaan hanteren als in het oude voorstel voor de Aanbestedingswet. Eventueel kan het ophogen van de bagatelgrenzen stapsgewijs plaatsvinden. Verder constateert PwC dat de aanbestedingsprofessionaliteit binnen de waterschapsorganisaties nog verbeterd kan worden. Functiescheiding, waarbij de opsteller van een bestek en beoordelaar van de offerte niet dezelfde persoon zijn, moet overal worden doorgevoerd. Het rapport pleit voor meer coördinatie in het aankoopproces, door het aanstellen van een centrale inkoopcoördinator bij elk waterschap. Dat is nu nog niet overal het geval. Ook een goede positie van de inkoopfunctie binnen de organisatie is belangrijk. Communicatie kan zorgen voor meer draagvlak en aandacht. Aandacht is cruciaal Bij het ter perse gaan van deze Forte was nog niet duidelijk of het Uniebestuur de aanbevelingen uit het rapport overneemt. Aanvaarding van het rapport zou volgens Jacob Knoops een forse steun voor de verdere professionalisering bij de waterschappen zijn. Ik verwacht dat besturen daardoor meer aandacht zullen krijgen voor professioneel aanbestedingsbeleid. Die aandacht is cruciaal. Bestuurders doen er verstandig aan niet te wachten tot een incident hen daartoe dwingt. Die incidenten komen gegarandeerd, als je niet beschikt over een professionele inkooporganisatie. Project Professionalisering Inkoop en Aanbesteden bij waterschappen Medio 2006 spraken de waterschappen hun ambitie uit om binnen drie jaar tot de best presterende overheidsorganisaties op het gebied van aanbesteden te willen behoren. Harry Peek is bij PIANOo gedurende drie jaar één van de aanjagers van het project dat die ambitie helpt waarmaken. Eén van de speerpunten van het professionaliseringsproject is het streven naar meer uniformiteit. De aanzet voor het harmonisatievoorstel kwam destijds uit de kring van hoofden Bouwzaken. Die kregen steeds vaker van aannemers klachten te horen over uiteenlopende voorwaarden, eigen regels en afwijkende procedures. Ook bleek samenwerking tussen waterschappen daardoor lastig, zowel bij gezamenlijke aanbestedingen als bij de verdere professionalisering. Harmonisatie biedt daarvoor de oplossing. Volgens Peek zal dit onderwerp zeker aan de orde komen in de vier regionale werkgroepen die onder begeleiding van PIANOo regelmatig kennis en ervaring uitwisselen over de professionalisering bij de waterschappen. 5

6 PIANOo bundelt ervaringen met inkoopsamenwerking Het is in feite een kwestie van organiseren PIANOo was de afgelopen jaren betrokken bij het opzetten van een aantal voorbeelden van structurele inkoopsamenwerking. Binnenkort verschijnt een handleiding gebaseerd op deze ervaringen, bestemd voor gemeenten die ook de vruchten willen plukken van inkoopsamenwerking. Verder werkt PIANOo aan een netwerk voor inkoopsamenwerkingen. PIANOo s expert op dit terrein, Ditmar Waterman, blikt terug ter gelegenheid van zijn vertrek bij PIANOo. Het ontbreken van voldoende gekwalificeerde inkoopadviseurs is voor veel gemeenten met tussen de tien- en vijftigduizend inwoners een bottleneck bij verdere professionalisering. De personeelsformatie biedt geen ruimte of er is onvoldoende werk voor een full time inkoper. Inkoopsamenwerking is voor deze gemeenten een manier om toch te kunnen beschikken over een professionele inkoopfunctie. Met alle voordelen van dien. Ditmar Waterman: Toen ik bij PIANOo begon viel me op dat er grote kansen lagen om de inkoopprofessionaliteit bij kleinere gemeenten te vergroten. Bij elkaar gaat het om een aanzienlijk volume van aanbestedingen die niet doelmatig verlopen. Mijn eerste vraag was: zijn er best practices op het gebied van inkoopsamenwerking en wat kunnen we daar van leren? Samen met Marcel Stuijts van BIZOB 1 hebben we een oproep gedaan aan gemeenten om ons te betrekken bij hun plannen voor inkoopsamenwerking. Met vier van de reacties zijn we verder gegaan. Dankzij hun medewerking kunnen we nu twee mooie tools lanceren die voor alle gemeenten interessant zijn: een handleiding en een netwerk voor inkoopsamenwerkingen. Praktische handleiding De handleiding die in mei verschijnt is praktisch van opzet: stap voor stap wordt beschreven hoe je een inkoopsamenwerking opzet. De ervaringen van PIANOo bij de samenwerkingsovereenkomsten in Maassluis, Schiedam en Vlaardingen; Midden-Nederland; West-Holland en Gooi en Vechtstreek vormden een belangrijke inspiratiebron. Waterman heeft veel geleerd van deze voorbeelden. De handleiding beschrijft stap voor stap hoe je een inkoopsamenwerking opzet. Juist omdat ze zo verschillend zijn en in uiteenlopende fases verkeerden. Een schat aan ervaringen dus, waar bestuurders, gemeentesecretarissen en projectleiders die een inkoopsamenwerking willen gaan vormen hun voordeel mee kunnen doen. Stap één uit de handleiding is de oriënterende fase. Hierin staat het doel van de samenwerking centraal. Een valkuil is om te snel te kiezen voor een bepaalde vorm van inkoopsamenwerking. Later blijkt dan dat de gekozen vorm niet zo goed past bij wat je eigenlijk wilde bereiken. Na die oriënterende fase kunnen gemeenten en andere belangstellende organisaties een intentieovereenkomst tekenen. Daar staat in wie gaan deelnemen, wat het doel is van de op te zetten samenwerking en welke weg gevolgd zal worden om daar te komen. Waterman: Zo n intentieovereenkomst dwingt gemeenten na te denken over de grote lijnen en de uitgangspunten van de samenwerking. Ze spreken uit met elkaar verder te willen werken aan een samenwerking. Stap twee bestaat grotendeels uit het het opstellen van een business case, een blauwdruk voor de manier waarop gemeenten willen dat de inkooporganisatie eruit gaat zien. De partners maken samen een inventarisatie van de gezamenlijke doelen, de vorm 6

7 en de middelen die daarvoor nodig zijn. De business case vormt het uitgangspunt voor het opzetten van de inkooporganisatie, stap drie uit de handleiding. Een belangrijk onderdeel van de business case is de verdeelsleutel voor kosten en opbrengsten. Als er nog partijen in- of uitstappen, moet je de business case opnieuw uitrekenen en pas daarna stemmen de partijen ermee in. Op dat moment wordt de samenwerking echt geboren, aldus Waterman. In de laatste fase de uitvoering moeten nog tal van keuzes gemaakt worden. De handleiding spreekt daarom over kwartier maken. Het komt neer op alles wat nog moet worden gedaan om de inkooporganisatie op te zetten en daadwerkelijk met gezamenlijk inkopen te kunnen starten. Volgens ons is het van het grootste belang dat je zorgvuldig omgaat met de eventuele inkopers die al bij de deelnemende gemeenten werken. Dat komt de samenwerking ten goede, heeft Waterman ervaren. 2,3 miljoen euro bespaard De vier samenwerkingsverbanden die als pilot dienden, zijn inmiddels bijna allemaal gestart en hebben mooie resultaten opgeleverd. Inkoopbureau Maassluis, Schiedam en Vlaardingen bijvoorbeeld is vorig jaar van start gegaan en heeft direct al meer dan 2,3 miljoen euro bespaard. Dat is niet alleen te danken aan de schaalgrootte, maar ook aan het feit dat de gemeenten samen meer expertise hebben. Volgens Ditmar Waterman maakt het onderwerp inkoopsamenwerking duidelijk opmars in de gelederen van gemeenten en van andere aanbestedende diensten. Gemeenten zijn in principe geen concurrenten van elkaar. Ze kunnen dus van elkaars kennis profiteren. Samenwerking op inkoopgebied is in feite een kwestie van organiseren. Steeds meer gemeenten herkennen dat. Ik kan zo al tien voorbeelden noemen van verdergaande inkoopsamenwerking. PIANOo juicht die ontwikkeling natuurlijk van ganser harte toe. Ditmar Waterman Tijd om te delen Nu steeds meer gemeenten ervaring hebben met inkoopsamenwerking is de tijd rijp om die te delen. Vandaar dat PIANOo het initiatief neemt voor het oprichten van een netwerk voor inkoopsamenwerkingen. Een typisch voorbeeld van de PIANOo-aanpak, noemt Ditmar Waterman dit netwerk voor directeuren en inkopers van inkoopsamenwerkingen. De grondgedachte is dat minder ervaren mensen leren van hun meer ervaren collega s. PIANOo gaat werken aan instrumenten, zoals business cases, inkoopvoorwaarden, productspecificaties, leveranciersevaluaties en dergelijke. PIANOo werkt verder samen met de Regieraad voor de Bouw en VNG aan de oprichting van een bestuurdersplatform. Inkoopsamenwerking is één van de hoofdonderwerpen die binnen het platform aan bod zullen komen. Vanaf 1 april is Ditmar Waterman directeur bij de Stichting RIJK, een inkoopsamenwerking in de regio IJmond-Kennemerland. Vanuit die positie zal hij zijn kennis en ervaringen met andere inkoopsamenwerkingen blijven delen binnen het nog op te richten netwerk inkoopsamenwerkingen. Jos Schreijen wordt bij PIANOo verantwoordelijk voor het netwerk Inkoopsamenwerkingen. 1 1 Bureau Inkoop Zuidoost Brabant werkt voor de gemeenten Asten, Bergeijk, Best, Bladel, Cranendonck, Deurne, Eersel, Gemert-Bakel, Heeze-Leende, Laarbeek, Nuenen, Oirschot, Reusel-De Mierden, Someren, Son en Breugel en Waalre. 7

8 Aanbesteden ICT als business case Dwing de behoeftesteller tot een complete vraagstelling Zijn ICT-diensten en producten lastiger aan te besteden dan andere? Wat kun je doen om dit soort inkopen in goede banen te leiden en wat moet je vooral nalaten? Forte sprak voor de start van de regionale bijeenkomsten alvast met John Konijn over zijn bijdrage aan de workshops. John deed als bedrijfsjurist bij de provincie Zuid-Holland veel ervaring op met de interactie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer rond ICT. ICT, met de i van inkoop! PIANOo en NEVI Publiek organiseren in maart en april weer een serie regionale bijeenkomsten. Deze keer over aanbesteden van ICT. Forte geeft een kleine impressie van twee onderwerpen die tijdens de bijeenkomsten aan bod komen: Aanbesteden van ICT als business case en Optimale marktbenutting. Nog deelnemen aan de regionale bijeenkomsten in Zwolle (14 april) en Amsterdam (20 april)? Kijk op voor meer informatie. Wat wil je de mensen die aan de workshop deelnemen bijbrengen? Mijn belangrijkste boodschap is dat je als inkoper een aanbesteding op het gebied van ICT niet moet starten voordat de functionele vraagstelling volledig is uitgeschreven. Het moet volstrekt duidelijk zijn wat het product of de dienst moet doen. De inkoper zou de behoeftesteller moeten dwingen om daar over na te denken. Pas daarna kan hij een inkoopplan opstellen. Dat klinkt logisch. Maar geldt dat niet voor iedere aanbesteding, ook voor potloden en bruggen? Het bijzondere van ICT is dat het complexe bedrijfsprocessen ondersteunt. Bij de aanbesteding van een nieuw of vervangend ICT-onderdeel moet de opdrachtgever dus goed weten hoe dat onderdeel moet functioneren binnen de bestaande ICT-omgeving van de opdrachtgever. Daarvoor moet je die omgeving in al zijn onderdelen uiteenrafelen: hardware, software, processen, informatie, implementatie en migratie. Per onderdeel kijk je aan welke eisen en wensen het aanbod moet voldoen. Niet alleen de technische, maar ook de financiële, juridische of contractuele, en organisatorische. Hoe kun je daar als inkoper grip op krijgen? Voor het aansturen van ICT-processen en -projecten bestaan methodieken, zoals ITIL en Prince2. Kern daarvan is dat opdrachtgever en opdrachtnemer van te voren hun rollen en taken helder afbakenen. Voor de inkoper is het van groot belang de opdracht te beschrijven vanuit een zo goed mogelijk gedefinieerd begrippenkader, en daarbij zoveel mogelijk samen te werken met de materiedeskundigen, de behoeftesteller en de partij die het aanbestedingsresultaat in gebruik zal nemen. Vervolgens is het de kunst om deze betrokkenen de vraag voor te leggen welk gewicht zij willen toekennen aan de geformuleerde eisen en wensen. Dat dwingt ze om na te denken, over de vraag of je een aanbieding automatisch terzijde legt als die aan één gestelde eis niet voldoet. Of dat er nog een beslissingsmarge moet zijn. Met wensen ga je anders om, daarvoor krijgt een bieding punten. Maar ook daarbij moet je vooraf vastgesteld hebben, hoe je de punten over de verschillende wensen verdeelt. Alleen dan heeft het gunningsmodel voldoende onderscheidend vermogen om de beste inschrijving te selecteren. Veronderstelt dat niet veel inhoudelijke kennis bij de inkoper? In een ideale wereld zou je als inkoper niet twee of drie lagen onder de motorkap hoeven te kijken. Om te voorkomen dat iedereen over verschillende dingen praat, is dat bij ICT toch nodig. Genoeg stof voor een boeiende workshop, lijkt mij. Wat ik probeer, is mensen te betrekken in mijn manier van denken. Ik heb redelijk wat ervaring opgedaan vanuit mijn positie als adviseur aan opdrachtgeverskant. Ik kijk uit naar leuke gedachtewisselingen en wederzijds nieuwe inzichten. 8

9 Hoge verwachtingen aan beide kanten Leveranciers mopperen over strenge aanbestedingsregels die soms onbedoeld nadelig uitpakken voor kleine èn grote bedrijven. Meer begrip voor elkaar, maar ook praktische instrumenten kunnen opdrachtgevers en leveranciers helpen een goede deal te sluiten, meent Peter van Schelven van ICT-Office. Van Schelven, juridisch adviseur bij de brancheorganisatie voor ICT-bedrijven, deelt de ervaring van andere branches in Nederland dat sommige aanbestedingsregels een bureaucratisch proces veroorzaken, waarbij het midden- en kleinbedrijf vaak buiten de boot valt. Dat de regels streng zijn is tot daaraan toe. Maar het leidt er niet toe dat de juiste opdracht bij de juiste leverancier terechtkomt. Een ander probleem is dat de overheid vaak niet ziet welke gevolgen strenge eisen hebben. Neem bijvoorbeeld de meestbegunstigingsclausule. Daarmee dwingt de opdrachtgever af dat een leverancier met terugwerkende kracht een prijsvoordeel moet doorberekenen aan de klant. Maar die eis staat op gespannen voet met de boekhoudregels waaraan grote IT-bedrijven die in de Verenigde Staten een beursnotering hebben, moeten voldoen. Zo n opdracht mogen zij dan niet als omzet boeken. Daarom zullen zij huiverig zijn een dergelijk contract af te sluiten. Klachtenloket Het is een van de praktijkvoorbeelden die Van Schelven uitwerkt tijdens de regionale bijeenkomsten. Nu is begrip voor elkaars belangen een eerste stap. Daarnaast heeft de brancheorganisatie, waarbij 525 ICT-bedrijven zijn aangesloten, een aantal instrumenten ontwikkeld die de verhoudingen kunnen verbeteren. Met onze ICT-Haalbaarheidstoets kunnen we bijvoorbeeld laten zien of een gevraagde dienst wel realistisch is, legt hij uit. Verder hebben wij met het ministerie van Justitie een meldpunt over aanbestedingen ingericht. Binnen twee dagen behandelen wij klachten van leveranciers over de aanbestedingen van dit departement. Wij treden op namens de hele branche en niet voor één partij. Vaak gaat het om fouten of misverstanden in het aanbestedingstraject die we zo vroegtijdig kunnen oplossen. Daarmee voorkomen we een gang naar de rechter. En dat scheelt, want na de bouwsector spannen ICT-bedrijven de meeste rechtszaken aan tegen aanbestedingsbeslissingen. Van Schelven ziet werken aan een betere verstandhouding als een van zijn belangrijkste taken. De materie is ingewikkeld en de verwachtingen zijn altijd hoog. Daarom is het zo belangrijk om als inkoper heel precies te weten wat je wilt hebben. Het gaat vaak niet alleen om een ICT-systeem, maar ook om de vraag of het haalbaar is en er draagvlak voor is in je organisatie. 9

10 Rijksbouwmeester Liesbeth van der Pol wil concreet helpen Niet moeilijk doen; schakel de hulplijn in We moeten af van onnodig strenge eisen in Europese aanbestedingen. Het jaagt architectenbureaus op kosten en sluit jonge, onervaren bureaus buiten. Daarom wil ik gemeenten concreet helpen bij aanbestedingen. Ze kunnen ons gewoon bellen! Zo simpel kan het zijn. Dat zegt Rijksbouwmeester Liesbeth van der Pol na een roerig jaar in de bouwwereld. Van der Pol oogt frêle, maar haar uitspraken staan als een huis. Het open en lichte atelier van de belangrijkste adviseur van de regering over het architectuurbeleid en de rijkshuisvesting is ondergebracht in het gebouw van het ministerie van VROM. Met uitzicht op een bouwput waar niets meer herinnert aan de roemruchte Haagse Zwarte Madonna die daar eens stond, formuleert zij haar oproep aan inkopers helder: Ga niet te veel zelf dokteren, maar haal de expertise in huis! De beroepsvereniging van architecten, BNA, klaagde de afgelopen tijd steeds luider over de soms ver uitgewerkte ontwerpen die ontwerpers moeten maken waar ze niet voor betaald krijgen. Ook de strenge selectie-eisen aan omzet en ervaring zijn hen een doorn in het oog. Afgelopen zomer trok een groep architecten zich daarom zelfs terug uit de selectieprocedure voor een nieuw stadhuis in de gemeente Westland, die overigens ontkent te streng te zijn. Chris van Heel, projectmanager en voorzitter van de beoordelingscommissie, liet in een interview weten dat de gemeente vooraf duidelijk geweest is over haar eisen. Hij vindt het logisch dat ze alleen met een bureau in zee wil die bewezen heeft een opdracht van 90 miljoen euro aan te kunnen. Je ziet dus heel vaak dat gemeenten bang zijn om fouten te maken en daarom veel te strenge eisen stellen aan omzet en ervaring. En die leiden niet eens automatisch tot een goede architectenkeuze, verklaart Van der Pol. Veel gemeenten huren een gespecialiseerd bureau in dat moet zorgen voor een risicoloos aanbestedingsproces, terwijl de vraag natuurlijk moet zijn: hoe krijg ik snel en effectief een goede architect bij dit project? Klachten zijn terecht De Rijksbouwmeester heeft sinds haar aantreden in augustus vorig jaar vooral geluisterd naar alle partijen. Op haar initiatief kwamen projectontwikkelaars, gemeenten en architecten bij elkaar op de EU Aanbestedingendag, georganiseerd door Architectuur Lokaal. Onderzoekers van de TU Delft concludeerden onlangs dat de klachten terecht waren. Opdrachtgevers hanteren zeer verschillende omzeteisen die meestal geen relatie hebben met de omvang van de opdracht. Ook vragen zij vaak naar ervaring met gelijkwaardige opdrachten. Het gevolg is dat een architect die nog nooit een school heeft gebouwd, maar wel andere publieke gebouwen, niet in aanmerking komt voor zo n opdracht. Uit het onderzoek blijkt ook dat de grotere bureaus vaker een opdracht krijgen dan kleine. Met die cijfers in de hand is de Rijksbouwmeester met alle betrokkenen, inclusief PIANOo, om de tafel gaan zitten. Er moet nu echt iets veranderen. De Europese regelgeving laat veel simpeler constructies toe. In de landen om ons heen doen ze dat ook. Daarom hebben we een regiegroep opgericht waarin alle betrokkenen samenkomen die elkaar kunnen helpen. Verder wil ik met name gemeenten concreet helpen bij de selectie van architecten. Daarvoor heb ik Jan Brouwer gevraagd, die gepokt en gemazeld is als rijksadviseur voor de Infrastructuur. Het werkt als een hulplijn, die - liefst op één A-viertje - opdrachtgevers adviseert. Weg kwijt Volgens de gedreven Rijksbouwmeester kunnen een paar gerichte vragen al heel erg helpen om met enthousiasme en durf op een volstrekt legale manier projecten vlot te trekken. Soms is met onvoldoende ambitie vastgesteld wat men wil met een gebouw. Een opdrachtgever moet geen eindeloze pakketten met programma s van eisen opstellen. Brouwer kan dan helpen om helder te benoemen wat nodig is om tot een goede architectenkeuze te komen. Van der Pol pleit daarnaast voor meer dialoog in het aanbestedingsproces. Op het moment dat je vijf bureaus hebt geselecteerd, is het veel effectiever 10

11 Rijksbouwmeester Liesbeth van der Pol om eens langs te gaan. Op basis van kale cijfers kun je de kwaliteit van een bureau niet meten. Goede samenwerking moet een klik geven. Nederland is altijd een land van innovatieve ontwerpers geweest, maar op dit moment zijn we de weg een beetje kwijt. De BNA opperde het idee om de architectenselectie te laten vallen onder een andere categorie van aanbestedingen, zoals adviseurs of advocaten. Daarmee zouden de strenge eisen in aanbestedingen omzeild kunnen worden. De onderzoekers van de TU Delft deden de voorzichtige aanbeveling dat overheid wel wat meer mag sturen op procedures voor architectenselecties, zoals ook in de landen om ons heen gebeurt. Maar vooralsnog is er geen partij die adviezen dwingend op kan leggen. Laten we eerst maar eens oefenen met deze oplossing, zegt Van der Pol, ik ga niet over één nacht ijs. We nemen alle standpunten en ervaringen mee in een advies aan het kabinet. Maak procedures korter Behalve over de strikte toepassing van regels, is er nog een ander probleem dat de bouwwereld in zijn greep heeft: de economische recessie. Bouwprojecten worden uitgesteld en uit een steekproef van de BNA blijkt dat maar liefst 70% van de architectenbureaus het komende jaar in de problemen zal raken. In een brandbrief aan minister van der Laan van Wonen, Wijken en Integratie pleit Van der Pol daarom voor actie: Ga die binnenstedelijke projecten zonder uitstel bouwen, zoals rond de OV-knooppunten Rotterdam en Utrecht Centraal. Die brengen dynamisch wonen en werken bij elkaar; iets wat we lange tijd gemist hebben. Dus ga als rijk gemeente en provincie bij elkaar zitten en maak procedures korter. Projecten die al op de nominatie staan, zoals scholen, huisvesting voor jongeren en ouderen, kunnen dan sneller worden uitgevoerd. Maar dat is niet het enige, want voor de lange termijn is het belangrijk om nieuwe plannen te blijven ontwikkelen. Er komt een keer een einde aan deze crisis. Daarom moet je juist nu investeren in de ontwikkeling van nieuwe plannen. In de nota Architectuurbeleid staat dat het innovatie en creatieve ontwerp meer aandacht moet krijgen om geen overhaaste en slecht doordachte plannen te krijgen. Dus als we nu met elkaar dat Mooi Nederland tekenen, zowel in grote als kleine projecten, dan staan we straks echt klaar met onze duurzame plannen. Dat is nu een relatief kleine investering, maar het effect is groot, zegt ze stellig. Intussen dreunt een heimachine weer een paal in de grond in het Haagse centrum. Hier verrijst straks een nieuw gebouw. Als het aan Van der Pol ligt, zal dit geluid snel op meer plaatsen te horen zijn en loopt Nederland straks weer voorop met inspirerende architectuur. Sessie PIANOo-congres PIANOo besteedt tijdens haar jaarcongres op 4 juni a.s. een sessie aan het aanbesteden van architectendiensten. Houd in de gaten voor het definitieve programma. 11

12 Leidraad aanbesteden voor de bouw Basis voor fundamentele omslag in wijze van aanbesteden Prof. mr. Michiel Scheltema Michiel Scheltema was actief in de politiek, in de wetenschap en stond als jurist aan de basis van de Algemene wet bestuursrecht. Mede dankzij zijn bemoeienis ligt er nu een pil van 400 pagina s die de basis moet gaat vormen van de toekomstige aanbestedingspraktijk in Nederland. Ruim twee jaar stuurde Scheltema een commissie aan van de Regieraad voor de Bouw, met daarin zowel overheden, marktpartijen als deskundigen. Een werkwijze waar hij zeer tevreden op terugkijkt. Het belangrijkste is dat we de basis hebben weten te leggen voor een fundamentele omslag in de manier van aanbesteden, waarmee we allemaal uit de voeten kunnen. Wat gaat er volgens u veranderen nu de Leidraad er ligt? Ik was eerlijk gezegd nogal verrast toen ik merkte dat er nog zo weinig gemeenschappelijke kennis bestaat over wat de beste manieren zijn om aan te besteden in de bouw. De aandacht is de laatste jaren vooral uitgegaan naar het bevorderen van concurrentie, onder invloed van de Europese regelgeving. Met de Leidraad hebben we de discussie geopend over de vraag hoe je ervoor zorgt dat je het beste product krijgt. Dus ik verwacht dat we met behulp van de Leidraad de bouwsector beter en innovatiever kunnen maken. 12 Het was een bijzonder moment, die 15e januari op de InfraTech, toen Renée Bergkamp namens de minister van EZ het eerste exemplaar van de Leidraad Aanbesteden voor de bouw ontving uit handen van Michiel Scheltema. Bijzonder, omdat het niet de bedoeling was dat de Leidraad er eerder zou zijn dan de Aanbestedingswet. Maar zo is het gelopen, en de uitdaging is nu dat wet en leidraad naadloos op elkaar gaan aansluiten. Daarover waren beiden het in ieder geval eens. Denkt u dat opdrachtgevers na het lezen van die 400 pagina s hun leven gaan beteren? Het zijn inderdaad de opdrachtgevers die de sleutel voor verandering in handen hebben. En nee, het is niet de bedoeling dat iedere wethouder, iedere projectleider en iedere inkoper de Leidraad van voor tot achter gaat lezen. De Leidraad is een fundament. We beschikken daarmee over gemeenschappelijke basiskennis en een begrippenapparaat. Dat is de voorwaarde om kennis verder te kunnen opbouwen. We vragen tijdens een consultatieperiode iedereen voorbeelden van geslaagde en van minder geslaagde aanbestedingen aan te dragen. Zodat we die kunnen verwerken in de Leidraad. En verder moet de Leidraad een rol gaan spelen in opleidingen, cursussen en dergelijke. Hoe zorgt u ervoor dat aanbesteders makkelijk toegang krijgen tot die kennis? Er is een website met een toegankelijke versie van de Leidraad, die je nu al kunt raadplegen. Maar we doen meer. Er komt een Decision Support System: een slimme vragenlijst, die je stapsgewijs door het aanbestedingsproces heen loodst. Die je adviseert over de manier waarop je een bepaald werk het beste kunt aanbesteden. Dat wordt wat mij betreft voor de praktijk het belangrijkste onderdeel. Belangrijk is dat we erin slagen om de bestaande ervaringen in de Leidraad en in het Decision Support Systeem op te nemen. Zo krijg je voor een groot aantal uiteenlopende situaties professionele standaards. Niet om blindelings toe te passen, maar om je eigen situatie mee te vergelijken en de beste keuze te maken. Dit jaar nog komt er een nieuwe aanbestedingswet. Of is die wat u betreft niet meer nodig? Die wet is nog steeds nodig en de Leidraad vult die aan. Het is belangrijk dat die goed op elkaar zijn afgestemd, als het gaat om begrippen en onderscheiding. Ik vind wel dat je in de wet terughoudend moet zijn, om de praktijk ruimte te bieden zich in de gewenste richting te ontwikkelen. Dus in de richting van kwaliteit en innovatie. Als je in de wet maximumeisen opneemt voor selectie, is het verleidelijk voor een aanbesteder om op het maximum te gaan zitten. In plaats daarvan kun je zeggen dat selectie-eisen proportioneel moeten zijn. Overigens denk ik dat bij leveringen en diensten min of meer dezelfde problemen spelen. Ook daar zou je kunnen streven naar professionele standaards als aanvulling op de wet. Meer weten? U vindt de Leidraad Aanbesteden voor de bouw op De website is voorzien van een uitgebreid zoeksysteem, waarmee u snel relevante passages in de Leidraad kunt vinden. PIANOo leverde een financiële bijdrage aan de zoekmachine. Reageren op de leidraad kan nog via bovenstaande website. De Commissie Aanbesteden is vooral op zoek naar aanvulling en verbetering van de inhoud van de doelmatigheidsparagrafen. Het Decision Support System zal naar verwachting nog dit voorjaar gereed zijn. Informatie hierover vindt u ook op de site van de Leidraad.

13 Testgroep grasduint in Bestekkenbibliotheek Rating is sterk punt Bestek nodig? De digitale bestekkenbibliotheek van PIANOo heeft er honderden over tal van onderwerpen. Ze zijn aangeleverd, beoordeeld en verbeterd door overheden èn leveranciers. Na een spannende testfase gaat de bibliotheek begin april online. Martin Potters, inkoopcoördinator bij de gemeente Gorinchem, had als lid van de testgroep de primeur om in de Bestekkenbibliotheek rond te snuffelen. Ik heb er inmiddels al gebruik van gemaakt. Sterk punt vind ik de rating, dat je kunt aangeven wat wel en niet goed is in een bestek. Zowel bestekkenmakers als marktpartijen zijn gebaat bij kwalitatief goede bestekken. Een ander voordeel is dat het hergebruik van goede bestekken zorgt voor meer eenheid, bijvoorbeeld in de manier waarop informatie in een offertetraject moet worden aangeleverd. Dat bespaart tijd en geld. Interactief platform De bestekkenbibliotheek voorziet duidelijk in een behoefte die PIANOo signaleerde na vragen op congressen en oproepen op het discussieforum. Het opstellen van een goed bestek vraagt deskundigheid, tijd en dus ook geld. Vooral kleinere organisaties hebben soms moeite om zelf bestekken te schrijven, want zij hebben nu eenmaal minder expertise in huis dan hun grotere collega s, legt projectleider Kees Tazelaar uit. De bestekkenbibliotheek werkt volgens de Web 2.0 gedachte: het is een interactief platform waar aanbestedende diensten en leveranciers bestekken, kennis en ervaring kunnen uitwisselen. Wie eenmaal is geregistreerd kan bestekken plaatsen of downloaden en van commentaar voorzien. Ook bestaat de mogelijkheid om met een RSS-feed informatie op maat te ontvangen. Verbetering van bestekken Bang dat organisaties terughoudend zullen zijn met het plaatsen van bestekken is Tazelaar niet. Dat blijkt alleen al uit de grote hoeveelheid bestekken die we tot nu toe al hebben. Ik denk dat de mogelijkheid om kritiek te leveren op elkaars bestekken juist leidt tot meer begrip en verbeteringen in de toekomst. Branchepartijen als de Stichting Marktwerking Installatietechniek, de Veneca, STABU en CROW hebben al aangegeven actief bij te willen dragen aan de verbetering van bestekken en aan het opstellen van voorbeeldbestekken. Chris Schults van Rijkswaterstaat Zeeland, ook lid van de testgroep, heeft nog geen bestek geplaatst, maar inmiddels wel uitgebreid rondgekeken: Ik vind het een goede zaak dat de Bestekkenbibliotheek er komt en dat ook leveranciers toegang hebben. Zo kun je leren van elkaar. Rijkswaterstaat heeft een enorme hoeveelheid bestekken. Wij zullen ze plaatsen, zeker als het gaat over innovatieve manieren van aanbesteden en samenwerken. Meer informatie De Bestekkenbibliotheek is vanaf begin april bereikbaar via Heeft u vragen, of wilt u een bestek aanleveren, neem contact op met PIANOo, Kees Tazelaar, tel. (070) of 13

14 Werving van inkoopprofessionals Een advertentie alleen is niet genoeg Zijn ze er niet, of zoeken we niet goed? Dat vragen overheden met moeilijk te vervullen vacatures voor inkoopprofessionals zich af. Een tovermiddel is er niet, maar met een slimme aanpak kom je een heel eind, bewijst de gemeente Maastricht. Maastricht is niet de enige gemeente die moeite heeft met het vinden van inkooppersoneel. De vraag naar goed gekwalificeerde en competente inkopers groeit bij alle overheidsorganisaties, niet het minst omdat zij steeds meer het belang inzien van professionele inkoop. De rijksoverheid heeft bijvoorbeeld moeite om de ongeveer honderd vacatures op jaarbasis te vervullen, zo bleek uit een onderzoek uit 2007 van het Expertisecentrum Arbeidsmarktcommunicatie (EC-AMC). Marcel Mol, teammanager Informatie en Juridische Zaken van de gemeente Maastricht, had vorig jaar ook te maken met vacatures die moeilijk op te vullen waren. Hij zocht inkopers die ervaring hadden met aanbestedingen. Die specialisatie is vooral bij grote gemeenten te vinden en daarvan zijn er hier nu eenmaal niet zo veel als in de Randstad. Verder stellen wij hoge eisen aan persoonlijke competenties als nauwkeurigheid en integriteit. Ook moet een inkoper in staat zijn om op een hoog niveau beleidsmakers te adviseren. Nieuwe doelgroep aanboren Adverteren leidde niet tot het gewenste succes, al leverde een aanpassing in de advertentietekst wel tot veel meer reacties. We hebben expliciet vermeld dat de twee fte die we nodig hadden ook in deeltijd kon worden verricht. Toen kregen we direct veel meer reacties binnen van nieuwe doelgroepen, zoals vrouwen, vertelt de Limburgse manager. Uiteindelijk hebben we ervoor gekozen om twee interne parttime kandidaten op te leiden. Zij bezaten het gewenste hbo-niveau en hadden bewezen over de juiste competenties te beschikken. De inkoopkennis gaan zij opdoen in een opleidingstraject van één tot twee jaar. Dat is weliswaar een investering, maar het draagt ook bij aan de interne mobiliteit. Slim benutten Verder benut de gemeente haar bestaande inkoperscapaciteit slim, want gezamenlijk en bij toerbeurt aanbesteden met Sittard-Geleen en Heerlen in het samenwerkingsverband Tripool zorgt voor verdeling van de werklast. Tegelijkertijd levert het financieel voordeel op omdat er betere contracten kunnen worden afgesloten. Ook buiten Tripool kijken wij steeds of we kunnen meeliften met andere gemeenten of publieke organisaties die hetzelfde doel willen bereiken 14

15 Mensen denken - ten onrechte - dat het een functie met weinig ontwikkelingsperspectief is. Ze realiseren zich niet dat het een veelzijdig vak is, met interessante juridische en economische kanten. met een aanbesteding. De ene keer werk je samen aan een goed bestek, de andere keer loop je mee met andermans aanbesteding. Daarnaast kun je natuurlijk altijd gebruik maken van de bestekken van openbare aanbestedingen van anderen. Beter goed gekopieerd dan slecht zelf gemaakt, aldus Mol. Charmeoffensief Goede inkopers zijn niet alleen moeilijk te vinden, er zijn er ook niet genoeg. Dat komt omdat het inkoopvak een slecht imago heeft, constateerden de onderzoekers van het EC-AMC in hun onderzoek. Mensen denken ten onrechte dat het een functie met weinig ontwikkelingsperspectief is. Ze realiseren zich niet dat het een veelzijdig vak is, met interessante juridische en economische kanten, zegt Mark Bressers, directeur van het EC-AMC. Hij zette in opdracht van de Chief Procurement Officer voor de rijksoverheid een gerichte campagne voor inkopers op. Wervende brochures en een website wijzen op de aantrekkelijke maar onbekende kanten van het vak. Een tank voor het leger, een ICT-systeem voor de Belastingdienst of asfalt voor de snelwegen, kunnen zomaar op het bordje van de rijksinkoper liggen. Die veelzijdigheid en het maatschappelijk belang dat ermee gemoeid is, moeten potentiële kandidaten over de streep trekken. Verder gaan communicatief ingestelde rijksinkopers, die zich ambassadeur mogen noemen, de boer op met hun persoonlijke verhaal. Het charmeoffensief om het imago van het inkoopvak op te vijzelen startte in Structurele krapte Bressers vindt het te vroeg om te kunnen beoordelen of het werkt. De campagne loopt in ieder geval nog tot eind Daarna is het tijd voor een evaluatie. We gaan het in ieder geval niet rustiger aan doen omdat de economie zich nu in zwaar weer bevindt. Misschien dat tijdelijk iets meer mensen een baan zoeken, maar in de toekomst blijven wij kampen met een structurele krapte op de arbeidsmarkt voor inkopers, wetgevingsjuristen en ICT-ers. De overheid moet daarom blijven werken aan een aantrekkelijk profiel als werkgever. Opleiding Er is vooral behoefte aan inkopers op hbo- en universitair niveau, zo blijkt ook uit gegevens van opleidingsinstituten, zoals NEVI. Er zijn tal van trainingen, cursussen en workshops, maar dat lijkt niet voldoende. De Hogeschool van Utrecht biedt weliswaar een post hbo-opleiding aan. Maar op hboen universitair niveau mis ik aandacht voor het vak in de dagopleidingen, besluit de Limburgse teammanager Mol. Het zou mooi zijn als er naast de specialisaties bij Economie of Rechten ook bij andere studies aandacht voor was. Vind de juiste speld in de hooiberg Bied mogelijkheid voor werken in deeltijd, of combineer functies. Dat trekt meer kandidaten. Gebruik aansprekende teksten in advertenties. Kijk voor voorbeelden op Zorg voor brede vermelding van vacatures Op staan alle inkoopvacatures die zijn aangemeld bij Werken bij het rijk en Werken bij de overheid in een overzicht. Vacatures kunnen ook op PIANOo-desk worden geplaatst. Breng benodigde inkoopkennis en -vaardigheden voor specifieke inkooptaken in kaart met de Toolkit Inkoopcapaciteiten Publieke Sector (TIPS) van PIANOo. Het instrument geeft aan hoe de competenties On en Off the job ontwikkeld kunnen worden. U vindt de TIPS op Zoek samenwerking met andere organisaties. Regionale netwerken kunnen elkaar helpen met gezamenlijke inkoop, of het tijdelijk uitwisselen van personeel. Leid intern mensen op. Het kost misschien iets meer tijd, maar is wel effectief om geschikte werknemers een nieuwe uitdaging te bieden en ze de fijne kneepjes van het inkoopvak bij te brengen. Binnen de groep Opleidingen op PIANOo-desk kun je vragen stellen of ervaringen uitwisselen over opleidingen op het gebied van inkoop- en aanbesteding. 15

16 Mebus Lolkema Kijk goed om je heen hoe andere organisaties hun problemen oplossen Ruim dertig jaar werkte Mebus Lolkema aan professionalisering van de inkoop bij de gemeente Groningen. Onlangs stapte hij over naar de provincie om ook daar de inkoop op een hoger niveau te brengen. Wat heeft u bij de gemeente Groningen teweeg gebracht? Eind jaren 80 werden veertien diensten van de gemeente min of meer zelfstandig werkende eenheden. Ik heb daar onder meer in samenspraak met de diensten een inkoopmodel ontwikkeld, mede ingegeven door Europese aanbestedingsregels. We werden gezien als voorbeeld voor andere gemeenten. Daarna hebben we de inkoop verder geprofessionaliseerd door het breder te trekken dan alleen facilitaire inkopen. De laatste jaren, toen het aantal diensten terug werd gebracht naar acht, stonden in het teken van intensievere samenwerking. Is het een wereld van verschil, werken bij de provincie? Het is natuurlijk een andersoortige organisatie. Hier is meer eenheid, dus je kunt gemakkelijker over cijfers beschikken. Ze zijn niet over allerlei diensten verspreid. Ik ben gevraagd om ook hier de inkoop naar een hoger, strategisch niveau te brengen. Ik kan slechts een tipje van de sluier oplichten, want de plannen zijn nog niet definitief. Het inkoophuis moet een stevige plek krijgen, met tactische inkoopteams. Verder zoek ik een platform om intern goed en efficiënt kennis te kunnen delen. Wat dat betreft zijn er weer overeenkomsten met werken bij de gemeente. Waar kijkt u met tevredenheid op terug? De betere samenwerking die we in de gemeente Groningen voor elkaar kregen. Je kunt wel roepen we zijn één organisatie, maar als je de meerwaarde niet kunt aantonen, blijft het bij een kreet. Wat kon beter? Ik vraag me wel eens af of de gemeentelijke diensten bij sommige werken die ze hebben ingekocht wel alles eruit gehaald hebben wat erin zat. Niet dat ik ze langs de meetlat wil leggen, maar ik heb er niet altijd zicht op gekregen. Uw gouden tip voor collega s? Kijk goed om je heen hoe andere organisaties hun problemen aanpakken. Van kleine gemeenten heb ik bijvoorbeeld geleerd hoe eenvoudig oplossingen kunnen zijn. De aanpak van anderen, vooral als het om compleet andere problemen gaat, kan bij je eigen organisatie tot een innovatieve oplossing leiden. Welk type inkoper bent u privé? Tja, dan vind ik mezelf wel een beetje een lousy inkoper. Ik heb veel vaste adresjes; kwaliteit en service wegen bij mij net iets zwaarder dan de prijs. Ik ga niet over één nacht ijs. Paspoort Naam: Mebus Lolkema (57). Functie: Teamcoördinator Concern Inkoop bij de provincie Groningen. Vorige functies: Inkoopcoördinator en beleidsmedewerker inkoop bij de gemeente Groningen. Beïnvloedbaar inkoopbudget: 60% van 65 miljoen euro. Aantal medewerkers dat met inkoop te maken heeft: 3 fte op Concern Inkoop; maar tientallen anderen in de hele organisatie. Trots op: Organisatie van draagvlak bij de gemeente voor strategische inkoop. Topper op vakgebied: prof. Jan Telgen. Recente privéaankoop: Communicatiesysteem voor motorrijders. EXPERTISECENTRUM AANBESTEDEN

Informatiebijeenkomst Inkoop Cranendonck, 26 februari 2015. I.D. (Inge) de Vos BEd, Inkoopmanager

Informatiebijeenkomst Inkoop Cranendonck, 26 februari 2015. I.D. (Inge) de Vos BEd, Inkoopmanager Informatiebijeenkomst Inkoop Cranendonck, 26 februari 2015 I.D. (Inge) de Vos BEd, Inkoopmanager Bizob Stichting opgericht door de deelnemende gemeenten 2003; Bizob is van en voor de 18 gemeenten; Combinatie

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Amsterdamse Inkoop op de schop!

Amsterdamse Inkoop op de schop! Amsterdamse Inkoop op de schop! Hans Dussel, Hoofd Inkoop Gemeente Amsterdam PIANOo-congres 6 juni 2013 Resultaat: Een professionele inkooporganisatie die bijdraagt aan de (beleids)doelen en de (bezuinigings)opgave

Nadere informatie

Aanbestedingswet. Jeroen Zegveld/Marcel Stuijts Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost-Brabant j.zegveld@bizob.nl/m.stuijts@bizob.

Aanbestedingswet. Jeroen Zegveld/Marcel Stuijts Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost-Brabant j.zegveld@bizob.nl/m.stuijts@bizob. Hoe stelt u uw (inkoop)organisatie in op de Jeroen Zegveld/Marcel Stuijts Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost-Brabant j.zegveld@bizob.nl/m.stuijts@bizob.nl 6 DECEMBER 2012 Agenda Inleiding Inkooporganisatie?

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Waterschap Vallei & Eem 2012

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Waterschap Vallei & Eem 2012 Inkoop- en aanbestedingsbeleid Waterschap Vallei & Eem 2012 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. DOEL VAN HET INKOOP- EN AANBESTEDINGSBELEID... 3 3. KADERS VAN INKOPEN EN AANBESTEDEN... 4 4. BEPALING AANBESTEDINGSPROCEDURE...

Nadere informatie

Aanbesteden: Hans Bakker Gunnen en benutten!

Aanbesteden: Hans Bakker Gunnen en benutten! Aanbesteden: Hans Bakker Gunnen en benutten! Regiomanager MKB- Nederland/ coördinator regio Hans Bakker, regiomanager MKB- Nederland/regionaal aanbestedingsbeleid coördinator aanbesteden Informeert Ontmoet

Nadere informatie

Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost Brabant (BIZOB) 17 x projectplan contractmanagement. PIANOo en NEVI- Manage de markt!

Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost Brabant (BIZOB) 17 x projectplan contractmanagement. PIANOo en NEVI- Manage de markt! Bureau Inkoop en Aanbestedingen Zuidoost Brabant (BIZOB) 17 x projectplan contractmanagement PIANOo en NEVI- Manage de markt! 20 oktober 2009 Introductie Douwe van de Goorberg concern inkoper BIZOB projectleider

Nadere informatie

Informatieavond Ondernemersverenigingen Laarbeek

Informatieavond Ondernemersverenigingen Laarbeek Informatieavond Ondernemersverenigingen Laarbeek 9 oktober 2013 M.A.J. (Marcel) Stuijts MSc, directeur H.C.A (Eric) Zwitserloot Beng, inkoopmanager D.M.C (Desirée) van Laerhoven LLM, aanbestedingsjuriste

Nadere informatie

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten vertrouwen, transparantie & Verbondenheid 2 Voor het Volledige rapport: www.regieraadbouwzuid.nl Een nieuwe marktbenadering Bij Wonen Limburg

Nadere informatie

INKOOPBELEID. Infobijeenkomst voor ondernemers uit Uden, Volkel en Odiliapeel

INKOOPBELEID. Infobijeenkomst voor ondernemers uit Uden, Volkel en Odiliapeel INKOOPBELEID Infobijeenkomst voor ondernemers uit Uden, Volkel en Odiliapeel Programma 1. Opening door Peer van Bakel 2. Visie op inkoopbeleid door wethouder Peerenboom 3. Informatie over beleid en lokale

Nadere informatie

MKB- vriendelijk inkopen in de praktijk

MKB- vriendelijk inkopen in de praktijk MKB- vriendelijk inkopen in de praktijk Mariëlle van der Keur Mebus Lolkema TenderCoach Provincie Groningen Agenda MKB-vriendelijk inkopen in de praktijk Resultaat. Door uw inkoopbeleid MKB-vriendelijker

Nadere informatie

Aanbesteden van ICT: de business case

Aanbesteden van ICT: de business case Regionale bijeenkomsten Nevi en Pianoo.....< ICT, met de i van inkoop! Aanbesteden van ICT: de business case Mr J.A. (John) Konijn 24 maart 2009. Voorstel agenda Kennismaking Inventarisatie thema s en

Nadere informatie

Workshop Marktconsultatie. Pauline Bos

Workshop Marktconsultatie. Pauline Bos Workshop Marktconsultatie Pauline Bos 2014 Wat doen wij? Onderzoek en advies naar de inkooporganisatie, audits, NTA 8058 Professionaliseren; 100% doeltreffend, doelmatig, rechtmatig, duurzaam. Uitvoeren

Nadere informatie

Informatieavond Ondernemersverenigingen Best 14 November 2013

Informatieavond Ondernemersverenigingen Best 14 November 2013 Informatieavond Ondernemersverenigingen Best 14 November 2013 M.A.J. (Marcel) Stuijts MSc, directeur I.D. (Inge) de Vos BEd, inkoopmanager D.M.C (Desirée) van Laerhoven LLM, aanbestedingsjuriste D.J.P.

Nadere informatie

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag!

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Johan van Dalen, ProRail, Cindy de Groot, Provincie Zuid-Holland Esther Veendendaal, RVO 5 juni 2014 Ontstaan van Duurzaam GWW Het begon met Duurzaam Inkopen Nu verder

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Foto: Willem Mes In dit plan kun je stap voor stap lezen hoe je via een Zon-Privé actie eenvoudig zonne - panelen kunt aanbieden aan je medewerkers.

Nadere informatie

Handreiking Opleiding en training agressie en geweld. Zo kiest u een passende opleiding of training

Handreiking Opleiding en training agressie en geweld. Zo kiest u een passende opleiding of training Handreiking Opleiding en training agressie en geweld Zo kiest u een passende opleiding of training Inhoud Navigatie Inhoud Printen Opslaan Volgende pagina Vorige pagina Dit is een interactieve pagina,

Nadere informatie

GEDRAGSCODE PUBLIEK OPDRACHTGEVER- SCHAP

GEDRAGSCODE PUBLIEK OPDRACHTGEVER- SCHAP GEDRAGSCODE PUBLIEK OPDRACHTGEVER- SCHAP Het Opdrachtgeversforum in de bouw is een netwerkorganisatie van (semi-)publieke opdrachtgevers in de bouw en infrastructuur. Deelnemers zijn: de Alliantie, Dienst

Nadere informatie

Hoe krijgen innovaties een kans?...

Hoe krijgen innovaties een kans?... Hoe krijgen innovaties een kans?... Inkoop Innovatie Urgent Meer doen met minder geld. De prestatiedruk van de Nederlandse overheid is groot en de verwachtingen zijn hoog. Het kabinet spant zich in om

Nadere informatie

Illlllllllllllllllllllill

Illlllllllllllllllllllill Voorstel aan Dagelijks Bestuur Illlllllllllllllllllllill routina met data: paraaf: overleg portefeuillehouder 19 november 2012 afdelingshoofd dagelijks bestuur 18-12-2012 commissie wb commissie bcwvm algemeen

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid. Versie 2016

Inkoop- en aanbestedingsbeleid. Versie 2016 Inkoop- en aanbestedingsbeleid Versie 2016 Inhoudsopgave 1. INLEIDING 3 2. DOEL VAN HET INKOOP- EN AANBESTEDINGSBELEID 3 3. ETHISCHE UITGANGSPUNTEN & DUURZAAMHEID 3 4. KADERS VAN INKOPEN EN AANBESTEDEN

Nadere informatie

Zo doet de gemeente Heerenveen zaken

Zo doet de gemeente Heerenveen zaken Zo doet de gemeente Heerenveen zaken Vastgesteld door de gemeenteraad van de gemeente Heerenveen op.. 2015 1. Inleiding Deze nota is opgesteld vanuit de gedachte, dat iedere inkoopactie maatwerk behoeft,

Nadere informatie

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap

Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Zonnepanelen aanbieden aan je medewerkers Stap voor stap Foto: Willem Mes In dit plan kun je stap voor stap lezen hoe je via een Zon-Privé actie eenvoudig zonnepanelen kunt aanbieden aan je medewerkers.

Nadere informatie

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC Project-, Programma- en AdviesCentrum Resultaten die eruit springen PPAC Binnen Veiligheid en Justitie groeit het belang van projectmatig en programmatisch werken. Ook neemt de behoefte toe om medewerkers

Nadere informatie

Medezeggenschap van Vrijwilligers

Medezeggenschap van Vrijwilligers Terugkoppeling netwerkbijeenkomst 1 december 2014 Medezeggenschap van Vrijwilligers In deze derde en laatste bijeenkomst keken we opnieuw naar verschillende mogelijkheden om meedenken en meepraten van

Nadere informatie

Ad 2 Proportionele selectiecriteria te hanteren; Ad 3 Gunnen op EMVI (economisch meest voordelige inschrijving).

Ad 2 Proportionele selectiecriteria te hanteren; Ad 3 Gunnen op EMVI (economisch meest voordelige inschrijving). Voor u ligt een voorstel om op korte termijn tot een aanpassing van het aanbestedingsbeleid te komen, waarbij het lokale en regionale MKB een eerlijke kans krijgt om mee te dingen naar een overheidsopdracht.

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

Van financieel talent naar Public Business Controller

Van financieel talent naar Public Business Controller Kennis van de Overheid Van financieel talent naar Public Business Controller Talentprogramma voor jonge professionals Investeer in de toekomst van uw financiële afdeling Junior talenten kunnen een bijzondere

Nadere informatie

Beleidsadviseur Sociaal Domein

Beleidsadviseur Sociaal Domein Kennis van de Overheid Beleidsadviseur Sociaal Domein Talentprogramma voor jonge professionals Investeer in de toekomst van uw afdeling Junior talenten kunnen een bijzondere rol spelen bij de transformatie

Nadere informatie

Raadsvoorstel (gewijzigd) 26 september 2013 AB13.00729 RV2013-062

Raadsvoorstel (gewijzigd) 26 september 2013 AB13.00729 RV2013-062 Raadsvergadering d.d. Casenummer Raadsvoorstelnummer Raadsvoorstel (gewijzigd) 26 september 2013 AB13.00729 RV2013-062 Gemeente Bussum Besluit nemen over advies effectmeting Inkoop en inhuur van de rekenkamercommissie

Nadere informatie

Informatieavond Ondernemersverenigingen Waalre 26 Februari 2014

Informatieavond Ondernemersverenigingen Waalre 26 Februari 2014 Informatieavond Ondernemersverenigingen Waalre 26 Februari 2014 B.P.J. van Brunschot (Bart) CPD, plv. directeur I.D. (Inge) de Vos BEd, inkoopmanager D.M.C (Desirée) van Laerhoven LLM, aanbestedingsjuriste

Nadere informatie

Innovatiegericht Inkopen

Innovatiegericht Inkopen WORKSHOP 7 Innovatiegericht Inkopen Marieke van Putten, PIANOo Andrea Wijnants, Ministerie I&M 21 juni 2011 Workshop 1 Het Nieuwe Werken Inhoud Wat is innovatiegericht inkopen bij de overheid? Wat doet

Nadere informatie

Tijd rijp voor verplichte scheidingsbemiddeling

Tijd rijp voor verplichte scheidingsbemiddeling Tijd rijp voor verplichte scheidingsbemiddeling Nieuwsbrief NGR 14.03.03 De Nederlandse Gezinsraad (NGR) constateert dat er een breed maatschappelijk draagvlak is voor verplichte scheidingsbemiddeling.

Nadere informatie

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT Exact Online CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY GROEI DOOR PROACTIEF ADVIES Het gaat goed bij Joanknecht & Van Zelst: dit Eindhovens

Nadere informatie

Broodje Politiek Lokaal en Sociaal aanbesteden wat kan - wat mag. Gaby Hoof Senior adviseur TenderCoach

Broodje Politiek Lokaal en Sociaal aanbesteden wat kan - wat mag. Gaby Hoof Senior adviseur TenderCoach Broodje Politiek Lokaal en Sociaal aanbesteden wat kan - wat mag Gaby Hoof Senior adviseur TenderCoach Introductie TenderCoach Adviseren, coachen en trainen ondernemers: Begeleiding van ondernemers bij

Nadere informatie

Leveranciersbijdrage voor realisatie zorgdoelstellingen Ondernemende inkooprol broodnodig!

Leveranciersbijdrage voor realisatie zorgdoelstellingen Ondernemende inkooprol broodnodig! Leveranciersbijdrage voor realisatie zorgdoelstellingen Ondernemende inkooprol broodnodig! Zorgcongres 2013 Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA Hengelo, 7 februari 2013 Leadership Entrepreneurship

Nadere informatie

Bedrijfsprofiel. Constant Jurgens

Bedrijfsprofiel. Constant Jurgens Bedrijfsprofiel Het succes van een bedrijf wordt gecreëerd door de mensen die er werken. Hun ideeën, motivatie en vaardigheden, hun normen en waarden, maar ook hun persoonlijkheden zijn de belangrijkste

Nadere informatie

Workshop. Dynamisch Aankoop Systeem NEVI INKOOPDAG 2013

Workshop. Dynamisch Aankoop Systeem NEVI INKOOPDAG 2013 Workshop Dynamisch Aankoop Systeem NEVI INKOOPDAG 2013 1 Inleiding Kan een dynamisch aankoopsysteem zorgen voor de juiste verbinding met uw ICT vraag? Verwachtingen? Uw relatie met ICT inkoop / DAS Dynamisch

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Personeel rekruteren in KMO s

Personeel rekruteren in KMO s Verkoop uw bedrijf bij de sollicitant www.stepstone.be Inleiding In een klein bedrijf is er vaak geen specifieke personeelsmanager en heeft de ondernemer niet altijd de kennis, de mogelijkheden, de ervaring

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song

EEN VAN ONZE EXPERTS. For every situation, there is a suitable line from a song EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

contractmanagement PIANOo Congres 2011 Ir. Ing Harry Verkooijen Hoofd SBO-ICM Harry.verkooijen@minbzk.nl

contractmanagement PIANOo Congres 2011 Ir. Ing Harry Verkooijen Hoofd SBO-ICM Harry.verkooijen@minbzk.nl Van contractbeheer naar contractmanagement PIANOo Congres 2011 Ir. Ing Harry Verkooijen Hoofd SBO-ICM Harry.verkooijen@minbzk.nl Doel van de presentatie (1) Waarom verdient contractmanagement een speciale

Nadere informatie

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

Masterclass Aan de slag met zorgverzekeraars: hoe organiseer ik dat? Voorjaar/zomer 2013

Masterclass Aan de slag met zorgverzekeraars: hoe organiseer ik dat? Voorjaar/zomer 2013 Uitnodiging Masterclass Aan de slag met zorgverzekeraars: hoe organiseer ik dat? Voorjaar/zomer 2013 Voor de burger is het straks van belang dat gemeenten en zorgverzekeraars tot een goede afstemming van

Nadere informatie

Inkoopbeleid Gemeente Uden 2013

Inkoopbeleid Gemeente Uden 2013 Inkoopbeleid Gemeente Uden 2013 28-08-2013 INKOOPBELEID GEMEENTE UDEN 2013 PAGINA 1 28-08-2013 INKOOPBELEID GEMEENTE UDEN 2013 PAGINA 2 Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 4 1. Doelstellingen

Nadere informatie

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL RAADSVOORSTEL Registr.nr. 1423468 R.nr. 52.1 Datum besluit B&W 6juni 2016 Portefeuillehouder J. Versluijs Raadsvoorstel over de evaluatie van participatie Vlaardingen, 6juni 2016 Aan de gemeenteraad. Aanleiding

Nadere informatie

EUROPESE SUBSIDIE EN AANBESTEDEN. Diederik Heij

EUROPESE SUBSIDIE EN AANBESTEDEN. Diederik Heij EUROPESE SUBSIDIE EN AANBESTEDEN Diederik Heij INHOUD PRESENTATIE 1. Wat is PIANOo? 2. Wat is aanbesteden? 3. Waar moet u als subsidieaanvrager op letten bij het aanbesteden? PIANOo (opgericht n.a.v. bouwfraude)

Nadere informatie

Werkconferentie Als de gemeente kantelt, kantelt de samenwerking tussen bestuurder, management en OR?

Werkconferentie Als de gemeente kantelt, kantelt de samenwerking tussen bestuurder, management en OR? Werkconferentie Als de gemeente kantelt, kantelt de samenwerking tussen bestuurder, management en OR? Gemeenten staan voor enorme uitdagingen. Er is een duidelijke omslag naar vraaggericht werken, steeds

Nadere informatie

Vervolg en gebiedsproces WBP 5

Vervolg en gebiedsproces WBP 5 Vervolg en gebiedsproces WBP 5 1 Inleiding Het WBP5 strategisch deel ligt voor. Hiermee is het WBP 5 niet af, maar staat het aan het begin van het gebiedsproces en het interne proces om tot een uitvoeringsprogramma

Nadere informatie

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Eersel

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Eersel Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Eersel Kenmerk: Versie: Status: Bizob2012MVI 1.01 Definitief Opdrachtgever: Datum: Gemeente Eersel 12-07-2013 1 Inleiding De gemeente spant zich continu

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

Introductie Elektronisch aanbesteden en veilen

Introductie Elektronisch aanbesteden en veilen Introductie Elektronisch aanbesteden en veilen Rijksgebouwendienst (Ministerie van VROM) i.s.m. PIANOo Datum: oktober 2007 Inhoudsopgave Waarom deze introductie Elektronisch aanbesteden en veilen?...3

Nadere informatie

Nederland is te streng bij het Europees aanbesteden van architectendiensten.

Nederland is te streng bij het Europees aanbesteden van architectendiensten. Nederland is te streng bij het Europees aanbesteden van architectendiensten. Achtergrond Recent zijn er in media berichten verschenen, waarin problemen worden gemeld met het Europees aanbesteden van architectendiensten.

Nadere informatie

Betere onderwijsondersteuning met Student Informatie Systemen SIS 2010: VAN INSCHRIJFSYSTEEM NAAR ONDERWIJS 2.0

Betere onderwijsondersteuning met Student Informatie Systemen SIS 2010: VAN INSCHRIJFSYSTEEM NAAR ONDERWIJS 2.0 Betere onderwijsondersteuning met Student Informatie Systemen SIS 2010: VAN INSCHRIJFSYSTEEM NAAR ONDERWIJS 2.0 MINISYMPOSIA Ter introductie / 2 Op 22 maart 2010 organiseerde M&I/Partners een minisymposium

Nadere informatie

Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn

Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn 1 Kaders bij zelfsturing: financieel gezond zijn Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn Financieel

Nadere informatie

9. Workshop Basiskennis aanbesteden: Meervoudig- en enkelvoudig onderhands procedures

9. Workshop Basiskennis aanbesteden: Meervoudig- en enkelvoudig onderhands procedures 9. Workshop Basiskennis aanbesteden: Meervoudig- en enkelvoudig onderhands procedures 12-02-2015 Nikoletta Nemeth De workshop In de aanbestedingswet 2012 worden striktere eisen gesteld aan meervoudig-

Nadere informatie

Graafschap College Welkom!

Graafschap College Welkom! Welkom! Even voorstellen: Lianne te Winkel, inkoopadviseur bij het Graafschap College Jean-Paul Roegies, inkoopadviseur bij InkoopMeesters in het kort Verzorgt jaarlijks (beroeps)opleidingen voor circa

Nadere informatie

Inhuur van civieltechnisch personeel

Inhuur van civieltechnisch personeel Inhuur van civieltechnisch personeel Marktconsultatiedocument Zwolle, 11 december 2015 Status: Definitief Versie: 1.0 Marktconsultatiedocument pagina 1 van 7 Inhoud 1. Inleiding 3 2. Onderwerpen voor de

Nadere informatie

om de markt beter te benutten

om de markt beter te benutten 9 kansen om de markt beter te benutten Als inkoper of inkoopverantwoordelijke bent u altijd op zoek naar het beste wat de markt kan bieden. Deze handreiking biedt u negen vormen van innovatief aanbesteden

Nadere informatie

MEE Zuidoost Brabant. Ondersteuning bij leven met een beperking. MEE helpt u op weg

MEE Zuidoost Brabant. Ondersteuning bij leven met een beperking. MEE helpt u op weg MEE Zuidoost Brabant Ondersteuning bij leven met een beperking MEE helpt u op weg We redden het niet met de opvoeding van ons kind. Wie wijst ons de weg? Thuis, begeleid zelfstandig of groepswonen. Wat

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie

Haalbaarheid ICT getoetst. Willem Beukers, Logius 11 oktober 2011

Haalbaarheid ICT getoetst. Willem Beukers, Logius 11 oktober 2011 Haalbaarheid ICT getoetst Klik om Janssen, de titelstijl van ICT~Office het model te bewerken Evert Willem Beukers, Logius 11 oktober 2011 Over ICT~Office De ICT sector in Nederland 30 miljard omzet 250.000

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag www.rijksoverheid.nl www.facebook.com/minbzk www.twitter.com/minbzk Uw kenmerk Bijlage(n) 1 Datum

Nadere informatie

Management. Analyse Sourcing Management

Management. Analyse Sourcing Management Management Analyse Sourcing Management Management Business Driven Management Informatie- en communicatietoepassingen zijn onmisbaar geworden in de dagelijkse praktijk van uw organisatie. Steeds meer

Nadere informatie

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES

Help ons te leren. HR en decentralisaties: VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES VIER SPEERPUNTEN VOOR HR OP HET GEBIED VAN DECENTRALISATIES HR en decentralisaties: Help ons te leren Door: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten / Fotografie: Kees Winkelman Op 10 oktober 2014 vond de

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid provincie Overijssel

Inkoop- en aanbestedingsbeleid provincie Overijssel Definitief Inkoop- en aanbestedingsbeleid provincie Overijssel 2010-2015 vastgesteld door gedeputeerde staten op 29 juni 2010 Zwolle, april 2010 Shared Service Center Inkoop Colofon Datum April 2010 Auteur

Nadere informatie

Aan de slag met het. Leren Inhoud Geven

Aan de slag met het. Leren Inhoud Geven Aan de slag met het ontwikkelmodel Samen Leren Inhoud Geven Het ontwikkelmodel Samen Leren Inhoud Geven is een handvat om de dialoog te voeren over de ontwikkeling naar een lerende organisatie. Door hierover

Nadere informatie

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis.

10/09/2013. 4 Maatregelen Nederrijn. Wie zijn we. Wat doen we. Wat doen we anders. Waarom doen we dit? Rijkswaterstaat Boskalis. Nederland efficiënter beschermen tegen hoogwater 4 Maatregelen Nederrijn 10 september 2013 Waterschap Rivierenland, Tiel Dirk-Jan Zwemmer (PM Boskalis) Jeroen Eikholt (CM ) Wie zijn we Wat doen we Wat

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL BID MANAGER CONNEXXION

FUNCTIEPROFIEL BID MANAGER CONNEXXION FUNCTIEPROFIEL BID MANAGER CONNEXXION DE ONDERNEMING Connexxion, ontstaan in 1999, heeft sinds 2007 het internationale Transdev als aandeelhouder. Daarnaast is BNG minderheidsaandeelhouder. Connexxion

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek. Right Management Nederland B.V.

Klanttevredenheidsonderzoek. Right Management Nederland B.V. Klanttevredenheidsonderzoek Right Management Nederland B.V. 1-4-2016 Inhoudsopgave A. Cedeo-erkenning B. Klanttevredenheidsonderzoek Opdrachtgevers C. Conclusie Cedeo 2016 Right Management Nederland B.V.

Nadere informatie

Nieuwe Aanbestedingswet. Marktdag Zwolle, 10 maart 2016 Mr D.E. van Werven, Bouwend Nederland

Nieuwe Aanbestedingswet. Marktdag Zwolle, 10 maart 2016 Mr D.E. van Werven, Bouwend Nederland Nieuwe Aanbestedingswet Marktdag Zwolle, 10 maart 2016 Mr D.E. van Werven, Bouwend Nederland 1 evaluatie en implementatie wijziging Aw 2012 als gevolg van: evaluatie Aw 2012 en implementatie Richtlijnen

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

Jong Talent Programma s

Jong Talent Programma s Kennis van de Overheid Jong Talent Programma s Investeer in de toekomst van uw organisatie Jong talent heeft de toekomst Ze zijn er gelukkig volop: jonge mensen die kiezen voor een carrière bij de overheid.

Nadere informatie

DIRECTEUR BELEID EN STRATEGIE

DIRECTEUR BELEID EN STRATEGIE FUNCTIEPROFIEL DIRECTEUR BELEID EN STRATEGIE HOGESCHOOL LEIDEN Inhoudsopgave 1 Hogeschool Leiden 3 De organisatie 3 De structuur 3 De thema s 4 2 4 Plaats in de organisatie 4 Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Stappenplan Social Return

Stappenplan Social Return Stappenplan Social Return Samen maken we meer mogelijk! Leeswijzer Voor je ligt het Stappenplan Social Return van de Gemeente Nijmegen. In dit stappenplan staat beschreven hoe Social Return wordt toegepast

Nadere informatie

Professionaliseren inkoopfunctie. Een praktijkvoorbeeld

Professionaliseren inkoopfunctie. Een praktijkvoorbeeld Professionaliseren inkoopfunctie Een praktijkvoorbeeld Even voorstellen Hans de Krijger Interim inkoopadviseur Ruime inkoopervaring Inrichten inkoopfunctie 18 jaar werkzaam in publieke sector Nu werkzaam

Nadere informatie

Functioneel beheer in Nederland

Functioneel beheer in Nederland Functioneel beheer in Nederland Achtergrond Op initiatief van Marjet Smits (ad Matres), Martijn Buurman (Functioneel-beheerder.com) en Günther Nijmeijer (inmezzo) is eind 2012 de eerste verkiezing voor

Nadere informatie

Stedelijk Projectbureau Social Return

Stedelijk Projectbureau Social Return Stedelijk Projectbureau Social Return Gemeente Amsterdam Stedelijk Projectbureau Social Return Social.Return@dwi.amsterdam.nl www.amsterdam.nl/socialreturn Ezra Hendriks en Monique Pellinkhof Social Return

Nadere informatie

Contractmanagement onder de loep. Gemeente Zaanstad 5 juni 2014

Contractmanagement onder de loep. Gemeente Zaanstad 5 juni 2014 Contractmanagement onder de loep Sanne van Kamp / Justine Schlatmann NEVI-PIANOo congres Gemeente Zaanstad 5 juni 2014 Wie zijn wij? Gemeente Zaanstad Bevolking: circa 150.000 inwoners Organisatie: bijna

Nadere informatie

SPECIFIEK IN DE BOUWWERELD

SPECIFIEK IN DE BOUWWERELD TECHNICHE SPECIFIEK IN DE BOUWWERELD Pannenbier Werken aan het hoogst haalbare. Voor zakelijk succes is meer nodig dan alleen het koppelen van de juiste kandidaten aan uw bedrijf. Een bouwwerk is ook niet

Nadere informatie

Inkoop in verbinding

Inkoop in verbinding Inkoop in verbinding Verantwoord inkopen met stakeholders in het inkoopproces Annelies Niesert, Directeur Inkoop SNS Reaal John van Veen, Managing Consultant Benefit Nieuwegein 25 juni 2013 Agenda 1. Introductie

Nadere informatie

ONTWERPER IN UITVOERING Kansen voor middelgrote architectenbureaus in de rol van bouwend architect

ONTWERPER IN UITVOERING Kansen voor middelgrote architectenbureaus in de rol van bouwend architect Kansen voor middelgrote architectenbureaus in de rol van bouwend architect Uitkomsten enquête het profiel van de 'bouwende architect' binnen middelgrote architectenbureaus in Nederland Uitgevoerd door:

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 4 De rol van de leidinggevende 59 4.1 Inleiding 59 4.2 De verschillende rollen van de leidinggevende 59

Inhoud. Inleiding 7. 4 De rol van de leidinggevende 59 4.1 Inleiding 59 4.2 De verschillende rollen van de leidinggevende 59 Inhoud Inleiding 7 1 Coaching en ontwikkeling van medewerkers in organisaties 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Professionele ontwikkeling in organisaties 13 1.3 Coaching in organisaties 14 1.4 Coachend leidinggeven

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

Nieuwsbrief Arbo. Via deze nieuwsbrief informeren wij u over de arbocatalogus en over actualiteiten op dit gebied.

Nieuwsbrief Arbo. Via deze nieuwsbrief informeren wij u over de arbocatalogus en over actualiteiten op dit gebied. April 2010 Nieuwsbrief Arbo Inhoudsopgave Website gezondverbond.nl Nieuwe rubriek op de website: In de praktijk Workshop OR-leden aan de slag met de Arbocatalogus, 11 mei 2010 Verbond attendeert arbodiensten

Nadere informatie

Beveiligers die ook post bezorgen

Beveiligers die ook post bezorgen Beveiligers die ook post bezorgen PostNL kan postbezorgers geen fulltime baan meer bieden, maar wil wel werven onder kostwinners. Veel facilitaire branches hebben te maken met een veranderende en soms

Nadere informatie

Aanbesteden door de lokale overheid (gemeente).

Aanbesteden door de lokale overheid (gemeente). Aanbesteden door de lokale overheid (gemeente). presentatie 30 mei 2016 regionale marktdag Stedendriehoek Jan Teunis Hartgers inkoopadviseur, team inkoop gemeente Apeldoorn Inkoopplatform Stedendriehoek

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Inkoop en aanbesteden, geen spanningsveld! Goed organiseren i.p.v. procederen: een kans

Inkoop en aanbesteden, geen spanningsveld! Goed organiseren i.p.v. procederen: een kans Inkoop en aanbesteden, geen spanningsveld! Goed organiseren i.p.v. procederen: een kans Prof.dr.ing. Jacques J.A.M. Reijniers MBA PIANOo-congres 2009 Utrecht, 4 juni 2009 Agenda Introductie Strategisch

Nadere informatie

Speech van Minister Henk Kamp van VROM op de manifestatie Heilige Huisjes in Rotterdam op zaterdag 5 oktober 2002.

Speech van Minister Henk Kamp van VROM op de manifestatie Heilige Huisjes in Rotterdam op zaterdag 5 oktober 2002. Speech van Minister Henk Kamp van VROM op de manifestatie Heilige Huisjes in Rotterdam op zaterdag 5 oktober 2002. Dames en heren, Veel mensen dromen ervan om zelf een huis te ontwerpen en te bouwen. Wie

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Vergaderdatum: 28 november 2006 Registratienummer: Agendapunt nummer: Onderwerp Benoeming accountant

Raadsvoorstel. Vergaderdatum: 28 november 2006 Registratienummer: Agendapunt nummer: Onderwerp Benoeming accountant Raadsvoorstel Bevoegdheid Raad Vergadering Gemeenteraad Oirschot Vergaderdatum: 28 november 2006 Registratienummer: Agendapunt nummer: Onderwerp Benoeming accountant Inleiding/aanleiding Op grond van artikel

Nadere informatie

Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina

Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina Datum Auteur(s) Versie Classificatie Status 9 augustus 2013 Hke08033/Apo20090 1.1 Definitief Ordina Nederland B.V. ING Bank 069.68.64.649 KvK 30086514 BTW

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen. Ric Hettinga. Programmadirectie Duurzaam Inkopen. Ministerie van VROM

Duurzaam Inkopen. Ric Hettinga. Programmadirectie Duurzaam Inkopen. Ministerie van VROM Duurzaam Inkopen Ric Hettinga Programmadirectie Duurzaam Inkopen Ministerie van VROM Wat is duurzaamheid? Relevante concepten: People, planet, profit Cradle to cradle (C2C) Duurzame bedrijfsvoering Wat

Nadere informatie

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren Kenmerk: Bizob2012MVI Opdrachtgever: Gemeente Haaren Versie: 2.1 Datum: 14 januari 2014 Status: Definitief Inleiding De gemeente spant zich continu

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie