ONDERSTEUNING VAN HIGHTECH STARTERS: DE ROL VAN INCUBATIECENTRA

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ONDERSTEUNING VAN HIGHTECH STARTERS: DE ROL VAN INCUBATIECENTRA"

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR ONDERSTEUNING VAN HIGHTECH STARTERS: DE ROL VAN INCUBATIECENTRA Scriptie voorgedragen tot het bekomen van de graad van licentiaat in de toegepaste economische wetenschappen Dieter Suffis Onder leiding van Prof. Dr. Bart Clarysse

2 PERMISSION II

3 III WOORD VOORAF Deze scriptie vormt de bekroning van mijn academische opleiding. De vierjarige studie in de toegepaste economische wetenschappen was een echte boeiende en uitdagende aangelegenheid. Maar het schrijven van een scriptie is geen eenmansactie. Daarom zou ik graag een woord willen richten aan een aantal personen. In de eerste plaats had ik graag Prof. Dr. Bart Clarysse willen bedanken voor de begeleiding tijdens mijn thesis. Een bijzonder woord van dank gaat naar twee wetenschappelijke medewerkers van de vakgroep van Prof. Dr. Bart Clarysse. Johan Bruneel en Dr. Nathalie Moray, die instonden voor de praktische begeleiding en wiens creatief denkwerk, kritische opmerkingen en, niet in het minst, motiverend enthousiasme een stevige ruggensteun voor mij betekenden. Zowel tijdens de literatuurstudie als tijdens het empirisch onderzoek kon ik voor vragen steeds bij Johan Bruneel terecht, zelfs gedurende de tijd die hij in het buitenland doorbracht. Ik hoop van harte dat deze scriptie een hulp kan zijn voor het verdere onderzoek dat hij betreffende deze materie van plan was te voeren. Dr. Nathalie Moray wil ik in het bijzonder danken voor de begeleiding tijdens de trip naar en de hulp bij het afnemen van de vragenlijsten in Jülich. Mijn ouders bedank ik voor de kans die zij mij boden deze studies te volgen en mijn vriendin Karen die gedurende het schrijven van mijn scriptie het nodige geduld opbracht en vertrouwen in me stelde. Telkens opnieuw vormden zij mijn steun en toeverlaat. Tot slot bedank ik Thijs en Tijl voor het kritisch nalezen op fouten. Dieter Suffis April 2006

4 IV INHOUDSTAFEL LIJST VAN FIGUREN...VI LIJST VAN TABELLEN...VII DEEL I: LITERATUURSTUDIE 0. INLEIDING HET BELANG EN DE NODEN VAN INNOVATIEVE HIGHTECH STARTERS BEGRIPSOMSCHRIJVING BELANG VOOR DE ECONOMIE NODEN VAN HIGHTECH STARTERS Behoefte aan financiering Behoefte aan een netwerk Behoefte aan coaching BESLUIT INCUBATIECENTRA TER ONDERSTEUNING VAN INNOVATIEVE HIGHTECH STARTERS DEFINITIE VAN HET CONCEPT INCUBATIECENTRUM HISTORISCHE EVOLUTIE VAN HET INCUBATIEMODEL EN -CENTRUM BESTUURSSTRUCTUUR EN BUSINESS MODEL VAN INCUBATIECENTRA AANTAL VOORBEELDEN VAN INCUBATIEPROCESSEN BESLUIT TYPES INCUBATIECENTRA CLASSIFICATIE VAN EEN AANTAL TYPES INCUBATIECENTRA DIEPERE BESCHRIJVING EN KENMERKEN VAN TWEE BIJZONDERE TYPES Universitair Technologisch Incubatiecentrum (UTI) Genetwerkt Incubatiecentrum BESLUIT ONDERZOEK NAAR INCUBATIECENTRA EN STAND VAN ZAKEN IDENTIFICATIE VAN DE KENMERKEN VAN SUCCESVOLLE INCUBATIEPROGRAMMA S IMPACT VAN INCUBATIECENTRA CRITERIA GEBRUIKT TER EVALUATIE VAN INCUBATIECENTRA BESLUIT... 46

5 V DEEL II: EMPIRISCH ONDERZOEK 5. METHODOLOGIE ALGEMENE EN SPECIFIEKE ONDERZOEKSVRAGEN POPULATIE, SELECTIE VAN DE CASES EN STEEKPROEF ONTWIKKELING VAN DE VRAGENLIJSTEN Kwantitatief deel van het onderzoek: vragenlijsten voor incubatiecentra en ondernemingen Kwalitatief gedeelte van het onderzoek: observatie en ondervraging van de managers van de incubatiecentra GEGEVENSVERZAMELING VALIDITEITSBEDREIGENDE ELEMENTEN EN MOGELIJKE FOUTENBRONNEN IN HET ONDERZOEK EMPIRISCHE STUDIE VAN DRIE INCUBATIECENTRA: CHALMERS INNOVATION, EEBIC EN JÜLICH TZ HISTORISCHE EN CONTEXTUELE ACHTERGROND VAN DE 3 INCUBATIECENTRA Ontstaan van EEBIC Ontstaan van Chalmers Innovation Ontstaan van Jülich Technologiezentrum Besluit BUSINESSMODEL VAN DE DRIE INCUBATIECENTRA Business model van EEBIC Business model van Chalmers Innovation Business model van Jülich TZ Besluit INDELING VAN DE INCUBATIECENTRA OP BASIS VAN VERSCHILLENDE CRITERIA Classificatie op basis van activiteiten en sector van de ondernemingen Classificatie op basis van strategisch objectief Classificatie op basis van archetype Classificatie op basis van primaire sponsor Classificatie op basis van toegevoegde waardecriterium Besluit TOEPASSING VAN DE KENMERKEN VOOR SUCCESVOLLE INCUBATIECENTRA OP EEBIC, CHALMERS INNOVATION EN JÜLICH TZ Aanwezigheid van ondersteunende diensten voor (startende) ondernemingen Aanwezigheid van business ervaring... 74

6 VI Toegang tot externe bronnen van financiering en durfkapitaalinvesteerders Aanwezigheid van flexibele individualistische aanpak t.o.v. verlenen van advies Management heeft een rijk extern netwerk Aanwezigheid van een (gebalanceerd) selectieproces Duidelijke definiëring van een doelmarkt Goed ontwikkelde missie en doelen Huurtarieven zijn niet het belangrijkste aantrekkingsmiddel Geest en cultuur van ondernemerschap onderhouden Exitcriteria in functie van ontwikkeling van ondernemingen en graad van verloop Besluit EMPIRISCHE STUDIE VAN DE ONDERNEMINGEN GEHUISVEST IN HET INCUBATIECENTRUM VERGELIJKING VAN EEN AANTAL KARAKTERISTIEKEN VAN DE ONDERNEMINGEN Aard van de ondernemingen Stichtingsteam van de ondernemingen Kapitaalstructuur van de ondernemingen INTERACTIE TUSSEN DE ONDERNEMINGEN EN HET INCUBATIECENTRUM Beweegredenen om zich in het incubatiecentrum te vestigen Incubatiecentra ter invulling van de noden van hightech starters PERFORMANTIE, SUCCES EN DE ROL VAN HET INCUBATIECENTRUM Evaluatie van de performantie van de ondernemingen Perceptie van eigen succes en rol van het incubatiecentrum hierin BESLUIT ALGEMEEN BESLUIT EN AANBEVELINGEN VOOR VERDER ONDERZOEK SAMENVATTEND ALGEMEEN BESLUIT AANBEVELINGEN VOOR VERDER ONDERZOEK BIBLIOGRAFIE BIJLAGEN

7 VII LIJST VAN FIGUREN Figuur 1.1: Verband tussen hightech en andere startende ondernemingen...4 Figuur 2.1: Structuren die de groei van kleine ondernemingen stimuleren...14 Figuur 2.2: Overzicht van de geografische verspreiding van het aantal incubatiecentra...16 Figuur 2.3: Wereldwijde groei van het aantal incubatiecentra...17 Figuur 3.1: Indeling van incubatiecentra volgens competitieve focus en strategisch objectief...25 Figuur 4.1: Overzicht van kenmerken eigen aan succesvolle incubatiecentra uit 3 basiswerken...31 Figuur 4.2: Eerste opgestelde integrale raamwerk ter beoordeling van incubatiecentra...45 Figuur 4.3: Input-outputmodel opgesteld om best practices en benchmarks te identificeren...45 Figuur 5.1: Bevraagde aspecten in verband met de werking van het incubatiecentrum...51 Figuur 5.2: Bevraagde aspecten met betrekking tot algemene kenmerken van de ondernemingen...53 Figuur 5.3: Bevraagde aspecten met betrekking tot interactie tussen ondernemingen en incubatiecentrum...56 Figuur 5.4: Bevraagde aspecten met betrekking tot succes en evolutie van de ondernemingen en de rol van het incubatiecentrum...58 Figuur 6.1: Indeling van de incubatiecentra op basis van competitieve focus en strategisch objectief...70 Figuur 7.1: Belang van verschillende modaliteiten tot het verkrijgen van financiering...97 Figuur 7.2: Hulp en doeltreffendheid van de hulp bij de modaliteiten tot het verkrijgen van financiering...97 Figuur 7.3: Evaluatie van de performantie van de ondernemingen Figuur 7.4: Finale vraag: rol van het incubatiecentrum in de ontwikkeling van de onderneming...103

8 VIII LIJST VAN TABELLEN Tabel 1.1: Voorbeelden van vuistregels ter identificatie van hightech starters...6 Tabel 2.2: Bronnen van financiering en werkingskosten van het gemiddeld Europees incubatiecentrum...20 Tabel 3.1: Opsplitsing van incubatiecentra naar primaire sponsor...26 Tabel 4.1: Best practice kenmerken van succesvolle incubatiecentra...32 Tabel 5.1: Selectie van het derde incubatiecentrum in het onderzoek...49 Tabel 6.1: Overzicht van totstandkomingen nabij Chalmers University die ondernemerschap stimuleren...64 Tabel 6.2: Gelijkenissen en verschillen in de historische en contextuele achtergrond...65 Tabel 6.3: Beoordeling van het aantal hightech starters op basis van een aantal vuistregels...69 Tabel 6.4: Indeling van de drie incubatiecentra op basis van de verschillende criteria...71 Tabel 6.5: Aanwezigheid van typische incubatiediensten in de drie incubatiecentra...73 Tabel 6.6: Aanwezigheid van business ervaring in de drie incubatiecentra...74 Tabel 6.7: Verdeling van de tijdsbesteding van de managers in de drie incubatiecentra...79 Tabel 6.8: Vergelijking van de toegangscriteria in de drie incubatiecentra...85 Tabel 6.9: Eindevaluatie van de succeskenmerken van de drie incubatiecentra...89 Tabel 7.1: Vergelijking van de aard van de ondernemingen in de drie incubatiecentra...91 Tabel 7.2: Vergelijking van de kapitaalstructuur van de ondernemingen...94 Tabel 7.3: Vergelijking van de percepties van het netwerk van de drie incubatiecentra...98 Tabel 7.4.: Belang en doeltreffendheid van verschillende vormen van ondersteuning Tabel 7.5: Vergelijking van perceptie van succes en de rol van het incubatiecentrum hierin Tabel 8.1.: Gelijkenissen en verschillen tussen incubatiecentra in configuratie, werking en dienstverlening...115

9 1 0. Inleiding De laatste twee decennia was er in de hele wereld een ware boom van incubatiecentra op te merken. Beleidsmakers worden meer en meer overtuigd van de opzet van incubatiecentra ter stimulering van de economische ontwikkeling. In deze scriptie geven we een gedetailleerde beschrijving van het concept incubatiecentrum en gaan we op zoek naar de rol die incubatiecentra spelen in de ondersteuning van hightech starters. De scriptie werd opgesplitst in twee grote delen. Het eerste deel bestrijkt vier hoofdstukken en houdt de literatuurstudie in. Het tweede deel bestaat uit drie hoofdstukken die een eigen empirisch onderzoek omvatten. We hebben gepoogd een logische opbouw te geven aan de structuur van de scriptie. In deze kennisgebaseerde nieuwe economie is het een algemene wijsheid dat dynamische hightech starters kernelementen zijn in de innovatie en de creatie van nieuwe jobs. Maar er wordt ook in brede kringen aanvaard dat hightech starters het hoofd moeten bieden aan grotere obstakels dan andere ondernemingen. In een eerste hoofdstuk wordt het begrip hightech starters uitgediept. Het wordt geplaatst in een context tussen gewone en innovatieve starters en er worden een aantal kenmerken beschreven. Daarna gaan we kort in op de rol van hightech starters in de economische ontwikkeling. Ten slotte wordt er ingezoomd op de spanningsvelden waarmee hightech starters dikwijls worden geconfronteerd. Financiering, coaching en een netwerk kunnen voor hightech starters een antwoord bieden op verschillende marktgebreken. In de jaren 70 ontstonden er zowel in de Verenigde Staten als in Europa structuren die aan deze marktgebreken wilden tegemoet komen. Deze structuren, die zich tot op heden wereldwijd hebben verspreid en nu kunnen worden geteld in duizendtallen, worden incubatiecentra genoemd. Incubatiecentra staan startende -meestal hightech gerichte- ondernemingen bij door het aanbieden van een variëteit aan ondersteunende diensten zoals hulp bij het ontwikkelen van een business plan, het samenbrengen van managementteams en het verkrijgen van kapitaal en toegang tot een reeks meer gespecialiseerde professionele diensten. Bovendien voorzien incubatiecentra in flexibele ruimte, gedeeld kantoormateriaal en administratieve diensten. De volgende twee hoofdstukken bestrijken een literatuuroverzicht van descriptief onderzoek in verband met dit concept. In hoofdstuk 2 proberen we een algemene definitie te geven van het begrip incubatiecentrum. Vervolgens kaderen we dit begrip binnen enkele macro-economische evoluties. Hier wordt de politieke bestaansreden blootgelegd. Daarna beschrijven we de algemene evolutie van het incubatiemodel, waarbij vooral de evolutie van het verlenen van fysische naar niet-fysische

10 2 ondersteuning opvalt. Vervolgens geven we een descriptie van de bestuursstructuur en het business model dat vaak eigen is aan incubatiecentra. Ten slotte stellen we aan de hand van de literatuur een drietal fasen op die steeds terugkeren in het incubatieproces. In hoofdstuk 3 bespreken we verschillende types incubatiecentra. Om de lezer een zicht te geven op de grote verscheidenheid binnen de groep incubatiecentra, hebben we een aantal criteria uiteengezet op basis waarvan incubatiecentra dikwijls worden ingedeeld. Omdat er twee types incubatiecentra zijn waarnaar in de literatuur veel onderzoek werd verricht, hebben we een diepere beschrijving gegeven van de kenmerken en voordelen van het Universitair Technologisch Incubatiecentrum (UTI) en het Genetwerkt Incubatiecentrum. Hoofdstuk 4 behandelt aspecten uit prescriptief en evaluatief onderzoek rond incubatiecentra. In de eerste plaats identificeren we een aantal kenmerken van succesvolle incubatieprogramma s uit de literatuur. Vaak worden in deze context best practice leidraden en methodologieën opgesteld die doelen op het aangeven van effectieve manieren om incubatiecentra te besturen. Een tweede stap bestaat uit een opsomming van resultaten uit studies die de impact aantonen van incubatiecentra zowel op de lokale economie als op de ondernemingen die er huizen. Een grote tak van onderzoek gaat naar het vastleggen van variabelen en maatstaven die kunnen worden gebruikt ter beoordeling van incubatiecentra en hun doeltreffendheid. Hierbij wordt meer en meer gewezen op het incorporeren van variabelen die rekening houden met de performantie van de ondernemingen In het vijfde hoofdstuk wordt het empirisch onderzoek aangevat. Hoofdstuk 5 is een beschrijving van de methodologie die werd gevolgd. Het is de bedoeling om aan de hand van een beschrijving van drie incubatiecentra uit verschillende Europese landen een antwoord te kunnen geven op de volgende vragen: Hoe zijn de incubatiecentra georganiseerd en welke modaliteiten leveren ze ter ondersteuning van hightech starters? Wat zijn de kenmerken van de ondernemingen die huizen in incubatiecentra? Hoe percipiëren hightech starters de ondersteuning geleverd door het incubatiecentrum? Presteren hightech ondernemingen beter naarmate ze zijn gevestigd in incubatiecentra die meer voldoen aan succeskenmerken van incubatiecentra? Is de ondersteuning door incubatiecentra bepalend voor het succes en kritisch voor de ontwikkeling van de hightech starters? Er zijn twee grote beperkingen in het onderzoek. Enerzijds maakt de kleine steekproefgrootte een case study-gerichte aanpak noodzakelijk waardoor de mogelijkheid tot veralgemening wordt beperkt. Anderzijds is er geen controlegroep waarmee kan worden nagegaan of ondernemingen in incubatiecentra beter presteren dan gelijkaardige ondernemingen die geen ondersteuning genieten.

11 3 In tegenstelling tot vele studies in verband met incubatiecentra, waar vaak uitsluitend wordt gefocust op het bestuderen van de configuratie, de werking en de dienstverlening van de incubatiecentra zelf, gaat er weinig of geen aandacht naar de ondernemingen die er gevestigd zijn. Wij trachten hier telkens een niveau af te dalen in de analyse van de drie incubatiecentra. Hoofdstuk 6 begint met een uiteenzetting van de historische en contextuele achtergrond van de drie incubatiecentra. Daarna vormen de incubatiecentra zelf de eenheid van analyse. In overeenstemming met de literatuurstudie bestuderen we het eerst het business model. Daarna passen we de in hoofdstuk 3 geïdentificeerde classificaties toe op de drie incubatiemodellen. Vervolgens worden de incubatiecentra beoordeeld en onderling vergeleken op basis van de 11 opgestelde succeskenmerken uit de literatuurstudie. Ten slotte vormen de ondernemingen in de incubatiecentra de kern van de analyse in hoofdstuk 7. De zoektocht naar antwoorden op de onderzoeksvragen wordt voortgezet aan de hand van de studie en evaluatie van enkele kenmerken van een sample van ondernemingen in de drie incubatiecentra. De percepties van de ondernemingen over de effectieve ondersteuning door de incubatiecentra vormen het eindpunt van de analyse. Hoofdstuk 8 bevat een samenvattend algemeen besluit van deze scriptie. Tot slot worden nog een aantal aanbevelingen voor verder onderzoek geformuleerd.

12 Het belang en de noden van innovatieve hightech starters 4 DEEL I: LITERATUURSTUDIE 1. Het belang en de noden van innovatieve hightech starters Nieuwe, kleine en middelgrote hightech ondernemingen hebben specifieke mogelijkheden in het innovatieproces. Ze dragen bij tot dynamische concurrentie, verzekeren een wijde variëteit aan producten, sluiten marktkloven en bieden een breed spectrum van innovatieve diensten aan. Aan de andere kant worden ze daarentegen geconfronteerd met specifieke barrières geassocieerd met toegang tot kapitaal en informatie, relatieve hoge onderzoeks- en ontwikkelingskosten en tekorten op vlak van management- en marketingervaring (Koschatzky, 1997,blz. 1) Begripsomschrijving Een éénduidige definitie van een hightech starter kan niet worden gegeven. Er heerst als het ware een Babylonische spraakverwarring rond dit begrip. In de literatuur wordt -behalve over hightech starters- ook nog gesproken over innovatieve starters en hightech spin-offs. Deze begrippen overlappen elkaar qua inhoud en betekenis. (De Jong J. et al, 2003, blz. 5). In Figuur 1.1 wordt het verband hiertussen duidelijker. Figuur 1.1: Verband tussen hightech en andere startende ondernemingen Bron: De Jong J. et al., 2003, blz.12 Ten eerste kan er hier worden gewezen op het verschil tussen hightech starters en startende bedrijven in het algemeen. Dit is gebaseerd op het ontwikkelen en/of benutten van een technologie of een combinatie van technologieën (Tidd J. et al, 2005). Hightech starters onderscheiden zich vaak van gewone starters omdat ze actief onderzoek doen en actief zijn in zogenaamde hightech sectoren, zoals bijvoorbeeld biotechnologie en ICT (Burgel O. en Murray G., 2000, blz. 3). Er worden vaak vuistregels toegepast om hightech starters te identificeren (cfr. infra). Een onderscheid in de definitie

13 Het belang en de noden van innovatieve hightech starters 5 van innovatie ligt aan de grondslag van het onderscheid tussen innovatieve hightech starters en andere innovatieve startende bedrijven. Aan de ene kant bestaan er technologische innovaties en aan de andere kant administratieve innovaties. De eerste categorie bestaat uit nieuwe of duidelijke verbeteringen in technologische producten of bedrijfsprocessen. De tweede categorie omvat vernieuwingen in de ondersteunende bedrijfsfuncties en -processen, zoals nieuwe methoden van marketing, administratie, boekhouding, reorganisaties, etc. (Damanpour F. en Evan W.M., 1984, blz ). Ten tweede toont de figuur ook een verschil tussen hightech starters en innovatieve starters. Men kan de opvatting hanteren dat iets alleen maar innovatief kan zijn als het nieuw voor de wereld is (Tidd J. et al, 2005). Hightech starters ontlenen hun toegevoegde waarde vaak aan producten en technologieën die nieuw zijn voor de sector of zelfs voor de hele wereld. Daarom worden zij vaak in één adem genoemd met innovatieve starters en overlappen beide groepen in de figuur. Echter, sommige hightech starters kunnen niet als innovatief worden bestempeld. Starters die bepaalde bestaande technologieën adopteren en daarop hun business plan baseren zijn niet automatisch radicaal vernieuwend (Hoffman K. et al, 1998, blz. 8). Ten derde kunnen we uit Figuur 1.1 afleiden dat er een specifieke deelverzameling bestaat binnen de hightech starters, namelijk hightech spin-offs. Als een startend hightech bedrijf wordt opgericht op initiatief van een moederorganisatie, vaak een universiteit of multinational, wordt dit een hightech spin-off genoemd (Tidd J. et al, 2005). Een spin-off maakt gebruik van kennis verworven bij de moederonderneming of ze brengt een dienst of product voort waarvan het procédé ontwikkeld is in een vorig dienstverband. Spin-offs zijn over het algemeen innovatiever dan gewone starters (Bernardt Y. et al, 2002, blz. 29). Vroeger werd bij onderzoek naar het belang van hightech industrieën voor regionale economische groei een zeer vereenvoudigde definitie van hightech gebruikt, die tot op vandaag nog steeds wordt gehanteerd. Deze definitie luidde: je zult het leren kennen wanneer je het ziet (Lewis D., 2001, blz. 47). Deze methode bracht echter problemen van subjectiviteit met zich mee. Bijgevolg werd het noodzakelijk een aantal variabelen te operationaliseren om hightech ondernemingen en regio s te kunnen identificeren. Aangezien het onderscheid tussen hightech starters en gewone starters in de praktijk moeilijk te maken is, nemen onderzoekers en beleidsmakers hun toevlucht tot allerlei vuistregels om hightech starters te identificeren. In Tabel 1.1 wordt een overzicht gegeven van een aantal voorbeelden van vuistregels uit de literatuur. Deze lijst is niet exhaustief. Er wordt ook niet vermeld of aan alle of bepaalde onderstaande criteria cumulatief moet worden voldaan om een hightech starter genoemd te worden.

14 Het belang en de noden van innovatieve hightech starters 6 Tabel 1.1: Voorbeelden van vuistregels ter identificatie van hightech starters Criterium Vuistregel Sector Leeftijd bedrijf Opleidingsniveau Financiering Deel uitmaken van hightech sector, zoals telecom, ICT, R&D Niet ouder dan tien jaar 50% van de werkzame personen heeft een technische hoger of universitaire opleiding Ondernemer heeft hogere of universitaire technische opleiding Steun ontvangen van een moederbedrijf of risicokapitaalverschaffers Bron: De Jong J et al, 2003, blz Belang voor de economie In de loop van de jaren zijn de kritische succesfactoren die de continuïteit van een bedrijf garanderen sterk veranderd. Na de focus op efficiëntie in de jaren zestig, kwaliteit in de jaren zeventig en flexibiliteit in de jaren tachtig, ligt het accent sinds begin jaren negentig steeds meer op innovatie (De Jong J.et al, 2003, blz. 5). Een bijproduct van de technologische revoluties in fabrieksprocessen en telecommunicatie in het begin van de jaren tachtig is volgens Phan P.H. et al (2005, blz. 167) de perceptie bij beleidsmakers en geleerden dat innovatie resulteert in de creatie van rijkdom op regionaal en nationaal niveau. Economisten beweren dat een stijging van de investeringen in R&D geavanceerde industrielanden kan toelaten om te concurreren met opkomende economieën, die significant lagere loonkosten hebben. In meer en meer sectoren moet men dan ook voortdurend innoveren om niet bij de concurrentie achter te blijven en de verworven marktpositie niet te verliezen (Simon M. et al, 2002, blz. 200). Hightech starters leveren een significante bijdrage aan de economische groei en ontwikkeling. Deze invloed situeert zich vooral op het vlak van de creatie van directe en indirecte tewerkstelling. Het belang van hightech starters kan worden uitgelegd op verschillende manieren. Enerzijds is er een directe bijdrage aan de economie. Dit verloopt via een aantal kanalen, met name het aandeel van het aantal hightech starters, de omzetgroei en de werkgelegenheidsgroei (De Jong J. et al, 2003, blz. 21). Afgaande op het aantal bedrijven blijkt dat de directe economische betekenis van hightech starters vaak beperkt is. Hiertegenover staat dat hightech starters qua omzet- en tewerkstellingsgroei beter presteren dan normale starters, maar dat de bijdrage aan de economische ontwikkeling van gewone starters in absolute zin groter is omdat het nu eenmaal over een grotere groep bedrijven gaat. (De Jong J. et al., 2003, blz. 42). Een veel belangrijkere bijdrage aan de economische ontwikkeling verloopt

15 Het belang en de noden van innovatieve hightech starters 7 anderzijds op een indirecte manier. Hightech starters hebben over het algemeen een positieve invloed op de dynamiek en technologische ontwikkeling van sectoren. Doordat ze zich bezighouden met radicale innovaties initiëren hightech starters vaker nieuwe trends en ontwikkelingen. Zij creëren en ontwikkelen nieuwe, baanbrekende producten met een hoge toegevoegde waarde, zijn belangrijk voor de commercialisering van publieke kennis en spelen een rol in de diffusie van nieuwe technologische kennis in en tussen sectoren. Als kennisintensieve leveranciers zijn ze ook belangrijk voor de concurrentiepositie van grotere, zittende marktpartijen. (De Jong J. et al, 2003, blz. 41) Schumpeter J.A. (1938) argumenteerde eveneens dat kleine hightech ondernemingen niet enkel belangrijk zijn door hun directe bijdrage in termen van toegenomen tewerkstelling. Omwille van hun speciale karakteristieken kunnen kleine hightech ondernemingen immers een belangrijke rol spelen als initiatiefnemer of katalysator van een ruimere technologische verandering. Door hun nabijheid bij de markt, zijn ze meestal de eerste om marktopportuniteiten aan te voelen en hierop een toepasselijk technologisch antwoord te geven. Dankzij hun organisatorische en functionele flexibiliteit kunnen ze ook als eerste nieuwe technologieën, elders ontworpen, overnemen. (Garnsey E.W. et al, 1994) Noden van hightech starters Ondanks het feit dat hightech starters enorm belangrijk zijn voor de economische groei, suggereren studies dat die groei geconcentreerd is in een klein deel van heel snel groeiende starters (Autio E. en Lumme A., 1998, blz. 52). Dit impliceert met andere woorden dat er veel innovatieve starters zijn die nooit doorgroeien omdat het hen ontbeert aan een aantal noodzakelijke, maar typisch ook moeilijk verkrijgbare diensten (Clarysse B. en Bruneel J., 2005, blz. 5). In dit opzicht kan er worden gesproken over bepaalde spanningsvelden die aanwezig zijn gedurende de ontwikkeling van hightech ondernemingen. Een aantal van deze geïdentificeerde spanningsvelden zijn : Leiderschap Marktgerichtheid Strategie en bedrijfsplan Innovatie- en projectmanagement Financiering Relatie met de moederorganisatie Samenwerking Kennisbescherming Personeel Bedrijfshuisvesting (De Jong J. et al, 2003, blz. 27)

16 Het belang en de noden van innovatieve hightech starters 8 Naar mijn mening zijn de vermelde spanningsvelden niet zozeer specifiek van toepassing op hightech starters, maar evenzeer op gewone starters. Een goeie indeling van de noden van hightech starters werd gegeven door Clarysse B. en Bruneel J. (2005, blz. 7-10). Zij deelden deze noden op in 3 behoeftedimensies: financiering, netwerken en coaching. Deze indeling werd gemaakt op basis van een studie van Heydebreck et al (2000, blz. 6-9) die de behoeften van hightech starters aan verschillende ondersteunende diensten beschreven in een viertal categorieën behoeftebundels: marktgerelateerde diensten, technologiegerelateerde diensten, financieringsgerelateerde diensten en zogenaamde zachte diensten. Wij volgen hier de opdeling van Clarysse B. en Bruneel J. die de noden van hightech starters indeelt in drie groepen Behoefte aan financiering Gedurende het ontwikkelingsproces van een hightech starter worden er verschillende fasen doorlopen. Per fase ligt het zwaartepunt bij het zoeken naar financiering op een andere bron. Volgens De Jong et al (2003, blz. 34) kunnen er vijf fasen worden onderscheiden. In de initiële ideeënfase is meestal nog geen geld nodig. In deze fase wordt een idee heel globaal uitgewerkt en wordt er feedback gevraagd in informele kringen. In de tweede fase, de screeningfase, zijn de kosten ook relatief beperkt (testen, evalueren, schrijven van een business plan); vaak wordt er gebruik gemaakt van eigen middelen of steun van vrienden, familie en bekenden. Vanaf de ontwikkelingsfase zijn daarentegen vaak meer middelen en bijgevolg externe financiers nodig. Deze fase levert de meeste problemen op omdat er nog geen cashflows worden gegenereerd en de onzekerheid groot is (Tidd et al, 2005). In deze fase moeten de ondernemers dus op zoek gaan naar business angels, durfkapitaalinvesteerders en in mindere mate bankleningen. Pas na de marktintroductie kan de hightech starter uit eigen cashflows investeringen financieren. De uitgifte van aandelen is pas de laatste stap, maar dit is meestal ver voorbij de startfase (De Jong et al, 2003, blz ). Er zijn bepaalde marktgebreken die hightech starters voorkomen om toegang te krijgen tot een aantal bronnen van financiering. Zo hebben ze in het bijzonder vaak moeilijkheden om financiering via normale bankleningen te kunnen bekomen. Enerzijds ontbreekt het banken over het algemeen aan de technische expertise om de kwaliteit en het potentieel van een nieuwe onderneming in de hightech sector te beoordelen, terwijl nieuwe ondernemingen meestal ook niet meteen track records kunnen voorleggen waarop banken hun beslissing kunnen baseren. Anderzijds schatten banken de projecten van hightech ondernemers vaak eenvoudigweg als te risicovol in (Hall G., 1989). Het gevolg hiervan is dat de nieuwe ondernemingen blootgesteld worden aan kredietrantsoenering (Stiglitz J.E. en Weiss A., 1981, blz ). De aanwezigheid van andere financiële intermediairs die moeten instaan voor de invulling van de financieringsbehoeften van hightech starters is vaak onvoldoende om hieraan tegemoet te komen.

17 Het belang en de noden van innovatieve hightech starters 9 Een goeie manier om het gebrek aan financiering te verklaren kan aan de hand van de pikordetheorie. Deze stelt dat ondernemingen een bepaalde rangorde gebruiken bij het kiezen van financieringsinstrumenten. Onderliggende reden hiervoor is het feit dat niet alle marktpartijen over dezelfde informatie beschikken waardoor het risico van de onderneming anders wordt ingeschat. Zo financieren ondernemingen zich eerst met eigen kapitaal, daarna trachten ze geld te lenen van banken en uiteindelijk gaan ze op zoek naar extern aandelenkapitaal (Donaldson G., 1961). Als deze theorie wordt toegepast op hightech starters, kan ten eerste worden geconcludeerd dat zelffinanciering onvoldoende is, omdat ondernemers zelf meestal niet over voldoende financiële middelen beschikken om een business op te starten. Ten tweede liggen de financiële behoeften van een hightech starter veel hoger dan normale starters door de grote initiële investeringen in de technologische ontwikkelingen. Banken zullen in tweede instantie ook niet meteen geneigd zijn leningen te verschaffen aan hightech starters (cfr. supra). De volgende en ultieme financieringspartijen zijn volgens de pikordetheorie de durfkapitaalinvesteerders. Deze bron van kapitaal is in feite de perfecte bron voor hightech starters, maar toch slagen velen er niet in om deze te kunnen overtuigen. De reden hiervoor is terug te vinden in twee algemene tendensen in de investeringsstrategie van durfkapitaalondernemingen. Ten eerste gaan durfkapitaalinvesteerders eerder op zoek naar de grotere transacties en investeringen. De investering van kleine bedragen heeft immers een invloed op hun opbrengsten vanwege de hogere kosten te wijten aan haalbaarheidsstudies, management en monitoring (Clarysse B. en Bruneel J., 2005, blz. 8). Ten tweede tonen de investeringspatronen van durfkapitaalinvesteerders in Europa dat de meeste investeringen worden gemaakt buiten de hightech sector, wat ook het gepercipieerde risico verbonden aan hightech ondernemingen weerspiegelt (Murray, 1994). Bijgevolg zijn er veel potentieel levenswaardige projecten die er niet in slagen om financiering te verwerven omdat ze onvoldoende kennis hebben van de durfkapitaalindustrie of omdat de bedragen die ze nodig hebben gewoon te klein zijn om in overweging te worden genomen door durfkapitaalinvesteerders. Een mogelijke en veel voorkomende oplossing voor het financieringsprobleem is financiële ondersteuning door een moederorganisatie. Het is vaak zo dat een hightech starter een spin-off is en dus kan genieten van gunstige financiële relaties met de moederorganisatie die goedkope kredieten verleent of aandelen bezit. Dit is echter niet zonder risico, aangezien er principal-agent problemen kunnen optreden als de moederorganisatie continu aanloopverliezen blijft compenseren (De Jong et al, blz. 35) Behoefte aan een netwerk Marktgebreken kunnen naast de nood aan financiering ook nog verwijzen naar een aantal andere noodzakelijke inputs in de ontwikkeling van hightech starters. In het bijzonder worden hightech starters vaak geconfronteerd met moeilijkheden in het verwerven van diensten van externe consultants

18 Het belang en de noden van innovatieve hightech starters 10 op het vlak van technologie, businessstrategie, personeelswerving, marketing, public relations, administratie en juridische aspecten. Aan de ene kant worden bij kleine jonge ondernemingen de zoekkosten, die de opportuniteitskosten van de tijdsbesteding van de ondernemer inhouden, als te hoog ervaren in vergelijking met de verwachte voordelen hiervan. Aan de andere kant ontbreekt het bij consultancybedrijven vaak aan een focus op de speciale behoeften van hightech starters (Colombo M.G. en Delmastro M., 2002, blz. 1103). Aan deze technologische, marktgerelateerde en financieringsbehoeften kan worden tegemoetgekomen door het uitbouwen van een netwerk. Dit netwerk zorgt ervoor dat op de markt aanwezige middelen kunnen worden aangewend en is essentieel om te kunnen overleven en groeien (Gulati R.., 1998, blz ). Bovendien zal, naarmate een onderneming groeit, zijn netwerk ook een verandering moeten ondergaan, aangezien er nieuwe en additionele middelen zullen nodig zijn (Hite J.M. en Hesterly W.S., 2001, blz.4-8). In de eerste fase zal een startende onderneming vooral gebruik maken van de persoonlijke relaties van de stichters. Als de onderneming begint te groeien zullen meer institutionele netwerken moeten zorgen voor de beschikbaarheid van diverse middelen. Clarysse B. en Bruneel J. (2005, blz.9) identificeren inhoudelijk vier soorten ondersteunende netwerken: financieel, human resources, technologisch en organisatorisch Behoefte aan coaching Bij de argumentering over het belang van een netwerk van een onderneming wordt de veronderstelling gemaakt dat relevante kennis en expertise altijd beschikbaar is in de markt. Dit moet worden genuanceerd. Ondernemers hebben vaak behoefte aan specifieke kennis om hun technologie te kunnen omzetten in een marktklaar product. Coaching op een aantal specifieke vlakken is hierbij noodzakelijk: steun bij het verwerven van marktkennis, ontwikkelen van businessvaardigheden, patenteren van de technologie, opstellen van een strategisch plan, onderhandelen, opzetten van efficiënte relaties met externe experts, etc. Dit zijn diensten die niet onmiddellijk op de markt beschikbaar zijn. Bijgevolg steunen hightech starters sterk op coaching om de technologische expertise te transformeren in economisch succes. Vooral in de opstartfase is dit een absolute noodzaak. Twee vormen van coaching kunnen worden onderscheiden: actieve en passieve coaching. Actieve coaching impliceert basisondersteuning bij de start, op het financiële, technologische, human resources en organisatorische vlak (Clarysse B. en Bruneel J., 2005, blz. 10). Dit is uitermate belangrijk in de fase van de opstart, namelijk wanneer de ondernemer de veronderstellingen, gemaakt in het business plan, moet testen en de geschikte business modellen moet specificeren. In de meeste gevallen heeft de ondernemer immers geen ervaring in het uitvoeren van deze activiteiten en heeft hij geen kennis van andere ondernemingen die hij kan gebruiken als benchmark bij het kiezen van het geschikte business

19 Het belang en de noden van innovatieve hightech starters 11 model. De leemte die hier dus wordt ervaren kan niet onmiddellijk worden opgevuld met behulp van externe consultants, omdat deze enerzijds te weinig ervaring hebben in het opstarten van ondernemingen waardoor hun toegevoegde waarde te laag blijft. Anderzijds hebben de opstartende ondernemingen meestal niet de middelen om hierin gedurende de lange aanloopfase te investeren. De tweede vorm van coaching is passieve coaching. Deze bestaat uit één of meer personen die in de raad van bestuur zitten en ook als een soort raadgever fungeren (Clarysse B. en Bruneel J., 2005, blz. 14) Besluit Een eenduidige definitie van een hightech starter kan niet worden gegeven. Wij plaatsten dit concept hier in een context en beschreven enkele vuistregels ter identificatie van hightech starters. Het belang van hightech starters in de economie situeert zich vooral op het vlak van directe en indirecte werkgelegenheidscreatie. Daarnaast wordt er ook een dynamiek teweeg gebracht door in verschillende gerelateerde sectoren nieuwe trends en ontwikkelingen te induceren. Hightech starters worden meer dan gewone starters geconfronteerd met een aantal marktgebreken waardoor ze erg kwetsbaar zijn in de vroege ontwikkeling. Er werden drie modaliteiten geïdentificeerd die hieraan kunnen tegemoetkomen: financiering, een netwerk en coaching. Gegeven de opgenoemde marktgebreken en resulterende noden van de hightech starters is er een concept ontstaan dat hieraan tegemoet komt. De zogenaamde incubatiecentra zijn een manier om middelen te organiseren op een zodanige manier die zich door gewone marktruil niet zou voordoen. Dit is te wijten aan informatieasymmetrie, transactiekosten en de specifiekheid van de noden (Phan P.H. et al, 2005, blz.176). In het volgende hoofdstuk wordt het concept incubatie-centrum uitvoerig besproken.

20 Incubatiecentra ter ondersteuning van innovatieve hightech starters Incubatiecentra ter ondersteuning van innovatieve hightech starters In dit hoofdstuk pogen we de lezer een gedetailleerd zich te geven op het concept incubatiecentrum. Dit doen we door eerst op een beschrijvende manier op zoek te gaan naar een geschikte definitie. Vervolgens beschrijven we de totstandkoming en de evolutie van het incubatiemodel. Daarna wordt de typische bestuursstructuur en het business model onder de loep genomen. Ten slotte worden drie fasen opgesteld die eigen zijn aan het incubatieproces die ondernemingen in een incubatiecentrum doorlopen Definitie van het concept incubatiecentrum Een algemene definitie werd gegeven door de Europese Commissie (2002, blz. 25). Deze beschrijft een incubatiecentrum als: an organisation that accelerates and systematises the proces of creating successful enterprises by providing them with a comprehensive and integrated range of support, including: incubator space, business support services, and clustering and networking opportunies. By providing their clients with services on a one-stop-shop basis and enabling overheads to be reduced by sharing costs, business incubators significantly improve the survival and growth prospects of new start-ups. A successful business incubator will generate a steady flow of new businessess with above average job and wealth creation potential. Differences in stakeholder objectives for incubators, admission and exit criteria, the knowledge intensity of projects, and the precise configuration of facilities and services, will distinguish one type of business incubator from another. Incubatiecentra verlenen dus aan ondernemers een ondersteunende omgeving door hen te helpen hun projecten op te starten en te ontwikkelen. Ze bieden diensten aan op een one-stop -manier. Bovendien creëren ze de mogelijkheid om de overheadkosten te reduceren door gemeenschappelijk gebruik van faciliteiten en infrastructuur. Op deze manier zorgen ze voor een significante verbetering van de overlevings- en groeivooruitzichten van startende ondernemingen in een vroege fase van hun ontwikkeling. In zijn generische betekenis wordt de term incubatiecentrum vaak gebruikt om een ruime verzameling van organisaties te beschrijven die op één of andere manier ondernemers helpen in de ontwikkeling van hun ideeën tot commercialisering en uiteindelijk het oprichten van een nieuwe onderneming (Europese Commissie, 2002, blz. 19).

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie De Global Entrepreneurship Monitor (GEM) is een jaarlijks onderzoek dat een beeld geeft van de ondernemingsgraad van een land. GEM

Nadere informatie

Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt onze economie?

Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt onze economie? Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt onze economie? Clarysse, B. (2004). Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt de economie? Antwerpen: Garant Uitgevers. Het geloof in getalenteerde ondernemers

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

REKRUTERING & SELECTIE: TENDENSEN EN UITDAGINGEN (#TRENDSR&S)

REKRUTERING & SELECTIE: TENDENSEN EN UITDAGINGEN (#TRENDSR&S) REKRUTERING & SELECTIE: TENDENSEN EN UITDAGINGEN (#TRENDSR&S) GOING BEYOND BUSINESS AS USUAL DIRK BUYENS, VERONIEK DE SCHAMPHELAERE, JASMIJN VERBRIGGHE, SARAH VERHAEGHE @VDSCHAM OVERZICHT I. Uitgangspunt

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei managing people meeting aspirations Natuurlijke groei geloof Wij hebben een gemeenschappelijke visie pagina - managing people, meeting aspirations Vandaag verhoogt CPM de prestaties op elk niveau van uw

Nadere informatie

Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO)

Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO) Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO) Prof. Hans Crijns Impulscentrum Groeimanagement 1. Inleiding Dit is de eerste editie van de Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO) een overzicht van de trends in ondernemingsgroei

Nadere informatie

de verwachting van de klant centraal.*

de verwachting van de klant centraal.* de verwachting van de klant centraal.* The road ahead for public service delivery Groeiende verwachtingen van klanten, bezuinigingen en demografische ontwikkelingen zijn mondiale trends die de omgeving

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

De Punt broedplaats voor ondernemers met aandacht voor mens en milieu. Willem Lutjeharms 16 februari 2011

De Punt broedplaats voor ondernemers met aandacht voor mens en milieu. Willem Lutjeharms 16 februari 2011 De Punt broedplaats voor ondernemers met aandacht voor mens en milieu. Willem Lutjeharms 16 februari 2011 1 Publiek-private samenwerking 1.1 Ontstaan en evolutie - Faillissement Trefil-Arbed 1993 - Oprichting

Nadere informatie

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Overzicht Stylized Facts Theoretisch kader Sterke en zwakke sectoren in Vlaanderen? De supersterren van de Vlaamse economie

Nadere informatie

Barones Monique van Oldeneel tot Oldenzeel - Venture Philantropy FAQ. Selectiecriteria

Barones Monique van Oldeneel tot Oldenzeel - Venture Philantropy FAQ. Selectiecriteria Barones Monique van Oldeneel tot Oldenzeel - Venture Philantropy FAQ 1. Kandidaten Kan een feitelijke vereniging zich kandidaat stellen? Kan een coöperatieve die werkt met de waarden van de sociale economie

Nadere informatie

Praktijkboek Strategie Bruggen bouwen naar de toekomst Aimé Heene

Praktijkboek Strategie Bruggen bouwen naar de toekomst Aimé Heene Praktijkboek Strategie Bruggen bouwen naar de toekomst Aimé Heene Inhoud Woord vooraf Ontstaan en achtergronden van het 'Praktijkboek Strategie' 5 Doelstellingen en uitgangspunten 5 Het gebruik van de

Nadere informatie

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen AANLEIDING De creatieve industrie is een sector die de economische en culturele waarde van betekenis centraal stelt en exploiteert. Deze

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Werkdocument Business Modelling

Werkdocument Business Modelling Werkdocument Business Modelling Objectief van dit werkdocument Een goed idee leidt niet vanzelfsprekend tot een succesvolle innovatie. Of het nu gaat om een vooruitstrevend product of dienst, nieuwe kennis

Nadere informatie

Beleids- en BeheersCyclus. Cursus beleidsplanning, -monitoring en evaluatie: Inleidend hoofdstuk

Beleids- en BeheersCyclus. Cursus beleidsplanning, -monitoring en evaluatie: Inleidend hoofdstuk Beleids- en BeheersCyclus Cursus beleidsplanning, -monitoring en evaluatie: Inleidend hoofdstuk Inhoud cursus Rode draad 1.2 Inleiding 1.3 Definities 1.4 Model strategisch 1.5 Belang strategisch 1.6 Belang

Nadere informatie

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020 Danielle Raspoet Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid Vlaams Innovatienetwerk, Gent 1 Technologie & Innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Relatiemarketing is gericht op het ontwikkelen van winstgevende, lange termijn relaties met klanten in plaats van het realiseren van korte termijn transacties.

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Regionale antenne van het agentschap voor innovatie door wetenschap en technologie - IWT

Regionale antenne van het agentschap voor innovatie door wetenschap en technologie - IWT Innovatieve starters Een onderneming opstarten rond een innovatief product of een innovatieve dienst brengt heel wat (extra) risico s met zich mee. Een gedegen voorbereiding is dan ook noodzakelijk. Door

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren

Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2010 2011 Samenvatting onderzoek: Diversificatiestrategieën van accountantskantoren Frederik Verplancke onder leiding van Prof. dr. Gerrit

Nadere informatie

Verder in Fusie & Overnames

Verder in Fusie & Overnames Verder in Fusie & Overnames (Mid size en familiebedrijven) Datum: december 2009 Plaats: Zeewolde Door: Triple Play Keynote speaker: Mr. Pieter J.H. Mensink MBA Verbonden door vertrouwen; groeien door samenhang

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Ondernemingsfinanciering

Ondernemingsfinanciering Een beknopt overzicht van de financieringsmogelijkheden die de overheid u kan bieden. Ondernemingsfinanciering Introductie Als ondernemer moet u snel en eenvoudig kunnen zien hoe de overheid kan helpen

Nadere informatie

Business Process Management

Business Process Management Business Process Management Prof. dr. Manu De Backer Universiteit Antwerpen Katholieke Universiteit Leuven Hogeschool Gent Wat is een bedrijfsproces? Een verzameling van (logisch) gerelateerde taken die

Nadere informatie

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013

Strategische review 2013-2017. 14 mei 2013 Strategische review 2013-2017 14 mei 2013 Samenvatting Duidelijke keuze voor positionering als gespecialiseerde, onafhankelijke wealth manager Ons doel is behoud en opbouw van vermogen voor klanten Wij

Nadere informatie

Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier

Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier Georges Dockx Lid Expert groep PME/KMO Onafhankelijk consultant voor KMO Georges.dockx@resulto.be,

Nadere informatie

Een deal is in onze ogen meer dan een transactie, het gaat. om wat je belooft en waar je expertise ligt. Welkom bij Transcom

Een deal is in onze ogen meer dan een transactie, het gaat. om wat je belooft en waar je expertise ligt. Welkom bij Transcom Welkom bij Transcom Voor welke uitdaging u ook te staan komt op het gebied van customer service, Transcom biedt u de mogelijkheden van een geavanceerd customer contact center, en dat voor een betaalbare

Nadere informatie

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband WESTHOEK BUSINESS DISTRICT een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband AGENDA 1. Missie, doelstellingen en taakstellingen van Westhoek Business District 2. Inspirerende

Nadere informatie

&Z Challenge. Richtlijnen Business plan 2016. Versie 1 december 2015

&Z Challenge. Richtlijnen Business plan 2016. Versie 1 december 2015 &Z Challenge Richtlijnen Business plan 2016 Versie 1 december 2015 Dit reglement omtrent het Business plan werd opgesteld met als doel eenduidige richtlijnen te definiëren voor de deelnemende teams binnen

Nadere informatie

Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups

Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups Real Estate Management P4 Go / No Go Date: 04-03-2015 1st mentor: 2nd mentor: Committee: Alexandra den Heijer

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

RE-INVENTING BUSINESS

RE-INVENTING BUSINESS KVGO 21 mei 2014 http://www.youtube.com/watch?v=- TasuCE64kk&feature=youtu.be&t=1m54s RE-INVENTING BUSINESS Hoe bedrijven hun businessmodel innoveren Prof. dr. Henk W. Volberda Rotterdam School of Management

Nadere informatie

Strategische vernieuwing

Strategische vernieuwing Strategische vernieuwing in grote Nederlandse ondernemingen Hoe vangt een koe een haas? Strategische Vernieuwing: Revitalisatie versus Transformatie in Multi-unit unit-ondernemingen Prof. dr. H.W. Volberda

Nadere informatie

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT

5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT 5 CRUCIALE COMPETENTIES VOOR EEN DUURZAAM HRM/L&D DIMITRI MAENHOUDT WAT BETEKENT DUURZAAM? Duurzaam betekent aansluiten op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in

Nadere informatie

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking B&C Bout&Co structuur in samenwerking Centre of expertise voor samenwerking Centre of expertise Bout & Co vergroot de performance door verbetering van de structuur in samenwerking tussen ondernemingen,

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

ASSOCIAZIONE SEED. Lokaal, Europees, Internationaal

ASSOCIAZIONE SEED. Lokaal, Europees, Internationaal www.socialbiz.eu Sociale Onderneming Informatiefiche ASSOCIAZIONE SEED (ZWITSERLAND) Opgericht in 2007 Rechtsvorm Sector Werkgebied Sector Website Vereniging Dienstverlener voor sociale verenigingen/sociaal

Nadere informatie

Stimuleren van ondernemingszin en ondernemingsrealiteit bij HoGent studenten uit de niet-economische opleidingsrichtingen

Stimuleren van ondernemingszin en ondernemingsrealiteit bij HoGent studenten uit de niet-economische opleidingsrichtingen Stimuleren van ondernemingszin en ondernemingsrealiteit bij HoGent studenten uit de niet-economische opleidingsrichtingen Onderwijsvisie HoGent 25-11-2014 3 Europese 2020 strategie. 4 Europese 2020 strategie.

Nadere informatie

Nieuw! Office Improvement Expert in administratie en dienstverlening

Nieuw! Office Improvement Expert in administratie en dienstverlening Nieuw! Office Improvement Expert in administratie en dienstverlening Stroomlijnen van processen & organiseren van resultaatgerichte teamwerking Waarom deze opleiding? Ondanks de toenemende complexiteit

Nadere informatie

Juli 2012. Update cijfers extreme groeiers in Vlaanderen

Juli 2012. Update cijfers extreme groeiers in Vlaanderen Juli 2012 Update cijfers extreme groeiers in Vlaanderen Evolutie extreme groeiers periode 2004 2007 1 Vanuit een beleidsstandpunt is het verkrijgen en verankeren van meer en meer succesvolle groeiondernemingen

Nadere informatie

Nelly Oudshoorn: Geef gebruikers een grotere plaats in het innovatiebeleid.

Nelly Oudshoorn: Geef gebruikers een grotere plaats in het innovatiebeleid. Nelly Oudshoorn: Geef gebruikers een grotere plaats in het innovatiebeleid. 1 Passieve consument passé de gebruiker als actieve ontwikkelaar Het gangbare beeld van gebruikers heeft een update nodig. Gebruikers

Nadere informatie

Synthese en aanbevelingen. Studie "Smart Cities in België: kwalitatieve analyse van 11 projecten"

Synthese en aanbevelingen. Studie Smart Cities in België: kwalitatieve analyse van 11 projecten Synthese en aanbevelingen Studie "Smart Cities in België: kwalitatieve analyse van 11 projecten" Auteurs Jonathan Desdemoustier, Onderzoeker, Smart City Institute, HEC-ULg Nathalie Crutzen, Professor and

Nadere informatie

GRIP OP MEER MET MINDER AMC SEMINAR AMSTERDAM 28 oktober 2010

GRIP OP MEER MET MINDER AMC SEMINAR AMSTERDAM 28 oktober 2010 Inspireren, creëren, organiseren GRIP OP MEER MET MINDER AMC SEMINAR AMSTERDAM 28 oktober 2010 1 Inleiding Enquete, SUTO 2010 De wereld In 2010 Trends, Scenario s en Prognoses Voor komende Jaren. Piet

Nadere informatie

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA-BoS-14/170 NL Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA Westhafen Tower, Westhafenplatz 1-60327 Frankfurt Germany - Tel. + 49 69-951119-20; Fax. +

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Uitbesteding van boekhoudkundige activiteiten bij Vlaamse kmo s

Uitbesteding van boekhoudkundige activiteiten bij Vlaamse kmo s Uitbesteding van boekhoudkundige activiteiten bij Vlaamse kmo s PROF.DR. PATRICIA EVERAERT, Docent Lessius Hogeschool en KULeuven GERRIT SARENS, Doctoraatsonderzoeker UGent (Vakgroep Accountancy en Bedrijfsfinanciering)

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

Het HR Masterplan bij de RKW Anne Bertrand, Bart Lachaert en Maryline Vergouts

Het HR Masterplan bij de RKW Anne Bertrand, Bart Lachaert en Maryline Vergouts GOEDE PRAKTIJK/BONNE PRATIQUE Het HR Masterplan bij de RKW Anne Bertrand, Bart Lachaert en Maryline Vergouts CONTEXT 1999: 844 VTE s (theoretisch) 2002 (bestuursovereenkomst): 795 VTE s (922 hoofden )

Nadere informatie

Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA

Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA LINCOLN STEFFENS I have seen the future and it works IiP = Meer dan Opleiden! (veel meer.) Recent Onderzoek Informeel Leren ( Research voor Onderwijs &

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Op zoek naar nieuwe business modellen

Op zoek naar nieuwe business modellen Op zoek naar nieuwe business modellen Oegstgeest, 15 november 2012 Vandaag leg ik uit waarom business as usual dood is Centrale vraag Wie voegt op welk moment waarde toe? Welk gereedschap kunnen we hiervoor

Nadere informatie

Publiek Aankopen van Innovatie

Publiek Aankopen van Innovatie Publiek Aankopen van Innovatie en KMO s om innovatieve produkten/ Kenny Willems, CFO iminds 3 juli 2015 Contradictie 2 Overheids-uitgaven voor O&O Overheids-aankopen van innovatieve produkten en diensten

Nadere informatie

1819 B EL ONS. Zin om uw onderneming op te starten? Denk aan alles! ALLE INFO OM TE ONDERNEMEN IN BRUSSEL

1819 B EL ONS. Zin om uw onderneming op te starten? Denk aan alles! ALLE INFO OM TE ONDERNEMEN IN BRUSSEL Zin om uw onderneming op te starten? Denk aan alles! U hebt beslist een onderneming op te starten. Gefeliciteerd! Voor u ligt een gids in de vorm van een interactieve «checklist». Hierin worden een reeks

Nadere informatie

Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor?

Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor? 8 Ondernemers voor Ondernemers Jaarverslag 2014 9 Waar staat Ondernemers voor Ondernemers voor? Missie De missie van de vzw Ondernemers voor Ondernemers (opgericht in 2000) is het bevorderen van duurzame

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

World Wealth Report 2012: schaalbaarheid essentieel voor behalen groeidoelstellingen en verbeteren klantrelaties

World Wealth Report 2012: schaalbaarheid essentieel voor behalen groeidoelstellingen en verbeteren klantrelaties World Wealth Report 2012: schaalbaarheid essentieel voor behalen groeidoelstellingen en verbeteren klantrelaties Modernisering van bedrijfsmodellen is nodig voor meer flexibiliteit en om aan groeidoelstellingen

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Experience Tracker is de eerste praktische tool op dit vlak in Vlaanderen en vermoedelijk ook in Europa. Deze tool zal zorgen dat:

Experience Tracker is de eerste praktische tool op dit vlak in Vlaanderen en vermoedelijk ook in Europa. Deze tool zal zorgen dat: De opportuniteit In de huidige productmaatschappij hebben consumenten doorgaans de keuze uit een ruim assortiment producten om een bepaalde behoefte te bevredigen. Bijgevolg is het product op zich niet

Nadere informatie

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY Leesvervangende samenvatting bij het eindrapport Auteurs: Dr. B. Hulsebosch, CISSP A. van Velzen, M.Sc. 20 mei 2015 In opdracht van: Het

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Inleiding...3. 4. Eisen aan competentiemodellen...14

Inhoudsopgave. 1. Inleiding...3. 4. Eisen aan competentiemodellen...14 Deel I INTRODUCTIE IN COMPETENTIES EN COMPETENTIEMODELLEN 2. Een korte geschiedenis...4 2.1 De 20ste eeuw... 4 2.2 Kerncompetenties... 6 3. Het begrip competentie...9 3.1 Het competentiebegrip gedefinieerd...

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Introducing strategy

Hoofdstuk 1: Introducing strategy Hoofdstuk 1: Introducing strategy Wat is strategie? Definitie Porter: Concurrentiestrategie = verzameling van verschillende activiteiten kiezen om een unieke waardemix te brengen. Onderscheid tussen operationele

Nadere informatie

Roger Lemmens Directeur BVZD/ABDH, April 29 th 2014

Roger Lemmens Directeur BVZD/ABDH, April 29 th 2014 Roger Lemmens Directeur BVZD/ABDH, April 29 th 2014 Het knooppunt van digitaal onderzoek, innovatie en ondernemerschap in Vlaanderen De troeven van 5 universiteiten! 800+ onderzoekers 3 Een gebalanceerd

Nadere informatie

Een praktische kijk op. KMO financiering

Een praktische kijk op. KMO financiering Een praktische kijk op KMO financiering PMV nv is een Vlaamse investeringsmaatschappij PLAATS VAN PMV IN HET VLAAMSE INVESTERINGSLANDSCHAP PUBLIEK & INSTITUTIONELE INVESTEERDERS VLAAMS GEWEST 100 % 100

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Wat is een bedrijf? 17. Inleiding 14

Inhoud. Deel 1 Wat is een bedrijf? 17. Inleiding 14 Inhoud Inleiding 14 Deel 1 Wat is een bedrijf? 17 1 Bedrijf en bedrijfskunde 19 1.1 Het bedrijf 20 1.1.1 Organisatie, bedrijf en onderneming 20 1.1.2 Bedrijven zijn organisaties 22 1.1.3 De eenvoudige

Nadere informatie

Habilis Executive Search. Productie en Techniek

Habilis Executive Search. Productie en Techniek Habilis Executive Search Productie en Techniek Habilis mens en organisatie Mensen zijn voortdurend in beweging. Organisaties zijn continu in beweging. Met als hoogste doel het meest optimale resultaat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen: focus op Gentse KMO s

Duurzaam ondernemen: focus op Gentse KMO s Gent BC Business Café Duurzaam ondernemen: focus op Gentse KMO s 23 mei 2013 Volgende keer @Gent BC Gent BC Business Café Desertification: To Care or Not To Care? A particular view from an outsider (ENG)

Nadere informatie

Personeel rekruteren in KMO s

Personeel rekruteren in KMO s Verkoop uw bedrijf bij de sollicitant www.stepstone.be Inleiding In een klein bedrijf is er vaak geen specifieke personeelsmanager en heeft de ondernemer niet altijd de kennis, de mogelijkheden, de ervaring

Nadere informatie

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

BISL Business Information Services Library. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. BISL Business Information Services Library Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Bezoek Zorgnetwerk Limburg aan de High Tech Campus op initiatief van Lensen. 1 April 10, 2015 Philips Innovation Services

Bezoek Zorgnetwerk Limburg aan de High Tech Campus op initiatief van Lensen. 1 April 10, 2015 Philips Innovation Services Bezoek Zorgnetwerk Limburg aan de High Tech Campus op initiatief van Lensen 1 April 10, 2015 Philips Innovation Services Wat is innovatie? Innovatie is vernieuwing van iets concreets Dat kan zijn: Van

Nadere informatie

Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan

Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan Verregaande strategische samenwerking Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan Datum: 8 april 2010 Samenwerking bij de volgende generatie van de smart fortwo

Nadere informatie

Maak de juiste keuze. Coaching. Selectie/Promotie. Management Ontwikkeling. Loopbaanbegeleiding. Copyright 2005 Alert Management Consultants

Maak de juiste keuze. Coaching. Selectie/Promotie. Management Ontwikkeling. Loopbaanbegeleiding. Copyright 2005 Alert Management Consultants Maak de juiste keuze - Selectie/Promotie Coaching Management Ontwikkeling Loopbaanbegeleiding Waarschijnlijk vindt u het net als de meeste mensen in uw vakgebied wel eens moeilijk om iemands persoonlijkheid

Nadere informatie

T+M II. Business has only two basic functions: Marketing & Innovation Peter Drucker

T+M II. Business has only two basic functions: Marketing & Innovation Peter Drucker Nieuw samenwerkingproject van de 8 Voka Kamers van Koophandel rond Technologiemarketing T+M II Business has only two basic functions: Marketing & Innovation Peter Drucker 1. Introductie De innovatieprocessen

Nadere informatie

START GESTART Onderzoek naar het bedrijfsbeleid van startende vennootschappen in Vlaanderen.

START GESTART Onderzoek naar het bedrijfsbeleid van startende vennootschappen in Vlaanderen. START GESTART Onderzoek naar het bedrijfsbeleid van startende vennootschappen in Vlaanderen. Het krachtdadig stimuleren van ondernemerschap wordt door de Vlaamse overheid als een speerpunt naar voor geschoven

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

Diensteninnovatie: wat is dat?

Diensteninnovatie: wat is dat? Over de AWT De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) adviseert regering en parlement over beleid voor wetenschap, technologie en innovatie De AWT adviseert gevraagd en ongevraagd.

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Omnichannel klantcommunicatie. Roberto Nagel M-EDP Solutions Manager Document Dialog

Omnichannel klantcommunicatie. Roberto Nagel M-EDP Solutions Manager Document Dialog Omnichannel klantcommunicatie Roberto Nagel M-EDP Solutions Manager Document Dialog Inhoud Wat is omnichannel? Hoe kom je er? Wat betekent dit voor de documentprofessional? Omnichannel retail Winkel website

Nadere informatie

Lerende generaties op de werkvloer

Lerende generaties op de werkvloer Inspiratiesessie D Lerende generaties op de werkvloer Prof. dr Mien Segers Dr. Simon Beausaert Maike Gerken en Dominik Froehlich School of Business and Economics, Maastricht University Programma Introductie

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Stettina, Christoph Johann Title: Governance of innovation project management

Nadere informatie

Business Model Canvas

Business Model Canvas Business Model Canvas Vivian Vleeshouwers Lekko B.V. Mariëlle Meuffels Philips Industry Consulting 10 Oktober 2013 Agenda - tijdschema 13:30 Welkom en voorstellen Vivian en Mariëlle Korte uitleg Business

Nadere informatie

Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers?

Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers? Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers? Prof. Dr. Werner Bruggeman www.bmcons.com De High Performance Organisatie Kenmerken van hoogperformante organisaties (Manzoni): 1. High level of

Nadere informatie

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Medisch-Sociale Wetenschappen Optie Beheer & Beleid Academiejaar 2003-2004

UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Medisch-Sociale Wetenschappen Optie Beheer & Beleid Academiejaar 2003-2004 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Medisch-Sociale Wetenschappen Optie Beheer & Beleid Academiejaar 2003-2004 STUDIE NAAR DE RELEVANTIE VAN MISSION STATEMENTS IN VLAAMSE

Nadere informatie

Trefdag ZORG. Meer resultaten. door strategische inzet. van middelen

Trefdag ZORG. Meer resultaten. door strategische inzet. van middelen Trefdag ZORG Meer resultaten door strategische inzet van middelen September 2013 Francis Manas fm@amelior.be Herkenbaar? Aantal projecten neemt toe Projecten zonder link met doelen organisatie: geen fit

Nadere informatie

FAQ - TOP SKILLS 2A. WAT HOUDT HET PROJECT TOP SKILLS CONCREET IN?

FAQ - TOP SKILLS 2A. WAT HOUDT HET PROJECT TOP SKILLS CONCREET IN? FAQ - TOP SKILLS 1. WAAROM TOP SKILLS? Er zijn nog te veel verschillen tussen de pressionele situatie van mannen en vrouwen; Het aandeel vrouwelijke kandidaturen en de vertegenwoordiging van vrouwen op

Nadere informatie