atrivisie december 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "atrivisie december 2012"

Transcriptie

1 28 december 2012 atrivisie SWB aan vooravond opschaling Rini Romijnders: Dit jaar een pilot. Maar vanaf volgend jaar schalen wij op. Wij overwegen een geografische aanpak voor onze 14 dorpskernen. Van dorp naar dorp. Techniek en gedrag hand in hand Het gedrag van bewoners bepaalt in belangrijke mate de hoogte van de energienota. De technische ingreep als uitgelezen kans om bewonersgedrag te beïnvloeden. Plug and play op het platte dak Le Corbusier pleitte bijna een eeuw geleden tevergeefs voor optimale benutting van platte daken. Eindelijk dan de herkansing. Het platte dak als energiecentrale. Ketenpartners met meerwaarde Pittige energetische doelen bij slinkende investeringscapaciteit. Welke bijdrage eisen van ketenpartners? De hoogst denkbare energieprestatie voor het gegeven budget. Open toestellen weg uit flatgebouwen Keukengeisers, moederhaarden en gashaarden. Veel voorkomend in vooral oudere flatwoningen. Vergiftigingsgevaar en vervuiling van binnenlucht met rookgassen. Lokaal energiebedrijf als bondgenoot Columnist Eric Muller van Staedion over de vraag of corporaties er goed aan doen om exploitatie van duurzame energie wel of niet zelf op te pakken. t h u i s i n w o n e n

2 in gesprek Bij Stek zonder dwang 100% deelname Stek beheert ongeveer woningen in Hillegom, Lisse en Teylingen. In zo n woningen vindt de komende jaren een energiebesparende ingreep plaats. Hiermee is 9 miljoen gemoeid. René de Winter geeft leiding aan het project. Meestal koppelen wij die energiebesparing aan planmatig onderhoud. Vandaar ook de periode van 2013 tot en met Dit strookt met de schildercyclus van 6 jaar. Wij staan in de startblokken. Rini Romijnders SWB SWB aan vooravond opschaling Mijn droom is een kleine windmolen in mijn achtertuin. Maar eerst ben ik met eenvoudigere maatregelen gestart. Wij spraken thuis af om dit jaar kwh op stroom te besparen. De kamertemperatuur op 20 graden en korter douchen. LED-verlichting en het licht uit als het even kan. Ik hoor wel eens dat het lastig zou zijn om jongeren te enthousiasmeren. Ik heb andere ervaringen. Geregeld corrigeren mijn kinderen mij. Pa, je vergeet het licht uit te doen. Energiebesparing is daarmee een groepsproces geworden. Wij doen het samen. Rini Romijnders is teamleider vastgoedbeheer bij Stichting Woningbeheer Betuwe, kortweg SWB. Een corporatie met ongeveer overwegend eengezinswoningen. Hoe staat het met de ambities van SWB op het gebied van energiezuinigheid? Romijnders licht toe: Op dit moment heeft ongeveer de helft van onze woningen een groen energielabel. Over een jaar of tien moeten al onze door te exploiteren woningen een groen energielabel hebben. Dus energielabel C of beter. Dit betekent dat wij woningen rondom isoleren en voorzien van een HR 107 ketel. Hiervoor hebben we een flink bedrag gereserveerd. Is er al gekeken naar het Convenant Energiebesparing Huursector van juni 2012? Dit legt de lat op energielabel B. Wij vinden dat we eerst maar eens op gang moeten komen met de huidige plannen. Daarna kijken we wel wat er meer mogelijk is. Dit jaar stond in het teken van een pilot. Een pittig project met oudere eengezinswoningen. Iedere woning is eigenlijk een project op zich. Maar wel een geslaagd project. Samen hebben we het toch maar gefikst. Bewoners zijn erg tevreden. Vanaf volgend jaar schalen wij op. Wij overwegen een geografische aanpak voor onze 14 dorpskernen. Van dorp naar dorp. Waarom is er niet eerder gestart? René de Winter gaat in op de aanloopfase: Wij hebben veel tijd gestoken in de voorbereiding, dit doen wij gedegen. En dat werkt straks in ons voordeel. Wij overlegden zorgvuldig met onze huurdersraad. Er is daadwerkelijk steun voor de plannen. Een woonlastengarantie is onderdeel van de afspraken. Wij vragen de werkelijke geanonimiseerde energieverbruiken per straat bij de netwerkbeheerder op. Zo houden wij prima zicht op de energienota en de verlaging door onze maatregelen. De andere kant is het interne draagvlak. Dat is groot. Mijn collega s gaven input. Iedereen kent het plan en draagt het nu uit. Zo sterk zelfs dat sommige medewerkers van Stek inmiddels in hun privé situatie met energiebesparing aan de slag gingen. Logisch natuurlijk, je communiceert gemakkelijker met huurders als je er zelf achter staat en er naar handelt. Nederland loopt achter op vergelijkbare Europese landen. Het echte energie-innovatievuur zit niet in Den Haag, maar in de regio s, in grote steden, buurten, wijken en straten. In het oog van de orkaan, Jan Rotmans, 2012 Van de rol van anderen naar de rol van René de Winter zelf. Wat ziet hij als grootste uitdaging? Niet de techniek. Wel de opgave om huurders in te laten zien dat energiebesparing in hun eigen belang is. En niet iets dat Stek zo nodig graag wil. De ultieme test is dat wij de ingreep niet afdwingen als het om technische redenen niet hoeft. Op basis van argumenten ga ik het gesprek met huurders aan om tot ingrepen komen. Desnoods ga ik bij alle op de koffie! Geen dwang en toch 100% deelname. Ik ben er trots op als huurders zelf om energiebesparende maatregelen vragen. Dat perspectief gloort nu al. De eerste huurders stonden al aan de balie voor isolatiemaatregelen. René de Winter Stek SWB bouwt nog steeds relatief veel nieuwe woningen. Hoe staat het hierbij met de ambities van SWB? Romijnders: Bij nieuwbouw volgen wij de wettelijke eisen. Die zijn al pittig genoeg. Wel selecteren wij heel gericht bouwproducten. Bijvoorbeeld gebakken stenen en dakpannen uit de Betuwe: minder transport en goed voor de werkgelegenheid. Of Accoya loofhout uit duurzaam beheerde bossen. Door modificatie verbetert deze houtsoort van duurzaamheidsklasse 1 naar 5. Dus veel minder schilderwerk.

3 Goed Wonen: bewoners in de cockpit In de eerste projecten slaagden wij met vlag en wimpel. Ik heb er alle vertrouwen in dat het ons blijft lukken om een vrijwillige deelname van 70% per complex te halen. Natuurlijk streven we 100% vrijwillige deelname na. Maar vanaf die 70% verplichten wij iedereen om deel te nemen. Mensen accepteren de stem van de meerderheid. Overigens levert dat een bijzondere dynamiek op. Voorstanders nemen vanzelf de rol van ambassadeur op zich en proberen twijfelaars over de streep te trekken. Als die minimale deelname niet bereikt wordt, voeren wij nergens iets uit en staan ook zij met lege handen. Wij merken dat twijfelaars vooral kampen met vrees voor de overlast van de uit te voeren werkzaamheden. Dat speelt meer dan de discussie over woonlasten. We zetten daarom alles op alles om die overlast hanteerbaar te maken. Het enthousiasme spat er bij Marja van Wolferen vanaf. De afdeling klantzaken, waar Marja werkzaam is, heeft de regierol naar de klanten bij het omvangrijke energiebesparingsprogramma van Goed Wonen Gemert. Ongeveer een kwart van alle woningen van deze Brabantse woningcorporatie ondergaat de komende jaren een energiebesparende ingreep. Manager vastgoed Joris Wismans is inmiddels aangeschoven. Vaak zijn het oudere woningen. De onderlinge verschillen zijn groot omdat huurders door de jaren heen van alles zelf aangepast hebben of door ons hebben laten veranderen. Kortom erg bewerkelijk. Iedere woning is uniek. Heel bewust kiezen wij voor ketensamenwerking. De adviseur en aannemer krijgen van ons een belangrijke rol. Op basis van referenties selecteerden wij die aannemer voor het hele programma. Wij willen hierbij zoveel mogelijk ontzorgd worden. De klantgerichtheid en te bereiken klanttevredenheid zijn cruciaal. Niet voor niets wogen wij naast de prijs ook de aanpak mee bij de selectie. Een bewonersvertegenwoordiging maakte deel uit van de jury. Wat maakt de aanpak van Goed Wonen Gemert uniek? Marja van Wolferen trapt af: Ons uitgangspunt is dat wij in alle gevallen eerst met bewoners in gesprek gaan. Wij luisteren. Welke woonervaring hebben mensen, welke klachten en welke wensen leven er? Dit vertalen wij in plannen. Daarom ontstaan er accentverschillen per complex. Als je met huurders in gesprek gaat, is geld niet meer het grootste issue. Je stelt nu eenmaal samen de plannen op en daar hangt als vanzelf een prijskaartje aan. Natuurlijk houden we hierbij het beoogde budget goed in de gaten. Vervolgens schenken wij veel aandacht aan beperking van overlast. Hierbij is ieder huishouden uniek. Dit nemen wij zo letterlijk op dat wij zelfs voorlichtingsboekjes per afzonderlijk adres opstellen. Wij laten huurders steeds merken dat het om hen draait. Bewoners in de cockpit. Ook Joris Wismans heeft een trits adviezen voor andere corporaties. Stel je beleid helder op schrift. Maar besef je dat er in de uitvoering zaken op je pad komen waar dat beleid geen antwoord op geeft. Aanwezigheid van asbest, afwijkende technische staat of bewoners met bijzondere wensen. Los dat snel en pragmatisch op. Blijf investeren in energiebesparende maatregelen en zorg dat er budget vrijgemaakt wordt. Investeringen in energiebesparing verdienen zich altijd terug. Door extra huur bij mutaties en door hogere marktwaarde. Niet voor niets melden veel huurders na afloop dat zij het gestegen wooncomfort waarderen. Marja van Wolferen en Joris Wismans Goed Wonen Gemert

4 visie hangende mix van papier, internet en persoonlijk contact. Stel op individuele huishoudens afgestemde doelen op voor energieverbruik na de technische ingreep. Breng huurders gelijktijdig vaardigheden voor energiebewust gedrag bij. Rondom de ingreep zijn veel contactmomenten met huurders. Iedere keer weer een uitgelezen kans om huurders te begeleiden naar een lagere energierekening. Opnames voorafgaande aan de ingreep. De bouwvakker met communicatieve vaardigheden. De tot energie-ambassadeur opgeleide buurtbewoner. De opzichter van de corporatie in een adviesrol. Het tweede gebied heeft betrekking op de technische ingreep zelf. Geef deze zodanig vorm dat energiebewust wonen simpelweg voor de hand ligt. Goed bedienbare ventilatievoorzieningen op logische plaatsen in de woning met een minimaal risico op tocht of andere overlast. Een gordijnplank met een brede vensterbank bij kozijnvervanging. Zodat bewoners radiatoren niet blokkeren met lange gordijnen. Of optimaal bereikbare en zichtbare bedieningsknoppen en meetinstrumenten. Bij bewoners van onzuinige woningen bestaat de neiging tot energiezuinig gedrag. Echter bewoners van zuinige woningen zijn geneigd om zich onzuiniger te gedragen. Het effect van verbetering van de woningvoorraad wordt daardoor deels teniet gedaan door onzuiniger gedrag. Toch loont zuinig bewonersgedrag in zuinige woningen. Energiegedrag in woningen, VROM, 2010 Techniek en gedrag hand in hand Veruit de meeste corporaties drukken hun energiedoelen zeer specifiek uit. Bijvoorbeeld een reductie van 20% op uitstoot van CO 2 in 2018 vergeleken met Of het doel dat de slechte energielabels D tot en met G binnen 5 jaar verleden tijd zijn. Of een gemiddelde energie-index van 1,25 in Corporaties streven deze doelen louter met technische ingrepen na. Opvallend genoeg zeggen deze energiedoelen weinig over woonlasten. En zeker niet over verschillen in energienota s tussen huurders onderling. In identieke woningen bestaat een grote spreiding tussen de laagste en hoogste verbruiken. Toch maken corporaties hun handen niet vuil aan prestatieafspraken over concrete resultaten van gedragsbeïnvloeding. Voor corporaties is beheersing van woonlasten de belangrijkste aanleiding voor investeringen in energiebesparing. Waarom ontbreken dan meetbare doelstellingen voor de energienota of de totale woonlasten als saldo van huur en energienota? Waarom dan niet kiezen voor een benadering gericht op bewonersgedrag? Bijvoorbeeld door huishoudens met een royaal energiegedrag op te sporen en te ondersteunen bij vermindering van energieconsumptie. Waarom de technische ingreep niet aangrijpen om bewonersgedrag te beïnvloeden? In Nederland maakt 1 op de 5 huishoudens zich zorgen over de betaalbaarheid van de energierekening. Bij mensen met een lager inkomen is meer dan de helft onzeker of er bijbetaald moet worden of niet. De ondervraagde huishoudens zijn zeer gemotiveerd om het energieverbruik terug te dringen. Onderzoek van GfK in opdracht van Milieu Centraal, oktober 2012 Feedback vormt het derde gebied om techniek met gedrag te verbinden. Het resultaat van energiebewust wonen inzichtelijk. Onmisbaar voor huurders. Enerzijds als prikkel en anderzijds als bevestiging van juist handelen. Informeer ongeveer één jaar na oplevering van de technische ingreep in hoeverre adviezen nog navolging krijgen. Evalueer standen van de energiemeter. Resultaat van zowel de technische ingreep als van gedragsverandering. Een wedstrijd wie de hoogste besparing realiseert. Bij collectieve installaties is het aanbrengen van individuele verbruiksmeting soms onlosmakelijk onderdeel van de technische ingreep. Bij twee labelstappen of meer krijgen huurders met een eigen gas- en elektriciteitsmeter voorrang bij plaatsing van slimme meters. Ondersteun huurders bij het aanbrengen en optimaal benutten van relatief kleine producten. De vierde kans om techniek met gedrag te verbinden. Bijvoorbeeld radiotorfolie en strips die verkleuren als de radiator heet wordt. Doorstroombegrenzers op mengkranen plus een spaardouche. Een douchezandloper. Spaarlampen, standby killers en een tussenmeter die het elektraverbruik van apparaten registreert. De technische ingreep is bij uitstek hét moment om deze voorzieningen gelijktijdig aan bewoners aan te bieden. Een mooie taak voor de toch al aanwezige bouwvakker. De vertrouwensrelatie met de bewoner is er al. Nog een voorbeeld hoe techniek en gedrag in één hand gaan. Vier mogelijkheden om de verbinding te leggen tussen de technische ingreep door de woningcorporatie en gedragsbeïnvloeding. Knoop om te beginnen voorlichting over energiegedrag vast aan communicatie rondom de technische ingreep. Binnen een samen-

5 Plug and play op het platte dak Le Corbusier is de belangrijkste architect van het modernisme. Deze autoriteit pleitte bijna een eeuw geleden al voor optimale benutting van het platte dak. Licht, lucht en zon op het groene dak. Ideale buitenruimte voor gebruikers. Hoe anders is sindsdien de werkelijkheid van de sociale woningbouw. Ga maar na. Platte daken van flatgebouwen in de sociale sector ogen bijna altijd hetzelfde. Bij lagere flatgebouwen zonder lift bereik je het dak via een luik in het portiek. Bij hogere flatgebouwen meestal via het ketelhuis. Alleen praktische gebouwinstallaties sieren het dak. De eventuele liftopbouw en het ketelhuis. Daarnaast allerlei doorvoeren van woninginstallaties: natuurlijke ontluchting of mechanische afzuiging, rioolontluchting en incidenteel afvoer van rookgassen van verbrandingstoestellen in woningen. Soms is de dakbedekking bevestigd aan de ondergrond en ontbreekt een ballastlaag. In andere gevallen zorgen grind en betontegels ervoor dat de dakbedekking niet wegwaait. De enige functie is waterdichting. Door stijgende elektriciteitsprijzen enerzijds en een spectaculaire kostendaling van zonnepanelen anderzijds, daalt de terugverdientijd sterk. Steeds meer marktpartijen spelen hierop in. Zonnig huren, Atrivé, juni 2012 Van het visioen van Le Corbusier is niets uitgekomen. Maar misschien komt er een herkansing. Niet zozeer door het dakvlak aan gebruikers ter beschikking te stellen. Wel door optimale benutting voor opwekking van duurzame energie. Liefst met technieken op basis van plug and play. Vaak is de restant exploitatieperiode van flatgebouwen namelijk relatief kort. Of is vervanging van dakbedekking voorzien. De- en hermontage moeten eenvoudig zijn. Daarbij vergemakkelijkt flexibiliteit eventuele exploitatie door derden. Opties te over. Gasabsorptiewarmtepompen die warmte onttrekken aan buitenlucht of zelfs ventilatielucht van woningen. Gericht op voorverwarming van verwarmingswater voor collectieve installaties voor ruimteverwarming of het warme tapwater. Zonneboilers met dezelfde functie. Of zonnepanelen. Meedraaiend met de stand van de zon. Hierbij ligt levering van elektra voor collectieve gebouwinstallaties zoals liften, buitenverlichting en dakventilatoren voor de hand. Een andere optie is om zonnepanelen rechtstreeks aan elektrische woonhuisinstallaties te koppelen. Bijvoorbeeld door een voedingskabel via een bestaande schacht van dak naar woning. In de uitwerking bestaan nog genoeg aandachtspunten. Denk aan het karakter van plug and play, opstalrecht bij exploitatie door derden of veiligheid. Op een heel andere manier dan Le Corbusier ooit bedoelde krijgt het platte dak hiermee een extra functie, namelijk van energiecentrale.

6 praktijk Ketenpartners met meerwaarde Zomaar een illustratie uit een corporatiepraktijk. Na de bestuurswisseling waait er een frisse wind. Begrippen als professioneel opdrachtgeverschap en ketensamenwerking verdwijnen niet meer van vergadertafels. De nieuwe bestuurder denkt niet in inspanningen, maar in prestaties en liever nog in outcome, ofwel het effect. Het nieuwe ondernemingsplan straalt deze geest uit. Zo ook op het gebied van energiebesparing in de bestaande voorraad. Gemiddeld energielabel B ofwel een energie-index van 1,25 in Conform het Convenant Energiebesparing Huursector van juni Een verbetering van maar liefst 30% ten opzichte van de huidige situatie. Ter dekking van kosten stelt de corporatie uit dit voorbeeld dat zittende huurders 75% van de verwachte energiebesparing als huurverhoging betalen. In projecten is 100% deelname de eis. Anders blijft het doel onbereikbaar en ontstaat teveel nazorg bij weigeraars. Het investeringsbudget is gefixeerd en extra formatie niet toegestaan. Kortom, ga er maar aanstaan. Energiebesparende maatregelen dienen na de ingreep op complexniveau tot lagere woonlasten voor de huurders te leiden. Dat wil zeggen dat de afname van de maandelijkse kosten voor elektriciteit en gas als gevolg van de ingreep groter is dan de toename van de huur, gemiddeld op complexniveau. Convenant Energiebesparing Huursector, 28 juni 2012 Realisatie van die gemiddelde energie-index van 1,25 blijkt een pittige opgave. De traditionele aanpak werkt niet meer. Wat moet er anders? Allereerst opschaling van het ingreepniveau. In ieder geval een deelname van 100%. En waar voorheen reguliere schilisolatie plus een HR 107 installatie volstond, moet het ambitieniveau omhoog. Dikkere en betere isolerende voorzieningen. In sommige gevallen aangevuld met zonnepanelen of zonneboilers. De huurverhoging voor zittende huurders verhoogt de druk op het planproces. Externe financiering en uitbesteding van exploitatie van duurzame energie vormen serieuze overwegingen vanwege de beperkte investeringscapaciteit. Welke bijdrage mag je van ketenpartners verwachten? In ieder geval ligt de volledige voorbereiding van de uitvoering voor de hand. De corporatie beperkt zich tot een programma van eisen. De ketenpartner werkt uit. Voor het gegeven budget de hoogst denkbare energieprestatie. Inclusief optimale gebruikswaarde en naadloze afstemming op het strategisch voorraadbeleid. Ook toekomstig onderhoud plus eventuele externe financiering van energiemaatregelen zijn onderdeel van de beoordeling van aanbiedingen. Regie op de klantrelatie. Veel corporaties vinden dit bij uitstek hun taak en niet die van een ketenpartner. Toch is dit maar zeer de vraag. Corporaties kunnen meetbare prestaties eisen van hun ketenpartner. Frequentie en wijze van communiceren met de huurder. Realisatie van 100% deelname. Gedragsbeïnvloeding en voorlichting over verstandig gebruik van de nieuwe energiebesparende voorzieningen. Uitvoerend personeel is immers over de vloer en bouwt een band met de huurder op. Monitoring van klanttevredenheid en besparingen. Ten slotte verlegging van de totale procesbegeleiding naar de ketenpartner. Deze schuift hierdoor ver op in de richting van de bedrijfsvoering binnen de corporatie. Fasering van projecten en maatregelen. Managementrapportages en voortgangsbewaking. Monitoring van energetische effecten voor de hele voorraad. Communicatie over het totale project met alle medewerkers van de corporatie, huurders en ook belanghouders. Een ketenpartner met meerwaarde. Ketensamenwerking krijgt hiermee het karakter van ketenintegratie.

7 Open toestellen weg uit flatgebouwen Keukengeisers, moederhaarden en gashaarden. In vooral oudere flatwoningen komen nog honderdduizenden open verbrandingstoestellen voor. Deze apparaten gebruiken binnenlucht om gas te verbranden. Hier schuilt het probleem in. De luchtdichtheid van flats is door isolatie steeds beter. Ook verschijnen meer en meer afzuigsystemen voor badkamers en keukens. Soms aangebracht door de woningcorporatie. In andere gevallen door bewoners zelf, zoals afzuigkappen en plafondventilatoren in vochtige badkamers. Het gevolg zijn jaarlijks ongeveer 10 doden in Nederland en talloze gewonden. Bij gebrek aan zuurstof verbrandt aardgas onvolledig. Hierdoor ontstaat koolmonoxide. Het bloed neemt het reukloze koolmonoxide vele malen sneller op dan zuurstof. Chronische vergiftiging met klachten als vermoeidheid, slaperigheid en hoofdpijn, maar ook verminderde lichamelijke en mentale prestaties. Keukengeisers vormen het grootste risico. Naast het vergiftigingsgevaar vervuilen deze toestellen de binnenlucht met hun rookgassen. De problematiek is bij iedereen bekend. Toch gebeuren er nog teveel ongelukken. Wat moet een corporatie doen? In ieder geval is het belangrijk dat zowel corporatiemedewerkers als huurders doordrongen zijn van risico s. Startpunt is in alle gevallen inventarisatie daarvan. Waar bevinden zich naar alle waarschijnlijkheid de open verbrandingstoestellen? Behoudens moederhaarden verhuren de meeste corporaties geen open verbrandingstoestellen meer. In dat geval concentreren risico s zich waarschijnlijk op alle woningen zonder een door de corporatie geëxploiteerd toestel voor ruimteverwarming en warm tapwater. Bewoners dragen hier zelf zorg voor de geiser, verwarmingsketel of gashaard. Verstrek mondelinge en schriftelijke voorlichting. Zorg dat er een onderhoudscontract voor het toestel komt. Tref gelijktijdig eenvoudige maatregelen. Schat in of er voldoende beluchting is. Juist tijdens koude en winderige dagen. Toets de beveiliging van het toestel zelf. Plaats zo nodig een koolmonoxidemelder. Het aantal incidenten neemt hierdoor niet af. De gevolgen wel. Licht huurders goed voor over wat te doen als de melder afgaat, vervanging van batterijen en wekelijks testen. In de tweede fase gaat het om verwijdering van open verbrandingstoestellen. Gemakkelijker gezegd dan gedaan. Er bestaan legio alternatieven voor keukengeisers in flatgebouwen. Bekendste oplossing is vervanging door elektrische boilers. Op individuele basis uitvoerbaar. Soms ontbreekt echter ruimte binnen de woning. Daarnaast is een hoge stroomrekening het gevolg. Meer bewerkelijk zijn de collectieve alternatieven. Maar eventueel wel duurzaam door gebruik van zonne-energie, biomassa of groene stadsverwarming. De eerste oplossingsrichting is om via een goed geïsoleerd circulatienet collectief opgewarmd tapwater aan woningen te leveren, waar een op afstand uitleesbare meter het individuele verbruik registreert. De tweede en meest ingrijpende optie is om het bestaande systeem voor collectieve ruimteverwarming om te bouwen. Het hele jaar door levert het centrale ketelhuis verwarmingswater van minstens 65 graden af op een centrale woonhuisaansluiting. Deze bevat een tapspiraal, absolute warmtemeter en mengklep. Hiervandaan lopen cv-leidingen naar radiatoren. Er is een kamerthermostaat. De installatie functioneert analoog aan een individuele combiketel. Nu kierdichting en een afzuigkap boven het kooktoestel eerder regel zijn dan uitzondering, zijn open verbrandingstoestellen om gezondheidsredenen eigenlijk niet meer van deze tijd. Vervanging van dergelijke toestellen door gesloten of elektrische toestellen zou daarom hoge prioriteit moeten krijgen. Handreiking corporaties vervanging open verbrandingstoestellen, VROM, 2010 Na inventarisatie is beleid vereist. De eerste fase behelst beperking en beheersing van risico s. Zo snel mogelijk. Gecontinueerd totdat in de tweede fase open verbrandingstoestellen uitgefaseerd zijn. Benut hiervoor in ieder geval alle reeds bestaande onderhoudsactiviteiten binnen woningen. Denk aan reparaties, mutaties en gepland onderhoud. Betrek vaste onderhoudspartners. Combineer het bezoek om risico s inzichtelijk te maken.

8 column Lokaal energiebedrijf als bondgenoot Columnist Eric Muller geeft vanuit Staedion leiding aan een tweetal zelfstandige energiebedrijven. Staedion verhuurt ongeveer woningen in Den Haag en omgeving. Ik heb inmiddels de nodige ervaring met oprichting en bedrijfsvoering van warmtebedrijven. Energiek B.V. is een volle dochter van Staedion. Met name voor exploitatie van warmte koudeopslag. Daarnaast startte Staedion met Haag Wonen en Vestia de onderneming Aardwarmte Den Haag. Een energiebedrijf, dat warm water van een diepte van 2 kilometer oppompt. Deze gratis warmte gaat via een warmtewisselaar over op ons eigen warmtenet. Via dit leidingnet verwarmt Aardwarmte Den Haag op termijn op duurzame wijze maar liefst woningen. Is het verstandig om exploitatie van duurzame energie buiten de toegelaten instelling te positioneren? Zelf ben ik er absoluut voorstander van om investering en exploitatie in een aparte entiteit onder te brengen. De verdiencapaciteit is hierdoor volstrekt transparant. De vraag die meteen volgt is of corporaties dat gesepareerde energiebedrijf zelf in eigendom moeten hebben. Of is dit eerder iets voor de markt? Deze vraag is lastiger. Financiering via de markt valt momenteel niet mee. Niet geborgde leningen in combinatie met relatief korte terugbetaaltermijnen leveren beduidend hogere lasten op. De markt op achterstand. Ik verwacht dat er in de verdere toekomst steeds meer kleine lokale energiebedrijven ontstaan. Samenwerkend met of gelieerd aan grotere maar verwante energiebedrijven. Zodat expertise en schaal geborgd zijn. Deze lokale energiebedrijven gaan een rol vervullen bij de verduurzaming van de energievoorziening van bestaande woningen. Waarom denk ik dat dit gebeurt? Lokaal maatwerk is nodig. Steeds hogere energienota s, oplopende exploitatielasten, de Warmtewet en de eis van verduurzaming dwingen corporaties tot renovatie van installaties. Lokale energiebedrijven als partner van corporaties. Met een voor de corporatie niet te weigeren aanbod. Door opbouw van inhoudelijke expertise, specialisatie, klantgedrevenheid en inzicht in de lokale vraag versus het aanbod naar warmte en koude. Waarbij het aanbieden van interessante financieringsmogelijkheden de grootste uitdaging vormt. Focus op kerntaken en versterking van financieringscapaciteit dwingen corporaties af te zien van energieactiviteiten in eigen beheer. Het lokale energiebedrijf als bondgenoot. Door formalisering van zeggenschap blijven corporaties invloed uitoefenen op kwaliteit, betaalbaarheid en duurzaamheid. Mijn advies aan corporaties is dan ook om de dialoog op te zoeken met lokale energiepartners en samenwerking aan te gaan. Eric Muller Staedion Bedrijfsnieuws December 2012 Atriensis b.v. Postbus AV Eindhoven Telefoon Fax Atriensis ondersteunt woningcorporaties. De focus ligt hierbij op energie & milieu, met daarbij veel aandacht voor de bedrijfsvoering. Op dinsdagmiddag 19 maart 2013 organiseert Atriensis voor haar vaste relaties de jaarlijkse praktijkuitwisseling in de regio Eindhoven. Het thema van deze praktijkuitwisseling is meer voor minder door ketensamenwerking. Voor opdrachtgevers waarvoor Atriensis jaarlijks energielabels actualiseert is vanaf 1 januari 2013 het afgeschermde webaccount Atriloket beschikbaar. Veel praktische toepasbare informatie op het gebied van energiebesparing. Van rekenmodellen tot werkomschrijvingen, kosteninformatie en modelbrieven voor bewonerscommunicatie. Vanaf 1 januari 2013 is Atriensis gevestigd aan de Pastoor Petersstraat 170 in Eindhoven. Telefoonnummer en postadres blijven ongewijzigd. Atriensis werkt samen met diverse specialisten aan het Handboek exploitatie van duurzame energie door woningcorporaties. Geïnteresseerd? Neem contact met ons op: Met vaste regelmaat treft u op voor corporaties relevant nieuws aan. Of interviews met uw collega s uit de corporatiebranche. Abonneer u hierop door aanmelding op Hoewel bij deze uitgave van Atrivisie de uiterste zorg is nagestreefd, kan voor eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaardt Atriensis b.v. geen enkele aansprakelijkheid.

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Energiebesparingspact met bewoners

Energiebesparingspact met bewoners Afdrukdatum 09 06 2009 1 Energiebesparingspact met bewoners Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand

Nadere informatie

Energie besparen met uw huurders

Energie besparen met uw huurders Energie besparen met uw huurders Mijn e-loket helpt u: uw energiebeleid te communiceren energielabels inzichtelijk te maken CO2 uitstoot met uw huurder te verminderen Mijn e-loket helpt uw huurders: bewust

Nadere informatie

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Wat loopt er allemaal? Duurzaamheid is: Energiebesparing Gezond wonen

Nadere informatie

Stook je rijk 2014. Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector. 29 Oktober 2014

Stook je rijk 2014. Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector. 29 Oktober 2014 Stook je rijk 2014 Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector 29 Oktober 2014 Programma 19.00 uur Inloop 19.30 uur Opening en aanleiding 19.40 uur Presentatie Woonbond, Robert Willé 19.50 uur

Nadere informatie

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat.

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Een nieuwe, zuinige ketel? Denk er nu al over na! Is uw ketel oud aan het worden? Wacht niet totdat hij stuk

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Hemelbestorming of aardverschuiving?

Hemelbestorming of aardverschuiving? oktober 2012 1 Hemelbestorming of aardverschuiving? Aandachtspunten bij introductie van zonnepanelen en zonneboilers in Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd,

Nadere informatie

Van energielabels naar energiebesparingsbeleid

Van energielabels naar energiebesparingsbeleid Afdrukdatum 05 12 2008 1 Van energielabels naar energiebesparingsbeleid Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Benut alle kansen van zonnepanelen

Benut alle kansen van zonnepanelen 1 Benut alle kansen van zonnepanelen 2 5 voorbeelden: Pitch 1 3 Vabi Assets dag 2015 Klik om een thema te maken Vabi Assets dag 2015 Goed Wonen Joris Wismans 2650 woningen Toekomst Duurzaam woningbezit

Nadere informatie

Hemelbestorming of aardverschuiving?

Hemelbestorming of aardverschuiving? 1 Hemelbestorming of aardverschuiving? Aandachtspunten bij introductie van zonnepanelen en zonneboilers in Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd,

Nadere informatie

Rapportage Energiezuinige Woningen

Rapportage Energiezuinige Woningen Rapportage Energiezuinige Woningen Start peiling : 21 mei 2013 Einde peiling : 3 juni 2013 Aantal uitnodigingen tot deelname : circa 150 Aantal deelnemers peiling : 58 Respons : circa 30% Amersfoort, juli

Nadere informatie

Slim besparen, doe je samen!

Slim besparen, doe je samen! Slim besparen, doe je samen! Welkom Programma: 1. Opening, voorzitter dorpsraad Marco Hesp 2. Buurkracht, Patricia Vinclair 3. Buurtscan/Buurtadvies, Jaap Stel Kies Groen Licht Pauze 4. Uitleg duurzaam

Nadere informatie

StookjerijkTrofee 2014 prijsuitreiking op slotbijeenkomst donderdagavond 20 november te Utrecht

StookjerijkTrofee 2014 prijsuitreiking op slotbijeenkomst donderdagavond 20 november te Utrecht StookjerijkTrofee 2014 prijsuitreiking op slotbijeenkomst donderdagavond 20 november te Utrecht Stookjerijk 2014 Rondetafel Energiebesparing in de Haarlemse huursector Systematiek energielabels Waar gaat

Nadere informatie

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren Wie is Woonlinie Woonlinie is een middelgrote woningcorporatie actief in het Land van Heusden en Altena en Zaltbommel. Totaal verhuurt Woonlinie ongeveer 4200 woningen. Daarnaast bouwt de vastgoed afdeling

Nadere informatie

Verduurzaming woningvoorraad met grote zonnewarmtesystemen

Verduurzaming woningvoorraad met grote zonnewarmtesystemen Verduurzaming woningvoorraad met grote zonnewarmtesystemen Frank Zegers ECOFYS Postbus 8408, 3505 RK UTRECHT Tel: +31 30 2808 313 Email: f.zegers@ecofys.nl 2 Inhoud Solarge Achtergrond Zonne-energie aanbod

Nadere informatie

SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties

SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties Gastheer: Bart Jansen, Atrivé i.s.m. Aedes vereniging van woningcorporaties Programma: 15.30-15.45 Energietrends voor corporaties Bart Jansen, Atrivé 15.45-16.00

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen door samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen door samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners ENERGIE ZUINIGER WONEN! Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners 1 Energiebesparingsproject Energie besparen is een zaak van iedereen. Daarom investeert Woonpartners samen met haar huurders

Nadere informatie

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Begin bij het begin STAP 1 STAP 2 STAP 3 STAP 4 vermijd gebruik van energie spring zuinig

Nadere informatie

Concept second opinion voor de Schaepmanstraat, Katwijk

Concept second opinion voor de Schaepmanstraat, Katwijk Concept second opinion voor de Schaepmanstraat, Katwijk Geert-Jan Persoon Adviseur woningkwaliteit Vereniging Nederlandse Woonbond Nieuwe Achtergracht 17 1018 XV Amsterdam 020-5517784 www.woonbond.n www.bespaarenergiemetdewoonbond.nl

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Ruinerwold. Energie Neutraal. // Energiescan. Ruinerwold Energie Neutraal. Toelichting

Ruinerwold. Energie Neutraal. // Energiescan. Ruinerwold Energie Neutraal. Toelichting Ruinerwold Energie Neutraal // Energiescan Ruinerwold Energie Neutraal Toelichting De energiescan is zo opgezet dat er voor een minimum aan kosten, een advies gegeven kan worden, geheel afgestemd op de

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Amstelstraat, Assen Type woningen: 107 flats met interne galerij, 50 m2, bedrijfs- en algemene ruimten op de begane grond Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Huurdersorganisatie Amstelflat

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Samen geeft energie Fatima

Samen geeft energie Fatima Samen geeft energie Fatima Samen geeft energie Project van de gemeente Tilburg Gebaseerd op burgerinitiatief energiebesparing bij particuliere woningeigenaren groep van 20 vergelijkbare woningen in een

Nadere informatie

Rapportage Energiebus. BC Kleine Jan, Huizen

Rapportage Energiebus. BC Kleine Jan, Huizen Rapportage Energiebus BC Kleine Jan, Huizen Type woningen: 54 eengezinswoningen met een oppervlak van 100 m2. Bouwjaar: 1957 Op verzoek van: Bewonerscommissie Verhuurder: De Alliantie Datum bezoek: 21-6-2013

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Vraag en antwoorden project Veilig Verwarmen

Vraag en antwoorden project Veilig Verwarmen Vraag en antwoorden project Veilig Verwarmen versie: 27 oktober 2014 VRAGEN OVER HET WAAROM VAN DIT PROJECT Waarom vervangt Ymere alle open verbrandingstoestellen in haar huurwoningen door een cv-installatie?

Nadere informatie

Infoavond 8 oktober 2015 Yvonne Feuerhahn. Hoe begin je? Met het duurzamer maken van je huis?

Infoavond 8 oktober 2015 Yvonne Feuerhahn. Hoe begin je? Met het duurzamer maken van je huis? Infoavond 8 oktober 2015 Yvonne Feuerhahn Hoe begin je? Met het duurzamer maken van je huis? Yvonne Feuerhahn ambassadeur adviseur architect Sinds 2010 dagelijks bezig met het verduurzamen van bestaande

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Verbetering energieprestatie: een zaak van kleine stapjes?

Verbetering energieprestatie: een zaak van kleine stapjes? Verbetering energieprestatie: een zaak van kleine stapjes? Nico Nieboer 3 november 2015 Delft University of Technology Challenge the future Inleiding Presentatie uitkomsten onderzoek naar verbetering energieprestatie

Nadere informatie

Betaalbaarheid en duurzaamheid

Betaalbaarheid en duurzaamheid Bijlage 1 Advies Bewoners Advies Groep Betaalbaarheid en duurzaamheid Juli 2009 John van Veen Senioradviseur WKA Inleiding In de maanden mei en juni is een groep betrokken huurders van Nijestee in een

Nadere informatie

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning Bewonersinformatie Rosmalen Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning 2 Voorwoord Afgelopen periode heeft BAM Woningbouw in opdracht van de eigenaar van uw woning, a.s.r., uw woning verbeterd. Bij de woningverbetering

Nadere informatie

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening De waarde van directe feedback op energiegedrag Inhoud presentatie 1. Positieve testresultaten als basis voor vervolg 2.

Nadere informatie

Uw woningvoorraad is er aan toe De nieuwe, revolutionaire methode om al uw woningen moeiteloos te verduurzamen!

Uw woningvoorraad is er aan toe De nieuwe, revolutionaire methode om al uw woningen moeiteloos te verduurzamen! Uw woningvoorraad is er aan toe De nieuwe, revolutionaire methode om al uw woningen moeiteloos te verduurzamen! snelle realisatie in duurzame renovatie Met Renolution is uw woningbezit verrassend snel

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Benchmark energetische kwaliteit sociale huursector 2012

Benchmark energetische kwaliteit sociale huursector 2012 Afdrukdatum 06 04 2013 1 Benchmark energetische kwaliteit sociale huursector 2012 Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Werkgroep Techniek & Innovatie. Aansluiten bestaande bouw op warmtenetten. Maurice Verhulst - Weijers Waalwijk Peter Heijboer DWA DREAM

Werkgroep Techniek & Innovatie. Aansluiten bestaande bouw op warmtenetten. Maurice Verhulst - Weijers Waalwijk Peter Heijboer DWA DREAM Werkgroep Techniek & Innovatie Aansluiten bestaande bouw op warmtenetten Maurice Verhulst - Weijers Waalwijk Peter Heijboer DWA DREAM Introductie! Werkgroep Techniek & Innovatie! Doelstellingen werkgroep

Nadere informatie

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening

Duurzaam bouwen en renoveren. Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Duurzaam bouwen en renoveren Wim Gilijamse Lector Duurzame Energievoorziening Ontwikkeling energieprestatie woningen 3,5 3 2,5 nieuw bestaand EPC 2 1,5 1 0,5 0 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen

Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen Stichting Woningbouw Slochteren, Stichting Bewonersraad Slochteren 1. Doelstelling, aanpak en reikwijdte 1.1 De overeenkomst richt zich op het bereiken

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Investeringskosten energiebesparing gedekt

Investeringskosten energiebesparing gedekt Datum 28 september 09 Afdrukdatum 27 09 09 1 Investeringskosten energiebesparing gedekt Atriensis b.v. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een

Nadere informatie

Ondernemingsplan 2014 2017. Ambities blijven overeind door scherpe focus op kerntaken

Ondernemingsplan 2014 2017. Ambities blijven overeind door scherpe focus op kerntaken Ondernemingsplan 2014 2017 Ambities blijven overeind door scherpe focus op kerntaken Missie QuaWonen QuaWonen is dé woningcorporatie voor de Krimpenerwaard. Wij bieden goede huisvesting aan mensen die

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

aurostep plus zonneboiler

aurostep plus zonneboiler aurostep plus zonneboiler Veel warm water dankzij zonne-energie 01-09 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam verzekerd van veel warm water Open de

Nadere informatie

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Oktober 2014 Thema 1 Goed wonen en een goede dienstverlening We vinden het in Nederland normaal dat iedereen goed kan wonen. Maar niet iedereen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

MEDEDELING AAN DE RAAD

MEDEDELING AAN DE RAAD MEDEDELING AAN DE RAAD Aan: In afschrift aan: Van: Datum: Onderwerp: Registratienr.: Zaaknr.: Bijlage(n): De gemeenteraad De buitengewone leden van de gemeenteraad Wethouder G.J.W. Toonen 14 augustus 2013

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid speelt een steeds belangrijkere rol in onze maatschappij. Vaak vanuit het besef dat het verstandig is om anders om te gaan met onze aarde. Op het gebied

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe

energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe energiebesparing bestaande bouw Noord-West Veluwe Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Hoe komt energielabel tot stand Relatie (of niet!)

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Energie-Index advies tbv huursector

Energie-Index advies tbv huursector Energie-Index advies tbv huursector Ulft, 2 juli 2015. Project: ATAG E-I oplossingen Projectnummer: 2015-018 Woningtype: Rij-tussenwoningen bj 46/64, 65/74, 75/91 Opdrachtgever: ATAG Verwarming Nederland

Nadere informatie

Energetisch verbeterplan Complex 2075 Brabantse Waard

Energetisch verbeterplan Complex 2075 Brabantse Waard Project Energetisch verbeterplan complex 2075 Versie 2.0 Afdrukdatum 11 februari 2015 1 Energetisch verbeterplan Complex 2075 Brabantse Waard Atriensis b.v. Pastoor Petersstraat 170-40 Postbus 842 5600AV

Nadere informatie

Een technische rondleiding

Een technische rondleiding Een technische rondleiding Waarom deze informatiefolder? Uw woning is voorzien van behoorlijk wat technische installaties. Voorbeelden hiervan zijn de cv ketel, ventilatie en verwarming. In deze folder

Nadere informatie

AMBITIELIJST VERDUURZAMEN WONING. NAW gegevens. Straat: Postcode: Plaats: Tel nr.: e-mail: HUIDIGE SITUATIE

AMBITIELIJST VERDUURZAMEN WONING. NAW gegevens. Straat: Postcode: Plaats: Tel nr.: e-mail: HUIDIGE SITUATIE AMBITIELIJST VERDUURZAMEN WONING NAW gegevens Naam: Straat: Postcode: Plaats: Tel nr.: e-mail: Datum: HUIDIGE SITUATIE 1. Waardevolle elementen woning Ja nee nvt - Locatie - Tuin - Uitzicht - Bezonning

Nadere informatie

VOCHT EN VENTILATIE. Goede ventilatie voorkomt vocht in uw woning

VOCHT EN VENTILATIE. Goede ventilatie voorkomt vocht in uw woning VOCHT EN VENTILATIE Goede ventilatie voorkomt vocht in uw woning VENTILEREN GEZOND LUCHT OPEN BUITENLUCHT VOCHT RAMEN WONING Goede ventilatie voorkomt vocht in uw woning Het voorkomen van vocht in uw woning

Nadere informatie

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel 19 april 2010, HBV Maaskant Nieuwe woningwaarderingsstelsel (puntenstelsel) en het energielabel Susan Huijbregts Campagnemedewerker energieteam Waarom energie besparen? Woonlasten verlagen (de afgelopen

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Achtergrond bij onderzoek In het onderzoek is gebruik gemaakt van een aselecte steekproef van 1.038 huishoudens. Deze steekproef

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Rotterdam. Stook je rijk 2015. Monitoring Energiebesparing Huursector

Rotterdam. Stook je rijk 2015. Monitoring Energiebesparing Huursector Rotterdam Stook je rijk 2015 Monitoring Energiebesparing Huursector 9-10-2015 Inhoud Nieuwe Woningwet per 1 juli 2015 Doelstellingen landelijke Energieakkoord Stand van Zaken in Nederland Rotterdamse doelstellingen

Nadere informatie

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Het hoofddoel is: het omlaag brengen van uw energierekening door gedragsinvloeden & techniek én het produceren van duurzame energie;

Nadere informatie

Renoveren Het slimme renovatieconcept. Van VolkerWessels

Renoveren Het slimme renovatieconcept. Van VolkerWessels Renoveren Het slimme renovatieconcept. Van VolkerWessels PlusRenoveren: Eenvoudig, zorgeloos, duurzaam De Nederlandse woningvoorraad slurpt nog altijd energie. Tegelijk blijven de energieprijzen stijgen.

Nadere informatie

Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013

Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013 27 maart 2014 Rapportage energiebesparingsmonitor SHAERE 2013 Aedes vereniging van woningcorporaties Publicaties Postbus 29121, 2509 AC Den Haag 088 233 37 00 E-mail publicaties@aedes.nl 2/14 Inhoud Inleiding

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Aanbiedingsbrief en akkoordverklaring zonnepanelen

Aanbiedingsbrief en akkoordverklaring zonnepanelen Aanbiedingsbrief en akkoordverklaring zonnepanelen Ten geleide Bij deze vindt u een voorbeeld-aanbiedingsbrief en akkoordverklaring voor het aanbieden van zonnepanelen aan huurders. Mijn ervaring is dat

Nadere informatie

De Krijntjes. Onderhoud De Krijntjes. Rucphen. De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Achterhoeksestraat

De Krijntjes. Onderhoud De Krijntjes. Rucphen. De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Achterhoeksestraat Onderhoud De Krijntjes Rucphen De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Achterhoeksestraat De Krijntjes Jan van Eyckstraat Pieter Breughelstraat Rubensstraat van den Houtestraat

Nadere informatie

Advies BAG Duurzaamheid en betaalbaarheid. Portaal Utrecht. mei 2012 John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum

Advies BAG Duurzaamheid en betaalbaarheid. Portaal Utrecht. mei 2012 John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 1 BAG Duurzaamheid en betaalbaarheid Portaal Utrecht 1 mei 2012 John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en centrum Inleiding Op 4 april jongstleden is een groep van veertien huurders van Portaal

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 2

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 2 informatie MOLENBUURT FASE 2 JANUARI 2016 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2016 wil Intermaris bij 40 woningen aan de Paltrokmolen in Purmerend de vloer

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm. SolarLine Zonneboilersystemen

Nefit SolarLine Zonneboilers. Nefit houdt Nederland warm. SolarLine Zonneboilersystemen Nefit SolarLine Zonneboilers Nefit houdt Nederland warm SolarLine Zonneboilersystemen Eindeloos profiteren van de zon Duurzame energie, besparing op uw gasrekening Thermische zonne-energie is noodzakelijk

Nadere informatie

Lekker wonen, lagere lasten

Lekker wonen, lagere lasten Lekker wonen, lagere lasten Lees hoe u energie kunt besparen met het energiepakket van Woonservice. Het energiepakket Een huishouden is gemiddeld 150,- per maand kwijt aan energie. Dat is een kwart van

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

VERDIEN AAN DE ZON. Zonnepanelen op het dak van uw huurwoning Goed voor uw portemonnee en voor het voor milieu!

VERDIEN AAN DE ZON. Zonnepanelen op het dak van uw huurwoning Goed voor uw portemonnee en voor het voor milieu! VERDIEN AAN DE ZON Zonnepanelen op het dak van uw huurwoning Goed voor uw portemonnee en voor het voor milieu! Duurzame energiebron Zonlicht is er overdag altijd. Zelfs op een bewolkte dag vangen zonnepanelen

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven.

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven. Dhr. Jansen Voorbeeldstraat 26 9411 VR Voorbeeldstad Beilen: 11 april 2014 Uw adviseur: Floris van Dijk Geachte heer Jansen, Op 2 april 2014 is uw woning door mij onderzocht om de mogelijkheden voor het

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Energiescan. van: De Brink 6 te: 9999 DM Ons Dorp op: 15 maart 2014 door: Matthes Advies

Energiescan. van: De Brink 6 te: 9999 DM Ons Dorp op: 15 maart 2014 door: Matthes Advies Energiescan van: De Brink 6 te: 9999 DM Ons Dorp op: 15 maart 2014 door: Matthes Advies Energiescan voor woningen in opdracht van: de heer E. Scanner Straat en nr. gekeurde woning: De Brink 6 Postcode:

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

Bewonerspanel Energie

Bewonerspanel Energie Interne Bedrijven, Gemeente Utrecht onderzoek@utrecht.nl / 030 286 1350 www.utrecht.nl/onderzoek Bewonerspanel Energie Novemberpeiling 2014: Energie De gemeente Utrecht ondersteunt bewoners, bedrijven

Nadere informatie

Onderhoud 84 WONINGEN. Sprundel. De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten:

Onderhoud 84 WONINGEN. Sprundel. De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Onderhoud 84 WONINGEN Sprundel De werkzaamheden vinden plaats aan de woningen in deze straten: Graaf Ansfriedstraat Benedictastraat Anna Leonorastraat Anna Salomestraat Koekoekstraat Noorderstraat 8 september

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Energiebesparing in de Leidse huursector

Energiebesparing in de Leidse huursector - Leiden - 2014 Rondetafel 26 juni Energiebesparing in de Leidse huursector Bert Bakker StookjerijkTrofee 2014 prijsuitreiking op slotbijeenkomst do avond 20 november te Utrecht Energieprestaties 2013

Nadere informatie