Nieuwsbrief. Milieu & Economie. Overheid, Onderzoek, Bedrijfsleven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuwsbrief. Milieu & Economie. Overheid, Onderzoek, Bedrijfsleven"

Transcriptie

1 Nieuwsbrief Milieu & Economie Overheid, Onderzoek, Bedrijfsleven JAARGANG 20 NUMMER 1 FEBRUARI 2006 INHOUD OVERHEID 1.1 Nederlands beleid voor milieu-innovatie (MNP / MERIT) ONDERZOEK 1,2 CO 2 -reductie in 2020 haalbaar en betaalbaar (ECN / MNP) 1.3 Groot verschil tussen denken en doen bij energiebesparing (MNP / UU) 1.4 Kosten Kyoto hoger bij differentiatie van belastingdruk tussen huishoudens en bedrijven (CPB) 1.5 Indicatoren voor landbouwbeleidseffectrapportages: casus multifunctionele rundvleesproductie (ECNC) 1.6 Pesticidengebruik van transgene mais versus conventionele maisproductie (WUR) 1.7 Overijssel (kans)rijk in het groen (KPMG Natuur en Economie) BEDRIJFSLEVEN 1.8 Duurzaamheid en financiële instellingen (RUG) LITERATUUR AGENDA MEDEDELINGEN COLOFON 1

2 OVERHEID 1.1 Nederlands beleid voor milieu-innovatie Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) / MERIT (Universiteit Maastricht) Beleidsintegratie: milieu is randvoorwaarde geworden in generiek innovatiebeleid Innovatie kan een probaat middel zijn om milieudoelen te bereiken. Milieudoelstellingen raken dan ook steeds verder geïntegreerd in het innovatiebeleid. Over de samenhang tussen milieu- en innovatiebeleid is onlangs een rapport van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) verschenen onder de titel Nederlands beleid voor milieu-innovatie. Het rapport gaat in op de recente verschuivingen in het innovatiebeleid en op de betekenis daarvan voor het bereiken van milieudoelstellingen. Milieu wordt onder de noemer duurzaamheid steeds vaker een randvoorwaarde van het generieke innovatiebeleid, in plaats van een doelstelling in het specifieke innovatiebeleid. De specifieke milieugerichte stimulans is daardoor komen te vervallen. De generieke innovatie-instrumenten bieden de markt echter nog veel kansen om milieuinnovaties te ontwikkelen, al ligt de nadruk sterk op de vermarkting en minder op de ontwikkeling van innovaties. Tenslotte is ook de voorzichtige opkomst zichtbaar van systeeminstrumenten, met name in het kader van het transitiebeleid. Innovatiebeleid nodig door marktfalen en door systeemfalen Door technologische ontwikkelingen kan een bijdrage worden geleverd aan de ontkoppeling tussen economische groei en milieudruk. Dit gebeurt via milieu-innovaties in de vorm van efficiëntere productieprocessen, schonere producten, afvalbehandeling en hergebruik. Het innovatiebeleid biedt een kader om technologische milieu-innovaties te stimuleren, zoals vaak is gebeurd met behulp van specifieke milieu-innovatieprogramma s. Overheidsbeleid voor het stimuleren van milieu-innovaties wordt gelegitimeerd door marktfalen en door systeemfalen. Marktfalen betekent dat de markt onvoldoende prikkels geeft voor (milieu-)innovaties; systeemfalen wijst erop dat instituties, attituden en praktijken in het innovatiesysteem tegenwerken of dat de kennisinfrastructuur gebrekkig is. De rol van de overheid in het innovatiebeleid Milieu-innovaties kunnen worden gestimuleerd door aanbodgestuurd beleid ( technology push ), door het versterken van de vraag naar dergelijke innovaties door bijvoorbeeld strenge normstelling ( demand pull ) of door als een makelaar het innovatiesysteem soepeler vorm te geven, bijvoorbeeld door verschillende partijen samen te brengen. De samenhang tussen deze rollen geeft de overheid de mogelijkheid om in te spelen op het marktfalen en het systeemfalen van de markt voor milieu-innovaties. Een groot aantal beleidsinstrumenten is ontwikkeld om aan deze verschillende rollen invulling te geven. Daarbij kan een onderscheid worden gemaakt naar generiek innovatiebeleid en naar specifiek milieugericht beleid. De vraag naar milieu-innovaties verloopt in Nederland in belangrijke mate via milieuregelgeving: onder andere via milieunormen en voorschriften voor de toepassing van Best Available Technologies (BAT) of via fiscale regelingen als de Milieu Investerings Aftrek (MIA) en de Willekeurige afschrijving Milieuinvesteringen (Vamil) wordt de toepassing van milieu-innovaties gestimuleerd. Milieu-innovaties kunnen profiteren van zowel generieke regelingen als van regelingen die specifiek op de ontwikkeling van milieuinnovaties zijn gericht. De regelingen kunnen verschillende beleidsinstrumenten omvatten, zoals subsidies, fiscale regelingen of projecten waarbij de vermarkting van innovaties gemakkelijker wordt gemaakt door het samenbrengen van verschillende partijen ( twinning ). Milieu in het innovatiebeleid: van specifiek doel naar generieke randvoorwaarde Vanaf 2003 is het Nederlandse innovatiebeleid sterk veranderd en gestroomlijnd, omdat de samenhang tussen veel instrumenten in het innovatiebeleid nogal verwaterd was (de IBO-operatie). Veel specifieke maatregelen zijn afgeschaft of ondergebracht bij meer generieke instrumenten. Enkele generieke 2

3 regelingen zijn uitgebreid, zoals de al omvangrijke fiscale WBSO-regeling. In grote lijnen kan gesteld worden dat het innovatiebeleid in deze operatie van een thematische aanpak is verschoven naar meer nadruk op samenwerking en kennisuitwisseling. De doelstelling is om het generieke innovatieniveau in Nederland te versterken en om de toepassing van innovaties beter te kunnen verzilveren. In de laatste jaren is een verschuiving zichtbaar van specifiek beleid naar steeds generieker innovatiebeleid, waarbij duurzaamheid vaak als randvoorwaarde geldt, maar geen sepcifieke doelstelling meer is. Milieuinnovaties kunnen in de regel wél profiteren van generieke regelingen, omdat deze niet bij voorbaat bepaalde innovaties uitsluiten. Sinds 2005 is bovenop de generieke onderlaag een beperkt aantal thematische sleutelgebieden benoemd voor specifieke steun, maar milieu of duurzaamheid valt daar vooralsnog niet onder. Kansen voor het milieu in het innovatiebeleid Deze verschuivingen in het innovatiebeleid roepen de vraag op wat de meest effectieve en doelmatige beleidsvormgeving is voor de ontwikkeling van milieu-innovaties. Verschillende dilemma s spelen hierbij een rol, zoals het onderscheid tussen generiek en specifiek beleid en het onderscheid tussen vraagsturing en aanbodsturing. In het algemeen richt het innovatiebeleid zich nu vrij sterk op de vermarkting van innovaties en minder op bijvoorbeeld de ontwikkeling van radicale innovaties (zoals vroeger in de DTO en EET-regelingen). Dat betekent dat milieu-innovaties enigszins beperkt worden in hun kansen, omdat dergelijke innovaties vaak inherent radicaal zijn (tenzij er sprake is van end-of-pipe oplossingen). In het kader van het transitiebeleid zijn inmiddels wel enkele innovatieve systeeminstrumenten ontwikkeld, waarbij rekening wordt gehouden met de inpassing in het maatschappelijk en technologisch systeem. Milieuvoordelen kunnen ook onbedoeld zijn. Het blijkt dat veel reguliere innovaties een bijkomend milieuvoordeel hebben, doordat ze processen efficiënter maken, met minder gebruik van grondstoffen. Milieu-effecten van het innovatiebeleid Het is bijzonder lastig om een oordeel te geven over het milieueffect van verschillende instrumenten in het bijzonder of van het Nederlandse innovatiebeleid in het algemeen, omdat veel evaluaties de nadruk leggen op economische effecten van beleidsinstrumenten en niet of nauwelijks in gaan op de milieueffecten. Van enkele regelingen kan wel een indicatie worden gegeven van het milieueffect, maar van de meeste regelingen is geen evaluatie beschikbaar ten aanzien van het milieueffect, meestal omdat milieu niet een centraal doel is. Op systeemniveau zijn wel enkele evaluaties bekend, waarin nader op de sterke en zwakke punten van het systeem wordt ingegaan. De gebrekkige ontwikkeling van de windturbineindustrie in Nederland toont verschillende faalfactoren: veel aanbodsturing zonder rekening te houden met de vraagontwikkeling, weinig kennisuitwisseling tussen betrokken partijen, grote rol van grote onderzoeksinstituten en weinig betrokkenheid van commerciële partners, en last but not least een wisselvallig beleid met een brede waaier aan uiteenlopende regelingen. De anaërobe waterzuivering in Nederland is wel sterk ontwikkeld. Met name de UASB-reactor, ontwikkeld in Wageningen in samenwerking met de industrie, is een exportproduct geworden. Nederlandse bedrijven zijn hier toonaangevend. Hoge energieprijzen leidden tot een goede concurrentiepositie, wat nog werd versterkt doordat de waterbeheerders hoge heffingen vaststelden voor lozingen op het oppervlaktewater. Naast deze demand pull kwam er subsidie via innovatieprogramma s en was er in hoge mate sprake van kennisuitwisseling en van betrokkenheid van private partners. Om het milieueffect van het innovatiebeleid te kunnen beoordelen is het zinvol om innovatiesystemen in brede zin te beschouwen, waardoor de sterke punten, de faalfactoren en de afstemming van de verschillende instrumenten duidelijk naar voren kunnen komen. A. Faber en R. Kemp (2005). Nederlands beleid voor milieu-innovatie. Milieu- en Natuurplanbureau, rapportnr , Bilthoven. Het rapport is te verkrijgen via Albert Faber: of Het rapport is ook te downloaden via 3

4 ONDERZOEK 1.2 CO 2 -reductie in 2020 haalbaar en betaalbaar Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) en Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) Er bestaan voldoende technische mogelijkheden om de binnenlandse uitstoot van broeikasgassen in 2020 te verminderen tot 15% onder het niveau van Energiebesparing, kernenergie en CO 2 -opslag zijn de belangrijkste maatregelen en zijn relatief niet duur. Het beperken van de uitstoot met 15% en het halen van aangescherpte eisen van de NEC-stoffen (NO x, SO 2, NH 3 en NMVOS) kosten 1,4 miljard euro per jaar. Zonder kernenergie en CO 2 -opslag zijn de kosten 2.9 miljard per jaar hoger. De grootste emissiereducties zijn mogelijk in de energiesector en de industrie. Dit concluderen het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) en het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) in het analyserapport van het Optiedocument energie en emissies 2010 / De uitkomsten zijn niet getoetst op duurzaamheid en beleidsinstrumentatie. Het Optiedocument schetst aan de hand van verschillende scenario's de technische mogelijkheden voor vermindering van het energiegebruik en de uitstoot van broeikasgassen, verzurende en luchtverontreinigende stoffen tot De studie is uitgevoerd op verzoek van de ministeries van VROM en Economische Zaken. De uitkomsten zullen worden gebruikt voor de Toekomstagenda Milieu die dit voorjaar verschijnt, de internationale onderhandelingen over klimaatdoelstellingen en het realiseren van de (voorlopige) emissie-eisen voor de NEC-stoffen en fijn stof in In hun analyse hebben ECN en het MNP ook het PvdA Actieplan Energiebesparing en het Energierapport 'Nu voor later' onderzocht. Naar verwachting realiseert zowel het Energierapport 2005 als het PvdA Actieplan een energiebesparingstempo van 1,4% per jaar tussen 2010 en Hiermee worden de besparingsdoelen van het Energierapport (1,5% per jaar) en de Tweede Kamer motie Spies/Ham (2% per jaar) niet gehaald. Tussen 2010 en 2020 zijn er mogelijkheden om meer dan 2% per jaar energie te besparen. Een hogere olieprijs leidt in beperkte mate tot emissiereductie en energiebesparing. Meer energiebesparing bij eindgebruikers wordt deels gecompenseerd door minder warmtekrachtkoppeling en meer kolencentrales. De kosten van de optiepakketten dalen wel bij hogere olieprijzen. Het rapport is te downloaden van en In het volgende nummer van de Nieuwsbrief Milieu & Economie zal nader aandacht worden besteed aan de gehanteerde methode voor de kostenramingen. 1.3 Groot verschil tussen denken en doen bij energiebesparing Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) / Universiteit Utrecht Consumenten die zeggen dat energiebesparing belangrijk is, gebruiken niet minder energie dan consumenten die dat niet belangrijk vinden. Dat blijkt uit het proefschrift Analysis of the energy requirement for household consumption waarop MNP-medewerker Kees Vringer promoveerde aan de Universiteit Utrecht. De gevonden verschillen in consumptiepatronen en de verschillen in het energiegebruik van producten wijzen erop dat door wijzigingen in ons consumptiepatroon het energiegebruik verlaagd kan worden. Echter, door economische groei zal het energiegebruik voor consumptie verder 4

5 toenemen. Verschillen in waarden van individuen, de mate waarin belang wordt gehecht aan het klimaatprobleem en de motivatie om energie te besparen hebben geen invloed op het energiegebruik. Het alleen bewuster maken van consumenten helpt niet om hun energiegebruik te verlagen. Het lijkt voor consumenten lastig te zijn het consumptiepatroon aan te passen en zo het energiegebruik te verlagen. Energiezuiniger consumeren is alleen te verwachten als dit door overheidsbeleid aantrekkelijk wordt gemaakt. Energiegebruik ten behoeve van consumptie Om de energievoorziening voor de toekomstige generaties veilig te stellen is een overgang naar een duurzaam energiesysteem noodzakelijk. Daarom wordt er in veel studies aandacht besteed aan alternatieve energiebronnen als zon- en windenergie en een verhoging van de energie-efficiëntie. Dat wijzigingen in ons consumptiepatroon ook kunnen leiden tot een lager energiegebruik blijft veelal onderbelicht. Vóórdat de vraag kan worden beantwoord hoe ons energiegebruik teruggedrongen kan worden door consumptiepatronen te wijzigen, moet er meer inzicht zijn in het energiegebruik dat nodig is voor onze consumptie. Helft energiegebruik consumenten indirect Energie is niet alleen nodig voor het laten rijden van een auto, voor apparaten of verwarming van de woning. Alle producten en diensten die iemand gebruikt zijn gemaakt of worden geleverd met behulp van energie. In dit proefschrift is alle energie die door de economische sectoren wordt gebruikt, toegerekend aan de geconsumeerde producten en diensten. Dit is gedaan met behulp van een hybride energieanalyse methode. Met deze methode is het primaire energiegebruik berekend dat nodig is voor de levenscyclus van 350 consumptiecategorieën die samen het complete consumptiepatroon vormen. In 1990 was voor de consumptie van een gemiddeld Nederlands huishouden ongeveer 240 gigajoule (GJ) nodig. Dit staat gelijk aan 99 GJ per persoon. Ruim de helft van het totale particuliere energiegebruik was nodig voor de productie en distributie van consumentengoederen en de levering van diensten (zie Figuur 1). Er zijn grote verschillen gevonden tussen de energie-intensiteiten van de 350 geanalyseerde consumptiecategorieën. Voor producten en diensten varieert de energie-intensiteit van circa 2 megajoule (MJ) per euro voor diverse soorten diensten (zoals reparatie en onderhoud-services, taxivervoer en kinderopvang) tot 25 MJ/ voor snijbloemen. De gemiddelde energie-intensiteit van de energiedragers (zoals aardgas, elektriciteit en benzine) bedraagt 88 MJ/. De gemiddelde energie-intensiteit voor het totale consumptiepatroon bedroeg in 1990 circa 12 MJ/. Inkomen belangrijkste determinant voor energiegebruik consumptie De grootte van het huishouden, leeftijd en opleiding van de leden van het huishouden bepalen slechts voor een klein deel de hoogte van het energiegebruik. Noch het waardepatroon dat mensen hebben (de één vindt ambitie of eerlijkheid belangrijk, terwijl de ander een comfortabel leven of verantwoordelijkheid belangrijker vindt), noch de mate waarin men belang hecht aan het klimaatprobleem heeft invloed op het energiegebruik. Ook de motivatie om energie te besparen heeft nauwelijks invloed op het daadwerkelijke energiegebruik. Inkomen blijkt de belangrijkste factor te zijn die het energiegebruik bepaalt. Bij een inkomensstijging van 1% stijgt het energiegebruik met 0,63%. Dit neemt echter niet weg dat rekening houdend met de verschillen in de sociaal-economische situatie - het energiegebruik tussen individuen sterk verschilt. 5

6 240 GJ per huishouden 99 GJ per persoon Elektriciteit 12% Voeding 17% Huishoudelijke inboedel 8% Aardgas 26% Woning 4% Kleding en Schoeisel 3% Hygiëne 2% Medische zorg 5% Direct Benzine 9% Transport 4% Scholing 2% Recreatie 8% Communicatie 0,4% Indirect Figuur 1: Het gemiddelde totale (directe plus indirecte) energiegebruik voor een huishouden of persoon in 1990, opgesplitst in hoofd-consumptiecategorieën. 350 GJ per capita 300 Changes consumer behaviour Index expenditures Efficiencyimprovements 150 Realisation excluding effciency improvements 100 Demographic and economic changes 50 Realisation Situation Year Figuur 2: Het totale energiegebruik per hoofd in de periode , en het verwachte energiegebruik voor de periode in het Global Competition scenario. NB: voor de periode is alleen het energiegebruik in 2030 berekend en niet dat voor tussenliggende jaren. 6

7 Trends verleden en toekomst Als gevolg van het toenemende (reële) inkomensniveau, is het energiegebruik dat nodig is voor consumptie de afgelopen vijftig jaar verdrievoudigd. Daarbij hebben veranderingen in de aard van de consumptie nauwelijks invloed gehad op het energiegebruik. Scenarioberekeningen wijzen uit dat bij een ongewijzigd overheidsbeleid de komende dertig jaar het energiegebruik per persoon met 30 tot 60% zal toenemen als gevolg van de toename van het reële inkomen. Dit ondanks de gunstige wijzigingen in de samenstelling van onze consumptie en efficiëntere apparaten en fabrieken, die het effect van de hogere consumptie afzwakken. Tot slot Er zijn indicaties dat een sociaal dilemma één van de redenen is waarom het voor consumenten lastig is hun consumptiepatroon aan te passen en zo het energiegebruik te verlagen. Een op consumenten georiënteerd energiebeleid zal het sociale dilemma moeten oplossen, bijvoorbeeld met prijsmaatregelen of met regelgeving. Zo kan de overheid het energiegebruik verlagen door bijvoorbeeld de keuze voor energiezuinige alternatieven makkelijker te maken of te eisen dat apparatuur aan hogere efficiëntie-eisen voldoet. Voor meer informatie kunt u contact op nemen met Kees Vringer, Milieu en Natuur Planburau, Bilthoven, tel of per Zijn proefschrift Analysis of the energy requirement for household consumption (Proefschrift Universiteit Utrecht. ISBN: ) is via te downloaden of op te vragen. 1.4 Kosten Kyoto hoger bij differentiatie van belastingdruk tussen huishoudens en bedrijven CPB Uit vrees voor verplaatsing van aantrekkelijke bedrijven naar andere landen, kiezen overheden lage energiebelastingen voor bedrijven. Het verschil in energiebelasting tussen bedrijven en gezinnen, dat daardoor vergroot wordt, brengt extra kosten met zich mee. Het uitvoeren van het Kyoto-protocol, dat een reductie van energiegebruik beoogt, pakt daardoor duurder uit dan tot nu toe gedacht. Dit is de conclusie van het CPB Discussion Paper 'Environmental Policy Competition and Differential Tax Treatment'. Het onderzoek betreft een theoretische analyse van overheidsoptreden wanneer bedrijven vrijelijk over de landsgrenzen kunnen bewegen en het Kyoto-protocol wordt ingevoerd. In het Kyotoprotocol zijn afspraken gemaakt over de reductie van broeikasgassen. Landen die het protocol ondertekenen hebben zich vastgelegd op een emissiereductie ten opzichte van het emissieniveau van Voor de EU-15 gaat het om een percentage van 8%, te bereiken tussen 2008 en De energiebelastingen voor bedrijven zijn in het algemeen lager dan voor huishoudens. Dit komt bijvoorbeeld doordat de accijns op diesel lager is dan die op benzine, terwijl diesel veel belangrijker is voor bedrijven dan voor huishoudens. Ook zijn energieprijzen voor bedrijven soms lager dan voor huishoudens, zoals de verschillende gasprijzen voor groot- en kleinverbruikers. De onderzoekers zoeken de verklaring in de concurrentie tussen overheden om aantrekkelijke bedrijven binnen te halen. Elke overheid kan door andere tarieven dan elders vast te stellen vervuilende bedrijven over de grens jagen ('not in my backyard') of juist naar het eigen land lokken ('omgekeerde dumping'). Het laatste motief heeft in de praktijk van het energiebeleid de overhand. 7

8 De relatief hoge energiebelasting voor huishoudens stimuleert gezinnen verder te gaan met energiebesparing dan bedrijven. Dat betekent dat huishoudens dure besparingsopties uitvoeren, terwijl bedrijven goedkopere opties laten liggen. Dat is niet efficiënt. Het Kyoto-protocol zal het verschil in belastingdruk tussen huishoudens en bedrijven vergroten tenzij er additionele afspraken gemaakt worden. Binnen het Kyoto-protocol moeten overheden immers een gegeven doelstelling behalen en kunnen zij met elkaar emissierechten verhandelen. Hoe ze dan de lasten over bedrijven en consumenten verdelen is volledig vrij. Bij de meeste schattingen van de kosten van het Kyoto-protocol wordt geen rekening gehouden met de neiging van overheden om het belastingverschil te vergroten. Wanneer wel rekening wordt gehouden met dit effect en de daarmee verbonden inefficiëntie, dan zullen de kosten van Kyoto hoger uitvallen. Afspraken zoals het Europese stelsel voor emissiehandel kunnen daarentegen voorkomen dat nationale overheden met elkaar concurreren. De overheden kunnen de prijs van emissies en energie (voor bedrijven in hun landen) niet langer afzonderlijk beïnvloeden. Ook dit is echter niet afdoende: overheden kunnen nog steeds de prikkel hebben om bedrijven relatief goedkoop emissierechten aan te bieden. Hiermee kunnen overheden nog steeds proberen bedrijfsactiviteiten naar het eigen land te lokken. CPB Discussion Paper 50, 'Environmental Policy Competition and Differential Tax Treatment', ISBN , is via als pdf bestand te downloaden. Nadere informatie bij Arjan Lejour, tel , of Dick Morks, tel Indicatoren voor landbouwbeleids-effectrapportages: casus multifunctionele rundvleesproductie European Centre for Nature Conservation Inleiding en doel van het onderzoek In 2004 startte een consortium van Europese onderzoeksinstituten het MEA-Scope project ( Microeconomische instrumenten voor effectrapportage van multifunctionele landbouw om het Europese Landbouw Model te implementeren ) voor Directoraat Generaal Onderzoek van de Europese Commissie. Het doel van het MEA-Scope project is de effecten van toekomstige veranderingen in landbouwbeleid op maatschappelijke, economische, milieu- en landschappelijke aspecten van multifunctionele rundvleesproductie te analyseren. De effecten worden met behulp van economische modellen geanalyseerd op boerenbedrijfsniveau en op landschappelijk niveau, voor zeven regio s in Europa (Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Hongarije, Italië, Polen en Slowakije). Aan het einde van het project (2007) zal een instrument ontwikkeld zijn, zogeheten landbouwbeleidseffectrapportages (LBERs), die Europese beleidsmakers de mogelijkheid geven te zien welke effecten toekomstige landbouwbeleidshervormingen hebben op plattelandsontwikkeling, milieu, natuur en sociale aspecten. Het ECNC (European Centre for Nature Conservation) is de enige Nederlandse partner in dit project. Om de effecten getalsmatig aan te kunnen tonen met de modellen heeft ECNC een lijst met indicatoren samengesteld. De focus van de lijst met indicatoren ligt op politiek relevante niet-handelsproducten (producten waarvoor geen prijs gegenereerd wordt in een markt), met betrekking tot multifunctionele rundvleesproductie. Een tweede deel van het onderzoek had als doel te analyseren welke indicatoren aanbevolen zouden kunnen worden voor LBER, en of de relevante gegevens beschikbaar zijn om een LBER met de aanbevolen indicatoren uit te voeren. Voor de methodologie van dit onderzoek wordt verwezen naar het onderaan dit artikel vermelde rapport. 8

9 Resultaten In tabel 1 staan de drie categorieën en subcategorieën waarin de indicatoren zijn geplaatst, na overleg met alle MEA-Scope partners. Tabel 1: Categorieen van indicatoren Categorieën maatschappelijke indicatoren Cultureel erfgoed Behoud van gebouwen/cultureel landschap Traditionele landbouwmethoden Sociale infrastructuur Bevolkingskenmerken Arbeid Dierenwelzijn Niet-landbouwactiviteiten Recreatie in plattelandsgebieden Gezond voedsel en voedselveiligheid Categorieën economische indicatoren Algemeen Inkomensindicatoren Plattelands ondernemerschap Categorieën milieu-indicatoren Algemeen Bedrijfspraktijken Energiegebruik Milieukwaliteit (bodem, water lucht), abiotisch Vervuiling en pesticidengebruik Bodemkwaliteit Luchtkwaliteit Waterkwaliteit Beschikbaarheid van water (Agro)biodiversiteit en leefgebied, biotisch Biodiversiteit Habitats Landschap en landgebruik Landschapsbeheer Landschapspatroon Landbouwsystemen (in beschermde gebieden) Graslandbeheer Verlaten van landbouwgrond Landschaps aangenaamheden In het onderzoeksrapport zijn de indicatoren weergegeven die aanbevolen worden voor LBER. De criteria voor het selecteren van de aanbevolen indicatoren zijn: informatie uit de literatuur, informatie van de MEA-Scope modelleurs, de voorkeur van de regionale partners, beleidsrelevantie en informatie uit andere projecten met betrekking tot multifunctionele landbouw. Naast de meer gangbare economische en abiotische indicatoren worden een aantal nieuwe indicatoren aanbevolen, die beter inzicht geven in de effecten van beleidshervormingen. Een voorbeeld van een aanbevolen indicator is specialisatie/diversificatie in de categorie economie. Deze indicator is interessant voor veel regio s omdat het veranderen van landbouwbeleid in de toekomst effect kan hebben op het inkomen van boeren dat verdiend wordt met de productie van landbouwproducten. Die boeren zullen dan misschien genoodzaakt zijn om andere activiteiten op hun bedrijf te starten. Voor deze indicator zijn echter nog niet genoeg regionale gegevens beschikbaar. Een andere aanbevolen indicator is traditionele landbouwmethodes in de categorie cultureel erfgoed. Deze indicator is moeilijk te meten, en er zijn weinig regionale gegevens beschikbaar. Deze indicator is aanbevolen omdat het interessant is te analyseren wat er gebeurt met traditionele (extensieve) landbouwmethodes als het lanbouwbeleid hervormd wordt. Misschien moeten boeren als reactie daarop hun productie intensiveren, wat effect kan hebben op bodem, water en landschapskwaliteit. Conclusies Economische en abiotische indicatoren worden tot nu toe het meest gebruikt voor effectrapportages. Biotische indicatoren zijn nog steeds moeilijk toe te passen in onderzoek omdat gegevens niet beschikbaar zijn. Maatschappelijke indicatoren zijn nog niet ver genoeg ontwikkeld om toegepast te kunnen worden in LBERs. Voor veel indicatoren zijn nog niet genoeg gegevens beschikbaar op de juiste schaal; vaak zijn gegevens alleen op nationale schaal aanwezig, terwijl regionale gegevens noodzakelijk zijn omdat regio s 9

10 erg van elkaar kunnen verschillen wat betreft effecten van landbouwbeleidsveranderingen. Dit gebrek aan gegevens zorgt ervoor dat modellen moeite hebben met het produceren van betekenisvolle resultaten en dat wezenlijke gevolgen van beleidshervormingen buiten zicht blijven. Daarom moeten de Europese Unie, en nationale en regionale beleidsmakers, prioriteit geven aan het verzamelen van de missende gegevens zodat effectrapportages in de toekomst beter uitgevoerd kunnen worden. Het rapport Indicators for the quantification of multifunctionality impacts (Y. Waarts, 2005, Series of Reports of the FP6 Research Project MEA-Scope, vol. 4) is te downloaden via Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Yuca Waarts, 1.6 Pesticidengebruik van transgene mais versus conventionele maisproductie Leerstoelgroep Milieueconomie en Natuurlijke Hulpbronnen, Wageningen Universiteit De productie van transgene gewassen kan leiden tot belangrijke baten, zowel maatschappelijk als voor de individuele boer. Voorbeelden van deze baten zijn onder andere hogere opbrengsten, een hogere productkwaliteit, en lagere productiekosten leidend tot lagere prijzen voor de consument. Echter, de belangrijkste claim die voorstanders van transgene producten aanvoeren is een daling van negatieve effecten op gezondheid en milieu door verminderd pesticidengebruik. Empirisch bewijs voor dit soort claims is echter schaars. Wageningen Universiteit heeft recent een empirisch onderzoek uitgevoerd als onderdeel van het ECOGEN project, gefinancierd in het kader van het Framework Programme 5 Quality of Life and Management of Living Resources van de Europese Unie. Op basis van proefvelddata hebben we informatie over pesticidengebruik voor transgene maïs en conventionele maïs gebruikt om de milieuimpact van beide te berekenen en met elkaar te vergelijken. In deze studie staan de effecten van pesticidengebruik voor Bacillus thuringiensis (Bt) maïs en herbicidentolerante (Ht) maïs en conventionele maïs centraal. Bt-maïs bevat een gen dat een gifstof maakt om de stengelboorder, een plaaginsect van maïs, te vernietigen. Herbicidentolerante gewassen zijn planten die bestand zijn tegen bepaalde onkruidverdelgers. Onze data voor Bt en conventionele maïs is afkomstig van proefvelden in Narbons, Frankrijk. Voor gegevens over herbicidengebruik baseren we ons op een eerdere studie van Gianessi et al. (2003) die milieutechnische en economische effecten van herbicideresistente gewassen in Europa hebben onderzocht. 1 De milieu-impact van pesticidengebruik hebben we gemeten door gebruik te maken van de Environmental Impact Quotient (EIQ), een index die in 1992 werd ontwikkeld door het New York State Institute for Integrated Pest Management (NYSIPM). De EIQ is ontstaan vanuit de theorie dat milieu- en gezondheidsinvloeden door pesticidengebruik worden bepaald door van de mate van toxiciteit en blootstelling aan deze stoffen. Bij het berekenen van de EIQ index wordt onderscheid gemaakt tussen effecten op landarbeiders, consumenten en ecologie (i.e., non-target organismen zoals vissen, vogels en insecten) respectievelijk. Voor elk van deze groepen wordt vervolgens een afzonderlijke score berekend, die aangeeft hoe schadelijk een bepaalde stof voor deze specifieke groep van organismen is. Bij elkaar opgeteld levert dit de EIQ op per actief ingrediënt van een pesticide. Echter, de totale milieu-impact van een pesticide zal afhangen van de totale hoeveelheid die men gebruikt. De EIQ wordt daarom nog eens vermenigvuldigd met het percentage actief ingrediënt dat een pesticideformule bevat (naast water, en niet-schadelijke hulpstoffen) en de totale dosis per hectare, resulterend in de totale milieueffectindex. 1 Gianessi, L., Sankula, S., and N. Reigner (2003) Plant Biotechnology: Potential Impact for Improving Pest Management in European Agriculture. Maize-Herbicide-Tolerant case Study. National Center for Food and Agricultural Policy. Washington, DC. 10

11 De resultaten voor Bt-maïs en conventionele maïs van de proefvelden zijn gepresenteerd in Tabel 1. Een combinatie van Lambda-cyhalothrine en Deltaméthrine wordt traditioneel veel gebruikt in de conventionele landbouw om de stengelboorder te vernietigen. Insect-resistente mais behoeft daarentegen geen additionele insectide en heeft daarom een EIQ van 0. De milieu-impact is wanneer we ons zuiver op pesticidengebruik baseren dus groter voor conventionele maïs dan voor de transgene gewassen. Tabel 1: Milieueffect-indices voor Bt-maïs en non-bt-maïs Behandelingsmethode Actief Ingrediënt (g/l) Dosis (l/ha) Field Rate EIQ Lambdacyhalothrine Insecticide tegen stengelboorder Deltaméthrine Insecticide tegen stengelboorder Totale milieuimpact 1.16 conventionele mais Totale milieuimpact Bt -maïs 0.00 Tabel 2 laat de resultaten zien voor Ht-maïs vergeleken met non-ht-maïs. Een combinatie van Acetochlor met Dichlormid, en Isoxflutole met Aclonifen wordt traditioneel gebruikt als onkruidverdelgers. Herbicide-tolerante maïs wordt behandeld met glufosinate. De resultaten laten hier wederom zien dat transgene maïs minder belastend is in termen van pesticidengebruik dan de traditionele variëteit. Tabel 2: Milieueffect-indices voor Ht-maïs en non-ht maïs Behandelingsmethode Actief Ingrediënt (g/l) Dosis (l/ha) Acétochlore Herbicide Dichlormid Herbicide Isoxaflutole Herbicide Aclonifen Herbicide Totale milieu- impact conventionele maïs Ht maïs (gebaseerd op data van Gianessi et al., 2003) Glufosinate 0.45Kg/ha Field Rate EIQ Herbicide Totale milieu- impact Ht maïs Conclusie Onze eenvoudige empirische studie heeft laten zien dat de milieu-impact met betrekking tot pesticidengebruik groter is voor conventionele maïs dan voor haar transgene variëteiten. Voor Bt-maïs is dit echter een triviaal resultaat. Immers, de Bt-variant vereist geen additionele insecticidenbehandeling tegen de stengelboorder en zal daarom altijd een gunstigere impact laten zien dan de non-bt-maïs. Daarnaast is het mogelijk dat ook non-bt mais een EIQ score van 0 krijgt. De non-bt maïs op het proefveld is dan wèl behandeld met insecticide, de praktijk wijst echter anders uit. Veel boeren, voornamelijk in de mediterrane gebieden van Europa, besluiten vaak maïs helemaal niet te behandelen tegen stengelboorders. De kosten van schade die de boer heeft als hij niets doet zijn namelijk kleiner dan die van behandelen met dure insecticiden. De resultaten voor Ht vergeleken met non-ht maïs liggen minder voor de hand. Ht-mais is tolerant voor een bepaalde vorm van herbicide, en wordt dus wèl behandeld. Echter, het totale gebruik van glufosinate 11

12 blijkt veel minder schadelijk te zijn dan traditionele herbiciden. De uitkomsten van deze studie worden evenwel pas van belang wanneer ze gebruikt worden in onze exante economische analyse, waarin de sociaal-economische kosten en baten van transgene maïs worden bepaald. Indien het verbouwen van transgene gewassen namelijk positieve effecten door verminderd en veranderd pesticidengebruik op gezondheid en biodiversiteit oplevert, evenals hogere opbrengsten voor de boer, hebben we te maken met zogenoemde omkeerbare (reversibele) en onomkeerbare (irreversibele) baten. Deze baten moeten worden meegenomen in de overweging transgene gewassen al dan niet te gaan produceren in de EU. De eerste resultaten van het vervolgonderzoek laten zien dat de maatschappelijke onomkeerbare baten van Bt-maïs zeer gering zijn. De omkeerbare baten variëren per land maar zijn voor de EU gemiddeld EUR per ha. De belangrijke vraag is nu of de ex-ante kosten van extra maatregelen (bijvoorbeeld afstand tot velden waar non-transgene gewassen worden verbouwd) die moeten worden genomen om naast conventionele en biologische maïs ook Bt-maïs te kunnen produceren in de EU, de baten zullen overtreffen of niet. Het eindrapport van dit onderzoek zal in juni 2006 gereed zijn. Inlichtingen over dit project zijn verkrijgbaar bij of 1.7 Overijssel (kans)rijk in het groen KPMG Natuur en Economie KPMG Natuur en Economie heeft een onderzoek uitgevoerd naar de bijdrage van natuur en landschap voor de Overijsselse economie. Uit het onderzoek blijkt dat de groene economie voor Overijssel een factor van belang is. Binnen het onderzoek is een onderscheid gemaakt tussen de economie van natuur en landschap en de plattelandseconomie. Beide zijn letterlijk in kaart gebracht. Het rapport is dan ook vormgegeven in de vorm van een atlas. De methodiek gaat uit van 3 stappen: 1 Inventarisatie van de (economische) functies van natuur en landschap Elk natuurgebied draagt bij aan verschillende functies, zoals recreatie en toerisme, wonen, werken, volksgezondheid en natuurbehoud. Met een scherp beeld van deze functies is het mogelijk de stap te maken naar de actoren die achter deze functies schuilgaan c.q. die een economisch belang hebben bij de aanwezigheid van het natuurgebied. 2. Inventarisatie actoren met een financieel belang in en rond een natuurgebied In en rondom een natuurgebied hebben veel actoren belang bij de aanwezigheid van het natuurgebied. Deze belanghebbende actoren variëren van bezoekers, bewoners, gebiedseigenaren, terreinbeheerders, ondernemers tot de (lokale) overheden. Van deze groep actoren heeft een deel ook een financieel belang bij het natuurgebied, namelijk de gebiedseigenaren, terreinbeheerders, ondernemers en de gemeenten. Allen hebben zij inkomsten die te relateren zijn aan natuur en landschap. 3. Inventarisatie geldstromen en overige effecten Wanneer de functies van het gebied en de bijbehorende actoren binnen en buiten het gebied bekend zijn, is het zaak de geldstromen inzichtelijk te maken die in relatie kunnen worden gebracht met deze actoren. Hierbij geldt de volgende driedeling: a. directe geldstromen: kosten en opbrengsten van het natuurgebied en landschap; b. indirecte geldstromen: dit zijn de geldstromen die niet direct het gevolg zijn van natuur en 12

13 landschap, maar daarmee wel een duidelijke relatie hebben. Hierbij maken wij onderscheid tussen: Eerste orde bestedingseffect: het effect van de door consumenten gedane bestedingen bij ondernemers in het afgebakende gebied; Tweede orde bestedingseffect: het effect van door ondernemers gedane bestedingen bij toeleverende bedrijven; Derde orde: de afdrachten tot de indirecte bestedingseffecten. Dit zijn de belastingen die ondernemers betalen aan de lokale overheid (OZB, toeristenbelasting etc.). c. overige effecten: deze factoren behelzen weliswaar geen geldstroom, maar hun (economisch) effect is van dusdanig belang dat deze factoren bij het onderzoek zijn betrokken. Dit zijn factoren die op dit moment niet direct een geldwaarde in zich hebben, maar wel een waardevolle relatie met het aanwezige natuurgebied en het landschap, bijvoorbeeld de esthetische waarde van natuur en landschap, maar ook een regulatiefunctie als het vastleggen van fijn stof. De toedeling Voor de ondernemers is de relatie met natuur en landschap een indirecte: de bezoekers van het natuurgebied komen voor het natuurgebied maar doen ondertussen ook allerlei bestedingen in het gebied, bijvoorbeeld bij de plaatselijke horeca. De geldstroom die hierdoor ontstaat wordt gerangschikt als indirecte geldstroom. Een deel van de omzet van deze ondernemingen is toe te rekenen aan het natuurgebied, waarbij voor de detailhandel een toerekeningspercentage van 10 procent geldt, voor de horeca 80 procent en voor de overige 100 procent. Deze 100 procent toewijzing is gebaseerd op het elimineren van die bedrijven en instellingen die geen directe relatie hebben met natuur en landschap. De resultaten De economie van natuur en landschap heeft bijvoorbeeld een totaalomzet van 528,1 miljoen. Dat zijn de geldstromen c.q. opbrengsten die direct te maken hebben met natuur en landschap. In totaal betreft het ca arbeidsplaatsen. Daar komen nog 13,2 miljoen bij aan vermeden kosten voor het zuiveren van water en voor het opslaan van CO 2 door de bossen. Ook de gemeenten profiteren van dergelijke geldstromen, bijvoorbeeld in de vorm van toeristenbelasting. In Overijssel gaat het dan om een bedrag van 2,2 miljoen. Verder wordt ook duidelijk dat huizen in de groene ruimte meer waard zijn dan in het stedelijk gebied. In dit eerste scenario is de productiefunctie van de landbouw niet opgenomen. Doen we dat wel dan krijgen we de economie van het platteland, en die ziet er heel anders uit. De totale omzet in deze variant van alle bedrijfstakken bedraagt 3,7 miljard en dat leidt tot arbeidsplaatsen. Daarmee wordt duidelijk dat de landbouw de drager is van het buitengebied en zeker van de witte gebieden. Witte gebieden liggen buiten de ecologische hoofdstructuur en er worden in het algemeen weinig middelen voor natuur- en landschapsbeheer beschikbaar gesteld. Voor de gemeente Hardenberg is in een pilot uitgewerkt hoe een investering in groene en blauwe diensten zou kunnen uitpakken voor de lokale economie. Op basis van een investering van 5 miljoen blijft het aantal arbeidsplaatsen in de landbouwsector gehandhaafd en komen er circa 4,2 FTE bij in andere sectoren. Het aantal nieuwe banen is niet zo groot, maar het behoud van het aantal banen in het buitengebied geeft wel aan dat deze kwaliteitsimpuls voor het landschap ook moet worden gezien als en impuls voor de lokale economie. Het onderzoek is op te vragen bij de heer Paul Scholte Albers en mevrouw Nettie Aarnink van de provincie Overijssel ( ). Nadere informatie: Tom Bade (KPMG), tel of Dirk Faber (KPMG), tel

14 BEDRIJFSLEVEN 1.8 Duurzaamheid en financiële instellingen Rijksuniversiteit Groningen Op 17 januari jl. hield Bert Scholtens zijn inaugurele rede. Hij is bijzonder hoogleraar Duurzaamheid en Financiële Instellingen aan de Economische Faculteit van de Rijksuniversiteit Groningen. Veel traditionele activiteiten van financiële instellingen en traditionele financiële producten leiden nogal eens tot schade voor het milieu en tot aantasting van sociale verhoudingen. Meestal komt dat door de bezigheden van de ondernemingen en projecten die door de instellingen gefinancierd of verzekerd worden. Aan de hand van verschillende voorbeelden blijkt evenwel dat innovaties bij financiële instellingen, zoals duurzaam beleggen, het hanteren van de Equator Principes en de groene autoverzekering, desalniettemin een nuttige bijdrage zouden kunnen leveren aan een duurzamere economische ontwikkeling. Duurzaam beleggen is het rekening houden met sociale, ethische en milieu-aspecten bij het nemen van beleggingsbeslissingen. Het blijkt dat de resultaten en risico s van duurzame beleggingen vergelijkbaar zijn met die van beleggingen waarbij géén rekening gehouden wordt met duurzaamheid. Mogelijk komt dat doordat die twee soorten nog erg op elkaar lijken. De manier waarop banken nu duurzaamheid meten is nog weinig onderscheidend. De meeste kiezen voor de beste of minst slechte bedrijven uit een sector. Ze hanteren weinig criteria waardoor bedrijven zouden kunnen afvallen. De samenstelling van de meeste duurzame en traditionele beleggingsfondsen verschilt hierdoor nauwelijks van elkaar. De Equator Principes zijn door financiële instellingen opgestelde vrijwillige richtlijnen om hun sociale en milieuverantwoordelijkheden te vergroten bij de financiering van projecten in met name ontwikkelingslanden. De principes richten zich vooral op de negatieve externe effecten van projectfinanciering. Daarbij bestaan grote risico s voor het milieu en de sociale structuur. Een tekortkoming van de Equator Principes is dat de inzichtelijkheid van de projecten op dit moment niet voldoende is om te kunnen nagaan of de financiële instellingen de principes ook echt naleven. De Equator-instellingen blijken groter en kapitaalkrachtiger dan andere banken, maar andere karakteristieken van hun balans en resultaten verschillen niet. Qua duurzaamheidsbeleid wijken ze in positieve zin sterk af: hun milieubeleid is beter, ze hebben een beter sociaal beleid, gaan beter om met klanten en zijn meer maatschappelijk betrokken. Een andere bevinding is dat aandeelhouders niet negatief reageren als een bank meldt de Equator Principes te onderschrijven. Dat impliceert dat ze verwachten dat het hanteren van die richtlijnen geen negatieve gevolgen heeft voor de waarde van het bedrijf. Het derde voorbeeld is de groene autoverzekeringspolis. Hierbij vinden reparaties plaats met gebruikte onderdelen in plaats van nieuwe. Bij schade wordt de auto door geselecteerde schadeherstelbedrijven gerepareerd, met uitsluitend gebruikte originele onderdelen die in goede staat verkeren en die niet ouder zijn dan de te herstellen auto. Met de groene autopolis wordt bespaard op materialen en energie. De aanbieders van de groene autopolis hebben er slechts een beperkt marktaandeel mee weten te verwerven. Dat lijkt gek, want het is goedkoper en ook nog beter voor het milieu. Hoe kan dat? Prijs en milieu zijn blijkbaar niet de enige zaken waar een consument op let bij het afsluiten van een autoverzekering. Verder wordt geïnventariseerd hoe financiële instellingen een rol kunnen spelen bij het opvangen van de gevolgen van klimaatveranderingen. Naast gebruikelijke Kyoto-instrumenten, emissiehandel en carbon credits, projecten en de traditionele verzekeringsinstrumenten belicht Scholtens o.a. diverse financiële innovaties, zoals weerderivaten. Deze weerderivaten leggen een verbinding tussen de zeer omvangrijke 14

15 financiële markten en de klimaatrisico s. Banken, verzekeraars en pensioenfondsen beheren enorme vermogens. In het zogenaamde Carbon Disclosure Project eisen 155 van hen van de grootste internationale bedrijven dat die laten zien hoeveel CO 2 zij uitstoten, welke klimaatrisico s ze lopen en wat die bedrijven doen om de risico s te beheersen. Steeds meer financiële instellingen sluiten zich bij dit project aan. Zo prikkelen financiële instellingen de bedrijven tot maatschappelijk verantwoord ondernemen. De conclusie is dat, als vermogensverschaffers en risicomanagers bij uitstek, van de financiële instellingen en markten kan en mag worden verwacht dat zij een substantiële bijdrage leveren aan het verduurzamen van de economie en dat zij de mogelijke financiële gevolgen van klimaatveranderingen mede kunnen helpen opvangen. Voor nadere informatie: Bert Scholtens, Faculteit der Economische Wetenschappen, Postbus 800, 9700 AV Groningen, tel , LITERATUUR Xander Olsthoorn en Anna J. Wieczorek (red.): Understanding Industrial Transformation. Views from Different Disciplines. In dit boek wordt het begrip industrial transformation vanuit verschillende disciplines benaderd. Drie van de elf hoofdstukken zijn vanuit een economische invalshoek geschreven. Het gaat daarbij respectievelijk om ecologisch-economische, evolutionair-economische en neoklassieke benaderingen. Springer, 2006, ISBN Frank Wijen, Kees Zoeteman en Jan Pieters (red.): A Handbook of Globalisation and Environmental Policy. In dit boek wordt de relatie tussen mondialisering en milieubeleid op uiteenlopende manieren belicht. Het besteedt ondermeer aandacht aan concepten en recente ontwikkelingen, aan verschillende maatschappelijke gezichtspunten (o.a. van bedrijfsleven en ngo s) en aan diverse casestudies. Ook wordt ingegaan op de rol van nationale overheden bij de vormgeving van mondiaal milieubeleid. Edward Elgar, 2005, ISBN OECD: Cost-Benefit Analysis and the Environment. Recent Developments. Deze publicatie is tot stand gekomen op initiatief van de in september 2005 overleden David Pearce. Het boek behandelt de meest recente conceptuele en methodologische ontwikkelingen op het gebied van kosten-batenanalyse en milieu. Er wordt aandacht besteed aan de wijze waarop kosten en baten worden bepaald en in geld kunnen worden uitgedrukt, aan de manier waarop rekening kan worden gehouden met effecten op toekomstige generaties en onomkeerbare veranderingen, en aan de vraag hoe kwesties betreffende rechtvaardigheid en duurzaamheid bij kosten-batenanalyse betrokken kunnen worden. OECD, Parijs, 2006, ISBN Het Instituut voor Milieuvraagstukken van de VU (IVM) is begonnen met een nieuwe, multidisciplinaire reeks wetenschappelijke working papers. Deze zijn als pdf-bestand te downloaden van de IVM-website (http://www.ivm.falw.vu.nl/research_output/index.cfm). Eén van de eerste vier papers (06/03) is geschreven door Marjan Hofkes en Rob Dellink en getiteld Towards more efficient national climate policy: a dynamic CGE analysis. Hierin wordt met behulp van een dynamisch toegepast algemeenevenwichtsmodel aangetoond dat in het Nederlandse klimaatbeleid aanzienlijke kostenreducties te bereiken zijn door (i) aan de vervuilers flexibiliteit te geven in de timing van hun emissiereducties en (ii) 15

16 het klimaatbeleid te integreren met ander beleid, zodat de benodigde herstructurering van de economie geoptimaliseerd kan worden. AGENDA Op donderdag 2 maart 2006 houdt prof. Dr. F.G.H. Berkhout zijn oratie met de titel Innovation and the quality of life. Frans Berkhout is benoemd tot hoogleraar innovatie en duurzaamheid aan de Vrije Universiteit en is tevens directeur van het Instituut voor Milieuvraagstukken van de VU. Aanvang uur in de aula van de VU, De Boelelaan 1105 in Amsterdam. De Interuniversitaire Commissie Milieuwetenschappen (ICM) van de Vereniging van Universiteiten (VSNU) organiseert twee workshops met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven, overheden, kennisinstituten, adviesbureaus en milieu- en ontwikkelingsorganisaties waar milieuwetenschappers na hun opleiding aan de slag gaan. Tijdens de workshops kan men van gedachten wisselen over de kwaliteiten waarover afgestudeerden voor het werk in deze organisaties met betrekking tot milieuvraagstukken en milieumanagement moeten beschikken. Op basis hiervan kunnen de betrokken opleidingen de kwaliteit en inhoud van hun opleidingen verbeteren. De workshops vinden plaats op donderdag 9 en vrijdag 10 maart 2006 van tot uur in het beleidslaboratorium van de Universiteit Utrecht (zie voor adres en routebeschrijving ). Aanmelding per e- mail bij Ingrid Visseren, Van mei 2006 wordt in Wageningen een internationaal congres gehouden onde de titel Economics of Poverty, Environment and Natural Resource Use. Het congres is bedoeld als een forum voor studies op het gebied van de relatie tussen armoede en milieu, zowel op micro- als op macroniveau. Ook vormt het een platform voor discussies over Noord-Zuid-relaties in internationale handel en milieuverdragen. Inzichten uit theoretische modellen en empirische studies kunnen bijdragen aan beleid voor het bestrijden van armoede en een beter beheer van hulpbronnen. Er zal aandacht worden besteed aan de rol van milieubeleid voor de locatiekeuze van economische activiteiten, het weglekken van vervuiling van geïndustrialiseerde naar ontwikkelingslanden, en de internationale handel in afval. Tevens biedt het congres gelegenheid tot het formuleren van beleid en strategieën met betrekking tot lokale en internationale rechtvaardigheid en goed bestuur. Nadere informatie is te vinden op de website Van 28 t/m 30 juni 2006 vindt in Egmond aan Zee het tweede internationale congres over Quantified Eco-efficiency Analysis for Sustainability plaats, georganiseerd door het CML van de Universiteit Leiden en Kobe University. Tijdens dit congres zal het begrip eco-efficiency verder worden uitgediept en zal worden gekeken naar de toepassing ervan in de industrie en naar de meest effectieve vormen van beleid ter bevordering van eco-efficiency. Zie Van 3 t/m 7 juli 2006 wordt in Kyoto (Japan) het derde World Congress of Environmental and Resource Economists gehouden. Zie 16

17 MEDEDELINGEN Ron Wit werkt sinds 1 januari j.l. als teammanager Klimaat en Economie bij de Stichting Natuur en Milieu in Utrecht. Voorheen werkte hij als Manager Economie bij CE in Delft. Erwin Bulte is benoemd tot hoogleraar Environmental and Natural Resource Economics aan de Universiteit van Tilburg. Op 16 december 2005 heeft hij zijn oratie uitgesproken met als titel Towards a new green revolution: nature pays, but who pays for nature?. COLOFON Nieuwsbrief Milieu & Economie is te vinden op website Eindredactie: Frans Oosterhuis Instituut voor Milieuvraagstukken (IVM) Vrije Universiteit De Boelelaan HV Amsterdam Telefoon: (020) Fax: (020) Verschijnt 5x per jaar ISSN Auteursrecht voorbehouden Redactie: Ir. M. Bovy IMSA Amsterdam Dr. R.B. Dellink WUR Dr. J.Faber CE Drs. O.J. van Gerwen MNP Dr. R. Hoevenagel EIM Dr. S. Kruitwagen MNP L. De Nocker VITO Drs. F.H. Oosterhuis IVM-VU Amsterdam Ir. M.H.A. Wind Eco-consult Environmental Economics Artikelen zonder bronvermelding zijn gebaseerd op eigen nieuwsgaring van de redactie. Hoewel de redactie streeft naar betrouwbaarheid, kan zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele onjuistheden in de gepubliceerde informatie. 17

Samenvatting. 1 Inleiding

Samenvatting. 1 Inleiding Samenvatting 1 Inleiding Door te consumeren verbruiken mensen energie. Er wordt niet alleen direct energie verbruikt in de vorm van aardgas, elektriciteit of benzine, maar er wordt ook indirect energie

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen

Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen Vrije Universiteit Seminar Netwerk Groene Groei 8 september 2015, Den Haag Netwerk Groene Groei

Nadere informatie

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 1. Inleiding De laatste maanden is er hard gewerkt aan enkele SEFIRA werkpakketten. Onder de leiding van de universiteit van Urbino werd een theoretisch en

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995

Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Tijdreeks huishoudelijke energieconsumptie 1980-1995 Notitie in opdracht van het RIVM Kees Vringer. Vakgroep Natuurwetenschappen en Samenleving (NW&S). Universiteit Utrecht. Utrecht, Mei 1998. Nummer:

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 1. Inleiding Klimaatverandering is een urgent probleem waarmee de samenleving vrijwel dagelijks wordt geconfronteerd. De Conventie voor Klimaatverandering van de Verenigde Naties

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf. Theo Aalbers en Kees Vringer

Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf. Theo Aalbers en Kees Vringer Maatschappelijke verantwoord ondernemen door het Midden en KleinBedrijf Theo Aalbers en Kees Vringer Samenvatting Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) is belangrijk voor het Midden en KleinBedrijf

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste

Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste Vermeden broeikaseffect door recycling van e-waste 29-214 Datum: 27 juli 215 Versie: 1.1 In opdracht van: Opgesteld door: Hendrik Bijker Wecycle Laura Golsteijn Marisa Vieira Dit rapport is geschreven

Nadere informatie

Instrumentkeuze in het milieubeleid

Instrumentkeuze in het milieubeleid Instrumentkeuze in het milieubeleid Theorie en 25 jaar praktijk Netwerk Groene Groei Den Haag, 8 december 2015 Carl Koopmans (SEO Economisch Onderzoek, Vrije Universiteit) www.seo.nl c.koopmans@seo.nl

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Inleiding. Doelstelling

Inleiding. Doelstelling 25 Inleiding Marleen Van Steertegem, MIRA-team, VMM Myriam Dumortier, NARA, INBO Doelstelling De samenleving wordt complexer, en verandert steeds sneller. Het beleid kan zich niet uitsluitend baseren op

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011

Energiebesparing, geliefd en genegeerd. Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Energiebesparing, geliefd en genegeerd Colloquium Beleidsstudies Piet Boonekamp, 28 oktober 2011 Aan de orde Verbruiktrends Wat is besparing Waarom besparen? Stimulering besparing Bereikte besparing Wat

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0143 TOELICHTING 14 AFTOPPING 1 Convenant tekst In Artikel 6, lid 6 van het convenant wordt gesteld: Indien de in de leden 2, 3 en 4 genoemde maatregelen tot gevolgen

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE

VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE VOETAFDRUKKEN VAN NEDERLANDSE CONSUMPTIE De ecologische effecten van Nederlandse consumptie in het buitenland PBL-Notitie Trudy Rood, Harry Wilting en Aldert Hanemaaijer 22 januari 2016 Colofon Voetafdrukken

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25%

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Inleiding Deze bijlage bevat de effecten van een mogelijke verhoging van de energiebelasting (EB) op aardgas in de

Nadere informatie

EU subsidies voor KRW opgaven

EU subsidies voor KRW opgaven EU subsidies voor KRW opgaven Themabijeenkomst op 26 november 2015 Govert Kamperman en Wimjan van der Heijden Waar staan we bij stil Kerndoelstellingen Europa Europa 2020-strategie EU subsidies, waar begint

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

Presentatie netwerkbijeenkomst Nebafa 2013

Presentatie netwerkbijeenkomst Nebafa 2013 Presentatie netwerkbijeenkomst Nebafa 2013 Korte profielschets Familiebedrijf sinds 1846, 180 aandeelhouders Verkoop van merkenpositie aan Dr Oekter in 2000 Actief in vermarkting van flour based technology

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo 2010 - I

Eindexamen economie vwo 2010 - I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit

Nadere informatie

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit.

Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit Open Teelt en Veehouderij (LOTV) op de waterkwaliteit. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling/RIZA Samenvatting van: Effecten van het Lozingenbesluit

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

S A U S R R A O E. Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen

S A U S R R A O E. Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen S R L G S A H R R U T Y O U A E E D R A F O R A S Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen Eolus Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen Het programma Eolus beantwoordt

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

MILIEUEFFECTEN VAN DE BEGROTINGSAFSPRAKEN 2014

MILIEUEFFECTEN VAN DE BEGROTINGSAFSPRAKEN 2014 MILIEUEFFECTEN VAN DE BEGROTINGSAFSPRAKEN 2014 Verkenning voor de Motie-Klaver Gerben Geilenkirchen Jordy van Meerkerk 20 maart 2014 Inhoud 1 Inleiding 5 2 Beschrijving van de maatregelen 6 2.1 Aanscherping

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft Minder emissies, betere bereikbaarheid Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft CE Delft Onafhankelijk, not-for-profit consultancy, opgericht in 1978 Ca. 40 medewerkers

Nadere informatie

Vlaams afval- en materialencongres 6 april

Vlaams afval- en materialencongres 6 april Vlaams afval- en materialencongres 6 april Erik de Baedts Directeur NVRD President MWE Board member ISWA Strategisch omgaan met grondstoffen Nederlandse vereniging van gemeenten ogv afvalbeheer & reiniging

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

3. Investeringen. 3.1 Energie-investeringsaftrek (EIA)

3. Investeringen. 3.1 Energie-investeringsaftrek (EIA) 3. Investeringen 3.1 Energie-investeringsaftrek (EIA) Met de EIA stimuleert het ministerie van Economische Zaken de aanschaf van bedrijfsmiddelen door ondernemingen die leiden tot energiebesparing of de

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 576 Natuurbeleid Nr. 17 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Macro-economie van offshore wind-energie

Macro-economie van offshore wind-energie Macro-economie van offshore wind-energie Windkracht14 World Trade Center, Rotterdam 22/01/2014 David de Jager Stelling > De (potentiële) economische waarde van de Nederlandse toeleverende economische sectoren

Nadere informatie

De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1. René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl

De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1. René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1 René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl Sinds giften aan culturele instellingen fiscaal gezien aantrekkelijker zijn geworden,

Nadere informatie

Energieverzorging Nederland

Energieverzorging Nederland Energieverzorging Nederland Naar een Duurzame Samenleving (VROM) Vanuit een internationaal geaccordeerde basis voor 2050 Standpunt Nederlandse overheid : 100% CO2 -reductie Standpunt van de G8: 80 % CO2

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

- Effectief Klimaatbeleid -

- Effectief Klimaatbeleid - - Effectief Klimaatbeleid - In opdracht van CE-Delft 18.0177 November 2008 Trendbox BV Inhoud Inleiding Doelstelling en onderzoeksopzet Doelgroep en steekproefverantwoording Veldwerk en rapportage Conclusies

Nadere informatie

Bedrijfsopvolgingsregelingen voor het familiebedrijf onder druk

Bedrijfsopvolgingsregelingen voor het familiebedrijf onder druk Spotlight Bedrijfsopvolgingsregelingen voor het familiebedrijf onder druk Renate de Lange - Family Business/Private Wealth, Tax & Human Resource Services Jan Nieuwenhuizen - Family Business/Private Wealth,

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Energiebesparing in de bouw

Energiebesparing in de bouw Energiebesparing in de bouw - Overheidsbeleid - Wettelijke kaders - Praktische omzetting Bijdragen van: ing. W.Baartman ir. J.Ouwehand Wetgeving en overheidsbeleid Transitie naar een duurzame energiehuishouding

Nadere informatie

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september De praktijk van vergroenen van belastingen Milieunetwerk GroenLinks, 16 september CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

Windenergie in Horst aan de Maas

Windenergie in Horst aan de Maas Windenergie in Horst aan de Maas J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw De opgave is groot De Rijksoverheid streeft naar een energieneutrale bebouwde omgeving in 2050. Op weg daar naar toe is de ambitie

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties

ASN Bank Issuepaper. Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties november 2012 2 A Samenvatting In deze ASN Bank Issuepaper Staatsobligaties komen aan bod: A Samenvatting B Inleiding C Selectiecriteria

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie