Verborgen dimensies in een virtueel heelal

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verborgen dimensies in een virtueel heelal"

Transcriptie

1 Verborgen dimensies in een virtueel heelal

2 Inleiding! Probleem in de Natuurkunde:! Relativiteits theorie werkt alleen als kwantum effecten nihil zijn (klassieke benadering).! Kwantum Mechanica werkt alleen als gravitatie zwak is! Er is geen theorie die beschrijft wat gebeurt op hele kleine afstanden waar zowel zwaartekracht als kwantum effecten optreden.! Afstanden niet alleen kleiner dan atomen,! maar ook kleiner dan atoomkernen! Oftewel op afstanden waarop subatomaire deeltjes tegen of in elkaar gedrukt worden en gravitatie plotseling heel groot wordt Planck schaal: L p = G! c 3 =10 35 m! Newton en Einstein nooit aangetoond op schalen kleiner dan 1 micrometer.! Praktische voorbeelden: Zwarte gaten en oerknal! Zwaartekracht erg klein vergeleken met andere krachten (Electromagnetische-, zwakke kern- en sterke kernkracht)

3 Standaard model 1

4 Standaard model 2

5 Standaard model 3

6 Standaard model 4! Kwantumveldentheorie:! elk type deeltjes hebben een eigen veld; een subatomair deeltje is een pakketje (kwantum) energie uit dat veld! Met kwantumveldentheorie kunnen alle interacties en alle bewegingen van deeltjes uit het standaard model exact worden berekend

7 Standaard model 5 Resultante van alle deeltjes in proton is altijd uud van complementaire kleuren Massa van uud quarks slechts 2% massa proton kwantum mechanica: Impuls v/e deeltje omgekeerd evenredig met ruimte waarin deeltje is opgesloten. ΔxΔp! 2 Δp! 2Δx Ruimte binnen proton zo klein dat de deeltjes bijna lichtsnelheid moeten hebben Energie uud door de bewegingsenergie veel groter dan energie die hoort bij rustmassa. E 2 = m 2 v 4 + m 2 c 4 Kleine afstanden op deze schaal corresponderen dus met hogere energieën en dus hogere massa s

8 Snelweg door Grote Woestijn Zoals hiervoor afgeleid: hoe kleiner de afstanden des te groter de energie en dus de massa. Het standaard model is wiskundig volledig consistent; ALLES klopt!! Maar wel met 29 constantes die precies juist zijn. Maar waarom juist die waardes? kwantummechanica geeft kansdichtheidsfuncties die 100% overeenkomen met werkelijkheid, maar het blijven kansen Is er een onderliggende deterministische theorie? Gerard t Hooft is hiernaar op zoek van wel op niveau planckeenheden Bij MeV (10-35 m) worden EM-, zwakke en sterke kernkracht even sterk en wordt de zwaartekracht sterker dan alle andere krachten De bijbehorende planckmassa is 21 microgram (een suikerkorreltje). Dit betekent dat als de de positie van een deeltje met 1 plancklengte wil bepalen zijn massa tgv zijn bewegingen zo groot wordt als de planck massa. Dat leidt tot enorme zwaartekracht effecten.

9 Zwaartekracht! Bij kleine structuren nabij planckschaal wordt de zwaartekracht zo sterk dat uikomsten onzinnig worden.! Newton:! Maar volgens Einstein krommen dan ook de ruimte en tijd zodanig dat het onhanteerbare begrippen worden. F = G M 1.M 2 r 2 = 6, = N! Dit zet hele natuurkunde op zijn kop! Dit leidt tot niet-renormeerbare oneindigheden! Zolang de kromming beperkt blijft kan er wiskundig nog mee gerekend worden (kwantumzwaartekracht). Daaruit volgt het bestaan van gravitonen: deeltjes met spin 2 en massa 0.! Bij afmetingen kleiner dan de planckeenheden blijkt ruimtetijd ophouden te bestaan.! In traditionele deeltjes fysica waren deeltjes puntmassa s, dat betekent veel oneindigheden die meestel (maar niet altijd) met kunstgrepen (supersymmetrie) renormeerbaar waren maar dit ging niet op bij meer dan 4 dimensies.! De onmogelijkheid om kwantumfysica en de zwaartekracht samen te voegen betekent dat we verschijnselen zoals zwarte gaten en oerknal niet adequaat kunnen bestuderen.! ER IS DUS EEN NIEUWE THEORIE NODIG DIE DEELTJESFSYSICA EN ZWAARTEKRACHT WEL KAN COMBINEREN. EEN SERIEUZE KANDIDAAT HIERVOOR IS DE SNAARTHEORIE!!!

10 Dimensies Het aantal coördinaten benodigd om een positie eenduidig vast te leggen bepaalt het aantal dimensies

11 Dimensies (3) Van grote afstand is een tuinslang 1dimensionaal.! a Voor een mier die op de binnenwand leeft van de tuinslang is de omgeving 2 dimensionaal. Voor een fruitvlieg die in de tuinslang vliegt is zijn wereld een drie dimensionale ruimte omsloten door een twee dimensionaal membraan. ALS EEN DIMENSIE VEEL KLEINER IS OPGEROLD DAN HET ONDERSCHEIDEND VERMOGEN VAN DE WAARNEMER IS DEZE ONZICHTBAAR!

12 Dimensies (4) Als een bol door een vlak beweegt, zou een tweedimension ale waarnemer een schijf zien. Alle schijven in de loop der tijd vormen samen de bol.

13 Dimensies (5) Opp aarde is een gekromd 2 dimensionaal vlak (vroeger aarde plat). Vanaf noordpool in vele richtingen naar zuiden, maar men komt altijd samen op zuidpool. Dit is in een 2 dimensionale wereld bewijs dat aardopp gekromd is. Op plat opp zou men nooit meer samenkomen

14 Snaartheorie (1)! Wat is snaartheorie:! Beschrijft alle fundamentele krachten en materie in een compleet mathematisch systeem.! Alle deeltjes zijn snaren oftewel draadjes trillende energie.! Snaren hebben afmetingen in orde van grootte van de Planck-schaal! Er zijn open en gesloten snaren (=open snaar waarbij eindpunten samenvallen)! Lengte snaar en spanning snaar bepalen massa en lading van het deeltje en dus het type deeltje.! Snaar die trilt heeft meer energie en dus meer massa.! Snaren die verschillend trillen zien we als verschillende deeltjes! Snaren kunnen trillen in 9 dimensies, waarvan 6 opgerold.

15 Snaartheorie (2)! Supersnaartheorie reduceert aantal dimensies tot 10! Alleen bij 9 ruimtedimensies + 1 tijddimensie worden onmogelijke uitkomsten (zoals kansen>1, fotonen met massa) geëlimineerd.! Er zijn 5 belangrijke maar verschillende snaartheorieën.! In 1995 Second String Revolution!! Alle 5 snaartheorieën blijken onder te brengen in een overkoepelende fundamentele snaartheorie (M-theorie). Als de koppelingsconstante (kans op interactie tussen 2 snaren) binnen een snaartheorie te groot wordt gaat die snaartheorie gaat over een in andere snaartheorie met een kleine koppelingsconstante. Alle snaartheorieën bleken dus gekoppeld Alle onderliggende snaartheorieën beschrijven een specifieke situatie en leveren consistente resultaten.! Overkoepelende M-Theorie kent 11 ruimtetijd dimensies. Als je 1 van de 11 dimensies strak oprolt, ziet het geheel eruit als 10 dimensionale theorie en de 11e dimensie wordt een snaar, oftewel je krijgt 1 van de 10 dimensionale snaartheorieën.! Zelf zie ik quarks, bosonen en electronen als een 4 dimensionale (kwantum velden) presentatie van in 11 dimensies bewegende snaren (zie later de theorie van maldacena).

16 Snaartheorie (3) 1. Macroscopisch niveaumaterie 2. Moleculair niveau 3. Atomair niveau (protonen, neutronen, elektronen) 4. Subatomair niveau (elektron) 5. Subatomair niveau (quarks) 6. snaarniveau

17 Snaartheorie (5) Alle deeltjes zijn open snaren m.u.v. van het graviton In onze wereld met 3+1 dimensies zijn de overige 6 dimensies opgerold en hebben minieme afmeting (niet waarneembaar. De M-theorie bleek niet alleen snaren te beschrijven maar ook membranen (branen), te vergelijken met golvende vliegende tapijten. Eigenlijk kan je een snaar zien als een 1 dimensionaal braan. (Een deeltje uit standaardmodel heeft 0 dimensies) Onze 4 dimensionale wereld kan ook omsloten zijn door een hoger dimensionale wereld. Een braan is zo n ingesloten minder dimensionale wereld. Vergelijkbaar met een 2 dimensionaal membraan in een 3 dimensionale wereld. Begin en eind open snaar moeten eindigen in een (of hetzelfde) braan. Gesloten snaren (graviton) zitten niet opgesloten in een braan en kunnen zich in de volledige hoger dimensionale ruimte verplaatsen Zwaartekracht werkt dus ook door in andere dimensies

18 Snaartheorie (6)

19 Snaartheorie (8)

20 Snaartheorie (9)! Snaartheorie levert uitstekende kwantummechanische beschrijving van de ijkkrachten en de zwaartekracht maar.! Bij het terugbrengen van een 11 dimensionale wereld naar een 4 dimensionale wereld zijn stabiele mathematische modellen mogelijk.! Ter vergelijk: Er zijn 4,3x10 17 sec verstreken sinds de oerknal! Slechts 1 model beschrijft exact onze wereld, maar nog lang niet gevonden! Er zijn inmiddels wel modellen die dicht in de buurt komen (waarbij bijvoorbeeld enkele kerndeeltjes ontbreken).

21 Snaartheorie (10) Calabi-Yau figuren zijn wiskundige modellen van een multi dimensionale wereld Er zijn mogelijke Calabi Yau figuren voor een 10 dimensionale wereld die elk voor de vorm mede afhankelijk zijn van de mogelijke braanfluxen (dichtheid veldlijnen). Dit levert bij elkaar de mogelijkheden 10 dimensionale Calabi Yau figuren met 3 gaten blijken keurig de 3 generaties van subatomaire deeltjes op te leveren

22 Paralelle branen Naast ons braan kan zich ook een parallel braan bevinden. Dit braan kan zijn opgebouwd uit 3 andere dimensies en zich op hele korte afstand bevinden. Gravitatie agv van massa in dit braan kan een verklaring zijn voor het verschijnsel van donkere materie, maar dan moet dit braan zich wel op hele kleine afstand (kleiner dan een atoom) van ons braan bevinden Bij zwarte gaten is een oneindige gravitatie, hier kunnen de branen elkaar raken oftewel een verbinding vormen.

23 Cyclische kosmologie Oerknal is ook te verklaren als een botsing tussen de 2 branen (Steinhart en Turok). Ons heelal ligt in een 3-braan Een 2 e 3-braan ligt op kleine afstand van ons braan een daartussen ligt een 4 dimensionale ruimte. De overige 6 dimensies zijn opgerold. Het 3-braan komt om de paar biljoen jaar in botsing met een ander dichtbij gelegen 3 braan Dan een enorme uitwisseling van energie Deze botsing initieert steeds weer een nieuwe kosmologische cyclus

24 Consequenties! We kunnen dus ook in een ruimte leven die bestaat uit meerdere universums: EEN MULTIVERSUM

25 Nog abstracter?! 11 ruimtetijddimensies! Meerdere universums in een multiversum! Een ander universum kan heel andere natuurwetten hebben! Kan het nog gekker?! JA: EEN HOLOGRAFISCH HEELAL

26 Het wordt nog abstracter! P A U Z E

27 Holografisch heelal Menslijke waarneming! Mens neemt de externe materiële wereld om zich heen waar met 5 zintuigen: zien, horen, voelen, ruiken en proeven.! Maaaar wat nemen wij waar als wij zien??! De fotonen worden op het netvlies omgezet in elektronen die via de neuronen naar de hersenen reizen. Daar wordt ons beeld gevormd door een groep hersencellen die zich in het achterhoofd bevinden waar geen foton ooit doordringt. Het zelfde geldt voor gevoel, reuk smaak en gehoor. De hersenen produceren een elektronische weergave van onze waarnemingen.! Ons vertrouwde beeld kan ook een afspiegeling zijn van iets dat elders plaatsvindt

28 Holografisch heelal Menslijke waarneming! Wat wij zien is dus een perceptie van wat onze hersenen denken dat er is op basis van ontvangen elektronische signalen.! Maar is dit ook zo? Kan het ons vertrouwde beeld ook een afspiegeling zijn van iets dat elders plaatsvindt?! Als wij een camera zouden hebben die beelden kan omzetten in elektronische signalen zoals het oog produceert en deze camera verbinden met onze hersenen zullen wij heel iets anders waarnemen dan met onze ogen.

29 Holografisch heelal Menslijke waarneming! Als massa tot een zwart gat samentrekt kan binnen de event horizon niets meer ontsnappen:geen licht en ook geen informatie.! Maar basiswet van natuurkunde: wet van behoud van informatie! Als zwart gat veel materie absorbeert, wordt waarnemingshorizon groter. Volgens Hawking is dit mede omdat de nieuwe informatie daar wordt toegevoegd.! Wiskundig aangetoond met Hawking radiation.! Stel op waarnemingshorizon vacuum splitst in materiedeeltje met positieve energie en antimateriedeeltje dus met negatieve energie (behoud van energie) en alleen antideeltje valt in zwarte gat.! Binnen waarnemingshorizon ondergaan ruimte en tijd (nu dus radiaal gericht) een rolwisseling. Hierdoor krijgt antideeltje (negatieve negatieve dus) positieve energie en valt rechtstreeks in zwarte gat. Dus geen annihilatie.! De overblijvende deeltjes met positieve energie worden waargenomen als straling (Hawking radiation), de antimaterie vermindert de massa van het zwarte gat.! Iets dat energie uitstraalt heeft per definitie temperatuur. Dit betekent dat een zwart gat dus wel temperatuur (alleen afh. Massa) heeft oftewel dat de entropie niet verloren gaat.! Hawking berekende dat de hoeveelheid entropie evenredig is aan het opp v/h zwarte gat. Dit had Bekenstein al eerder verondersteld. T = hc 3 8πk b GM

30 Holografisch heelal Introductie! Wat betekent dit: Omdat 2 e wet thermodynamica ook van toepassing is op informatie concludeerden Bekenstein and Hawking:! Alle informatie van een zwart gat is opgeslagen op de event horizon.! Hawking toonde wiskundig aan dat de entropie van een zwart gat gelijk is aan het aantal cellen van Planckafmetingen, nodig om de waarnemingshorizon te bedekken.! Volgens Hawking is de informatie van een object samengevoegd op het oppervlak van een omgeschreven bol waarbij 1 bit informatie beschreven wordt met 4 vierkante Planckeenheden (10-66 cm 2 ).! Overigens geeft dit alleen inzicht in de hoeveelheid informatie, niet in welke informatie.! BELANGRIJK: informatie is opgeslagen op het opp van de waarnemingshorizon en niet in de inhoud zoals te verwachten was. Dit was een eerste verwijzing naar een holografisch heelal. Entropie: In thermodynamica: wanorde In moderne natuurkunde: verborgen informatie Voor in bad wilt u weten: Hoeveel water en Temperatuur? Maar er is veel meer informatie: aantal en bewegingen watermoleculen, aantallen atomen, isotopen,energie niveaus elektronen, welke quarks met lading, spin en bewegingsenergie etc etc. Al die verborgen informatie is tegenwoordig ook entropie

31 Holografisch heelal Informatieopslag! In zijn algemeenheid is aangetoond dat de hoeveelheid informatie in een deel van de ruimte of opgeslagen in een willekeurig object altijd minder is dan de informatie die opgeslagen kan worden op het oppervlak van de omgeschreven bol (gemeten in vierkante planck eenheden).! Er kan maximaal de informatie worden weggeschreven als de bol de waarnemingshorizon is van een zwart gat! Omdat de massa altijd minder is dan die van een zwart gat wordt niet alle opslagcapaciteit benut. Oftewel als je maximale informatie opslaat creëer je een zwart gat.! Een stapel van 5 terabite (10 12 ) harde schijven kan gemakkelijk worden omsloten door een omgeschreven bol met een diameter van 50 cm. Dit komt overeen met een opslagcapaciteit van bits! Susskind en t Hooft extrapoleerden het informatieprincipe van een zwart gat:! ALS informatie over fysische processen in een gebied is opgeslagen op een oppervlak dat dit gebied omringt dan zijn er redenen om aan te nemen dat de fysische processen zich ook daar voltrekken.! DAN is onze vertrouwde 3 dimensionale werkelijkheid dus te vergelijken met een holografische projectie van die verre 2 dimensionale fysische processen.! M.a.w. fysische processen die zich op een ver oppervlak afspelen zijn volledig verbonden met de processen die zich afspelen in mijn vingers, armen en hersenen. Oftewel:! Er wordt elders bepaald wat wij hier doen en waarnemen. (holografisch principe)

32 Holografisch heelal Doorbraak snaartheorie! In 1998 kwam snaartheoreticus Juan Maldacena met één van de belangrijkste doorbraken in de snaartheorie:! Hij bewees overtuigend dat alles wat plaatsvindt binnen een omschreven heelal een weergave is van wetten en processen die daadwerkelijk plaatsvinden op de grens van dat heelal. Hij deed dit door: 2 complementaire invalshoeken aan elkaar gelijk te stellen Intrinsiek: open snaren die bewegen in en tussen de 3-branen zelf (met uiteinden vast aan de branen) Bewegen op en langs een stapel dicht opeengepakte 3-branen die als het ware 1 geheel vormen Open snaren kunnen binnen en door branen bewegen, maar niet er vandaan Open snaren met lage energie kunnen makkelijk worden beschreven met kwantumvelden theorie Afwezigheid van gesloten snaren elimineert zwaartekracht Extrinsiek: Hoe de branen hun omgeving gravitationeel beïnvloeden. Beschouw de stapel branen als 1 object, dat door zijn massa de ruimte kromt. Hierdoor bewegen de gesloten snaren door een gekromde ruimtetijd begrensd door de stapel branen (de bulk). De bulk bevat dus zwaartekracht Ook al lijken ze heel verschillend, beide invalshoeken beschrijven precies dezelfde situatie. Als je steeds meer branen stapelt wordt hun gezamenlijk zwaartekrachtsveld steeds sterker tot de laag branen zich in al zijn eigenschappen als een zwart gat gaat gedragen (zwart braan) De zwaartekracht van het zwarte braan leidt tot een gekromde anti- de Sitter ruimte (AdS, een ruimte met een neg. Kosmologische contante, dus krimpend) in een bol. De zwartebraanplak vormt het grensvlak. Conclusie: snaartheorie binnen bulk van AdS is identiek aan kwantumvelden theorie op het grensvlak.

33 Holografisch heelal Vereniging theorieën! Hierdoor legde hij een verband tussen de natuurkunde die zich afspeelde in een gebied en de natuurkunde die zich afspeelt op het grensvlak. Zoals aangetoond hiervoor kon Maldacena de volgende wiskundig onderbouwde conclusie trekken: SNAARTHEORIE IN DE BULK GEEFT IDENTIEKE RESULTATEN ALS DE KWANTUMVELDENTHEORIE (dus zonder gravitatie) OP HET OMSLUITENDE GRENSVLAK! Ook is het zo dat wiskundige handelingen die bewegingen van snaren gebruiken in een 10 dimensionale ruimte vertellen ons het gedrag van de subatomaire deeltjes in een 4 dimensionale ruimtetijd.! De combinatie van de vorige twee bullets zegt dus dat alles wat we om ons heen ervaren wordt bepaald door iets wat op een grensvlak rond de ruimte wordt bepaald (en vice versa).! Dit is holografie in optima forma! Zelfs een gewoon zwart gat in de bulk wordt vertaald in een bad van hete deeltjes in de grenslaag theorie! Deze mathematische berekeningen worden inderdaad steeds vaker bevestigd door experimenten.

34 Holografisch heelal! Binnen enkele maanden werd door andere natuurkundigen een woordenboek opgesteld voor het vertalen van een fysisch proces op het grensvlak in een reactie in de bulk (een hologram). Een huidig hologram gaat uit van een 2 dimensionale plaat waarop interferentieringen zijn geplaatst, dat wordt beschenen door een laser een 3 dimensionale afbeelding geeft. Het hologram op de plaat en de 3D afbeelding belichamen dezelfde gegevens maar zijn vanuit het gezichtspunt van de ander onherkenbaar! Hetzelfde principe geldt dus ook voor de reacties in de bulk op een fysisch proces op het grensvlak

35 Holografisch heelal Bevestiging! De natuurlijke toets is uitvoeren van onafhankelijke berekeningen in beide theorieën en die vervolgens controleren op gelijkheid.! Op 10 december 2013 publiceerde de japanner Hyakutake in Nature 2 artikelen not with proof but with compelling evidence dat Maldacena het bij het rechte eind heeft.! In 1 document berekent hij van een zwart gat (met 10 dimensies waarvan er 8 een ruimte vormen) de energie, de ligging van de waarnemingshorizon, de entropie op basis van de voorspellingen van de snaartheorie en de effecten van het ontstaan en annihileren van virtuele deeltjes.! In het andere document berekent hij de interne energie van een kosmos met een lagere dimensie.! Beide computersimulaties komen exact overeen.! Dit wordt door ingewijden gezien als compelling evidence

36 Apotheose Verborgen dimensies in een holografisch heelal! Ons heelal lijkt te liggen in een braan van 4 ruimtetijd dimensies in een 5 dimensionale ruimte tijd.! Er kunnen andere branen zijn met andere werelden waar andere natuurwetten kunnen gelden. Een ander braan kan zich zelfs heel dichtbij bevinden.! Datgeen wat wij waarnemen is niet echt. Het is een virtueel beeld van informatie die zich bevindt op de rand van het heelal.! Als inderdaad ook de fysische processen zich op de rand afspelen (Gerard t Hooft) wordt dus elders bepaald wat ons hier overkomt.

Het berekenbare Heelal

Het berekenbare Heelal Het berekenbare Heelal 1 BETELGEUSE EN HET DOPPLEREFFECT HET IS MAAR HOE JE HET BEKIJKT NAAR EEN GRENS VAN HET HEELAL DE STRINGTHEORIE HET EERSTE BEREKENDE WERELDBEELD DE EERSTE SECONDE GUT, TOE, ANTROPISCH

Nadere informatie

Is ons universum een klein deel van een veel groter multiversum?

Is ons universum een klein deel van een veel groter multiversum? Is ons universum een klein deel van een veel groter multiversum? Inleiding Er zijn 10 11 sterrenstelsels Er zijn per sterrenstelsel 10 11 sterren waarvan de meesten een aantal planeten hebben Er zijn dus

Nadere informatie

De braan kan gezien worden als de rand van het anti-de Sitter heelal. Het verband van Maldacena zegt dat een veldentheorie die op de braan

De braan kan gezien worden als de rand van het anti-de Sitter heelal. Het verband van Maldacena zegt dat een veldentheorie die op de braan Samenvatting Deze samenvatting is voor een groot deel gebaseerd op [37]. De wens de theorieën van heelal en atoom bij elkaar te brengen geeft al enige tijd vorm aan een aanzienlijk deel van de moderne

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling

Quantummechanica en Relativiteitsleer bij kosmische straling Quantummechanica en sleer bij kosmische straling Niek Schultheiss 1/19 Krachten en krachtdragers Op kerndeeltjes werkt de zwaartekracht. Op kerndeeltjes werkt de elektromagnetische kracht. Kernen kunnen

Nadere informatie

Emergente zwaartekracht Prof. Dr. Erik Verlinde

Emergente zwaartekracht Prof. Dr. Erik Verlinde Prof. Dr. Erik Verlinde ! 3 grote problemen met zwaartekracht! Zwaartekracht op subatomair niveau! Versnelde uitdijing heelal! Zwaartekracht moet uitdijing afremmen! Er moet dus donkere energie zijn! Te

Nadere informatie

The Entangled Universe B. Mosk

The Entangled Universe B. Mosk The Entangled Universe B. Mosk THE ENTANGLED UNIVERSE Context In het begin van de 20 ste eeuw veranderden twee fundamenteel nieuwe concepten in de natuurkunde ons begrip van het universum. De eerste revolutie

Nadere informatie

SAMENVATTING HOGE ENERGIE FYSICA. (Summary in Dutch)

SAMENVATTING HOGE ENERGIE FYSICA. (Summary in Dutch) SAMENVATTING (Summary in Dutch) De specialisatie binnen theoretische natuurkunde waartoe het in dit proefschrift beschreven onderzoek behoort is de hoge energie fysica. We beginnen deze samenvatting met

Nadere informatie

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur

Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Het atoom: hoe beter men keek hoe kleiner het leek Ivo van Vulpen CERN Mijn oude huis Anti-materie ATLAS detector Gebouw-40 globe 21 cctober, 2006

Nadere informatie

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier.

Alfastraling bestaat uit positieve heliumkernen (2 protonen en 2 neutronen) met veel energie. Wordt gestopt door een blad papier. Alfa -, bèta - en gammastraling Al in 1899 onderscheidde Ernest Rutherford bij de uraniumstraling "minstens twee" soorten: één die makkelijk wordt geabsorbeerd, voor het gemak de 'alfastraling' genoemd,

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28941 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Ortiz, Pablo Title: Effects of heavy fields on inflationary cosmology Issue Date:

Nadere informatie

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben.

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben. Uitwerkingen HiSPARC Elementaire deeltjes C.G.N. van Veen 1 Hadronen Opdracht 1: Elementaire deeltjes worden onderverdeeld in quarks en leptonen. (a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met

Nadere informatie

Het Standaardmodel. HOVO college Teylers 20 maart 2012 K.J.F.Gaemers

Het Standaardmodel. HOVO college Teylers 20 maart 2012 K.J.F.Gaemers Het Standaardmodel HOVO college Teylers 20 maart 2012 K.J.F.Gaemers 20 maart 2012 HOVO 2012 I 2 20 maart 2012 HOVO 2012 I 3 C12 atoom 6 elektronen 6 protonen 6 neutronen 20 maart 2012 HOVO 2012 I 4 20

Nadere informatie

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium

Het Quantum Universum. Cygnus Gymnasium Het Quantum Universum Cygnus Gymnasium 2014-2015 Wat gaan we doen? Fundamentele natuurkunde op de allerkleinste en de allergrootste schaal. Groepsproject als eindopdracht: 1) Bedenk een fundamentele wetenschappelijk

Nadere informatie

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd

nieuw deeltje deeltje 1 deeltje 2 deeltje 2 tijd Samenvatting Inleiding De kern Een atoom bestaat uit een kern en aan de kern gebonden elektronen, die om de kern cirkelen. Dat de elektronen aan de kern gebonden zijn, komt doordat er een kracht werkt

Nadere informatie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie

Majorana Neutrino s en Donkere Materie ? = Majorana Neutrino s en Donkere Materie Patrick Decowski decowski@nikhef.nl Majorana mini-symposium bij de KNAW op 31 mei 2012 Elementaire Deeltjes Elementaire deeltjes en geen quasi-deeltjes! ;-) Waarom

Nadere informatie

Unificatie. Zwakke Kracht. electro-zwakke kracht. Electriciteit. Maxwell theorie. Magnetisme. Optica. Sterke Kracht. Speciale Relativiteitstheorie

Unificatie. Zwakke Kracht. electro-zwakke kracht. Electriciteit. Maxwell theorie. Magnetisme. Optica. Sterke Kracht. Speciale Relativiteitstheorie Electriciteit Magnetisme Unificatie Maxwell theorie Zwakke Kracht electro-zwakke kracht Optica Statistische Mechanica Speciale Relativiteitstheorie quantumveldentheorie Sterke Kracht Klassieke Mechanica

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) Hoorn, 15 april 2014 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES

VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES VERENIGDE DEELTJESINTERACTIES Alle verschijnselen om ons heen en in het heelal kunnen uitgelegd worden met vier basiskrachten: gravitatie, elektromagnetisme, sterke en zwakke wisselwerking. Op het eerste

Nadere informatie

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013

Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013 Higgs en de Kosmos Niels Tuning (Nikhef) 31 oktober 2013 De Higgs Waar gaat het over? Woensdag 4 juli 2012 Waarom is dit belangrijk? De Higgs Waar gaat het over? Dinsdag 8 oktober 2013 for the theoretical

Nadere informatie

College Fysisch Wereldbeeld 2

College Fysisch Wereldbeeld 2 College Fysisch Wereldbeeld 2 Inhoud Coordinaten Gekromde coordinaten Wat is Zwaartekracht Zwarte gaten Het heelal Cosmologische constante Donkere materie, donkere energie Zwaartekrachtstraling y Coördinaten

Nadere informatie

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen

De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen De large hadron collider: Hoe zien de eerste botsingen eruit? Ivo van Vulpen Het grootste en het kleinste volgens mijn dochter van 3 volgens haar vader Olifant Klein muisje Grootst Kleinst 10 +22 m 10-9

Nadere informatie

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF)

De Large Hadron Collider 2.0. Wouter Verkerke (NIKHEF) De Large Hadron Collider 2.0 Wouter Verkerke (NIKHEF) 11 2 De Large Hadron Collider LHCb ATLAS CMS Eén versneller vier experimenten! Concept studie gestart in 1984! Eerste botsingen 25 jaar later in 2009!!

Nadere informatie

De ontdekking van het Higgs boson. Ivo van Vulpen

De ontdekking van het Higgs boson. Ivo van Vulpen De ontdekking van het Higgs boson Ivo van Vulpen CERN in Genève, Zwitserland Mijn oude huis ATLAS experiment vergaderen hotel kantine directeur theoreten Deeltjesfysica 10-15 m atoom kern Wat zijn de bouwstenen

Nadere informatie

String theory limits and dualities Schaar, Jan Pieter van der

String theory limits and dualities Schaar, Jan Pieter van der String theory limits and dualities Schaar, Jan Pieter van der IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Snaartheorie, zwarte gaten en kosmologie

Snaartheorie, zwarte gaten en kosmologie Snaartheorie, zwarte gaten en kosmologie Ben Craps (Vrije Universiteit Brussel en Internationale Solvay Instituten voor Fysica en Chemie) EINSTEINS ALGEMENE RELAtiviteitstheorie geeft een heel elegante

Nadere informatie

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties.

Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Nog niet gevonden! Wordt echt spannend : in 2015 want dan gaat versneller in Gevene? CERN echt aan en gaat hij draaien op zijn ontwerp specificaties. Daarnaast ook in 2015 een grote ondergrondse detector.

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

Lichtsnelheid Eigenschappen

Lichtsnelheid Eigenschappen Sterrenstelsels Lichtsnelheid Eigenschappen! Sinds eind 19 e eeuw is bekend dat de lichtsnelheid:! In vacuüm 300.000km/s bedraagt! Gemeten met proeven! Berekend door Maxwell in zijn theorie over EM golven!

Nadere informatie

grootte van zwaartekrachtsveld: gekenmerkt door de ontsnappingssnelheid nieuwe inzichten over zwarte gaten Inhoud: gloeiend oppervlak en stoppelbaard

grootte van zwaartekrachtsveld: gekenmerkt door de ontsnappingssnelheid nieuwe inzichten over zwarte gaten Inhoud: gloeiend oppervlak en stoppelbaard extreme zwaartekracht op kleine afstanden: nieuwe inzichten over zwarte gaten nieuwe inzichten over zwarte gaten glad ("no hair") gloeiend oppervlak en stoppelbaard Inhoud: of: Extreme zwaartekracht op

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

H2: Het standaardmodel

H2: Het standaardmodel H2: Het standaardmodel 2.1 12 Fundamentele materiedeeltjes De elementaire deeltjes worden in 2 groepen opgedeeld volgens spin (aantal keer dat een deeltje rond zijn eigen as draait), de fermionen zijn

Nadere informatie

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP www.astro.ru.nl/~achterb/ Populaire ideeën: - Scalair quantumveld met de juiste eigenschappen; (zoiets als Higgs Veld) - Willekeurig scalair quantum veld direct na de Oerknal

Nadere informatie

Donkere Materie Een groot mysterie

Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Een groot mysterie Donkere Materie Al in 1933 toonde studie Fritz Zwicky dat 10-100 keer meer massa benodigd was om in clusters sterrenstelsels bijeen te houden. Mogelijkheid dat dit ontbrekende

Nadere informatie

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen

Zoektocht naar het Higgs deeltje. De Large Hadron Collider in actie. Stan Bentvelsen Zoektocht naar het Higgs deeltje De Large Hadron Collider in actie Stan Bentvelsen KNAW Amsterdam - 11 januari 2011 1 Versnellen op CERN De versneller Large Hadron Collider sub- atomaire deeltjes botsen

Nadere informatie

Symmetie en Symmetrie. in het Standaard Model

Symmetie en Symmetrie. in het Standaard Model Symmetie en Symmetrie in het Standaard Model Eric Laenen Utrecht Het Higgs deeltje Wat weet U wellicht al? - Higgs deeltje is klein (en duur) - media noemen het te vaak God-deeltje? - wordt gezocht onder

Nadere informatie

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding:

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding: 1 Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. 23-09-2015 -------------------------------------------- ( j.eitjes@upcmail.nl) Een korte inleiding: Is Ruimte zoiets als Leegte, een

Nadere informatie

Minimaal aantrekkelijk Kwantumzwaartekracht. Sebastien Immers 2011

Minimaal aantrekkelijk Kwantumzwaartekracht. Sebastien Immers 2011 Minimaal aantrekkelijk Kwantumzwaartekracht Sebastien Immers 2011 info@immerspher.com Copyright 2011 De samenstelling van de natuur is onderhevig aan een principe. Deze is gebaseerd op een bepaald voorkomen.

Nadere informatie

Oerknal kosmologie 1

Oerknal kosmologie 1 Inleiding Astrofysica Paul van der Werf Sterrewacht Leiden Evolutie van massa dichtheid vroeger M ρ λ = = = = + M ρ λ ( 1 z) Evolutie van fotonen dichtheid E hν = = 1+ z E hν E c 2 ρ = = + ρ E c 2 4 (

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting B Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over natuurkunde op zowel de allerkleinste afstanden, als op de allergrootste afstanden. Laten we met de allerkleinste schaal beginnen. Alle materie om

Nadere informatie

Tijd & causaliteit Relativiteitstheorie Pijl van de tijd Samenvatting. Tijd in de fysica. Paul Koerber

Tijd & causaliteit Relativiteitstheorie Pijl van de tijd Samenvatting. Tijd in de fysica. Paul Koerber Tijd in de fysica Paul Koerber Postdoctoraal Onderzoeker FWO Instituut voor Theoretische Fysica, K.U.Leuven Kunsthumaniora Brussel, 2 maart 2011 1 / 16 Wat is tijd? Een coördinaat om de positie van een

Nadere informatie

Krommen tellen: van de Griekse Oudheid tot snaartheorie

Krommen tellen: van de Griekse Oudheid tot snaartheorie Krommen tellen: van de Griekse Oudheid tot snaartheorie Martijn Kool Mathematisch Instituut Universiteit Utrecht 1/34 Introductie Meetkunde Algebraïsche Meetkunde Aftellende Meetkunde Reis: Griekse Oudheid

Nadere informatie

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Hoorcollege: Woensdag 10:45-12:30 in HG00.308 Data: 13 april t/m 15 juni; niet op 27 april & 4 mei Werkcollege: Vrijdag, 15:45-17:30, in HG 03.053 Data: t/m 17 juni; niet

Nadere informatie

Wat is er 13,7 miljard jaar geleden uit elkaar geknald?

Wat is er 13,7 miljard jaar geleden uit elkaar geknald? VAN LEGE RUIMTE TOT OERKNAL Wat is er 13,7 miljard jaar geleden uit elkaar geknald? Waar kwam dat vandaan??? Evolutie model Standaard model 1 VAN LEGE RUIMTE TOT OERKNAL Inleiding Wat mankeert er aan het

Nadere informatie

Maar het leidde ook tot een uitkomst die essentieel is in mijn werkstuk van een Stabiel Heelal.

Maar het leidde ook tot een uitkomst die essentieel is in mijn werkstuk van een Stabiel Heelal. -09-5 Bijlage voor Stabiel Heelal. --------------------------------------- In deze bijlage wordt onderzocht hoe in mijn visie materie, ruimte en energie zich tot elkaar verhouden. Op zichzelf was de fascinatie

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

LHCb Wat doen wij? Niels Tuning voor ET - 8 januari 2013

LHCb Wat doen wij? Niels Tuning voor ET - 8 januari 2013 LHCb Wat doen wij? Niels Tuning voor ET - 8 januari 2013 LHCb Waarom deeltjesfysica? Waarom LHCb? Resultaten Upgrade Deeltjesfysica Bestudeert de natuur op afstanden < 10-15 m 10-15 m atoom kern Quantum

Nadere informatie

EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR HET ALLERKLEINSTE EN ALLERGROOTSTE

EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR HET ALLERKLEINSTE EN ALLERGROOTSTE 10 maart 2014 EEN ONTDEKKINGSREIS NAAR HET ALLERKLEINSTE EN ALLERGROOTSTE PUBLIC SCIENCE MET PIET MULDERS, JAN VAN DEN BERG EN SABRINA COTOGNO Inhoud Proloog De atomaire wereld De subatomaire wereld. De

Nadere informatie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

Probus 23 apr Alles en Niks. VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

Probus 23 apr Alles en Niks. VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Probus 23 apr 2015 Alles en Niks VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Alles en niks wat leert het allerkleinste ons over het allergrootste Alles

Nadere informatie

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 1 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 2 MENSEN WILLEN STRUCTUREN ZIEN 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 3 DE MENS BEGON TE BESCHRIJVEN WAT HIJ AAN DE HEMEL

Nadere informatie

Einstein (2) op aardoppervlak. versnelling van 10m/s 2. waar het foton zich bevindt a) t = 0 b) t = 1 s c) t = 2 s op t=0,t=1s en t=2s A B C A B

Einstein (2) op aardoppervlak. versnelling van 10m/s 2. waar het foton zich bevindt a) t = 0 b) t = 1 s c) t = 2 s op t=0,t=1s en t=2s A B C A B Einstein (2) In het vorig artikeltje zijn helaas de tekeningen, behorende bij bijlage 4,"weggevallen".Omdat het de illustratie betrof van de "eenvoudige" bewijsvoering van de kromming der lichtstralen

Nadere informatie

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer

De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer De bouwstenen van het heelal Aart Heijboer 13 Jan 2011, Andijk slides bekijken: www.nikhef.nl/~t61/outreach.shtml verdere vragen: aart.heijboer@nikhef.nl Het grootste foto toestel ter wereld Magneten

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Holographic renormalization for Lifshitz spacetimes Holsheimer, K. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Holographic renormalization for Lifshitz spacetimes Holsheimer, K. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) Holographic renormalization for Lifshitz spacetimes Holsheimer, K. Link to publication Citation for published version (APA): Holsheimer, K. (2014). Holographic renormalization

Nadere informatie

Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t

Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t Vorig college: Geladen leptonen: e, μ, τ Neutrino s Pionen, vreemde deeltjes Hadronen: mesonen en baryonen Quarks: u, d, s Zware quarks: c, b, t Vragen? Inleiding elementaire deeltjes fysica College

Nadere informatie

Supersymmetric Lattice Models. Field Theory Correspondence, Integrabillity T.B. Fokkema

Supersymmetric Lattice Models. Field Theory Correspondence, Integrabillity T.B. Fokkema Supersymmetric Lattice Models. Field Theory Correspondence, Integrabillity T.B. Fokkema De gecondenseerde materie is een vakgebied binnen de natuurkunde dat tot doel heeft om de fysische eigenschappen

Nadere informatie

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.

Nikhef Workshop. 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA. docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef. 2009/1 viii Nikhef Workshop Black Holes in de LHC 3de-jaars bachelor NIKHEF/UvA docenten: Dr. Ivo van Vulpen (ivov@nikhef.nl) Dr. Auke-Pieter Colijn (z37@nikhef.nl) Dr. Marcel Vreeswijk (h73@nikhef.nl)

Nadere informatie

Geacht Dagelijks Bestuur van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen en leden van de afdeling Natuurkunde,

Geacht Dagelijks Bestuur van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen en leden van de afdeling Natuurkunde, file: brief.knaw.edm2008.apb.uiterwijkwinkel.december.2008 Uw kenmerk: AFD/AHA/1761 Betreft: het Elementair Deeltjes Model 2008 (EDM 2008) met: - indeling van alle 24 elementaire deeltjes materie in een

Nadere informatie

Zwaartekracht De meest bekende en minst begrepen kracht!

Zwaartekracht De meest bekende en minst begrepen kracht! Zwaartekracht De meest bekende en minst begrepen kracht! Inleiding! Probleem in de Natuurkunde:! Relativiteits theorie werkt alleen als quantum effecten nihil zijn (klassieke benadering).! Quantum Mechanica

Nadere informatie

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen

Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Het Standaardmodel Het ongrijpbare Higgs-deeltje gegrepen Lezing 13 februari 2015 - Koksijde Christian Rulmonde Er zijn 18 elementaire deeltjes waaruit de materie is opgebouwd. Ook de deeltjes die de natuurkrachten

Nadere informatie

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen

Large Hadron Collider. Werkbladen. HiSPARC. 1 Inleiding. 2 Voorkennis. 3 Opgaven atoombouw. C.G.N. van Veen Werkbladen HiSPARC Large Hadron Collider C.G.N. van Veen 1 Inleiding In het voorjaar van 2015 start de LHC onieuw o. Ditmaal met een hogere energie dan ooit tevoren. Protonen met een energie van 7,0 TeV

Nadere informatie

De evolutie van het heelal

De evolutie van het heelal De evolutie van het heelal Hoe waar te nemen? FERMI (gamma array space telescope) op zoek naar de specifieke gamma straling van botsende WIMP s: Nog niets waargenomen. Met ondergrondse detectoren in de

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Fundamentals of the pure spinor formalism Hoogeveen, J. DOI: / Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Fundamentals of the pure spinor formalism Hoogeveen, J. DOI: / Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) Fundamentals of the pure spinor formalism Hoogeveen, J. DOI: 10.5117/9789056296414 Link to publication Citation for published version (APA): Hoogeveen, J. (2010).

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Eenink, M. G. C. (2005). Dirichlet branes, effective actions and supersymmetry s.n.

Citation for published version (APA): Eenink, M. G. C. (2005). Dirichlet branes, effective actions and supersymmetry s.n. University of Groningen Dirichlet branes, effective actions and supersymmetry Eenink, Martijn Gerard Christian IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you

Nadere informatie

Zwaartekrachtsgolven: het toekomstperspectief Chris Van Den Broeck

Zwaartekrachtsgolven: het toekomstperspectief Chris Van Den Broeck Zwaartekrachtsgolven: het toekomstperspectief Chris Van Den Broeck Zwaartekrachtsgolven in de volgende jaren en decennia Zwarte gaten Kunnen we een census maken van alle soorten zwarte gaten die bestaan?

Nadere informatie

Wormgaten - science of fiction?

Wormgaten - science of fiction? Wormgaten - science of fiction? Wie regelmatig naar Star Trek kijkt, of wie weleens de wetenschapsbijlage van een krant leest, heeft vast wel eens gehoord van wormgaten. Aan deze sneltreinverbindingen

Nadere informatie

Week-end van de wetenschap, Groningen, 6 oktober 2013 Ivo van Vulpen

Week-end van de wetenschap, Groningen, 6 oktober 2013 Ivo van Vulpen Zoektocht naar de elementaire bouwstenen van de natuur Week-end van de wetenschap, Groningen, 6 oktober 2013 Ivo van Vulpen CERN in Genève, Zwitserland Deeltjesfysica 10-15 m atoom kern Wat zijn de bouwstenen

Nadere informatie

Nieuwe Meer 26 okt Alles en Niks. VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

Nieuwe Meer 26 okt Alles en Niks. VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning. Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Nieuwe Meer 26 okt 2014 Alles en Niks VAN DE OERKNAL TOT HIGGS Niels Tuning Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Alles en niks!! De oerknal! Higgs en anti-materie! De oerknal Wat is

Nadere informatie

Elementaire Deeltjesfysica

Elementaire Deeltjesfysica Elementaire Deeltjesfysica FEW Cursus Jo van den Brand 10 November, 2009 Structuur der Materie Inhoud Inleiding Deeltjes Interacties Relativistische kinematica Lorentz transformaties Viervectoren Energie

Nadere informatie

Schoolexamen Moderne Natuurkunde

Schoolexamen Moderne Natuurkunde Schoolexamen Moderne Natuurkunde Natuurkunde 1,2 VWO 6 24 maart 2003 Tijdsduur: 90 minuten Deze toets bestaat uit 3 opgaven met 16 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Over donkere materie en de aard van elementaire deeltjes Door: Gerhard Jan Smit en Jelle Ebel van der Schoot, 20 november 2016, Nijmegen

Over donkere materie en de aard van elementaire deeltjes Door: Gerhard Jan Smit en Jelle Ebel van der Schoot, 20 november 2016, Nijmegen Over donkere materie en de aard van elementaire deeltjes Door: Gerhard Jan Smit en Jelle Ebel van der Schoot, 20 november 2016, Nijmegen Samenvatting In dit artikel wordt een deeltje gepresenteerd dat

Nadere informatie

Het mysterie van donkere energie

Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Het mysterie van donkere energie Donkere Energie In 1998 bleken supernova s type 1A zwakker dan verwacht Door meerdere teams gemeten Dit betekent dat de uitdijingsnelheid

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Topological strings and quantum curves Hollands, L. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Topological strings and quantum curves Hollands, L. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) Topological strings and quantum curves Hollands, L. Link to publication Citation for published version (APA): Hollands, L. (2009). Topological strings and quantum

Nadere informatie

Deeltjes in Airshowers. N.G. Schultheiss

Deeltjes in Airshowers. N.G. Schultheiss 1 Deeltjes in Airshowers N.G. Shultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module Krahten in het standaardmodel. Deze module probeert een beeld te geven van het ontstaan van airshowers (in de atmosfeer)

Nadere informatie

Speciale relativiteitstheorie

Speciale relativiteitstheorie versie 13 februari 013 Speciale relativiteitstheorie J.W. van Holten NIKHEF Amsterdam en LION Universiteit Leiden c 1 Lorentztransformaties In een inertiaalstelsel bewegen alle vrije deeltjes met een

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Veroudering en het Verval van Schoonheid Stralingshardheid van de LHCb Outer Tracker en Tijdsafhankelijke CP-Schending in Vervallen van het Type B 0 s J/ψ φ Dit proefschrift markeert

Nadere informatie

Einstein, Euclides van de Fysica Door Prof. Henri Verschelde

Einstein, Euclides van de Fysica Door Prof. Henri Verschelde Einstein, Euclides van de Fysica Door Prof. Henri Verschelde Albert Einstein en Euclides Geboren te Ulm op 14 maart 1879 Als kind geinteresseerd in Wiskunde en wetenschappen:magneten,electromotoren, wiskundige

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Ma, W. K. (2001). Deformations in topological string theory Groningen: s.n.

Citation for published version (APA): Ma, W. K. (2001). Deformations in topological string theory Groningen: s.n. University of Groningen Deformations in topological string theory Ma, Whee Ky IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen

PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen f PGO-Leidraad Algemene NatuurWetenschappen Module Artikel (titel) 1, Heelal: Higgs deeltjes Naam: Deeltjes fysica van morgen Uitgeverij: NWT magazine Datum: november 2012 Maker: George van Hal 1. Verhelder

Nadere informatie

Werkcollege III Het Heelal

Werkcollege III Het Heelal Werkcollege III Het Heelal Opgave 1: De Hubble Expansie Sinds 1929 weten we dat we ons in een expanderend Heelal bevinden. Het was Edwin Hubble die in 1929 de recessie snelheid van sterrenstelsels in ons

Nadere informatie

Puzzles in quantum gravity : what can black hole microstates teach us about quantum gravity? el Showk, S.

Puzzles in quantum gravity : what can black hole microstates teach us about quantum gravity? el Showk, S. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Puzzles in quantum gravity : what can black hole microstates teach us about quantum gravity? el Showk, S. Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand & Joris van Heijningen Sferische oplossingen: 10 November 2015 Copyright (C) Vrije Universiteit 2009 Inhoud Inleiding Overzicht Klassieke mechanica

Nadere informatie

De golfvergelijking van Schrödinger

De golfvergelijking van Schrödinger De golfvergelijking van Schrödinger De golfvergelijking van Schrödinger beschrijft het gedrag van het elektron in het atoom. De oplossing van die vergelijking? i bevat informatie over de energie in de

Nadere informatie

Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 4 december 2014

Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 4 december 2014 Thermodynamica rol in de moderne fysica Jo van den Brand HOVO: 4 december 2014 jo@nikhef.nl Kosmologie Algemene relativiteitstheorie Kosmologie en Big Bang Roodverschuiving Thermodynamica Fase-overgangen

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Titel vertaling: Strategieën voor de Jacht op Nieuwe Fysica met Strange Beauty Mesonen Deeltjesfysica De wetten van de natuur onderbouwen, althans in principe, alle observaties

Nadere informatie

The universe on edge: Limits of the effective field theory approach in the very early universe Oberreuter, J.M.

The universe on edge: Limits of the effective field theory approach in the very early universe Oberreuter, J.M. UvA-DARE (Digital Academic Repository) The universe on edge: Limits of the effective field theory approach in the very early universe Oberreuter, J.M. Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

Eindtoets 3BTX1: Thermische Fysica. Datum: 3 juli 2014 Tijd: uur Locatie: paviljoen study hub 2 vak c & d

Eindtoets 3BTX1: Thermische Fysica. Datum: 3 juli 2014 Tijd: uur Locatie: paviljoen study hub 2 vak c & d Eindtoets 3BTX1: Thermische Fysica Datum: 3 juli 2014 Tijd: 9.00-12.00 uur Locatie: paviljoen study hub 2 vak c & d Deze toets bestaat uit 3 opgaven die elk op een nieuwe pagina aanvangen. Maak de opgaven

Nadere informatie

e-chrya visie door reflectie Workshop 25 mei 2014 De Wet van Een

e-chrya visie door reflectie Workshop 25 mei 2014 De Wet van Een visie door reflectie Workshop 25 mei 2014 De workshops van e-chrya zijn bedoeld om te verbreden, te ontwikkelen en te ontdekken. Als groep, als netwerk, komen we bij elkaar om elkaar te leren kennen en

Nadere informatie

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben.

(a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar gemeen hebben. Werkbladen HiSPARC Elementaire deeltjes C.G.N. van Veen 1 Hadronen Opdracht 1: Elementaire deeltjes worden onderverdeeld in quarks en leptonen. (a) Noem twee eigenschappen die quarks en leptonen met elkaar

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Relativistische inflatie: 3 december 2012 Inhoud Inleiding Overzicht Klassieke mechanica Galileo, Newton Lagrange formalisme Quantumfenomenen Neutronensterren

Nadere informatie

University of Groningen. Particle dynamics of branes Ploegh, André René

University of Groningen. Particle dynamics of branes Ploegh, André René University of Groningen Particle dynamics of branes Ploegh, André René IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW Cursus Jo van den Brand & Joris van Heijningen Speciale relativiteitstheorie: 7 oktober 2013 Inhoud Inleiding Overzicht Klassieke mechanica Galileo, Newton Lagrange formalisme

Nadere informatie

2.1 Elementaire deeltjes

2.1 Elementaire deeltjes HiSPARC High-School Project on Astrophysics Research with Cosmics Interactie van kosmische straling en aardatmosfeer 2.1 Elementaire deeltjes Bij de botsing van een primair kosmisch deeltje met een zuurstof-

Nadere informatie

THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL

THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL File: website.theorieën.apb.uiterwijkwinkel.januari2011 WWW.UITERWIJKWINKEL.EU THEORIEËN: A.P.B. UITERWIJK WINKEL De auteur heeft op zijn website www.uiterwijkwinkel.eu een aantal fundamentele problemen

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

Aarde Onze Speciale Woonplaats

Aarde Onze Speciale Woonplaats Aarde Onze Speciale Woonplaats Wat Earth in space BEWOONBAARHEID voor intelligente wezens betreft is er geen betere planeet dan de AARDE! Wij leven op een doodgewoon rotsblok dat rond gaat om een middelmatige

Nadere informatie

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet!

Einstein (6) v(=3/4c) + u(=1/2c) = 5/4c en... dat kan niet! Einstein (6) n de voorafgaande artikelen hebben we het gehad over tijdsdilatatie en Lorenzcontractie (tijd en lengte zijn niet absoluut maar hangen af van de snelheid tussen waarnemer en waargenomene).

Nadere informatie

De energievallei van de nucliden als nieuw didactisch concept

De energievallei van de nucliden als nieuw didactisch concept De energievallei van de nucliden als nieuw didactisch concept - Kernfysica: van beschrijven naar begrijpen Rita Van Peteghem Coördinator Wetenschappen-Wisk. CNO (Centrum Nascholing Onderwijs) Universiteit

Nadere informatie