04/2013. Suzanne van der Meulen et al. Huub Hieltjes Autonome financiering watertaken essentieel. Stijn Reinhard et al.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "04/2013. Suzanne van der Meulen et al. Huub Hieltjes Autonome financiering watertaken essentieel. Stijn Reinhard et al."

Transcriptie

1 WATER GOVERNANCE 04/2013 THemanummer: Kosten en baten van waterbeheer redactioneel Lida Schelwald-van der Kley podium Huub Hieltjes Autonome financiering watertaken essentieel ARTIKELEN Stijn Reinhard et al. Het Expertise Centrum Kosten-Baten in het DeltaProgramma Gert Dekker en Herman Havekes De financiering van het waterbeheer Manfred Wienhoven en Rob van der Veeren Bekostiging waterbeheer: Wie betaalt welk deel? Teun Morselt Marktfalen versus overheidsfalen Water als economisch goed Case Studies Godert van Lynden en Peter Droogers Green Water Credits - An investment mechanism to support farmers in sustainable land management Suzanne van der Meulen et al. Payment for Ecosystem Services in support of river restoration Column Corné Nijburg Nieuwe waarden van water door decentralisatie spraakwater Robert van Cleef Het huishoudboekje van het Nederlandse waterbeheer Roy Tummers Betalen voor afvalwaterzuivering: Van lapmiddel naar een duurzame en op werkelijke kosten gebaseerde tarievenstructuur aankondigingen ISSN E-ISSN

2 colofon inhoudsopgave Hoofdredacteur Drs. Lida Schelwald - Van der Kley, Envision-S / Waterschap Zuiderzeeland Redactie Dr. Willem Bruggeman, Deltares Drs. Gert Dekker, Ambient Mr. dr. Herman Havekes, Unie van Waterschappen / Water Governance Centre Prof. dr. Jaap de Heer, Twynstra Gudde / Vrije Universiteit Amsterdam Ir. Maarten Hofstra, UNESCO IHE / Water Governance Centre ir. Rob Kreutz, Evides, / Manager Bestuursondersteuning, Rotterdam Dr. Kris Lulofs, Universiteit Twente / CSTM Ir. Teun Morselt, Blueconomy Ir. Aleid Diepeveen, MBA, Netherlands Water Partnership (NWP) Ing. Corné Nijburg, Water Governance Centre / NWP Mr. Peter de Putter, Sterk Consulting Ir. Gerhard Schwarz, Twynstra Gudde Mr. Bart Teeuwen, Juridisch adviesbureau Redactiesecretaris Ir. Sonja Kooiman, Ambient M: E: Vormgeving Eric G.F. van den Berg Omslag en format: Tom van Staveren Auteursinstructie Zie betr. pagina op Uitgever Baltzer Science Publishers BV Ansbacherstrasse Berlijn, Duitsland Baltzer Science Publishers BV Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, CD of DVD of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. ISSN E-ISSN redactioneel 5 Wat is goed waterbeheer ons waard? L. Schelwald-van der Kley podium 6 Autonome financiering watertaken essentieel H. Hieltjes artikelen 10 Het Expertise Centrum Kosten-Baten in het Delta programma S. Reinhard, A. Wooning, E. Uytewaal en F. Schasfoort 15 De financiering van het waterbeheer G. Dekker en H. Havekes 22 Bekostiging waterbeheer: Wie betaalt welk deel? M. Wienhoven en R. van der Veeren 29 Marktfalen versus overheidsfalen Water als economisch goed T. Morselt Case Studies 36 Green Water Credits An investment mechanism to support farmers in sustainable land management G. van Lynden en P. Droogers 40 Payment for Ecosystem Services (PES) in support of river restoration S. van der Meulen, J. Brils, I. Borowski-Maaser en U. Sauer Column 45 Nieuwe waarden van water door decentralisatie C. Nijburg spraakwater 46 Het huishoudboekje van het Nederlandse waterbeheer R. van Cleef 48 Betalen voor afvalwaterzuivering: Van lapmiddel naar een duurzame en op werkelijke kosten gebaseerde tarievenstructuur R. Tummers 50 aankondigingen

3 Themanummer Kosten en baten van waterbeheer

4 Uw artikel in ons tijdschrift! Water Governance is een tijdschrift van en voor al diegenen die bij watervraagstukken in Nederland en elders in de wereld zijn betrokken. Het tijdschrift is er dus voor u, maar wat ons betreft is het ook van u. Als redactie willen wij u van harte uitnodigen aan het tijdschrift bij te dragen. Dat kan op verschillende manieren: met een artikel waarin u de resultaten van een onderzoek, studie of project presenteert met een case study over uw ervaringen met water governance in de praktijk met een spraakwaterbijdrage waarin u uw mening geeft over water governance, verslag doet van een interessante bijeenkomst of reageert op eerdere artikelen of meningen van anderen De auteursinstructies en voorbeelden van deze bijdragen vindt u op De redactieraad beoordeelt de ingezonden bijdragen en besluit of zij wel of niet worden geplaatst. Naast het voldoen aan de auteursinstructies, is de wijze waarop water governance in het verhaal aan bod komt hiervoor een belangrijk criterium. U kunt uw bijdrage indienen bij de redactiesecretaris (zie colofon). Water Governance verschijnt zes keer per jaar. De deadlines van de eerstkomende nummers van Water Governance zijn: Thema: Deadline: Algemene aspecten van water governance 15 november 2013 Stedelijk waterbeheer 31 januari 2014 Een blik van buiten op ons Nederlands waterbeheer 31 maart 2014 Benchmarks en besluitvorming in de watersector 31 mei 2014

5 Marktfalen versus overheidsfalen Water als economisch goed Teun Morselt* Als econoom vind je jezelf op feesten en partijen tegenwoordig snel terug in de verdediging. De economische crisis, graaizucht en marktfetisjisme. Iedereen heeft er een mening over en voor dat je het weet wordt je als econoom als medeverantwoordelijke aangewezen. Of tenminste van een onethische beroepskeuze beschuldigd. Nog een geluk dat ik geen bankier ben. In de huidige tijdsgeest is het neo-liberale denken niet meer zo populair. De markt als panacee is op zijn retour. Maar economen hebben al veel langer een genuanceerd beeld over wat de markt kan betekenen bij de voortbrenging van goederen, en welke rol de overheid hierbij zou kunnen spelen. In dit artikel bespreek ik twee redenen van overheidsingrijpen. De aanwezigheid van marktfalen en het nastreven van een rechtvaardige verdeling. Maar eerst ga ik in op het bijzondere karakter van water, als economisch goed. Water een bijzonder goedje Water is geen homogeen goed. We maken onder andere onderscheid tussen drinkwater, irrigatiewater en water als transportmiddel, maar bij het spreken over water bedoelen we soms ook ons beschermen tegen water. In onderstaande tabel is een vergelijking getrokken tussen water en enkele andere goederen (Savenije 2001). Redenen voor Overheidsingrijpen: marktfalen Het vertrekpunt voor economen is het Eerste Fundamentele Theorema van de Welvaartstheorie: Zolang er geen sprake is van marktfalen, zullen gegeven een bepaalde initiële verdeling van hulpbronnen alle productieactiviteiten en markttransacties uiteindelijk leiden tot een Pareto water Lucht land brandstof voedsel opmerkingen water essentieel, vitaal zonder water geen leven schaars hoge vraag naar kwalitatief gezond water eindig voorraadkarakter vluchtig stroom, flux ondeelbaar onderdeel van een systeem bulk hoeft niet per eenheid te worden verpakt niet-substitueerbaar geen substituut aanwezig publiek goed niet privaat locatiegebonden waarde is afhankelijk van aanwezigheid hoge mobilisatiekosten verplaatsing is duur gerelateerd aan de waarde niet homogene markt heterogeen kwetsbaar voor marktfalen veel redenen voor de afwezigheid van een open markt bijzondere waarde gezondheid, schoonheid, cultuur + 0 = wel van toepassing = niet van toepassing * Ir. Teun Morselt, econoom voor de publieke sector Blueconomy. Baltzer Science Publishers WATER GOVERNANCE 04/

6 Marktfalen versus overheidsfalen Water als economisch goed efficiënte situatie: een situatie waarin niemand er meer op vooruit kan gaan zonder dat dit ten koste gaat van anderen In de praktijk zijn vormen van marktfalen eerder regel dan uitzondering, en vooral ten aanzien van water van groot belang. Vormen van marktfalen kunnen in vier categorieën worden onderverdeeld (Cohen, 2001): 1 schaaleffecten 2 externe effecten 3 onvolledige informatie 4 publieke goederen Wanneer marktfalen optreedt is er vaak een rol weggelegd voor de overheid: via overheidsingrijpen zou men kunnen komen tot een situatie die efficiënter is dan wanneer men marktfalen gewoon laat voort bestaan. Ik ga eerst in op de mogelijke redenen voor overheidsingrijpen vanwege marktfalen. Daarna behandel ik enkele manieren waarop de overheid zou kunnen ingrijpen in elk van die gevallen. Marktfalen 1: schaaleffecten Schaaleffecten ontstaan wanneer schaalgrootte er toe doet: hoe groter de onderneming hoe lager de kosten per product. Grote ondernemingen kunnen dan het product goedkoper aanbieden dan kleine ondernemingen. Schaaleffecten doen zich vooral voor wanneer grote kapitaalinvesteringen nodig zijn om een bepaald product voort te brengen. Alleen wanneer de onderneming groot genoeg is en veel afnemers heeft, kunnen deze investeringen terugverdiend worden. Als schaaleffecten belangrijk zijn, zal de markt voor een bepaald goed maar een beperkt aantal aanbieders of wellicht zelfs maar één aanbieder kennen. In dat laatste geval spreken we van een natuurlijk monopolie. Afnemers worden in dat geval geconfronteerd met marktmacht: door het gebrek aan concurrentie op de markt zullen ze het goed alleen onder onvoordelige voorwaarden kunnen krijgen. In de watersector zijn schaaleffecten vaak erg belangrijk. De waterleidingnetwerken voor aanen afvoer van water bijvoorbeeld vergen grote kapitaalsinvesteringen. De aanleg en exploitatie van waterleidingnetwerken vormt dan ook een natuurlijk monopolie: de kapitaalinvesteringen kunnen alleen terugverdiend worden wanneer alle mogelijke afnemers klant zijn bij hetzelfde bedrijf. Gezien het feit dat er geen echte substituten bestaan voor water, en water een essentiële levensvoorwaarde is, bestaat het gevaar dat het waterleidingbedrijf zonder overheidsingrijpen een bijzonder invloedrijke positie verwerft. Juist vanwege de bijzondere aard van water, zullen de gevolgen van het gebrek aan concurrentie op de watermarkt niet beperkt blijven tot een hoge prijs en/of een slechte kwaliteit, maar daarnaast ook leiden tot een ongewenste machtspositie voor de monopolist. Om te voorkomen dat zulke monopolies misbruik maken van hun marktmacht en om universele dienstverlening zeker te stellen, hebben overheden in het verleden vaak de drinkwatervoorziening zelf ter hand genomen, of de drinkwaterbedrijven genationaliseerd. Als reactie op de veronderstelde inefficiëntie van staatsbedrijven zijn er echter in de laatste drie decennia nieuwe vormen van ordening ontstaan die meer ruimte laten voor marktwerking. Kortom, de (drink)watervoorziening in handen leggen van private partijen is mogelijk onder de voorwaarde dat (onder andere) de tarieven en de lange termijn toestand van het systeem (prestaties) gereguleerd worden. De vergelijking met andere netwerksectoren is snel gemaakt: het telefoonnetwerk van KPN, de kabelnetwerken van Ziggo, UPC enz. en de regionale distributienetten voor elektriciteit en het railnetwerk in handen van Prorail. In dit kader zij ook opgemerkt dat publieke en private partijen wel in staat moeten zijn om de kapitaalintensieve leidinginfrastructuur te financieren. Good governance is daarvoor essentieel, zowel voor Voorbeelden van manieren van overheidsingrijpen VANWEGE schaaleffecten In Groot-Brittannië zijn eind jaren 80 de tien toenmalige waternutsbedrijven geprivatiseerd. Deze bedrijven worden nu nauw gereguleerd en de overheid blijft controle uitoefenen op prijs en kwaliteit. Het effect is geweest dat er grootschalig geïnvesteerd is (weliswaar grotendeels met behulp van de overheid), en de bedrijven nu efficiënter zijn en betere kwaliteit leveren. Niettemin moet over een langere periode gemonitord worden om tot definitieve uitspraken te kunnen komen. In Frankrijk bestaat al meer dan 150 jaar een systeem van affermage in de drinkwatervoorziening en rioolafvoer. Hierbij blijft het waternetwerk steeds in handen van de lokale overheid, maar wordt de operatie en het onderhoud van het netwerk uitbesteed aan private bedrijven. Dit laatste gebeurt door middel van aanbesteding van tijdelijke concessies. De publieke belangen worden geborgd via voorwaarden in het contract met betrekking tot het tarief, de te leveren kwaliteit, en de leverings- en afnamezekerheid. 30 WATER GOVERNANCE 04/2013

7 Marktfalen versus overheidsfalen Water als economisch goed publieke als voor private financiering. Een land dat corrupt is, een slecht ontwikkeld rechtssysteem kent, eigendomsverhoudingen niet goed vastlegt en/of risico s van oorlog, terrorisme of opstand kent heeft op de kapitaalmarkten slecht toegang. Ook private partijen investeren dan niet snel. In die situaties vind men vaak flessenwater in de schappen, tegen aanmerkelijk hogere kosten dan leidingwater. Alleen degenen die het zich kunnen veroorloven drinken dit water, maar vele anderen zijn aangewezen op onveilige en niet-constante alternatieven zoals poelen en beken of de aanvoer van tankwater. Ergo, de introductie van marktwerking om tot een infrastructuur te komen kan alleen fungeren in een situatie van good governance, gelijk de realisatie van een infrastructuur door de overheid. Marktfalen 2: externe effecten Een tweede reden van marktfalen heeft te maken met externe effecten. Een bekend voorbeeld is een fabriek die loost in een rivier waardoor het water niet langer geschikt is voor consumptie. Ook dit is een vorm van marktfalen. Door het karakter van een (grond)watersysteem komen externe effecten vaak voor. Niet alleen ten aanzien van de kwaliteit: vervuiling van water door de ene persoon heeft gevolgen voor de gebruiksmogelijkheden van water door anderen. Maar ook externe effecten in kwantitatieve zin komen veelvuldig voor. Bijvoorbeeld wanneer het grootschalige gebruik bovenstrooms leidt tot een tekort aan water benedenstrooms. Dit speelt in waterarme landen een rol en wordt vaak ingezet als onderdeel van geopolitiek (denk aan Turkije, Irak en Iran). Externe effecten zijn een groot probleem op het gebied van water. De meest eenvoudige oplossing zou zijn om activiteiten met externe effecten (zoals bijvoorbeeld lozingen) te verbieden. De econoom en jurist Ronald H. Coase heeft echter laten zien dat dit niet altijd de optimale oplossing is (Coase, 1960). Het probleem bij externe effecten, volgens Coase, is dat eigendomsrechten niet helder zijn toegewezen. Wanneer de eigendomrechten van waterlichamen zouden zijn toegewezen, dan zou diegene die loost eventueel kunnen onderhandelen met de eigenaar over een voor beide partijen acceptabele compensatie. Of, wanneer de vervuiler zelf de eigenaar is, dan zouden diegenen die gebruik willen maken van het water, met de vervuiler een prijs kunnen overeen komen waartegen hij zijn lozingen stopzet. Op die manier wordt een optimaal resultaat bereikt in termen van maatschappelijk nut (een Pareto optimum). Zoals eerder gesteld, maakt het vluchtige karakter van water het toewijzen van eigendomsrechten bijzonder lastig. Wel kan men externe effecten reguleren door rechten toe te kennen voor bijvoorbeeld vervuiling of gebruik. Wanneer deze rechten verhandelbaar zijn ontstaat er een markt. Via zo n markt zullen de rechten uiteindelijk terecht komen bij die partijen die er het meest voor over hebben. Dit zijn ook de partijen die ze in zullen zetten voor activiteiten die het meeste maatschappelijk nut genereren. Voorbeelden van manieren van overheidsingrijpen VANWEGE de aanwezigheid van externe effecten In de Verenigde Staten wordt het introduceren van verhandelbare vervuilingsrechten bestudeerd voor verschillende nutriënten (Atos KPMG, 2003). Eerst wordt een instantie aangewezen die de waterkwaliteit monitort en op basis daarvan een maximaal aantal vervuilingseenheden vaststelt. De rechten worden vervolgens verdeeld (of verkocht) onder de potentiële vervuilers: industrie, landbouw, steden, enz. De rechten zijn in principe onderling uitwisselbaar. Bronnen met lage vervuilingskosten zullen de eigen vervuiling dan verminderen en tegelijkertijd vervuilingsrechten verkopen aan vervuilers met hoge zuiveringskosten. In Zuid-Californië worden gebruiksrechten ten aanzien van het grondwaterbekken toegekend. Het management van de totale hoeveelheid water dat opgepompt mag worden is in handen van de gebruikers. Elke watergebruiker deelt daarbij in eventuele reducties, maar er wordt wel een senioriteitsysteem gehanteerd. Hierbij hebben landeigenaren (agrariërs en bewoners met land boven het waterbekken) voorrang boven diegenen die ergens anders wonen en alleen gebruik maken van het grondwater (Dinar, Rosegrant & Meinzen- Dick, 1997). Een andere manier om met externe effecten om te gaan, zijn heffingen. De maatschappelijke kosten die gemoeid zijn met de externe effecten worden dan zoveel mogelijk doorbelast aan de veroorzakers. Omdat ze de volledige maatschappelijke prijs moeten betalen zullen deze hun gedrag aan gaan passen. Een illustratie hiervan binnen het Nederlandse waterbeleid vormt de van de invoering in 1970 van de Wet Verontreiniging Oppervlaktewateren. Invoering hiervan resulteerde in een aanmerkelijke vermindering van bedrijfslozingen, ook al was de heffing oorspronkelijk niet regulerend bedoeld, maar als bestemmingsheffing ingesteld om installaties te kunnen bekostigen. WATER GOVERNANCE 04/

8 Marktfalen versus overheidsfalen Water als economisch goed Marktfalen 3: onvolledige informatie Een probleem dat zich vaak voordoet, is dat niet alle informatie voorhanden is die nodig is om een goede afweging te maken over hoe schaarse middelen in te zetten. In Nederland is met name de relatie tussen de consumptie van water en de uiteindelijke rekening die daarvoor betaald moet worden, voor veel mensen onbekend (Dalhuisen, De Groot en Nijkamp (2000)). Vooral als de toevoer van water niet onuitputtelijk is, is het van groot belang dat ieder zich bewust is van de gevolgen van zijn watergebruik. Dit kan in principe via de prijs die moet worden betaald, maar dan moet de relatie tussen gebruik en prijs wel duidelijk zijn. Onvolledige informatie kan ook het gevolg zijn van ongelijk verdeelde informatie, oftewel informatieasymmetrie. De verkopende partij in een transactie weet dan meer over het te verhandelen goed dan de kopende partij. Dit kan ertoe leiden dat de kopende partij een kat in de zak koopt. De markt van bronwater is een goed voorbeeld. Kopers van flessen bronwater kunnen niet met zekerheid vaststellen of het daadwerkelijk om bronwater gaat. Zij moeten er dus maar op vertrouwen dat de bottelaar de flessen niet gevuld heeft met gewoon leidingwater. Via vormen van consumentenbescherming kan de overheid zorgen dat klanten behoedt worden voor dit soort praktijken. Goed werkende markten zijn een goed allocatiemiddel (de juiste goederen komen bij de juiste mensen terecht), omdat prijzen voortdurend informatie weergeven over de relatieve schaarsteverhoudingen tussen verschillende goederen. Daardoor kunnen alle partijen de juiste keuzes maken zonder dat er sprake is van een centrale instantie die alles coördineert. Wanneer informatie over prijzen ontbreekt echter, zullen niet de goede afwegingen worden gemaakt. In sommige landen (bijvoorbeeld Groot-Brittannië) zijn watermeters voor particuliere gebruikers niet verplicht, en geldt een uniform tarief gebaseerd op het gemiddelde verbruik. Marktfalen 4: publieke goederen Van normale goederen gaat het gebruik van de ene persoon ten koste van het gebruik van de ander. Ook kan de eigenaar steeds het gebruik van het goed door een ander, uitsluiten. Er is dan sprake van rivaliteit in gebruik respectievelijk exclusiviteit voor de eigenaar. Bij publieke goederen echter gaat het gebruik van de ene persoon niet ten koste van het gebruik van een ander. Bovendien kan een eigenaar het gebruik door anderen niet uitsluiten. Vanwege deze karakteristieken zal er vanuit maatschappelijk oogpunt niet genoeg geïnvesteerd worden in publieke goederen. Doordat het gebruik van de één niet ten koste gaat van dat van een ander is onduidelijk hoeveel elke gebruiker bij zou moeten dragen in de investering. Daarnaast zijn personen die niet hebben bijgedragen in de investering later niet buiten te sluiten, omdat niemand immers uitgesloten kan worden van gebruik. Dijken zijn een voorbeeld van publieke goederen. Intermezzo: drinkwaterprijs, belasting en prijselasticiteit Recentelijk heeft het Kabinet besloten, in het kader van het tussentijdse akkoord over de rijksbegroting voor 2014, de Belasting op Leidingwater (BoL) te verdubbelen. De heffing is uitsluitend bedoeld om extra inkomsten te genereren ( 205 mln.) en het is te prijzen dat men de verleiding heeft weerstaan om milieu te gebruiken als argument voor de extra heffing. Zelfs een verdubbeling van de heffing op leidingwater zal namelijk slechts tot een beperkt afname leiden aangezien de prijselasticiteit zeer laag is. In een meta-studie uitgevoerd door Dalhuizen et al. komt een grote variëteit aan elasticiteiten naar voren, als gevolg van verschillende omstandigheden in verschillende landen. Een prijselasticiteit in de ordegrootte van 0,2 lijkt voor Nederland tamelijk reëel. De Belasting op Leidingwater vormt ongeveer 10% van de drinkwaterprijs (Vewin 2012), en een verdubbeling ervan leidt tot een stijging van de drinkwaterprijs met 10%. Uitgaande van een prijselasticiteit van 0,2 leidt dit tot een afname van de vraag met ongeveer 2%. 32 WATER GOVERNANCE 04/2013

9 Marktfalen versus overheidsfalen Water als economisch goed De bescherming die dijken bieden voor de ene persoon gaat niet ten koste van de bescherming van een ander. Ook is niemand achter de dijken uit te sluiten van gebruik. Dijken zouden waarschijnlijk niet snel zonder ingrijpen van de overheid tot stand komen. Doordat de overheid burgers kan dwingen belasting te betalen kan de bouw van dijken toch gefinancierd worden. Dat voorkomt zogenaamd Free Riders gedrag. Vanwege hun karakteristieken van non-rivaliteit en non-exclusiviteit, zal er, zonder overheidsingrijpen, onvoldoende geïnvesteerd worden in publieke goederen. Dit probleem doet zich voor met betrekking tot dijken, maar ook bijvoorbeeld rioleringssystemen en afvalwaterzuiveringsinstallaties. Tot voor kort zorgde de overheid niet alleen vaak voor de financiering van publieke goederen, maar ook voor het ontwerp, de realisatie en de exploitatie ervan. Nog een reden voor overheidsingrijpen: rechtvaardige verdeling Marktfalen vormt niet de enige redenen voor overheidsingrijpen. Ook rechtvaardigheidsvraagstukken zijn een reden voor de overheid om in te grijpen in het maatschappelijk leven. Over rechtvaardigheid kan de economische wetenschap in het algemeen, en de welvaartstheorie in het bijzonder, niets zeggen: een bepaalde verdeling van goederen en inkomsten kan vanuit een economisch perspectief alleen beoordeeld worden op haar efficiëntie (worden met de schaarse hulpbronnen en middelen zo belangrijk mogelijke en zo veel mogelijk doelen bereikt) en niet op haar rechtvaardigheid. Rechtvaardigheid valt daarmee buiten het studiegebied van de economische wetenschap. Hoewel er dus conceptueel een duidelijk onderscheid is tussen efficiëntie en rechtvaardigheid, staan beide in de praktijk regelmatig op gespannen voet. Vaak wordt een rechtvaardige verdeling opgevat als een meer gelijke verdeling. Echter, het creëren van meer welvaart in de maatschappij of in ieder geval het creëren van meer inkomen gaat meestal ten koste van een gelijke verdeling van goederen. Dit principe dat er een afweging bestaat tussen gelijkheid (rechtvaardigheid) en efficiëntie, wordt ook wel Okun s Big Trade-off genoemd (naar de Amerikaanse econoom Arthur M. Okun; Okun, 1975). Vanwege het feit dat elke persoon een vitale behoefte heeft aan een minimum hoeveelheid water, zijn rechtvaardigheidsvraagstukken in de context van water altijd erg belangrijk. Voor elke persoon moet het mogelijk zijn een minimum hoeveelheid water te Voorbeelden van manieren van marktinschakeling bij publieke goederen Bij Publiek-Private Samenwerkingsconstructies, wordt het ontwerp, de realisatie, de eerste investering, de exploitatie en/of het onderhoud van publieke werken overgelaten aan private partijen. Via een prestatieafhankelijke gebruiksvergoeding kunnen deze partijen hun investering gaandeweg winstgevend terugverdienen. Vanwege de life cycle benadering (het hele proces van ontwerp tot exploitatie en onderhoud wordt bekeken) en de incentives die voor private partijen gegenereerd worden om efficiënt te werken, kan PPS uiteindelijk voordelig uitpakken voor zowel totale kosten als kwaliteit. Op deze manier kunnen marktpartijen betrokken worden bij publieke goederen. Een voorbeeld van PPS op watergebied in Nederland, is het PPS-contract voor de afvalwaterzuiveringsinstallaties Harnaschpolder en Houtrust. Hierbij heeft het Hoogheemraadschap van Delfland in 2003 een contract gesloten ter waarde van meer dan 1,5 miljard Euro met een consortium van private bedrijven met de naam Delfluent. Dit contract omvat het ontwerp, de bouw en financiering van de nieuwe afvalwaterzuiveringsinstallatie Harnaschpolder in Schipluiden, en de renovatie van de afvalwaterzuiveringsinstallatie Houtrust in Den Haag, alsmede de operatie en beheer van beide installaties voor een periode van 30 jaar. Gedurende de periode van operatie zal het Hoogheemraadschap aan het consortium een vergoeding betalen per kubieke meter gezuiverd water. WATER GOVERNANCE 04/

10 Marktfalen versus overheidsfalen Water als economisch goed consumeren. Ook zou deze consumptie niet ten koste moeten gaan van een disproportioneel deel van het inkomen. Dit kan een reden zijn om huishoudens met lage inkomens te subsidiëren. Daarnaast wordt vaak geredeneerd dat ook de prijs per liter water voor ieder gelijk zou moeten zijn omdat de behoefte aan een minimum hoeveelheid water voor ieder gelijk is. Dit ondanks eventuele geografische verschillen in transport- of zuiveringskosten bij de toe- en afvoer van water. Bezien vanuit het perspectief van economische efficiëntie werken zulke ingrepen in de prijs van water inefficiënte consumptiepatronen echter in de hand. Vanuit het oogpunt van efficiëntie, is de situatie waarbij prijzen alle kosten reflecteren (in principe ook inclusief die voor toekomstige generaties) die gemoeid zijn met de productie en de distributie van een bepaald goed (full cost recovery principe) het beste. Dit is de reden waarom dit principe in de KRW zo centraal staat (kostenterugwinningsprincipe). Ook zouden diegenen die kosten veroorzaken, zoveel als mogelijk de rekening daarvoor gepresenteerd moeten krijgen (kostenveroorzakingsbeginsel). Wanneer hieraan voldaan is weerspiegelen prijzen de relatieve schaarsteverhouding en komt, wanneer zich geen marktfalen voordoet, een Pareto-efficiënte allocatie tot stand. Deze principes voor economische efficiëntie zullen echter niet altijd stroken met herverdelings doelstellingen van de overheid. Zo zal men herverdelingsdoelstellingen proberen te bereiken via kruissubsidies (gebruikers die tegen lage kosten kunnen consumeren betalen voor gebruikers die alleen tegen hoge kosten kunnen gebruiken), gewone subsidies en fiscale voordelen voor bepaalde groepen. Vanuit een economisch perspectief kan in principe niets gezegd worden over rechtvaardigheidsdoelstellingen. Wel dient met zich ervan bewust te zijn dat (kruis-)subsidies en belastingvoordelen een verstorend effect zullen hebben op de prijzen, en tot minder efficiëntie allocaties leiden. Het andere kwaad: overheidsfalen Ik heb een tweetal redenen aangevoerd waarom de overheid zou moeten ingrijpen. Maar wees gewaarschuwd: ook aan overheidsingrepen zijn kosten verbonden. Deze kosten zijn het gevolg van zogenaamd overheidsfalen. Oorzaken van overheidsfalen zijn: Begrensde overheidsrationaliteit: de maatschappij is complex en indirecte effecten van overheidsoptreden zijn vaak moeilijk te voorzien. Onvolledige informatie: de overheid is vaak aangewezen op c.q. laat zich vaak leiden door informatie aangeleverd door belangengroepen. Eigen agenda s: in de praktijk streeft de overheid niet noodzakelijkerwijs het algemeen belang na, de overheid bestaat uit verschillende partijen, departementen, afdelingen en mensen die ook hun eigen belangen nastreven. Hoge apparaatskosten (ook wel perceptiekosten genoemd). Bij het eventueel corrigeren van marktfalen moet de overheid steeds nagaan of de baten van ingrijpen opwegen tegen de kosten van ingrijpen. Deze kosten hangen echter vooral samen met de manier waarop de overheid ingrijpt. Perspectieven voor marktbetrokkenheid Bij de discussie over marktwerking voor de watersector gaat het om een afweging van voor- en nadelen. Is het marktfalen groter dan het overheidsfalen is de hamvraag. In beginsel is marktwerking in de drinkwatersector maar ook in bijvoorbeeld de zoetwatervoorziening mogelijk. Zolang de publieke belangen geborgd zijn: gezondheid, regulering van tarieven en een rechtvaardige verdeling. Concurrentie kan dan tot een grotere efficiëntie leiden. Discussies hierover zijn eerder gevoerd in het kader van andere netwerksectoren, zoals de elektriciteitsvoorziening en de spoorwegen. Meestal wordt dan gekozen voor een scheiding tussen de infrastructuur en de exploitatie hiervan. Alliander beheert het elektriciteit- en gasnetwerk en is een publieke organisatie. Eneco, Nuon en nog veel meer partijen wekken de elektriciteit op en verkopen deze aan particulieren en bedrijven. Prorail is de beheerder van de railinfrastructuur in Nederland. De NS, Arriva en andere partijen concurreren om een concessie te krijgen op delen van het netwerk. Het vergt niet veel voorstellingsvermogen om dergelijke constructies ook op de watersector toe te kunnen passen. Ook private bekostiging van bijvoorbeeld de zoetwater voorziening is denkbaar. Voorraadvorming door grote afnemers om aan piekvraag te voldoen wordt dan betaald door deze partijen (en uiteindelijk de consument). De vraag is vervolgens of het efficiënter is om op verschillende plaatsen aan voorraadvorming te doen of dat ineens te doen, in bijvoorbeeld het IJsselmeer. Zelfs bij waterveiligheid is het mogelijk de betrokkenheid van marktpartijen te vergroten. In de vorm van Design-Built-Finance-Maintain (DBFM) contracten kunnen marktpartijen geprikkeld worden een optimale afstemming te zoeken tussen onderhouden aanleg- en financieringskosten. Uit andere sectoren blijkt keer op keer dat marktpartijen op dit punt beter presteren dan overheden, ondanks de opvatting van velen dat publieke partijen dit evengoed (zouden) kunnen. Hetzelfde geldt voor afvalwaterzuiveringen (DBFM/DBFO). Met het inschakelen van marktpartijen wordt geenszins de controle weggegeven. Bij waterveiligheid blijft de waterbeheerder verantwoordelijk voor de veiligheidsniveau. Private partijen kunnen worden ingeschakeld op uitvoeringsniveau. Hierbij is de vergelijking met wegen, die in toenemende mate in DBFM contracten worden weggezet, op zijn plaats. 34 WATER GOVERNANCE 04/2013

11 Marktfalen versus overheidsfalen Water als economisch goed Ik denk dat we gerust een beetje losser kunnen komen van bestaande structuren, belangen en institutionele oplossingen die we in het verleden hebben gekozen om water in Nederland te organiseren. M Literatuur Atos KPMG (2003): Marktwerking in het Watersysteembeheer: Een Verkenning van de Mogelijkheden van Marktwerking. RIZA, Lelystad. Dalhuisen J.M., H.L.F. de Groot and P. Nijkamp (2000): The Economics of Water: A Survey of Issues. International Journal of Development Planning Literature, vol. 15, no.1, pp Dinar, A., M.W. Rosegrant, & R. Meinzen-Dick (1997): Water Allocation Mechanisms Principles and Examples. World Bank, Washington D.C. Koopmans C. (2012): Een economische benadering van zoetwaterbeleid; SEO. Morselt T.T., Evenhuis E. De economische dimensie van waterbeleid, rapport in opdracht van DGWater, Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Okun, A.M. (1975): Equality and Efficiency: the Big Trade-Off. Brookings Institution, Washington D.C. Robbins, L. (1949 (1932)): An Essay on the Nature and Significance of Economic Science, 2 nd edition. Macmillan, London. Savenije, H.H.G. (2001): Why water is not an ordinary economic good. IHE, Delft. Turner, R.K., Pearce, D., Bateman, I.J. (1994), Environmental Economics, An elementary introduction. Harverster Wheatsheaf, London. Vewin, drinkwaterstatistieken Winsemius, P. (1986): Gast in eigen huis: beschouwing over milieu management. Samsom, Alphen aan den Rijn. WRR (1992) (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid): Milieube leid, strategie, instru menten en handhaafbaarheid. SDU, Den Haag. Summary These days neo-liberal thinking is no longer very popular in politics. It tends to be more and less popular every other few decades, but economists have a more steady view on this issue. Economists look at efficiency, and efficiency can be provided by the market as long as market failure is limited. The main sources of market failure are: economies of scale; external effects; insufficient information and public goods. Another reason for public intervention is equitability. But, with public intervention there are also costs and failure involved so it s a trade-off between market failure and government failure. In this article I will discuss the character of Water, as an economic good but with special features. I will give some examples of where the private sector can be involved, in spite of market failure aspects. WATER GOVERNANCE 04/

12

SYMPOSIUM 20 JAAR RAAP EENHOORN AMERSFOORT 26 MEI 2005 DE VERHOUDING TUSSEN OVERHEID, MARKTWERKING EN PRIVATISERING

SYMPOSIUM 20 JAAR RAAP EENHOORN AMERSFOORT 26 MEI 2005 DE VERHOUDING TUSSEN OVERHEID, MARKTWERKING EN PRIVATISERING SYMPOSIUM 20 JAAR RAAP EENHOORN AMERSFOORT 26 MEI 2005 LEZING OVER DE VERHOUDING TUSSEN OVERHEID, MARKTWERKING EN PRIVATISERING PROF DR J.G.A. VAN MIERLO HOOGLERAAR OPENBARE FINANCIËN FACULTEIT DER ECONOMISCHE

Nadere informatie

Instrumentkeuze in het milieubeleid

Instrumentkeuze in het milieubeleid Instrumentkeuze in het milieubeleid Theorie en 25 jaar praktijk Netwerk Groene Groei Den Haag, 8 december 2015 Carl Koopmans (SEO Economisch Onderzoek, Vrije Universiteit) www.seo.nl c.koopmans@seo.nl

Nadere informatie

05-06/2014. Case studies Nanny Bressers en Hans Bressers. Podium Herman Havekes. droogte-adaptatie

05-06/2014. Case studies Nanny Bressers en Hans Bressers. Podium Herman Havekes. droogte-adaptatie WATER GOVERNANCE 05-06/2014 Redactioneel Leon Valkenburg Podium Herman Havekes Water Governance Initiative Parijs Jasper Luiten Water as a driver for international cooperation and trust building ARTIKELEN

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Kaart 12 - Nooddrinkwater en noodwater 12 Nooddrinkwater en noodwater Versie oktober 2013 Crisistypen (dreigende) verstoring van de openbare drinkwatervoorziening

Nadere informatie

: Nieuw belastingstelsel

: Nieuw belastingstelsel A L G E M E E N B E S T U U R Vergadering d.d. : 7 september 2011 Agendapunt: 7 Onderwerp : Nieuw belastingstelsel KORTE SAMENVATTING: In het Bestuursakkoord Water is overeengekomen dat de waterschappen

Nadere informatie

Advies van de consumentenorganisaties in het LOCOV inzake exploitatie van stationsstallingen

Advies van de consumentenorganisaties in het LOCOV inzake exploitatie van stationsstallingen Advies van de consumentenorganisaties in het LOCOV inzake exploitatie van stationsstallingen Landelijk Overleg Consumentenbelangen Openbaar Vervoer LOCOV-99/18 8 maart 1999 Advies van de consumentenorganisaties

Nadere informatie

Vlaams afval- en materialencongres 6 april

Vlaams afval- en materialencongres 6 april Vlaams afval- en materialencongres 6 april Erik de Baedts Directeur NVRD President MWE Board member ISWA Strategisch omgaan met grondstoffen Nederlandse vereniging van gemeenten ogv afvalbeheer & reiniging

Nadere informatie

Rood staan op particuliere betaalrekeningen Visie van ACM op het rapport van CEG: Rood staan op particuliere betaalrekeningen Onderzoek naar

Rood staan op particuliere betaalrekeningen Visie van ACM op het rapport van CEG: Rood staan op particuliere betaalrekeningen Onderzoek naar Rood staan op particuliere betaalrekeningen Visie van ACM op het rapport van CEG: Rood staan op particuliere betaalrekeningen Onderzoek naar marktmacht Monitor Financiële Sector Autoriteit Consument &

Nadere informatie

Het railvervoer: tussen markt en overheid SPOORCOLLEGE 9 JUNI 2016

Het railvervoer: tussen markt en overheid SPOORCOLLEGE 9 JUNI 2016 Het railvervoer: tussen markt en overheid SPOORCOLLEGE 9 JUNI 2016 WIE OF WAT IS DE OVERHEID? WIE OF WAT IS DE OVERHEID? De overheid is het hoogste bevoegd gezag op een bepaald territorium of grondgebied.

Nadere informatie

Markt. Kenmerken van marktvormen:

Markt. Kenmerken van marktvormen: 1 1 1 Markt 1 3 5 7 9 1 1 1 1 1 hoeveelheid 1 3 5 7 9 Qv Qa nieuw Qa Qv nieuw p Kenmerken van marktvormen: Volkomen concurrentie: Veel aanbieders Homogeen product(mais) Vrije toetreding Alle kennis van

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid 31 juli 2001 PE 307.539/1-43 AMENDEMENTEN 1-43 ONTWERPVERSLAG - Werner Langen (PE 307.539) DIENSTEN VAN ALGEMEEN

Nadere informatie

Toelichting op vraagstuk businessmodel Idensys en SEO rapport voor consultatiebijeenkomst 22 en 23 september 2015

Toelichting op vraagstuk businessmodel Idensys en SEO rapport voor consultatiebijeenkomst 22 en 23 september 2015 Programma Idensys Contactpersoon Huub Janssen Aantal pagina's 5 Toelichting op vraagstuk businessmodel Idensys en SEO rapport voor consultatiebijeenkomst 22 en 23 september 2015 Naar aanleiding van het

Nadere informatie

Klimaatbestendige stad Noodzaak én kans

Klimaatbestendige stad Noodzaak én kans Klimaatbestendige stad Noodzaak én kans dr ir Frans H M van de Ven W203 - KIVI Jaarcongres Delta Cities 11 november 2014 Overzicht Inleiding: Waarom? Stresstest Klimaatbestendigheid DPNH Tools voor de

Nadere informatie

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag

Het Deltaprogramma. Nederland op orde: vandaag en morgen. Wim Kuijken / Bart Parmet. 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nederland op orde: vandaag en morgen Wim Kuijken / Bart Parmet 7 december 2012 KNAG-Onderwijsdag Het Deltaprogramma Nationaal programma voor waterveiligheid en zoetwatervoorziening 2

Nadere informatie

Kernenergie. Van uitstel komt afstel

Kernenergie. Van uitstel komt afstel 23 Kernenergie. Van uitstel komt afstel Bart Leurs, Lenny Vulperhorst De business case van Borssele II staat ter discussie. De bouw van een tweede kerncentrale in Zeeland wordt uitgesteld. Komt van uitstel

Nadere informatie

Domein D: markt (module 3) vwo 4

Domein D: markt (module 3) vwo 4 1. Noem 3 kenmerken van een marktvorm met volkomen concurrentie. 2. Waaraan herken je een markt met volkomen concurrentie? 3. Wat vormt het verschil tussen een abstracte en een concrete markt? 4. Over

Nadere informatie

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer?

Waarom is het plan dat de Unie van Waterschappen nu voorlegt aan de staatssecretaris een deugdelijk en goed plan voor het toekomstig waterbeheer? Nederland waterland, Nederland waterschapsland Kernboodschap De waterschappen zijn gericht op de toekomst. Daarom hebben zij in het licht van de klimaatverandering en de economische crisis een plan gemaakt

Nadere informatie

Uitgebreide samenvatting

Uitgebreide samenvatting Uitgebreide samenvatting Bereik van het onderzoek De Nederlandse minister van Economische Zaken heeft een voorstel gedaan om het huidig toegepaste systeem van juridische splitsing van energiedistributiebedrijven

Nadere informatie

Bereikbaarheid, MKBA en bekostiging

Bereikbaarheid, MKBA en bekostiging Bereikbaarheid, MKBA en bekostiging De MKBA is meer dan alleen maar een instrument om subsidie op te halen Dag van de lightrail, 28 Januari 2015 Barry Ubbels www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525

Nadere informatie

World Class Finance in de Retail

World Class Finance in de Retail World Class Finance in de Retail Jaarcongres Controlling 24 april 2008 Hans Strikwerda Copyright 2008 by Nolan, Norton & Co. Private for the client. This report nor any part of it may not be copied, circulated,

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

Water 03/2014. Redactioneel. Podium Hein van Stokkom en Jan Willem

Water 03/2014. Redactioneel. Podium Hein van Stokkom en Jan Willem Water GOVERNANCE 03/2014 Redactioneel Sonja Kooiman Podium Hein van Stokkom en Jan Willem Thijs Als de rook is opgetrokken artikelen Corine Hoeben Belang, betaling, zeggenschap: geborgde zetels in het

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014 Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander ] allander Leeuwarden, 5 maart 2014 Ir. Peter Molengraaf Voorzitter Raad van Bestuur Raad van Bestuur Alliander 1 Toename decentrale opwek de

Nadere informatie

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen?

Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Presentatie VGE Masterclass, 14 april 2011 Het budgettaire zorgenkind: wat kunnen we doen? Erik Schut 2 Vragen Wat is het probleem? Welke oplossingen? Gaan die werken? Zo niet, wat dan? 3 Wat is het probleem?

Nadere informatie

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris

ļll II ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll Deltacommissaris Deltacommissaris > Retouradres Postbus 9Ũ653 2509 LR Den Haag Waterschap Peel en Maasvallei De weledelgestrenge heer mr. A.M.G. Gresel Postbus 3390 5902 RJ Venlo ii l i.»j 'i! l ľ l! l ľlľ l lľ l!ih»ll

Nadere informatie

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies

Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s. Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies 18-12-2012 1 Het verduurzamen van maatschappelijk vastgoed m.b.v. ESCO s Hans Hörter, Commercieel Adviseur DWA installatie- en energieadvies Onderwerpen Achtergrond: waarom gebeurt er zo weinig? Wat is

Nadere informatie

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas Duurzame energie Leveranciersdag Rijk 27 november 2015 Piet Glas P.Glas@mindef.nl Categoriemanager Energie Frans van Beek frans.beek@minbzk.nl BZK - DG Organisatie Bedrijfsvoering Rijk Opzet workshop 1.

Nadere informatie

Datum Antwoorden op schriftelijke vragen naar aanleiding van het stopzetten van de uitbesteding van de cateringdiensten bij Defensie

Datum Antwoorden op schriftelijke vragen naar aanleiding van het stopzetten van de uitbesteding van de cateringdiensten bij Defensie > Retouradres Postbus 20701 2500 ES Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Plein 2 2511 CR Den Haag Ministerie van Defensie Plein 4 MPC 58 B Postbus 20701 2500 ES Den Haag www.defensie.nl

Nadere informatie

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied.

Bijgaand doe ik u de antwoorden toekomen op de vragen gesteld door de leden Jacobi en Cegerek (beiden PvdA) over waterveiligheid in het kustgebied. > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan

ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan ADVIES KLANKBORDGROEP RIJN- WEST AAN REGIONAAL BESTUURLIJK OVERLEG inzake opzet en inhoud gebiedsprocessen, op weg naar 2e Stroomgebiedbeheerplan Inleiding Het RBO Rijn- West heeft procesafspraken gemaakt

Nadere informatie

Vervolgstappen voor CI Suriname

Vervolgstappen voor CI Suriname Vervolgstappen voor CI Suriname CI Suriname wil Green Growth Models s

Nadere informatie

Schade door wateroverlast Voorkomen, afkopen of vergoeden?

Schade door wateroverlast Voorkomen, afkopen of vergoeden? Schade door wateroverlast Voorkomen, afkopen of vergoeden? Amersfoort, 14 november 2013 Wat is doelmatig omgaan met de schadevraag? Robert van Cleef Copyright 2007 by Sterk Consulting. Private for the

Nadere informatie

en het wegen van lange-termijn effecten. En we laten de meerwaarde van

en het wegen van lange-termijn effecten. En we laten de meerwaarde van ECONOMISCH ONDERZOEK IN HET DELTAPROGRAMMA Teun Morselt* & Carl Koopmans** Summary and fresh water supply. For these decisions, economic analysis is important. Even in this early stage of policy preparation,

Nadere informatie

PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn

PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn PPS: It s a service, not a building! Jos Barnhoorn Congres 2011 Samenwerken aan FM www.factomagazine.nl Facto Congres 26 mei 2011 Jos Barnhoorn Snr. Project Mgr. Johnson Controls Wie is Jos Barnhoorn?

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

Weconomics. Paul Bessems

Weconomics. Paul Bessems Van organisaties naar organiseren Weconomics een nieuwe kijk op samenwerken en delen Paul Bessems Vereniging SOD 12-12-2013 Paul Bessems Nieuwdenker www.paulbessems.com paul.bessems@gmail.com 06 20 30

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Financiering van stedelijke voorzieningen

Financiering van stedelijke voorzieningen Financiering van stedelijke voorzieningen Maarten Allers Centrum voor onderzoek van de economie van de lagere overheden RUG Stad en Land Gestileerd economisch model Concrete en vergaande beleidsaanbevelingen

Nadere informatie

WHITEPAPER > EFFECTIEF BRAND & PACKAGING DESIGN

WHITEPAPER > EFFECTIEF BRAND & PACKAGING DESIGN WHITEPAPER > EFFECTIEF BRAND & PACKAGING DESIGN WIJ ZIJN > BOOM WIJ CREËREN > BRAND, IDENTITY & PACKAGING DESIGN WIJ > VERSTERKEN, INSPIREREN & MAKEN TROTS WHITEPAPER > EFFECTIEF BRAND & PACKAGING DESIGN

Nadere informatie

STRATEGO: Coaching session

STRATEGO: Coaching session STRATEGO: Coaching session 19-11-2014 www.warmtebedrijfrotterdam.nl Content Integrated business model al chart Heat chain Sources heating grid Rotterdam Delivery of industrial waste heat History & lessons

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden,

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden, Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag Datum 0 Contactpersoon Doorkiesnummer Mailadres 1/5 Geachte Tweede Kamerleden, U heeft op 5 december de

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels Samenvatting Kort overzicht Dit proefschrift gaat over de economische theorie van kartels. Er is sprake van een kartel wanneer een aantal bedrijven, expliciet of stilzwijgend, afspreekt om de prijs te

Nadere informatie

Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten)

Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten) Bijlage 2 Indicatieve doorlooptijden (open) aanbesteding(svarianten) Wanneer duidelijkheid burger* Aanbestedings dossier gereed Opties 0 en 1 Optie 2 Optie 3 Optie 4 DT Noord (verlegd en verdiept**) met

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

DIT IS EEN UITGAVE VAN

DIT IS EEN UITGAVE VAN Colofon DIT IS EEN UITGAVE VAN Stichting Maatschappij en Onderneming Lange Voorhout 92 2514 EJ Den Haag Telefoon: +31(0)70 3528 528 Email: contact@smo.nl Redactie: Simone Langeweg Tekst- en Communicatieadvies

Nadere informatie

PPS/Esco Praktijkdag 2014

PPS/Esco Praktijkdag 2014 PPS/Esco Praktijkdag 2014 Samenwerken als driver voor innovatie 10 december 2014 Private financiering en PPS financieringsprogramma Bert Mulders en Ronald Pereboom 1 1 Innovatieve financieringsvormen Inventarisatie

Nadere informatie

Consumer billing Best practices

Consumer billing Best practices Consumer billing Best practices Jaap Jan Nienhuis 20 March 2013 tomorrow s transactions today Welcome 2 Titel subtitel. Auteur(s) datum voluit. Innopay BV. Alle rechten voorbehouden. Jaap Jan Nienhuis

Nadere informatie

Stadsboeren in Nederland

Stadsboeren in Nederland Stadsboeren in Nederland Door: ir. Rosanne Metaal Directie Europees Landbouwbeleid &Voedselzekerheid DG AGRO, Ministerie Economische Zaken Presentatie Alumni-netwerk, 12 november 2013, Uit Je Eigen Stad

Nadere informatie

Welfare vs Workfare: op weg naar maatschappelijke tweedeling?

Welfare vs Workfare: op weg naar maatschappelijke tweedeling? Welfare vs Workfare: op weg naar maatschappelijke tweedeling? Mara Yerkes Institute for Social Science Research The University of Queensland m.yerkes@uq.edu.au Een essentiële functie van de verzorgingsstaat

Nadere informatie

Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE)

Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE) Stappenplan bij het plaatsen zonnepanelen bij een Vereniging van Eigenaren (VvE) Stap 1. Oriëntatie/Vooronderzoek U vindt uw energiekosten te hoog? U hebt in uw koopflat een eigen cv-ketel en u vindt uw

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1996 1997 25 026 Reductie CO 2 -emissies Nr. 3 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage,

Nadere informatie

In stappen afbouwen De kwijtschelding op de zuiveringsheffing wordt in 2016 met 50% verminderd. In 2017 betaalt iedereen het volledige bedrag.

In stappen afbouwen De kwijtschelding op de zuiveringsheffing wordt in 2016 met 50% verminderd. In 2017 betaalt iedereen het volledige bedrag. Geactualiseerde woordvoeringslijn gedeeltelijk afschaffen kwijtschelding Versie 8 oktober 2015 Inleiding Vragen van media, inwoners en andere partijen worden beantwoord conform de woordvoeringslijn. De

Nadere informatie

Om een duidelijke afweging te kunnen maken is het gewenst om een aantal definities eerst te verduidelijken.

Om een duidelijke afweging te kunnen maken is het gewenst om een aantal definities eerst te verduidelijken. Aan: Van: Betreft: A.J. Flach B. Starink Heffingsgrondslagen rioolheffing Datum: 23-11-2012 Memo heffingsgrondslagen Inleiding In deze memo wordt ingegaan op de uitwerking van de mogelijke heffingsgrondslagen

Nadere informatie

PPS Zuidas investeren in een duurzame toekomst

PPS Zuidas investeren in een duurzame toekomst PPS Zuidas investeren in een duurzame toekomst leden Ir. J.D. Doets 8 februari 2007 PLANVORMING EN DOELSTELLING ZUIDAS 2 8 februari 2007 3 8 februari 2007 Zuidasopgave Integrale gebiedsontwikkeling Totaalprogramma

Nadere informatie

1 HET VERHAAL VAN OPEN DATA NRC, 3 maart 2014 2 CONTEXT VOOR ONDERZOEK Wat betekent open data voor de Nederlandse beleidspraktijk? Hoe moet je als individuele publieke organisatie omgaan met ontwikkelingen

Nadere informatie

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Presentatie 21 maart 2013 Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Luc Kleijnen Food2Market Innovatie training 1 Bouwen aan Innovatie - Over Altuïtion (1) Opgericht in 1997: 30 engagement

Nadere informatie

2 Producenten grijze stroom laten betalen voor transport?

2 Producenten grijze stroom laten betalen voor transport? ECN Beleidsstudies ECN-BS-10-016 29 april 2010 Producenten van grijze stroom laten betalen voor transport? Notitie aan : Werkgroep Heroverweging Energie en Klimaat Kopie aan : A.W.N. van Dril Van : F.D.J.

Nadere informatie

Kostenterugwinning van waterdiensten 2013. Eindrapport

Kostenterugwinning van waterdiensten 2013. Eindrapport Rijkswaterstaat Water, verkeer en leefomgeving Kostenterugwinning van waterdiensten 2013 Eindrapport Sterk Consulting en Bureau BUITEN Leiden, december 2013 1 Managementsamenvatting 3 1 Inleiding 8 1.1

Nadere informatie

Eigen woning in Nederlandse pensioensysteem

Eigen woning in Nederlandse pensioensysteem Eigen woning in Nederlandse pensioensysteem Goed idee, of niet? Janneke Toussaint, Onderzoeksinstituut OTB Delft University of Technology Challenge the future Achtergrond Vergrijzing, globalisering, financiële

Nadere informatie

Leren samenwerken tussen organisaties

Leren samenwerken tussen organisaties In voor Zorg Ulft 24 september 2012 dr. Wilfrid Opheij Een paar bronnen voor de presentatie 2005 Nu 2006 2008 De kenniseconomie is een netwerkeconomie Derde Industriële Revolutie Tweede Industriële Revolutie

Nadere informatie

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Helder, schoon... Rivierwater Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Introductie door Peter Stoks, directeur RIWA Het belang van schoon oppervlaktewater Schoon water. We kunnen niet zonder.

Nadere informatie

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Professor Jos van Ommeren, Vrije Universiteit Amsterdam, Februari 2013 Mobiliteitsmanagement gaat over de relatie tussen werkgever en werknemer met betrekking tot mobiliteit.

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Toekomstbestendige en duurzame financiering van het Nederlandse waterbeheer fase 1a: Huidige financiering fase 1b: Trends en ontwikkelingen

Toekomstbestendige en duurzame financiering van het Nederlandse waterbeheer fase 1a: Huidige financiering fase 1b: Trends en ontwikkelingen Toekomstbestendige en duurzame financiering van het Nederlandse waterbeheer fase 1a: Huidige financiering fase 1b: Trends en ontwikkelingen Ministerie van Infrastructuur en Milieu Rapport 14 april 2015

Nadere informatie

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID VAN DE UNIE BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID EN COHESIE VERVOER EN TOERISME HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER

Nadere informatie

Slimmer samenwerken: PPS light

Slimmer samenwerken: PPS light PUBLIC FINANCE CONGRES 2011 van Vliet Slimmer samenwerken: PPS light Karin Heijenrath ROC Leiden Caspar Boendermaker - BNG 13 oktober 2011 Agenda Publieke investeringsprojecten Publiek-private samenwerking

Nadere informatie

DE FINANCIERING VAN HET WATERBEHEER

DE FINANCIERING VAN HET WATERBEHEER DE FINANCIERING VAN HET WATERBEHEER Gert Dekker en Herman Havekes* Goed waterbeheer vergt veel geld. Niet alleen voor investeringen in dijken, dammen, irrigatiesystemen, zuiveringsinstallaties, rioleringen

Nadere informatie

Gouden Bergen. Over prijs en waarde van opgeborgen CO 2. Bert Stuij. Manager Energie Strategie en Transitie, SenterNovem. maandag 11 december 2006 1

Gouden Bergen. Over prijs en waarde van opgeborgen CO 2. Bert Stuij. Manager Energie Strategie en Transitie, SenterNovem. maandag 11 december 2006 1 Gouden Bergen Over prijs en waarde van opgeborgen CO 2 Bert Stuij Manager Energie Strategie en Transitie, SenterNovem maandag 11 december 2006 1 Gouden Bergen Over de waarde en de prijs van opgeborgen

Nadere informatie

Versteend (on)vermogen

Versteend (on)vermogen Versteend (on)vermogen - Economisch perspectief op woningcorporaties - IPD/aeDex Marktpresentatie, Ermelo, 12 mei 2011 Prof. dr. Barbara Baarsma Economisch perspectief Rol van de woningcorporaties bestaat

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 2020 Vragen van de leden

Nadere informatie

Financieren van duurzaamheid. Servicepunt Duurzame Energie

Financieren van duurzaamheid. Servicepunt Duurzame Energie Financieren van duurzaamheid Peter Borghstijn BNG Bank Hans Hörter Servicepunt Duurzame Energie Inhoud BNG Bank Verduurzaming Financiering verduurzaming Geschiedenis 1914 Instituut voor de Rijksverrekening

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta 16 mei 2012 1 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta ambitie De Digitale Delta heeft als ambitie om een open platform, gebaseerd op open standaarden, te realiseren

Nadere informatie

Factsheet Vertex - Pilot Slim Waterbeheer ten behoeve van de Waterinfodag.

Factsheet Vertex - Pilot Slim Waterbeheer ten behoeve van de Waterinfodag. Factsheet Vertex - Pilot Slim Waterbeheer ten behoeve van de Waterinfodag. Tijdens de bijeenkomst voor de Fysieke Digitale Delta bij onze samenwerkingspartner het Hoogheemraadschap van Delfland zijn de

Nadere informatie

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing. Netwerkkaart 12 Nooddrinkwater en noodwater

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing. Netwerkkaart 12 Nooddrinkwater en noodwater Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Netwerkkaart 12 Nooddrinkwater en noodwater 12 Nooddrinkwater en noodwater Versie 2015 Crisistypen (dreigende) verstoring van de openbare drinkwatervoorziening

Nadere informatie

Beschouwingen over de invoering van smart metering in Brussel

Beschouwingen over de invoering van smart metering in Brussel Compteurs évolués Beschouwingen over de invoering van smart metering in Brussel Michel Quicheron Seminarie BRUGEL 1 april 2009 01/04/2009 1 Samenvatting 1. De slimme meter (smart meter): definitie, wettelijke

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

Publiek-private samenwerking

Publiek-private samenwerking Het belang van budgetbeperking publiek-private samenwerking De afgelopen jaren hebben publiek-private samenwerkingsvormen een grote vlucht genomen. Zowel nationale als lokale overheden hebben de voordelen

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen

Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen Introductie netwerk en analytisch kader groene groei Prof. dr. Marjan Hofkes en Prof. dr. Harmen Verbruggen Vrije Universiteit Seminar Netwerk Groene Groei 8 september 2015, Den Haag Netwerk Groene Groei

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

Visie vanuit de BIG-5 op Standard Business Reporting

Visie vanuit de BIG-5 op Standard Business Reporting www.pwc.nl SBR Programma Visie vanuit de BIG-5 op Standard Business Reporting Amersfoort, Inhoud 1. Introductie en disclaimer 2. Rol binnen het SBR programma 3. Samenwerken of concurreren? 4. Bijzondere

Nadere informatie

Stand van zaken Modernisering van Wetgeving voor verbetering van het Investeringsklimaat:

Stand van zaken Modernisering van Wetgeving voor verbetering van het Investeringsklimaat: Paramaribo, 28 oktober 2014 Stand van zaken Modernisering van Wetgeving voor verbetering van het Investeringsklimaat: Suriname is door de World Economic Forum geclassificeerd als een Efficiency Driven

Nadere informatie

Toekomst van pijnrevalidatie vanuit het managementperspectief Efficiënter selecteren voor pijnrevalidatie. Leo D. Roorda 24 oktober 2014

Toekomst van pijnrevalidatie vanuit het managementperspectief Efficiënter selecteren voor pijnrevalidatie. Leo D. Roorda 24 oktober 2014 Toekomst van pijnrevalidatie vanuit het managementperspectief Efficiënter selecteren voor pijnrevalidatie Leo D. Roorda 24 oktober 2014 Voorstellen Leo D. Roorda Reade Achtergrond Revalidatiearts, fysiotherapeut

Nadere informatie

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

Sonja Kooiman, met bijdragen van Sas Terpstra, Herman Havekes en Roel Bronda*

Sonja Kooiman, met bijdragen van Sas Terpstra, Herman Havekes en Roel Bronda* Podium Middagsymposium Water Governance, 11 september 2014 Een goede water governance maakt het verschil: in Nederland en wereldwijd Sonja Kooiman, met bijdragen van Sas Terpstra, Herman Havekes en Roel

Nadere informatie

Rapport De toegerekende huur van eigenaarswoningen in de CPI

Rapport De toegerekende huur van eigenaarswoningen in de CPI Rapport De toegerekende huur van eigenaarswoningen in de CPI Jan Walschots T projectnummer Overheidsfinanciën en consumentenprijzen 19 augustus 2013 kennisgeving De in dit rapport weergegeven opvattingen

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen. Kenniscoaches: wie, wat en hoe?

Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen. Kenniscoaches: wie, wat en hoe? Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen Kenniscoaches: wie, wat en hoe? Voor doelmatig beheer van stedelijk water en waterketen Kenniscoaches: wie, wat en hoe? In het Bestuursakkoord Water

Nadere informatie

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten Samenvatting................. In juli 2008 heeft de Europese Commissie een strategie uitgebracht om de externe kosten in de vervoersmodaliteiten te internaliseren. 1 Op korte termijn wil de Europese Commissie

Nadere informatie

Introductie IP-Solutions Uw Technisch Management service provider

Introductie IP-Solutions Uw Technisch Management service provider Introductie IP-Solutions Uw Technisch Management service provider IP-Solutions : Wij maken Asset Management eenvoudig en praktisch Passie voor Asset Management. Resultaat gedreven. Toegepaste filosofieën:

Nadere informatie

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE?

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? Marketing, Big Data en privacyregels Jitty van Doodewaerd Compliance officer -DDMA - 14 november 2013 - Big data & marketing (Energieverbruik, KNMI data en bouwjaar

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie