De kracht van muziek voor mensen in benarde omstandigheden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De kracht van muziek voor mensen in benarde omstandigheden"

Transcriptie

1 De kracht van muziek voor mensen in benarde omstandigheden Peter Mak In een interview voor de VPRO-televisie dat Wim Kayser in 1993 had met Yehudi Menuhin, memoreerde de violist de grote invloed die muziek heeft op mensen in benarde omstandigheden. Hij refereerde daarbij aan de concerten die hij gaf aan frontsoldaten tijdens de tweede wereldoorlog en aan de impact die muziekuitvoeringen hadden op mensen die geïnterneerd warenin concentratiekampen. Zij gaven deze mensen vaak de kracht om verder te leven. Hoe komt het dat muziek deze werking heeft op mensen? In deze bijdrage wil ik op basis van psychologisch onderzoek nader ingaan op de betekenis van muziek, zonder daarbij overigens te streven naar een allesomvattende beschrijving en verklaring. Allereerst ga ik na welke betekenis, of beter gezegd, welke betekenissen muziek heeft. Ik beperk mij daarbij tot muziek als waarnemingsfenomeen, de muzikale luisterervaring. Vervolgens zal ik de psychologische inzichten die dit hoofdstuk oplevert vertalen naar de vraag die in dit artikel centraal staat: Wat heeft muziek te bieden aan mensen in benarde omstandigheden. In het slothoofdstuk geef ik een aantal ervaringen op dit gebied weer die zijn gerapporteerd in een aantal muziekprojecten die het lectoraat Lifelong Learning in Music voor uiteenlopende doelgroepen (mensen in benarde omstandigheden) heeft georganiseerd. 1. Muziek en betekenis Dat muziek betekenisvol is voor mensen blijkt onder meer uit het feit dat muziek in alle culturen voorkomt en uit de mate waarin mensen muziek consumeren. Onderzoek onder Amerikaanse adolescenten heeft vastgesteld dat zij gemiddeld tussen de twee en vier uur per dag naar muziek luisteren, al dan niet in combinatie met beeld en/of het uitvoeren van andere activiteiten (voor een overzicht zie Zillman & Gan, 1997). Om inzicht te krijgen in de betekenis van muziek, hanteer ik het onderscheid dat in de literatuur wordt gemaakt tussen buitenmuzikale en binnenmuzikale betekenis. Van buitenmuzikale betekenis is sprake wanneer muziek verwijst naar iets buiten de muziek. De muzikale klankvorm of een bepaald aspect ervan roept een associatie op met een bepaald object (bijvoorbeeld een vogel), een gebeurtenis (onweer), een gevoel of stemming (boosheid), een eigenschap (warm) of een idee (protest; Koopman, 1999). Bij binnenmuzikale betekenis verwijst de muziek niet naar iets buiten de muziek maar alleen naar zichzelf. De betekenis is inherent aan de muzikale klankvorm als zodanig; ze ligt besloten in de specifieke hoedanigheid van het muzikale materiaal en de muzikale vorm, aldus Koopman. 1.1 De buitenmuzikale betekenis van muziek Voor de beschrijving van de buitenmuzikale betekenis van muziek gebruik ik de volgende betekeniscategorieën: muziek en imitatie van de werkelijkheid; muziek en beweging; muziek en emotie; muziek en cultuur en muziek en persoonlijke levengeschiedenis. Muziek en imitatie

2 De verwijzing van muziek naar andere aspecten van de werkelijkheid kan meer en minder direct zijn. Heel direct waarneembaar is die relatie als in muziek bijvoorbeeld het geluid van een vogel wordt geïmiteerd. Minder direct waarneembaar is de relatie als bijvoorbeeld de beweging van een dier in muziek wordt geïmiteerd. Vaak is voorkennis nodig, bijvoorbeeld kennis van de titel van het stuk, om de verwijzing in de muziek te kunnen waarnemen. Voorbeelden van beide zijn te vinden in het Carnaval des Animeaux van Camille Saint Saëns (imitaties van respectievelijk het geluid dat de koekoek maakt en de beweging van de zwaan). Imitaties van bepaalde aspecten van de werkelijkheid in muziek hebben over het algemeen beperkte betekeniswaarde. Muziek en beweging Luisteraars ervaren in de opeenvolging van tonen in muziek beweging. Er is hier sprake van een imaginaire, fictieve beweging omdat er in de werkelijkheid niets beweegt. Een zelfde verschijnsel doet zich voor als lampjes in een bepaalde afstand tot elkaar met een bepaalde snelheid opeenvolgend aan-en uitgaan (het zogenaamde phi-effect, Kolers 1972). De beweging die zich markeert door opeenvolging van toongebeurtenissen leidt bij luisteraars tot het ervaren van tempo. We spreken van snelle en langzame muziek. Het ervaren tempo van muziek heeft weer invloed op de stemming van mensen. We spreken van een opgewekt tempo en van een gedragen tempo. De sterke relatie tussen het tempo van de gehoorde muziek en de stemming van mensen is mede terug te voeren op de invloed die muziek (met name de temporele aspecten ervan) heeft op diverse lichaamsfuncties. Hartslag, ademhaling en activiteiten van bepaalde hersengebieden hebben de neiging om zich in een bepaalde verhouding te synchroniseren met de waargenomen puls in muziek (Trainor & Schmidt, 2003; Harrer, 1977). Dezelfde soort effecten treden op bij de waarneming van ritmische dansvormen (sarabande, wals, tango). Eric Clarke wijst op de overeenkomsten tussen de virtuele waarneming van beweging in muziek en de waarneming van beweging van objecten in de werkelijkheid. Zo ervaren we een toename in geluidssterkte als een beweging van de muziek naar ons toe en een afname als verwijdering (Clarke, 2005). Todd (1992) vond dat versnelling en vertragingen in muziek door luisteraars als natuurlijker werden ervaren als daarin de temporele curve werd gevolgd van fysieke objecten die zich in het zwaarteveld bewegen. Een belangrijke vraag in dit verband is wie er beweegt: de luisteraar of de gebeurtenissen die in muziek worden waargenomen (de omgeving)? Volgens Clarke hangt dit sterk samen met de eigenschappen van muziek. In polyfone muziek ervaart de luisteraar de beweging vooral extern; de muziek beweegt zich ten opzichte van hem of haar; in homofone muziek wordt de beweging als een beweging van de persoon die luistert gevoeld (Clarke, 2005). Muziek en emotie Het meest is muziek in verband gebracht met de waarneming en beleving van emoties. Uit onderzoek naar het gebruik van muziek blijkt dat muziek vooral wordt gebruikt voor het versterken en veranderen van aanwezige emoties bij de luisteraar (Sloboda, 2005: hoofdstuk 18). Met name tempo en toongeslacht zijn bepalend voor de herkenning van emoties in muziek.

3 Gevoelens van vreugde worden vooral herkend in stukken met een snel tempo en in de majeur toonsoort; stukken in mineur en een langzaam tempo worden doorgaans geassocieerd met droefheid (voor een overzicht zie Jansma & De Vries, 1995). Ook blijken volgens beide genoemde auteurs emoties die gekenmerkt worden door een specifieke verandering in actiebereidheid (aanvallen of je stil houden, vreugde en verdriet), beter in muziek herkenbaar te zijn dan emoties als schaamte en jaloezie, waarin de actietendens minder eenduidig is. Bij dit alles moet aangetekend worden dat het herkennen van emoties in muziek door de luisteraar niet automatisch leidt tot het ondergaan ervan. De emotie wordt herkend maar niet als zodanig gevoeld. Onderzoekers vanuit verschillende disciplines (musicologie en psychologie) hebben getracht emotiepatronen te koppelen aan muzikale formules, als een soort handreiking aan componisten en muzikale uitvoerders. Cooke (1959) analyseerde klassieke muziekwerken op harmonische en melodische kenmerken welke verband houden met de herkenning van bepaalde emoties. Juslin, die meer een verband naar de muzikale uitvoering onderzocht, keek naar de instelling van de muzikale parameters gekoppeld aan de emotiebeleving (Juslin, 2001). Angst is volgens hem gekoppeld aan onder meer staccato articulatie, sterke variatie in geluidssterkte, een gemiddeld snel tempo met grote schommelingen daarin, een helder toonspectrum, pauses tussen toonfrases en onverwachte syncopen. Gebleken is dat bepaalde toonkenmerken bij grote groepen mensen ongeveer tot dezelfde emotieherkenning leidt, ongeacht muzikale ervaring en culturele achtergrond (Sloboda, 2005: hoofdstuk 20). De verklaring waarom muziek bepaalde emoties kan oproepen is minder gemakkelijk te beantwoorden. Een mogelijkheid is de nauwe relatie tussen muziek en beweging. Verdriet en beweging gaan samen met rustige bewegingen; vrolijkheid met springerige drukte aldus Jansma en De Vries (1995). Een andere verklaring zoekt het in de vroege communicatie tussen baby s en hun moeder. De informatieve waarde in de taaluitingen van de moeder zit voor het kind vooral in het specifieke gebruik van toonparameters als hoogteverloop, tempo en toonsterkte. Klankpatronen met een dalend intonatieverloop, een rustig tempo en een afnemende toonsterkte werken vooral geruststellend. Patronen met een omgekeerd verloop activeren het kind (Trehub & Nakata, 2002). Voor een deel hangt dit mogelijk samen met de werking van muziek op ons zenuwstelsel. Voor een ander deel zijn deze reacties mogelijk terug te voeren op aangeboren reactiepatronen. Vaststaat dat emoties die door muziek worden uitgebeeld deels samenhangen met toonkenmerken die niet uniek zijn voor muziek. De toepassing ervan in spraak en geluid leidt tot herkenning van dezelfde emotiepatronen (Sloboda, 2005: hoofdstuk 22). Diergedragskundigen spreken in dit verband van releasers : simpele stimuli die een complexe, grotendeels in de hersenen vastliggende respons oproepen (Wilson, 2006). Hersenonderzoekers hebben tevens vastgesteld dat de emoties die in muziek worden ervaren door dezelfde hersencircuits geactiveerd soortgelijke emoties opgewekt door niet-muzikale stimuli (Trainor & Schmidt, 2003). Anders gezegd, dezelfde hersengebieden zijn betrokken bij het ervaren van droefheid in muziek als bij droefheid vanwege een andere reden. Muziek en cultuur

4 Muziek kan ook gekoppeld zijn aan culturele conventies en ideologische connotaties. Muziek uit de Barok bevat toonpatronen die voor de luisteraars uit die tijd gekoppeld waren aan een bepaalde betekenis. In de Indiase cultuur leren luisteraars bepaalde raga s te verbinden met stemmingen of andere gebeurtenissen (bijvoorbeeld zonsopgang). Volksliederen als de Marsaillaise en de Internationale danken hun oorsprong aan een gevoerde vrijheidsstrijd. Voor mensen die zich daarmee identificeren, vertegenwoordigt de muziek van die liederen de waarden waarvoor is gestreden. Een voorbeeld daarvan is de popmuziek uit de jaren zestig van de vorige eeuw waarin het protest doorklinkt tegen de gevestigde cultuur van die tijd. Eric Clarke beschrijft in zijn voortreffelijke boek Ways of listening: an ecological approach to the perception of musical meaning (Clarke, 2005) hoe Jimi Hendrix tijdens het Woodstock festival in 1969 de rockmuziek gebruikt om commentaar te leveren op het nationalistische Amerika van die dagen, als protest tegen de oorlog in Vietnam. Hij deed dit door zijn versie te geven van het Amerikaanse volkslied. Zonder een woord te spreken, bracht hij zijn boodschap over, die feilloos werd begrepen door de aanwezigen. Er zijn talloze voorbeelden te geven, uit heden en verleden en uit verschillende culturen, van de wijze waarop muziek kan verwijzen naar maatschappelijke verhoudingen, ideologieën en conventies. Muzikale betekenissen die alleen herkenbaar zijn voor ingewijden. Muziek en persoonlijke levengeschiedenis De betekenis van muziek kan ook heel erg persoonsgebonden zijn. Zo heeft iedereen herinneringen aan de liedjes uit zijn jeugd, de muziek die gekoppeld is aan de eerste liefde, de muziek die gespeeld werd bij bijzondere gelegenheden (de eigen bruiloft, de begrafenis van een dierbare overledene). Muziek blijkt een bijzonder krachtig middel om gebeurtenissen uit het verleden en de daarbij ervaren emoties naar boven te halen (voor een overzicht zie Sloboda, 2005: hoofdstuk 20). Patiënten met de ziekte van Alzheimer zijn wanneer ze niet goed meer met woorden te bereiken zijn, nog wel bereikbaar met muziek. Jeugdherinneringen komen terug door het horen van de muziek die met die tijd verbonden is (Bunt, 1995). 1.2 De binnenmuzikale betekenis van muziek Bij het bepalen van de binnenmuzikale betekenis gaat het erom hoe de luisteraar de muziek als klankvorm beleeft zonder directe verwijzingen naar aspecten buiten de muziek. Koopman merkt terecht op dat het een illusie is te denken dat het bij het achterhalen van de muzikale betekenis gaat om het geven van een vormanalyse waarin motieven, thema s, contrasten, variaties, etcetera benoemd zijn en naast elkaar geplaatst (Koopman, 1999). Het waarnemen van de muzikale vorm als activiteit van onze waarneming, zonder onder woorden te brengen wat er gehoord wordt, kan voor mensen een in zichzelf betekenisvolle activiteit te zijn. Als dit inderdaad zo is, dan spreken we van een esthetische ervaring. Volgens Beardsley (1982) kenmerkt de esthetische ervaring zich door de volgende vijf eigenschappen: -sterke gerichtheid op de zintuiglijke en structurele kenmerken van het waargenomen object; -gevoel van vrijheid (afwezigheid van afleidende gedachten); -intense gevoelens;

5 -mentaal in alle facetten aangesproken; -ervaring van heelheid. Deze definitie legt vooral nadruk op het waarnemende subject en doet minder uitspraken over de vormeigenschappen van muziek die bepalend zijn voor het oproepen van de esthetische ervaring. Ook is de definitie minder gebonden aan kunstmuziek; de esthetische ervaring kan worden opgedaan bij allerlei soorten muziek, afhankelijk van de impliciete muzikale luisterkennis en ervaring van de Fodor spreekt in zijn modulaire theorie van twee autonome systemen, waarneming en cognitie, met ieder hun eigen organisatie, verwerkingsprincipes en ontwikkeling. De verwerking van perceptuele informatie in de waarnemingssystemen verloopt volgens routines, die deels aangeboren (in de vorm van de Gestaltregels) zijn en deels gebaseerd zijn op impliciete kennis die alleen door middel van waarnemen (horen, zien, voelen, ruiken, proeven) kan worden verworven. Zo ervaren mensen door veel naar tonale muziek te luisteren een onaf gevoel als een melodie afsluit op de dominanttoon (zonder te weten -cognitie -dat het hier om de dominanttoon gaat. De perceptuele verwerking van akoestische informatie gerelateerd aan muziek, heeft tot doel het ervaren (het benoemen ervan is niet persé nodig) van muzikale samenhang tussen de tonen op verschillende niveaus (motief, zin, vormschema) en kan aanleiding vormen tot een esthetische ervaring (voor meer informatie, zie Mak, 2004) luisteraar. Een bepaald muziekstuk kan bij luisteraar A wel tot een esthetische ervaren leiden en bij luisteraar B niet (omdat het te complex is of te simpel is). Er is dus een opmerkelijk verschil met de emotionele beleving van muziek, waarbij de herkenning en ervaring van de emoties los staan van het muzikale kennisniveau van de luisteraar. Hersenonderzoeker Ramachandran heeft zich verdiept in de mogelijke oorsprong van de esthetische ervaring (Van Delft, 1999). Hij komt tot een zevental regels in de wijze waarop onze waarnemingssystemen perceptuele informatie verwerken die verantwoordelijk zijn voor de esthetische ervaring. Ramachandran heeft die regels afgeleid uit de visuele waarneming en toegepast op de beeldende kunsten, maar ze laten zich moeiteloos vertalen naar het muzikale domein. 1. Peak-shift effect: Het overdrijven van patronen die voor ons van betekenis zijn, emotioneren ons sterker (activeren van oervorm-modules). Gevoelskenmerken worden in muziek in verhevigde vorm uitgebeeld en prikkelen ons daardoor. 2. Groepformatie: Het ontdekken (herkennen) van samenhang (Gestalt), patronen geeft ons een prettig gevoel 3. Isoleren: Het auditieve systeem heeft meerdere verwerkingsmodules (voor harmonie, ritme, melodie, timbre enz.). Isoleren houdt in dat we bij voorkeur onze aandacht richten op informatie in een beperkt aantal verwerkingsmodules. Als de melodie veel aandacht eist (grote gestaltwaarde heeft) vinden we het prettig als de ritmische en harmonische structuur minder complex is (minder aandacht vereist). 4. Contrast: Sprongen in sterkte, kleur, toonhoogtepositie en textuur enz. articuleren de vorm en prikkelen de luisteraar. 5. Afkeer van een bijzonder gezichtspunt:

6 Eenduidige waarneming geeft ons prettig gevoel. Onduidelijkheid in de vorm wijzen we af (tonaal, harmonisch, metrisch, vormtechnisch enz.) 6. Puzzelen: Een zekere mate van ambiguïteit vinden we prettig, zeker als de waargenomen ambiguïteit eindelijk leidt tot duidelijkheid (zie ook regel 5). Complexiteit zorgt voor uitdaging en betrokkenheid. Complexiteit zelf is sterk persoonsbepaald en hangt onder meer samen met hoe bekend men is met een bepaald muzikaal idioom. 7. Kunst als metafoor: Het koppelen van twee ogenschijnlijk losstaande zaken geeft een prettig gevoel. De verwijzing van muziek naar verschillende (binnen-en buitenmuzikale) betekenissen is hiervan een duidelijk voorbeeld. Voor de esthetische beleving gaat het vooral om de onderlinge samenhang van de geformuleerde regels. Duidelijkheid (zie regel 5) en ambiguïteit (zie regel 6) staan in muziek altijd in een bepaalde verhouding tot elkaar. Teveel duidelijkheid leidt tot verveling; teveel ambiguïteit tot afwijzing. De regels die Ramachandran geformuleerd heeft, verwijzen naar algemene wetmatigheden in de waarneming die hun oorsprong vinden in de phylogenie van de menselijke waarnemingssystemen, gericht op de mens betere kansen te geven om te overleven. Is kunst een aardig bijproduct van deze ontwikkeling of draagt zij wel degelijk tot betere overlevingskansen? Het antwoord op die vraag laat ik hier voor wat ze is. Vastgesteld is dat ook de waarneming van de binnenmuzikale betekenis van muziek gekoppeld is aan emoties. Dit aspect van de muzikale waarneming is uitgewerkt door Leonard Meyer (1956). Een muzikale gebeurtenis heeft volgens Meyer inherente betekenis ( embodied meaning ) als zij verwijst naar een muzikale gebeurtenis die nog moet plaatsvinden, dus als zij verwachtingen wekt over andere, toekomstige gebeurtenissen. Een dominantseptiemakkoord bijvoorbeeld krijgt zijn betekenis omdat het verwijst naar de tonica die moet volgen. Een voorzin bestaande uit een aantal maten wekt de verwachting dat er een nazin volgt met hetzelfde aantal maten. Het niet uitkomen of het anders uitkomen van die verwachtingen wekt emoties op. In alle muziek die van betekenis is, wordt met dit gegeven gespeeld: afwijkingen op de verwachtingen van luisteraars (lees: het niet conformeren aan heersende muzikale regels) maakt muziek interessant, ontroert mensen. Sloboda (1991) vond dat luisteraars lichamelijke reacties (tranen, rillingen, een verhoogde hartslag) aangaven bij muzikale structuurkenmerken als voorhoudingen, nieuwe of onverwachte harmonie, belangrijke gebeurtenissen die eerder komen dan verwacht. Het aardige is dat deze effecten bij het herhaald luisteren naar een bepaald muziekstuk blijven optreden. De afwijking van de algemene regel (zoals die in de meeste stukken gehoord wordt) blijft zijn effect uitoefenen. 3. Muziek als troost en hoop In het voorgaande hoofdstuk is de buiten-en binnenmuzikale betekenis van muziek in kaart gebracht en gerelateerd aan daarmee verband houdende psychologische processen. In dit hoofdstuk probeer ik aan te geven welke gevolgtrekkingen daaraan te ontlenen zijn voor de betekenis die muziek in het bijzonder heeft voor mensen in benarde omstandigheden. Daarvoor is het allereerst belangrijk om nader te omschrijven wat het voor mensen betekent om in benarde omstandigheden te leven. Kenmerkend is dat het hierbij gaat om situaties die als pijnlijk worden ervaren en waarbij de

7 betrokkene nauwelijks of geen greep heeft op de oorzaak ervan. Daarbij kan gedacht worden aan mensen die een verlies moeten verwerken, te kampen hebben met een ernstige ziekte, achteruitgang in gezondheid of gehandicapt zijn, mensen die gedetineerd zijn of in oorlogsomstandigheden leven. Belangrijk is dan dat degene om wie het gaat een modus vivendi vindt om met die problemen om te gaan. Wat kan muziek concreet voor deze mensen betekenen? Omgaan met situaties zoals ze hierboven zijn gedefinieerd kan leiden tot uiteenlopende reacties, variërend van opstandigheid tot teneergeslagenheid. In het eerste geval is sprake van een teveel aan spanning; in het tweede geval is er te weinig spanning. Muziek is in staat de spanningstoestand van mensen te reguleren. Moeders doen dat al bij baby s, zoals ik eerder aangaf. De sterke invloed van de puls van muziek op diverse processen die verantwoordelijk zijn voor het activiteitsniveau van het lichaam (hartslag, bloeddruk,ademhaling) maakt dat muziek zowel mensen kan kalmeren als activeren. De invloed van muziek op onze emoties kan er voor zorgen dat muziek bij mensen in benarde omstandigheden mediërend kan werken bij het toelaten en het verwerken van emoties. In de muziektherapie wordt daar dankbaar gebruik van gemaakt. Een verklaring daarvoor wordt gezocht in het feit dat in muziek die emoties als zodanig worden ervaren zonder de dreiging van de reële context (de oorzaken van die emoties) daarbij. Bovendien kan de betrokkene de (luister)situatie die hij ondergaat op ieder moment beëindigen (Jansma & De Vries, 1995). Het doorleven van de emotie heeft tevens een louterende werking (katharsis): door de emoties te ondergaan, wordt een gevoel van bevrijding ervaren. Een aardig voorbeeld van deze werking van muziek vond ik in een column van Abraham de Swaan in het NRC Handelsblad van 27 april De Swaan beschrijft daarin een bijzondere emotionele ervaring die hij had bij een muziekuitvoering, een jaar na het overlijden van zijn moeder. Hij zegt hierover het volgende: Toen ik weer buitenkwam bleef me een lichtheid bij, een hevige opluchting. Er was mij in die muziekzaal een groot verdriet ontvallen. Niet dat ik het nu voor goed kwijt zou zijn, in tegendeel. Ik was ervan bevallen en had het in de wereld gezet, waar ik er voortaan mee leven zou. De stemmings-management-theorie gaat ervan uit dat mensen sterk de neiging hebben om negatieve emoties om te buigen naar positieve. Dat gaat het best door eerst de negatieve emoties te ondergaan. In een muziekstuk wordt een bepaalde emotie vaak uitgewerkt in verschillende schakeringen en sterktegraden. Muziek kan ook verschillende emoties, opeenvolgend in de tijd uitbeelden. In meerdelige muziekwerken uit de klassieke muziek als de symfonie, de sonate en het strijkkwartet vinden we dit terug. In eerste deel staat het conflict centraal en alle emoties die daarbij horen. In het tweede, langzame, deel wordt gereflecteerd op het conflict (droefheid, verstilling). Het derde deel vormt daar als het ware het tegenbeeld bij ( kop op, de wereld is zo slecht nog niet ). Het natuurlijke evenwicht lijkt te worden teruggevonden in het laatste deel, dat zijn afsluiting vindt in een stralende coda. Na afloop heeft men het gevoel het leven weer even aan te kunnen. De esthetische beleving van muziek, gekenmerkt o.m. door een sterke gerichtheid op de zintuiglijke en structurele karakteristieken van muziek en afwezigheid van afleidende gedachten, lijkt de werking van muziek alleen maar te intensiveren. Eén effect daarvan is dat men los komt van de problemen waar men mee kampt; men komt in een andere wereld Het ervaren van schoonheid in muziek blijkt sterk gebonden te zijn aan

8 enerzijds beheersing (het gevoel hebben dat datgene wat gehoord wordt klopt en niet anders kan dan zo) en anderzijds aan het gevoel dat niet alles begrepen wordt. Dit fenomeen wordt in de esthetiek wel aangeduid met het sublieme of het onuitsprekelijke (zie Sloboda, 2005: hoofdstuk 20). Je wordt door kunst als het ware boven jezelf uitgetild, in een universum geplaatst dat oneindig groter is dan jezelf. Dichter en psychiater Rutger Kopland heeft in een interview in het Dagblad van het Noorden ( ) deze ervaring als volgt verwoord: Volgens mij is ieder goed en mooi kunstwerk een troost. Troost om te zien dat dit kan; je wordt even uit de tijd gelicht, krijgt een ervaring van zo is t. Een prachtige ervaring; iets wat overweldigt, groter is dan jezelf. Zo n gevoel is verwant aan religie. Muziek is in dergelijke omstandigheden meer dan een escape. De muzikale ervaring verwijst naar een betere, mooiere wereld. Daaruit put men troost en hoop, ontstaat het gevoel dat ondanks de omstandigheden waarin men verkeert, het leven de moeite waard is om geleefd te worden (zie ook Diekstra, 2003). Persoonlijke associaties bij muziek hebben voor oudere mensen die kampen met het verwerken van verlies van de partner of achteruitgang van lichaam en geest vaak positieve waarde. Liedjes uit de jeugd kunnen ouderen activeren en halen herinneringen (en dus ook gevoelens) uit die tijd naar boven. 4. Enkele effecten van muziekprojecten voor mensen in benarde omstandigheden Het lectoraat Lifelong Learning voor Musici heeft in het recente verleden speciale muziekprojecten georganiseerd voor respectievelijk mensen in een verpleeghuis (meestal ouderen), jongeren in een Jeugd Detentiecentrum en bewoners van een zorginstelling voor meervoudig gehandicapten. In dit hoofdstuk wil ik kort ingaan op de effecten van die projecten in het licht van de betekenissen van muziek voor mensen in benarde posities zoals ze in het vorige hoofdstuk zijn gesuggereerd. Voor de beschrijving ervan baseer ik mij op eigen waarneming, de waarneming van studenten die deel uitmaakten van de projecten en de evaluaties achteraf met het personeel van de betrokken instellingen. In het verpleeghuis constateerden we vooral de effecten van muziek (bekende liedjes uit de jeugd) op de betrokkenheid van ouderen bij hun omgeving. De herkenning ervan leidde bij een aantal ouderen tot een opleving in de vorm van meezingen en klappen met de muziek. Na afloop, toen de musici met de ouderen in gesprek gingen, werden de muzikale ervaringen gekoppeld aan episoden uit de persoonlijke levensgeschiedenis van de ouderen. Opvallend was dat dit ook gebeurde bij een aantal ouderen die doorgaans als tamelijk gesloten werden gekarakteriseerd. In jeugdgevangenis Het Poortje viel op dat met name de ritmische en harde muziekgedeelten het meest werden geapprecieerd. Voor jongeren van die leeftijd, adolescenten, is die voorkeur op zich niet opzienbarend (zie Zillmann, 1997). Maar zou het ook te maken kunnen hebben met de behoefte om de negatieve emoties te verwerken, gekoppeld aan het gedetineerd zijn?

9 In het verpleeghuis voor meervoudig gehandicapten zijn veel bewoners met spasmen opgenomen: krampachtige samentrekkingen van bepaalde spiergroepen, waarover de persoon geen controle heeft. Eén van de effecten van muziek die we daar zagen was, dat de bewegingsonrust bij een aantal bewoners sterk afnam tijdens het luisteren (naar voren gekomen in de evaluatie met de groepsleiding). Een mooi voorbeeld van de wijze waarop muziek het centrale zenuwstelsel van mensen kan beïnvloeden. In alle gevallen bleek aansluiting van de gehoorde muziek bij de persoonlijke muzikale voorkeur van mensen en de problematiek waar ze mee kampen de belangrijkste factoren om de effecten die gerapporteerd zijn te bewerkstelligen. Door muziek worden de problemen zelf waarin mensen in benarde omstandigheden verkeren niet opgelost, maar muziek kan mensen wel helpen bij het omgaan met die problemen. Door pijnlijke gevoelens toe te laten en die te verwerken (troost te bieden); door de problemen waar men mee kampt in een ander perspectief te zien (verschaffen van hoop); door het contact met de omgeving te herstellen. Muziek kan er voor zorgen dat iemand de kracht vindt om het leven aan te kunnen (zie ook Smeijsters, 2005). Literatuur Beardsley, M.C. (1982). The aesthetic point of view. Ithaca & London: Cornell University Press. Bunt, L. (1995). Muziektherapie. In F. Evers, M. Jansma, P. Mak, en B. de Vries (Red.) Muziek psychologie: muzikale ontwikkeling, schepping, beleving, waarneming. Assen: Van Gorcum. Clarke, E.F. (2005). Ways of listening: An ecological approach to the perception of musical meaning. Oxford: Oxford University Press. Cooke, D. (1959). The language of music. Oxford: Oxford University Press. Delft, D. van (1999). Esthetische supervrouwen: V.S. Ramachandran over de wetten van de kunstzinnige ervaring. Artikel in het NRC Handelsblad ( ). Diekstra, R. (2003). Leed als grondstof voor schoonheid. Column in het Dagblad van het Noorden ( ). Harrer, G. (1977). Das Musikerlebnis im Griff des naturwissenschaftlichen Experiments. In G. Harrer (Hrsg.), Grundlagen der Musiktherapie und Musiksoziologie. Stuttgart: Fischer. Jansma, M. en De Vries, B. (1995). Muziek en emotie. In F. Evers, M. Jansma, P. Mak, en B. de Vries (Red.) Muziekpsychologie: muzikale ontwikkeling, schepping, beleving, waarneming. Assen: Van Gorcum. Juslin, P.N. (2001). Communicating emotion in musical performance: a review and empirical

10 framework. In P.N. Juslin & J.A. Sloboda (Eds.), Music and emotion: theory and research. Oxford: Oxford University Press. Kolers, P.A. (1972). Aspects of motion perception. Oxford: Pergamon Press. Koopman, C. (1999). Muziekonderwijs: esthetisch of praktijkgericht? (1). David Elliotts nieuwe filosofie. M&O, nr. 6, Mak, P. (2005). De ontwikkeling van het muzikale gehoor, in het bijzonder bij kinderen met verstandelijke beperkingen. In J. Herfs, R. van der Lei, E. Riksen & M. Rutten, Muziek leren: handboek voor het basis-en speciaal onderwijs. Assen: Koninklijke Van Gorcum. Meyer, L. B. (1956). Emotion and meaning in music. Chicago: University of Chigaco Press. Sloboda, J.A. (1991). Musical structure and emotional response: some empirical findings. Psychology of Music, 19(2), Sloboda, J.A. (2005). Exploring the musical mind: cognition, emotion, ability, function. Oxford: Oxford University Press. Smeijsters, H. (2005). Same old blues. De therapeutische waarde van blues en rock: een persoonlijke vertelling. Heerlen: Uitgeverij Melos. Todd, N.P. (1992). The dynamics of dynamics: a model of musical expression. Journal of the Acoustical Society of America, 91, Trainor, L.J. & Schmidt, L.A. (2003). Processing emotions induced by music. In I. Peretz & R. Zatorre, eds., The cognitive neuroscience of music. Oxford: University Press. Trehub, S.E. & Nakata, T. (2002). Emotion and music in infancy. Musicae Scientiae, Special Issue , Wilson, E.O. (2006). De menselijke natuur: zonder eenheid in de wetenschappen zullen we onszelf nooit begrijpen. Artikel in het NRC Handelsblad ( ), n.a.v. van de door Wilson gegeven Tinbergenlezing Zillmann, D. & Gan, S. (1997): Musical taste in adolescense. In D.J. Hargreaves & A.C. North (eds.), The social psychology of music. Oxford: University Press.

Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar

Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar Naast het muzikale ontwikkelingsgebied (waarneming van, ontwikkeling van het muzikaal geheugen, enzovoort) is tevens zichtbaar welke muzikale gedragsvorm

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting a p p e n d i x B Nederlandstalige samenvatting 110 De hippocampus en de aangrenzende parahippocampale hersenschors zijn hersengebieden die intensief worden onderzocht, met name voor hun rol bij het geheugen.

Nadere informatie

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek Ernstig meervoudig gehandicapten & muziek Ellen Bom Muziektherapeute De Compaan Den Haag Activiteitencentrum Kijkduin 2007 Inleiding In deze brochure wordt ingegaan op hoe muziek kan worden ingezet om

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29928 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/29928 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29928 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Clerc Parada, Miguelángel Title: (De)Composing Immersion Issue Date: 2014-11-25

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

NEMO Science Live 2011

NEMO Science Live 2011 NEMO Science Live 2011 Onderzoek naar kippenvel 1 juli 2013 Auteurs Gerlieke Aartsen, BSc/MA Jessica Schutten, MSc Dr. Ivar Vermeulen Dr. Tilo Hartmann In de zomer van 2011 heeft een groep van acht Bachelor

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

Muziekvakexamens 2010

Muziekvakexamens 2010 Muziekvakexamens 2010 Algemene Onderwijsleer Vrijdag 4 juni Tijdstip: 15.30-17.00 uur Naam: Woonplaats: Advies: - Vult u uw naam in op het voorblad en het eerste blad, de overige bladen graag voorzien

Nadere informatie

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be 1 Pervasieve Ontwikkelingsstoornis Spel en Verbeelding Taal en Communicatie Emoties Seksualiteit en Relatievorming Eten Slapen Zindelijk worden Zelfredzaamheid of Algemene Dagelijkse leefvaardigheden 2

Nadere informatie

Uitkomst onderzoek EFFECTEN ZELFREALISATIE

Uitkomst onderzoek EFFECTEN ZELFREALISATIE Uitkomst onderzoek We geven in dit verslag een aantal samenvattende uitkomsten weer van het onderzoek onder de deelnemers die in de periode 2012-2015 hebben deelgenomen aan de zesdaagse Zelfrealisatie.

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Gecompliceerde rouw na verlies van een dierbare. basis-ggz

Gecompliceerde rouw na verlies van een dierbare. basis-ggz Gecompliceerde rouw na verlies van een dierbare Denk biedt hulp aan mensen tussen de 18 en 75 jaar met lichte en matig-ernstige psychische klachten. Behandeling bij Denk past binnen de generalistische.

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Verdeling vakinhoud leerlijn muziek groep 1-8

Verdeling vakinhoud leerlijn muziek groep 1-8 Verdeling vakinhoud leerlijn muziek groep 1-8 Definities Puls: in de maat (in een vierkwartsmaat 1,2,3,4 en in een driekwartsmaat 1,2,3) Afterbeat: Op de beat speel je op de tellen 1 en 3 van de maat,

Nadere informatie

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring Wat is EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

muziek De domeinen zijn: zingen, spelen (op instrumenten), luisteren (naar muziek), componeren en improvise- Kennisbasis muziek op de Pabo

muziek De domeinen zijn: zingen, spelen (op instrumenten), luisteren (naar muziek), componeren en improvise- Kennisbasis muziek op de Pabo muziek Belang van het vak Muziek is in de huidige maatschappij een niet weg te denken verschijnsel. Muziek klinkt overal, is zelfs op elk moment beschikbaar voor volwassenen en voor kinderen en is een

Nadere informatie

Creativiteit & Creatieve therapie. Prof. dr. Henk Smeijsters Hoofd Onderzoek KenVaK

Creativiteit & Creatieve therapie. Prof. dr. Henk Smeijsters Hoofd Onderzoek KenVaK Creativiteit & Creatieve therapie Prof. dr. Henk Smeijsters Hoofd Onderzoek KenVaK Invalshoeken Creatief proces Kunstanaloog proces Zelf-actualiserend proces Analoog proces Creatief proces Behoeftenhiërarchie

Nadere informatie

Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ.

Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ. Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ. Nieuwsflits 3 Juli 2010 Gert Anbeek, Huub Corssmit, Albert Garrelds, Patrick Lybaert, Hans Pot, Harry de Weerd, Peter Wensveen. Kopiëren en vrijelijk

Nadere informatie

Caycediaanse Sofrologie Informatieve lezing

Caycediaanse Sofrologie Informatieve lezing Caycediaanse Sofrologie Informatieve lezing Sofrologie, ontstaan in 1960 Dr. Alfonso Caycedo Psychiater, grondlegger van de Sofrologie SOS evenwicht PHREN bewustzijn LOGOS studie Geschiedenis van de Sofrologie

Nadere informatie

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 Muzische opvoeding Muzikale opvoeding klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 1. Het kind musiceert met klank en muziek 3 1.1 Musiceren en experimenteren met de stem, met aandacht voor een goed stemgebruik

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking PATIËNTEN INFORMATIE Rouwverwerking 2 PATIËNTENINFORMATIE Een dierbare is overleden. Dit is een aangrijpende gebeurtenis. In de eerste plaats gaat onze deelneming uit naar u en de overige nabestaanden.

Nadere informatie

De rol van stereotiepe verwachtingen in emotieherkenning. Gijsbert Bijlstra, Rob W. Holland, & Daniel H. J. Wigboldus. Radboud Universiteit Nijmegen,

De rol van stereotiepe verwachtingen in emotieherkenning. Gijsbert Bijlstra, Rob W. Holland, & Daniel H. J. Wigboldus. Radboud Universiteit Nijmegen, Running Head: STEREOTYPE VERWACHTINGEN IN EMOTIEHERKENNING 1 De rol van stereotiepe verwachtingen in emotieherkenning Gijsbert Bijlstra, Rob W. Holland, & Daniel H. J. Wigboldus Radboud Universiteit Nijmegen,

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Sonologie. Minor Sonologie (30 ects) Tweede semester - Music psychology 1 (3 ects) - Music psychology 2 (3 ects) - DSP research projects (n.t.b.

Sonologie. Minor Sonologie (30 ects) Tweede semester - Music psychology 1 (3 ects) - Music psychology 2 (3 ects) - DSP research projects (n.t.b. Sonologie Het programma van de Engelstalige minor Sonologie bestaat uit in totaal tien modulen en is onderdeel van het eenjarige programma Sonologie dat al jarenlang wordt verzorgd door docenten van het

Nadere informatie

Muziek beweegt Neurologische muziektherapie De invloed van muziektherapie & muziek op het brein

Muziek beweegt Neurologische muziektherapie De invloed van muziektherapie & muziek op het brein Muziek beweegt Neurologische muziektherapie De invloed van muziektherapie & muziek op het brein 15 april 2014 Team muziektherapie Vitalis Judith Bauwens Neurologisch muziektherapeut Ester Alofs Neurologisch

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

NLP PRACTITIONER 2015

NLP PRACTITIONER 2015 2015 ERKEND, PRAKTIJKGERICHT EN VERBREDEND De erkende NLP Practitioner opleiding van the Sphere is praktijkgericht en verbredend. Het biedt een uitstekende structuur voor effectieve communicatie, persoonlijke

Nadere informatie

Johanna van Burenlaan 4 7576 AV Oldenzaal T. 088-000 5232 E. zonnestraal@zorggroepsintmaarten.nl. verwarmt het leven

Johanna van Burenlaan 4 7576 AV Oldenzaal T. 088-000 5232 E. zonnestraal@zorggroepsintmaarten.nl. verwarmt het leven verwarmt het leven Johanna van Burenlaan 4 7576 AV Oldenzaal T. 088-000 5232 E. zonnestraal@zorggroepsintmaarten.nl verwarmt het leven 02 U kent dat vast wel dat gevoel. Je zit op een bankje in het park

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Wat heeft dit kind nodig?

Wat heeft dit kind nodig? ADHD PDD-NOS Leerstoornis Gedragsstoornis Team Wat heeft dit kind nodig? Lynn leest in haar leesboek. Tegelijkertijd tikt ze constant met haar pen op haar tafel. Dat doet ze wel vaker. De kinderen van

Nadere informatie

De wereld beleven, een hele belevenis

De wereld beleven, een hele belevenis De wereld beleven, een hele belevenis Rensje Plantinga www.ronzebons.nl mei 2011 2 De wereld beleven, een hele belevenis. De Ronzebons, mei 2011 De wereld beleven. In de gezondheidszog in zijn algemeenheid

Nadere informatie

Curriculum Leerorkest groep 5 t/m 8

Curriculum Leerorkest groep 5 t/m 8 Curriculum Leerorkest groep 5 t/m 8 Alle nieuwe doelen per leerjaar worden cursief- en dikgedrukt. Zingen Spelen Groep 5 Groep 6 Groep 7 Groep 8 20 liedjes correct zingen, klassikaal en in een groepje

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Geluksprogramma. Inhoudsopgave. Inleiding... 1 Wat is geluk?... 2. Geluk en Gezondheid... 5 De betekenis van positieve emoties... 6.

Geluksprogramma. Inhoudsopgave. Inleiding... 1 Wat is geluk?... 2. Geluk en Gezondheid... 5 De betekenis van positieve emoties... 6. Geluksprogramma Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is geluk?... 2 3 factoren die geluk bepalen... 3 Het als dan principe... 5 Geluk en Gezondheid... 5 De betekenis van positieve emoties... 6 Lijst met de

Nadere informatie

Spinoza s Visie. Dag 3. Hoe verhoudt de mens zich tot de Natuur?

Spinoza s Visie. Dag 3. Hoe verhoudt de mens zich tot de Natuur? Spinoza s Visie Dag 3 Hoe verhoudt de mens zich tot de Natuur? Opzet cursus Dag 1 Dag 2 Dag 3 Dag 4 Over God Over de mens Over het geluk Inleiding Hoe zit de wereld in elkaar? Hoe verhoudt de mens zich

Nadere informatie

2 mindfulness en omgaan met lastige gevoelens

2 mindfulness en omgaan met lastige gevoelens 2 mindfulness en omgaan met lastige gevoelens Mindfulness biedt je nieuwe mogelijkheden om met lastige gevoelens om te gaan op een manier die radicaal anders is dan je gewend bent. Allereerst vind je hierna

Nadere informatie

Piramide 4: muzische vorming

Piramide 4: muzische vorming Piramide 4: muzische vorming Muziek 1. Welkom Kriebels - De kinderen kunnen spontaan vakantieherinneringen ophalen. - De kinderen kunnen herkenbare passages vergelijken met situaties uit hun leefwereld.

Nadere informatie

19. NLP Business Practitioner Test

19. NLP Business Practitioner Test 19. NLP Business Practitioner Test Test je kennis... Inleiding Je bent zover dat je de test kunt maken. Het is de bedoeling dat je een 10 haalt en daarom mag je hem zo vaak inleveren als je wilt. Het boek

Nadere informatie

Overzicht vakgebieden ZML SO en subdoelen & koppeling leerlijnen SO & VSO

Overzicht vakgebieden ZML SO en subdoelen & koppeling leerlijnen SO & VSO Overzicht vakgebieden ZML SO en subdoelen & koppeling leerlijnen SO & VSO 1.1. Communicatieve voorwaarden 1.1. Communicatieve voorwaarden 1.2. Zinsbouw 3.5. Zinsbouw 1.3. Woordvorming 3.6. Woordvorming

Nadere informatie

Rouw hoort bij het leven, het is een algemeen menselijke taak hiermee om te leren gaan.

Rouw hoort bij het leven, het is een algemeen menselijke taak hiermee om te leren gaan. Over rouw en rouwen Rouw hoort bij het leven, het is een algemeen menselijke taak hiermee om te leren gaan. Emoties zijn belangenbehartigers: signaal dat er iets belangrijks aan de hand is; toegangsweg

Nadere informatie

Harmonie in Gedrag De maatschappelijke en pedagogische betekenis van muziek

Harmonie in Gedrag De maatschappelijke en pedagogische betekenis van muziek Conferentie Harmonie in Gedrag De maatschappelijke en pedagogische betekenis van muziek Vrijdag 6 oktober 2006 Haagse Hogeschool Conferentie Harmonie in Gedrag. De maatschappelijke en pedagogische betekenis

Nadere informatie

Tips voor gehoortraining

Tips voor gehoortraining Tips voor gehoortraining Doel Gehoortraining is nooit doel op zich, maar staat in dienst van je ontwikkeling tot musicus. Gehoortraining geeft daarvoor de noodzakelijke en fundamentele ondersteuning. Bij

Nadere informatie

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende?

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? Module 3/9 1 Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan?

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Narratieve Exposure Therapie

Narratieve Exposure Therapie Narratieve Exposure Therapie MANP jubileumcongres Patricia Strijk Even voorstellen Wat doet Stichting Centrum 45: Diagnostiek en behandeling complexe psychotraumaklachten VS-GGZ: Werkzaam op de polikliniek

Nadere informatie

Hoofdstuk 9 Oefeningen

Hoofdstuk 9 Oefeningen Hodstuk 9 De eerste stap in werken aan jezelf is ook meteen de belangrijkste stap: Het durven onderkennen van je innerlijke conflicten en dat je daardoor je emoties nog niet voor je kan laten werken. De

Nadere informatie

Zorgboekje. Kindgegevens

Zorgboekje. Kindgegevens Zorgboekje De pedagogisch medewerker vult dit boekje behorende bij het overdrachtdocument peuter kleuter in als er een zorgbehoefte bij het kind is gesignaleerd. Zij/ hij vult in wat van toepassing is

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Burn-out Traject begeleiding

Burn-out Traject begeleiding F o l d e r Burn-out Traject begeleiding Burn-out Aanpak en Preventie ter voorkoming van langdurige uitval Het leven stelt voortdurend bepaalde eisen aan de mens. Werk is in veel gevallen het levensgebied

Nadere informatie

Proefles cursus Innerlijk kind

Proefles cursus Innerlijk kind Anne Marie van Bilsen, www.deregenboog-academy.nl 1 Titel: proefles innerlijk kind Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: Sabine Holleman Druk: ebook Uitgever: De Regenboog Academy Januari 2015 eerste

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Dieren deel 1 luisteren en noteren X Muziek noteren X Luisteren O Individueel X Duo 1. Inleiding: Oriëntatie: 3. Delen oefenen:

Dieren deel 1 luisteren en noteren X Muziek noteren X Luisteren O Individueel X Duo 1. Inleiding: Oriëntatie: 3. Delen oefenen: Dieren deel 1 luisteren en noteren Groep 3-6 Eindproduct Kinderen maken grafische notaties van muziek die over dieren gaat. Onderdeel O Zingen O Muziek maken X Muziek noteren X Luisteren O Bewegen Leerdoelen

Nadere informatie

Een stille plek niet ver hier vandaan

Een stille plek niet ver hier vandaan SILVIA DUMAZY Een stille plek niet ver hier vandaan WERKBOEK KINDERMINDFULNESS VOOR THERAPEUTEN Hoofdstuk 1 Mindfulness 1.1 Wat is mindfulness? Aandacht geven op een bijzondere manier: doelbewust, niet

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20932 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Sita Minke ter Title: Birds and babies : a comparison of the early development

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

HOTEL MALARIA LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING

HOTEL MALARIA LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING HOTEL MALARIA LESBRIEF VOOR LEERKRACHTEN DEEL II: NAVERWERKING!! OPGELET!! Wij gaan er bij Publiekswerking steeds van uit dat er geen vaststaande antwoorden zijn op onderstaande vragen. De associaties

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Luisteren: Elke taaluiting is relevant

Luisteren: Elke taaluiting is relevant Emma van Bijnen ADR Instituut 1 Luisteren: Elke taaluiting is relevant Niet de directe betekening van de bijdrage, maar de intentie van de spreker Er zijn ontelbaar veel verschillende dingen die partijen

Nadere informatie

OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG

OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG Inleiding Geweld lijkt toegenomen binnen onze samenleving; in ieder geval is de gevoeligheid en aandacht voor deze problematiek de laatste jaren duidelijk toegenomen.

Nadere informatie

Theorie over mentaliseren

Theorie over mentaliseren Theorie over mentaliseren Wat is mentaliseren? Mentaliseren is iets, wat iedereen doet en wat iedereen in meerdere of mindere mate kan. Het betekent dat je beseft dat gedrag (externe toestanden), voortkomt

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Bij het muzikaal spelen wordt gebruik gemaakt van dynamiek en articulatie.

Bij het muzikaal spelen wordt gebruik gemaakt van dynamiek en articulatie. Muzikaliteit en ritmiek Muzikaliteit is emotie toevoegen aan tonen en de verbanden van tonen. Emotie uit zich heel verschillend: van droevig tot agressief en van gevoelloos tot romantisch. Bij het muzikaal

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

2.2 Liefdevolle vriendelijkheid naar jezelf

2.2 Liefdevolle vriendelijkheid naar jezelf 2.2 Liefdevolle vriendelijkheid naar jezelf Zingen of luisteren naar de cd: Adem in, ik ga terug naar het eiland in mijzelf. Er zijn prachtige bomen op dit eiland. Er zijn heldere waterstromen. Er zijn

Nadere informatie

1. Een bijzonder gezin

1. Een bijzonder gezin 1. Een bijzonder gezin Een samengesteld gezin is een bijzonder gezin. Anders dan een gewoon gezin. De meeste gezinnen worden gevormd door een man en vrouw die besluiten hun leven te delen en vervolgens

Nadere informatie

HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN

HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN Reinhilde Vermeulen 1. Inleiding: hooggevoeligheid Pionier: Elaine N. Aron en Arthur Aron Begrip HSP in 1997 geïntroduceerd in de wetenschappelijke literatuur Uitgangspunt:

Nadere informatie

TIJDELIJKE KUNST IN NIJMEGEN IIUSEUMZONE: 'UlTKUKKOiMiJM' FLORENTIJN HOFMAN BIJLAGE

TIJDELIJKE KUNST IN NIJMEGEN IIUSEUMZONE: 'UlTKUKKOiMiJM' FLORENTIJN HOFMAN BIJLAGE TIJDELIJKE KUNST IN NIJMEGEN IIUSEUMZONE: 'UlTKUKKOiMiJM' FLORENTIJN HOFMAN BIJLAGE MUSEUMZONE In het door de Raad vastgestelde beleidsplan INBeelden (kunstopdrachtenbeleld 2008-2010) zljn tijdelijke kunstwerken

Nadere informatie

SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider?

SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider? SPIRITUELE INTELLIGENTIE: Welke betekenis wil je hebben als leider? LEVENDAAL 11, 6715 KJ EDE - TELEFOON 06 21 24 22 55 leidjew@xs4all.nl - www.leidjewitte.nl SPIRITUALITEIT De aangeboren menselijke behoefte

Nadere informatie

De kinderen zitten in een hoefijzeropstelling, omdat er iets gaan gebeuren vooraan in de klas. Iedereen moet dat goed kunnen zien.

De kinderen zitten in een hoefijzeropstelling, omdat er iets gaan gebeuren vooraan in de klas. Iedereen moet dat goed kunnen zien. Foto s uitbeelden 1 Doel: de leerlingen kunnen een eenvoudige handeling uitbeelden in houding en mimiek Benodigdheden: een fototoestel De kinderen zitten in een hoefijzeropstelling, omdat er iets gaan

Nadere informatie

Opdrachten bij hoofdstuk 6. Opdracht 1 (oefenen, verwoorden en motiveren)

Opdrachten bij hoofdstuk 6. Opdracht 1 (oefenen, verwoorden en motiveren) Opdrachten bij hoofdstuk 6 Opdracht 1 (oefenen, verwoorden en motiveren) Het doel van de opdracht is een verdere bekwaming in het onderscheid maken tussen een emotie en een stemming. Na afloop van deze

Nadere informatie

KLEURRIJKE EMOTIES psychologie en kleur

KLEURRIJKE EMOTIES psychologie en kleur KLEURRIJKE EMOTIES psychologie en kleur Iedere ouder zal het volgende herkennen: de blauwe en rode potloden uit de kleurdozen van kinderen zijn altijd het eerst op. Geel roept aanvankelijk ook warme gevoelens

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Huilen & troosten. Folder: 1106 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8

Huilen & troosten. Folder: 1106 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8 Huilen & troosten Folder: 1106 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8 2-8 Huilen en troosten Alle baby s huilen. Huilen hoort bij baby s. Maar waarom huilen

Nadere informatie

COACH OPLEIDINGEN bij DE KLEINE JOHANNES

COACH OPLEIDINGEN bij DE KLEINE JOHANNES COACH OPLEIDINGEN bij DE KLEINE JOHANNES Dat we begeleiding en therapie kunnen geven via het beeld, de kleur en de vorm zal een belangrijk gegeven zijn in de toekomst. Mensen redeneren in cirkeltjes en

Nadere informatie

Design Document Catalyst

Design Document Catalyst Design Document Catalyst Bas Deelman Inleiding Voor een duidelijke uitstraling en communicatie naar zowel de klant als andere doelgroepen moet een een duidelijke visuele identiteit zijn. De huidige projectgroep

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Datum 23-10-2014 Complexe rouw Prof. dr. Jos de Keijser 8 oktober Zorg Diensten Groep Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg Normale rouw

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Opleidingen. 2014 Quantum Fysiek Chakra Yoga

Opleidingen. 2014 Quantum Fysiek Chakra Yoga 1 Yoga lerares, Quantum fysiek Chakra Healing CV. Helena H. Dusseljee Werk ervaringen 15 jaar van het werken met mensen in psychiatrisch ziekenhuis, jeugd gevangenis, Verslaving Kliniek, vrouwen opvang,

Nadere informatie

Sensorische informatieverwerking

Sensorische informatieverwerking Sensorische informatieverwerking Algemeen De zintuigen spelen in de ontwikkeling een grote rol. Ieder mens ontvangt door middel van zijn zintuigen informatie over de buitenwereld en over het eigen lichaam.

Nadere informatie

NLP PRACTITIONER 2016

NLP PRACTITIONER 2016 2016 ERKEND, PRAKTIJKGERICHT EN VERBREDEND De erkende NLP Practitioner opleiding van ISEMI is praktijkgericht en verbredend. Het biedt een uitstekende structuur voor effectieve communicatie, persoonlijke

Nadere informatie

Energetische achtergronden van autisme bewustzijnskanalen, het energieraster om de aarde, contracten en blokkades

Energetische achtergronden van autisme bewustzijnskanalen, het energieraster om de aarde, contracten en blokkades Energetische achtergronden van autisme bewustzijnskanalen, het energieraster om de aarde, contracten en blokkades Ieder kind is uniek, dus ook kinderen met autistische symptomen. Er zijn allerlei oorzaken

Nadere informatie

Ontmoeting met (heftige) emoties een handreiking vanuit de levenskunst

Ontmoeting met (heftige) emoties een handreiking vanuit de levenskunst Ontmoeting met (heftige) emoties een handreiking vanuit de levenskunst Palliatieve Zorg symposium Ontmoeten is Leren Kasteel Maurick Vught 2 oktober 2012 Dick Kleinlugtenbelt Agenda Emoties zijn waardevolle

Nadere informatie

Module 3c. Een goedwerkende didactiek rond dit programma kan wellicht voor cursisten een uitdaging vormen.

Module 3c. Een goedwerkende didactiek rond dit programma kan wellicht voor cursisten een uitdaging vormen. Module 3c Componeren met Hyperscore. Studielast: 7 uur Doel: Voldoende kunnen omgaan met het softwarepakket Hyperscore. Zelf enkele composities kunnen schrijven, didactische vertalingen kunnen maken. Inhoud:

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid

Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding en leeswijzer 2. Energie Psychologie 3. Gedachten jouw jouw 4. Verantwoordelijkheid Inhoudsopgave Voorwoord 2 1. Inleiding en leeswijzer 3 2. Energie Psychologie 7 3. Gedachten 10 Het zijn jouw gedachten die jouw wereld creëren 11 4. Verantwoordelijkheid 13 5. Persoonlijk Plan, jouw blauwdruk

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

mindfulness workshop

mindfulness workshop mindfulness workshop 1 mindfulness workshop Deze workshop wordt gegeven om een indruk te krijgen wat mindfulness inhoudt. Ook kan worden gekeken in welke training de workshop als onderdeel kan worden ingezet,

Nadere informatie