Juridisch onderzoek in het HBO

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Juridisch onderzoek in het HBO"

Transcriptie

1 Juridisch onderzoek in het HBO Het doel van deze bijeenkomst is om tot aanbevelingen te komen wat juridisch onderzoek in het HBO zou moeten inhouden. We hebben voordrachten gehad over de aard en de methode van de rechtswetenschap en de sociale wetenschap. Voordat we daar in de workshops verder mee aan de slag gaan wat dat voor het juridisch onderzoek op de hogescholen kan betekenen, wil ik allereerst kort ingaan op de opdracht die het HBO heeft gekregen m.b.t. het verrichten van onderzoek, daarna zal ik in gaan op de problemen die zich kunnen voordoen rond juridisch onderzoek in het HBO en zal ik wat voorbeelden geven van wat er aan onderzoek gedaan wordt dan wel gedaan kan worden. Opdracht aan het HBO In 1986 werd het hoger beroepsonderwijs opgenomen in het stelsel van hoger onderwijs. Bij die gelegenheid kregen de hogescholen wettelijk vastgelegde mogelijkheden om onderzoeksactiviteiten te ontplooien. De wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) stelt dat hogescholen onderzoek kunnen verrichten voor zover dit verband houdt met het onderwijs aan de instelling In oktober 2007 heeft de HBO-raad het Brancheprotocol kwaliteitszorg onderzoek (BKO) vastgesteld. In dat brancheprotocol wordt aangegeven dat het om onderzoek met de volgende kenmerken moet gaan: geworteld in de beroepspraktijk multidisciplinair (veelheid van methodologische benaderingen) methodologisch verantwoord geïntegreerd met de cultuur van de instelling (verbinding met het onderwijs) geplaatst is in een duurzaam netwerk met externe partijen gevarieerd en afgestemd op verschillende beroepspraktijken Daarnaast wordt in de WHW gesteld dat HBO-onderzoek een bijdrage moet leveren aan de innovatie van de beroepspraktijk, dat het geen fundamenteel onderzoek betreft en dat het moet leiden tot versterking van het onderwijs. In de nieuwe WHW is sinds de wijziging van vorig jaar n.a.v. het wetsvoorstel Versterking Besturing voorzien in de verankering van de onderzoekstaak van hogescholen. 1 Aangegeven wordt dat deze functie van hogescholen verder moet worden ontwikkeld en dat het een wettelijke taak van de hogescholen wordt naast het verzorgen van onderwijs en het valoriseren van kennis. Het te gelde maken van kennis: zijn economie en beleid leidend bij onderzoek? Is het een nieuwe hype valoriseren van kennis? Het kan worden vertaald als het te gelde (of het van waarde) maken van kennis en daar wordt door de overheid steeds meer de nadruk gelegd. Overigens 8 juni was valorisatiedag! Op die dag werd het symposium Dag van de 1 Kamerstukken II 2008/09, nr. 3, p. 4 en 38. 1

2 valorisatie 2010 gehouden, dat georganiseerd werd door Science Alliance, een commercieel bureau dat in samenwerking met wetenschappelijke partners en sponsors een brug probeert te slaan tussen wetenschap en maatschappij. Naast de samenwerkende universiteiten VSNU, doet o.a. ook de HBO-raad hieraan mee. Er is veel geld beschikbaar gesteld door de overheid om valorisatie te stimuleren. Niet iedereen is hier blij mee. In NRC van 7 juni 2010 laat De Jonge Academie, onderdeel van de Koninklijke Nederlandse Akademie vanwetenschappen van zich horen: door hen wordt gesteld dat beleidsmakers steeds meer willen dat kennis praktisch benut kan worden. 2 Maar zij vinden dat een gevaar voor de vrijheid van wetenschappelijk onderzoek, zeker nu niet-wetenschappers zich gaan bemoeien met het wetenschappelijke debat en waarschuwen dat hierover een kritische discussie moet worden gevoerd. Zij geven in dat artikel mooie voorbeelden van waarden waarvan onduidelijk is of die ook te gelde kunnen worden gemaakt. Daarvan zal ik een voorbeeld noemen: de derde groep waarden van wetenschap zijn morele waarden, zoals rechtvaardigheid, duurzaamheid of de morele gelijkheid van mensen. Zijn deze waarden die bijvoorbeeld een rol spelen bij rechtswetenschappelijk en filosofisch onderzoek, wel de waarden die bedoeld worden door de overheid als er gesproken wordt over valorisatie van waarden? Is dit wel te gelde te maken? 3 Het zijn kritische vragen die wij natuurlijk ook moeten stellen: praktijkgericht onderzoek immers zal afgestemd zijn op de beroepspraktijk en zal dus van waarde moeten zijn voor die praktijk, dat is juist de essentie van HBO-onderzoek. Maar we moeten ons wel blijven afvragen of vragen rond rechtvaardigheid, gerechtigdheid, gelijkheid en autonomie voldoende aan bod komen. Vragen die toch ten grondslag liggen aan het recht. Laten we economie en beleid niet teveel de bakens vormen voor verdere ontwikkeling, zoals Prof. Hol zich onlangs afvroeg in een artikel in de WPNR dat geheel was gewijd aan de rechtvaardigheid in het privaatrecht? 4 Moeten vragen rond rechtvaardigheid eigenlijk aan bod komen bij praktijkgericht onderzoek of moeten we dat overlaten aan universitair onderzoek? Past dat alleen bij fundamenteel onderzoek of ook bij praktijkgericht onderzoek? Kwaliteitskader De HBO-raad heeft een kader ontwikkeld voor kwaliteitszorg van onderzoek. In de nota Kwaliteit als opdracht van augustus 2009 is aangegeven wat de aard en waarde van praktijkgericht onderzoek voor het HBO moet zijn. 5 Belangrijkste punten daaruit: de noodzaak om studenten op te leiden die met een kritische houding in de beroepspraktijk werkzaam zijn en kunnen bijdragen aan een vernieuwing van diezelfde beroepspraktijk. Hiervoor is onderwijs nodig dat in nauwe relatie met state of the art ontwikkelingen in het desbetreffende vakgebied vorm krijgt. Het praktijkgericht onderzoek aan de hogescholen biedt deze mogelijkheid. Het levert inzichten op in een vernieuwende beroepspraktijk, het draagt zorg voor practice based evidence dat door kan werken in de inhoud van het curriculum. De aanwezigheid van praktijkgericht onderzoek draagt ook bij aan een cultuur waarin reflectie en aandacht voor het onderzoekend vermogen beter tot ontwikkeling kan komen. Uitgangspunt van praktijkgericht onderzoek is de samenwerking met de beroepspraktijk. Hogescholen kunnen een belangrijke rol vervullen in de totstandkoming van 2 Zie ook J.A.I Wendt, De methode der rechtswetenschap vanuit kritisch rationeel perspectief, p. 86 en In artikel 1.6 van de WHW wordt uitdrukkelijk aangegeven dat instellingen de academische vrijheid in acht moeten nemen. 4 A.M HOL, Hoeveel gerechtigd verdraagt het burgerlijk recht?,wpnr 6843/141, p p. 40/41 2

3 communities of practice, waarin docent/onderzoekers, professionals uit de praktijk en studenten in sociale interactie samen leren om de dagelijkse beroepspraktijk te innoveren. Juridisch onderzoek Rechtswetenschap wordt vaak langs de lat van de methodologische maatstaven van de (andere) maatschappij- en gedragswetenschappen gelegd 6, prof. Jan Smits heeft het daar op dit congres eerder over gehad: rechtswetenschap is een normatieve wetenschap, we houden ons bezig met wat in rechte behoort te zijn en daarvoor moeten we argumenten voor en tegen bepaalde oplossingen bedenken, de wetenschap van de conflicterende argumenten. 7 Zonder vooruit te lopen op de discussie die in de workshops gaat plaatsvinden, wil ik toch eerst een (voorlopige en korte) beschrijving geven van wat juridisch onderzoek op HBOniveau kan inhouden. Uiteraard staat de beroepspraktijk daarbij voorop. Juridisch onderzoek houdt zich in zijn algemeenheid bezig met het oplossen van juridische problemen, waaronder ik ook versta het aandragen van nieuwe ideeën voor juridische vraagstukken. Het kan daarbij beschrijvend en verklarend zijn maar zal ook kritisch moeten zijn ten aanzien van hoe het anders moet of kan. Ook typerend is dat de oplossing tot meerdere antwoorden kan leiden. De methoden die wij als juristen gebruiken zijn divers en worden vaak ook tegelijkertijd in een onderzoek in gezet. Overigens moet ik daarbij vermelden dat er een discussie binnen de rechtswetenschap is over het al dan niet gebruiken van methoden. Er wordt zelfs gesteld dat een focus op methoden vaak een teken van zwakte is. 8 Afgezien van deze lopende discussie hebben wij natuurlijk wel een bepaalde werkwijze (of desgewenst methode) die wij als juristen delen. Allereerst moeten we een belangrijk kenmerk vooropstellen: het onderzoek moet berusten op een deugdelijke argumentatie waarbij argumenten worden gevonden door het onderzoek van allerlei juridische bronnen. Het geldende recht moet voor een bepaald geval worden geïnventariseerd, geanalyseerd en verklaard. Verder bepaalt het doel van het onderzoek de onderzoeksmethode, maar dat moet in ieder geval (voor juridisch onderzoek) het volgende bevatten: 1. in de eerste plaats een onderzoek naar de bronnen zoals de wet, verdragen, jurisprudentie en literatuur; 2. het (in het betreffende geval) geldende recht moet worden getoetst aan de maatschappelijke doelen die het recht moeten dienen, of anders gezegd aan het beginsel van gerechtigdheid (denk daarbij aan de rechtsbeginselen van gelijkheid, van verbod op misbruik maken van bevoegdheid, van de goede trouw etc.); 3. een rechtshistorisch onderzoek naar de totstandkoming van wetten en andere regels (bijvoorbeeld wat was de bedoeling van de wetgever?); 4. empirisch onderzoek: is de rechtsregel effectief, hoe werkt de regelgeving in de praktijk?; 5. toetsing van een aanbeveling aan het geldende recht, aan het systeem van het recht en aan de betreffende rechtsbeginselen, daarbij wordt aangeven hoe het recht behoort te zijn. Afhankelijk van het doel kan daarnaast plaatsvinden: 6. rechtsvergelijkend onderzoek. 6 A.R. Mackor, Tegen de methode, NJB 2007, 24, p. 7 J. Smits, Omstreden rechtswetenschap,den Haag: Boom Juridische uitgevers 2009, p A.R.Mackor, Tegen de methode, NJB 2007, P

4 In de eerste plaats dient opgemerkt te worden dat louter beschrijvend en zuiver theoretisch onderzoek niet past binnen HBO-onderzoek. Gezien de beroepspraktijk zal het vaak gaan over de concrete uitwerking van het recht op de praktijk: de regels werken niet of niet genoeg, over kwaliteit van handelen van de beroepsbeoefenaar, over aan te brengen innovaties in de beroepspraktijk. Daarvoor heb je data nodig die andere wetenschappers kunnen aandragen en verzamelen. Daarbij kan gedacht worden aan statistische gegevens en/of aan onderzoek naar gedrag van mensen die bijvoorbeeld door een bepaalde rechtsnorm getroffen worden. Samenwerking met andere disciplines zal dus een must zijn, daar wij als juristen niet geleerd hebben om dergelijk onderzoek te doen. Verder gaat interdisciplinair onderzoek. Wil je interdisciplinair onderzoek gaan verrichten dan vergt dat een gezamenlijke probleemstelling, waarbij conclusies van het onderzoek van beide of meerdere disciplines gezamenlijk tot stand komen. Dat is voor juridische onderzoekers binnen het HBO geheel nieuw, terwijl bij de universiteiten hier voorzichtig gebruikt van wordt gemaakt. 9 Het HBO-onderzoek is bovendien context gebonden in tegenstelling tot meer generaliseerbare onderzoeksbevindingen van universitair onderzoek en dat maakt dat er meer gebruik gemaakt zal worden van kwalitatieve dan van kwantitatieve methoden. Dus het werken met interviews en analyseren van documenten ligt meer voor de hand dan tellen en meten. Dat op zich sluit ook het beste aan bij juridisch onderzoek. Problemen bij juridisch onderzoek binnen het HBO? Het kader waarbinnen wij moeten operen is duidelijk: het brancheprotocol geldt ook voor juridisch praktijkgericht onderzoek. Ik wil graag nog een keer de nadruk leggen op de verbinding onderzoek en onderwijs. Dit hopelijk ook om docenten en anderen die niet geloven in de onderzoeksfunctie van de Hogescholen te overtuigen van het nut van praktijkgericht onderzoek. Het is juist dit onderzoek dat ten dienste staat van het onderwijs en een bijdrage levert aan de innovatie van de beroepspraktijk en het curriculum en dat is ook het verschil met onderzoek op de universiteit. Het onderwijs kan eigenlijk niet zonder dat praktijkgerichte onderzoek. Dat geldt m.n. voor HBO-rechten, de nieuwe loot aan de HBOstam en ook nieuwkomer in het werkveld. Gezien de beroepspraktijk zal bij juridische opleidingen juridisch onderzoek het leidende onderzoek met bijbehorende methoden moeten zijn. De vraag is echter gebruiken we ook daar waar nodig sociaalwetenschappelijke methoden? Dat ligt gezien praktijkgericht onderzoek naar mijn idee wel voor de hand. Maar hoe doen we dat dan? Samenwerking met andere disciplines of zelf ook sociaalwetenschappelijke methoden gebruiken? Hoe doe je dat in de begeleiding van studenten? Wij hebben op het HBO natuurlijk het voordeel dat de onderwijsteams bestaan uit allerlei wetenschappers. Betekent dat praktisch gezien dat aan de begeleiding van studenten altijd zowel een jurist als een sociale wetenschapper dient te worden toegevoegd? Moeten wij als juristen opgeleid worden in het gebruik maken van andere methoden? Allemaal vragen waar wij mee worstelen. Een ander probleem is de identiteit van de HBO-jurist, welke plaats gaat hij innemen in het werkveld? Waartoe en waarvoor moeten hij worden opgeleid? En is dit gegeven niet meteen 9 W.H. van Boom, I. Giesen & A.J. Verheij (red.), Gedrag en privaatrecht, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2008, p. 20. In dit boek wordt zelfs voorgesteld om een nieuwe dimensie aan rechtsgeleerd onderzoek toe te voegen, namelijk de civilologie: een verzameling van wetenschappen die in onderlinge samenhang onze kennis vergroot van de gedragsassumpties waar het privaatrecht zich van bedient. 4

5 een belangrijk onderwerp voor onderzoek gezien de opdracht die aan de hogescholen is gegeven? In dat kader gaan onderzoekers van de HU binnenkort een onderzoek starten naar functiedifferentiatie binnen de juridische wereld. Een mooi voorbeeld van praktijkgericht HBO-onderzoek, waarbij overigens vanuit meerdere disciplines een bijdrage zal worden geleverd en waar ook studenten hun bijdrage aan kunnen leveren. De verbinding met het onderwijs en gerichtheid op de beroepspraktijk, lijken mij niet problematisch, maar de methodologische problemen zijn dat wel. De werkgroep van de HBOraad geeft aan dat het onderzoeksobject of de onderzoeksvraag centraal staat zonder dat er op voorhand wordt gekozen voor een specifieke disciplinaire of methodologische benadering: de aanpak is vaak multi- en/of transdisciplinair. 10 Recht kan profiteren van inzichten uit andere disciplines maar dat betekent niet dat de juridische benadering moet worden prijsgegeven: Smits zei het al. Voorbeelden van wat juridisch onderzoek niet is Voorbeelden van juridisch onderzoek die niet binnen het HBO passen: het slechts verzamelen van opvattingen van rechtsgeleerde auteurs, het verrichten van jurisprudentieonderzoeken sec en het naast elkaar zetten van verschillende nationale positieve rechtsregels. Dus niet onderzoekswaardig zijn vragen als hoe de beschikkingen van kantonrechters in ontbindingszaken in verschillende regio s van het land zich tot elkaar verhouden, hoe verschillende rechtsgeleerden denken over toepassing van exoneratieclausules, rechtsvergelijkend onderzoek naar het personen- en familierecht in Nederland en Suriname. 11 Voorbeeld van onderzoek dat momenteel wordt uitgevoerd door SJD studenten en studenten Social Work, maar dat geen juridisch onderzoek is: het project Punt. Opdrachtgever is het Kenniscentrum voor Sociale Innovatie van de Hogeschool Utrecht en de doelstellingen zijn onder meer om een bijdrage te leveren aan een beter financieel bewustzijn van jongeren en het voorkomen van schulden bij die jongeren. Er wordt daartoe een Punt gecreëerd en gefaciliteerd waar jongeren met hun financiële problemen naar toe kunnen. Ook het verzamelen van kennis en best practices op het gebied van schuldpreventie en schuldhulpverlening staan centraal. Het project voldoet aan een multidisciplinaire insteek, is innoverend en er is samenwerking met de beroepspraktijk. In deze vorm is het onderzoek echter niet toereikend voor juridisch onderzoek. Immers, het voldoet niet aan de uitgangspunten daarvan. Het onderzoek geeft bijvoorbeeld niet aan hoe het recht in dezen behoort te zijn. De interpretatie van rechtsregels geschiedt altijd vanuit een bepaalde gedachte. De achtergrond van het recht, zijn logische (systematische) vormen, zijn gehalte aan gerechtigheid, naar een bepaald doel: de toepassing, de omzetting van het recht in het werkelijke maatschappelijke leven. Ook dat komt niet aan de orde Met dank aan Paul van Grinsven die dit voorbeeld heeft aangedragen en met verwijzingen naar: De Hogeschool Utrecht en de kracht van onderzoek in de beroepspraktijk, Sander Toby en Pim van Heijst, 2007: 5

6 Wat het wel kan zijn Voorbeelden die zich wel lenen voor juridisch onderzoek binnen het HBO zijn talrijk. Schulden als onderwerp van juridisch onderzoek Het voorbeeld van een onderzoek naar een bepaalde schuldenproblematiek kan een juridisch onderzoek worden door ook op zoek te gaan naar de wetsgeschiedenis van diverse regelingen. Wat zijn die regelingen en wat was de bedoeling van de wetgever? En is de uitvoeringspraktijk nog wel conform die bedoeling? Het gaat dan met name om empirisch onderzoek dat bijdraagt aan inzicht in de neveneffecten van (juridisch) handelen. Zijn er ongedachte, onvoorziene gewenste of ongewenste effecten? Wetten die dan de revue passeren zijn onder meer de WSNP (toevallig recentelijk aangepast aan signalen uit de praktijk), de Faillissementswet en diverse regelingen die de consument beogen te beschermen. Wetsaanpassingen kunnen dan leiden tot een oplossing voor praktijkproblemen. De onafhankelijke gerechtsdeurwaarder De gerechtsdeurwaarder is zowel poortwachter in het rechtssysteem doordat hij het monopolie heeft op het uitbrengen van dagvaardingen als handhaver van het burgerlijk recht waarbij hij het executiemonopolie heeft. Dat geeft bijzondere verantwoordelijkheden aan de gerechtsdeurwaarder voor het functioneren van ons rechtsbestel en voor het vertrouwen in de rechtsstaat. Bij de uitoefening van die ambtelijke bevoegdheid, is onafhankelijkheid een belangrijk uitgangspunt. Niet de commercie, de opdrachtgevers, bepalen wat moet en mag, maar de eisen van de democratische rechtsstaat doen dat. De laatste jaren worden echter incassowerkzaamheden commercieel aantrekkelijker, zo zeer zelfs dat soms de ambtelijke activiteiten minder centraal staan. De verwevenheid van het niet ambtelijk handelen, de incassopraktijk, met het ambtelijk handelen vormt een risico voor de integriteit van de gerechtsdeurwaarder en voor de kwaliteit van het rechtsbestel. In de praktijk en in het onderwijs bleek dat het besef over de rol van de gerechtsdeurwaarder in de rechtsstaat en van de traditie waarin hij staat niet of niet genoeg aanwezig meer is. Veel studenten kozen in hun onderzoek voor onderwerpen die hiermee te maken hadden en daarin deden zij vaak aanbevelingen voor het kantoor waarvoor zij werken om die onafhankelijkheid te waarborgen. Al deze onderzoeken bij elkaar en ook de ontwikkelingen in het werkveld maakten duidelijk dat wij veranderingen in het curriculum moesten aanbrengen. Zo hebben wij het vak historie van het gerechtsdeurwaardersambt geïntroduceerd zodat aandacht kan worden besteed aan de traditie waarin het ambt staat en aan de bijbehorende verantwoordelijkheden. Daarnaast is er aandacht in het curriculum gekomen voor ethisch verantwoord handelen en voor integriteitsvraagstukken. Vraagstukken die uit de praktijk komen, die studenten onderzoeken en die hun weerslag hebben op het onderwijs. Zo worden onderwijs en beroepspraktijk met elkaar verbonden. Gebruikte methoden bij dit onderzoek Maar welke methoden gebruiken deze studenten daarbij en vinden wij dat ze erbij moeten gebruiken? Allereerst moeten zij zich oriënteren op de huidige wetgeving omtrent de bevoegdheden van de gerechtsdeurwaarder. Daarbij is uiteraard ook nodig dat zij voldoende kennis moeten hebben van het geldende recht (en rechtssysteem) om wet- en regelgeving en met name de verordenende bevoegdheid van hun beroepsorganisatie, de KBvG, te kunnen plaatsen. Zij moeten de parlementaire geschiedenis bestuderen met betrekking tot de totstandkoming van de Gerechtsdeurwaarderswet, waarin marktwerking werd toegestaan. Wat was de bedoeling van de wetgever? En dan wordt de praktijk bekijken: hoe heeft die 6

7 wetgeving uitgepakt in de praktijk? Dat is vaak een literatuuronderzoek gecombineerd met eigen ervaringen en die van medestudenten uit de praktijk. Ook wordt daarbij gekeken naar de plaats van de gerechtsdeurwaarder in andere rechtsstelsels. Vele studenten namen ook interviews af en daarmee liepen we tegen een probleem aan: we zagen de meeste vreemde vragen, vaak was er weinig respons terwijl er toch conclusies aan werden verbonden. Ook wijzelf weten eigenlijk niet hoe op de juiste wijze interviews dienen te worden afgenomen en wat wel de juiste steekproef is. Wij als juristen hebben dat in ieder geval niet geleerd omdat dat traditioneel niet tot onze onderzoeksmethoden behoorde. Ander voorbeeld andere beroepspraktijk Euthanasie, palliatieve sedatie, wet vroegtijdige zwangerschapsafbreking, wet medisch onderzoek met mensen, wet foetaal weefsel, allemaal wetten die een rol spelen in de praktijk van de gezondheidszorg. Problemen die zich daarbij kunnen voordoen: hoe sturen deze wetten de besluitvorming, welke handvatten zijn er voor ingewikkelde ethische situaties? Welke dilemma s spelen steeds een rol? Moet je als verpleegkundige een aanwijzing opvolgen waartoe je niet zelfstandig bevoegd bent? Hoe kan dit worden opgelost? 12 Een vraag die zomaar vanuit de praktijk kan worden gesteld en die zich leent voor onderzoek. De uitkomsten zouden zowel voor de praktijk als voor het onderwijs van belang kunnen zijn. Conclusie Concluderend kan gesteld worden dat de onderzoeksvragen direct vanuit de beroepspraktijk moeten komen. En verder dat 13 : 1. qua methodologie wordt aangesloten bij de uitgangspunten van juridisch en sociaalwetenschappelijk onderzoek; 2. het onderzoek juridisch van aard dient te zijn; 3. het zich hierin weer moet onderscheiden van juridisch onderzoek op universitair niveau; 4. uitgangspunt is een concreet probleem in een beroepscontext. Er zijn aanwijsbare personen, posities en zaken in het geding; 5. het onderzoek zich niet beperkt tot wat het recht is, maar geeft vooral aan hoe het recht goed gebruikt en ingezet kan worden. Hierbij gaat het om vragen als kan het recht beter toegepast worden? of zelfs moet het recht beter toegepast worden?. 6. de interpretatie van rechtsregels altijd geschiedt vanuit een bepaalde gedachte. De achtergrond van het recht wordt gevormd door zijn logische (systematische) vormen, zijn gehalte aan gerechtigheid en een bepaald doel: de toepassing, de omzetting van het recht in het werkelijke maatschappelijke leven; 7. het onderzoek is een systematische reflectie op de professionele rechtspraktijk en werkt toe naar een oplossing die in de praktijk werkt; 12 Met dank aan Olenka van Ardenne, advocaat en oud-docent aan de HU. 13 Zoals geformuleerd door de projectgroep die zich op de HU bezig houdt met de opzet van een HBO-master en dat voornamelijk van de hand van Paul van Grinsven komt. 7

8 8. het onderzoek leidt tot het nemen van een beredeneerde stelling. Ten opzichte van de tot dan toe gehanteerde (juridische) argumenten wordt een nieuw gezichtspunt geformuleerd; 9. er wordt van begin af aan teruggekoppeld naar de bevindingen van de opdrachtgever. Wordt er daadwerkelijk aan de behoefte van een bepaalde werkomgeving tegemoet gekomen? Is de probleemstelling en de daaruit voortvloeiende doelstelling en vraagstelling haalbaar? Deze uitgangspunten leiden tot een definitie van juridisch onderzoek: praktijkgericht onderzoek naar aanleiding van een concreet juridisch probleem, waarbij de integrale benadering van het recht voorop staat, resulterend in de vaststelling van de meest geschikte wijze van toepassing van het recht. 14 Ineke van den Berg, juni Gebruikte literatuur door genoemde projectgroep : P. Scholten, Verzamelde Geschriften, Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink, 1949; J.W.L. Broeksteeg, E. F. Stamhuis (red.), Rechtswetenschappelijk onderzoek, Over object en methode, Den Haag: Boom Juridische uitgevers, 2003; R.A.J. van Gestel, J.B.M. Vranken e.a., Rechtswetenschappelijke artikelen, naar criteria voor methodologische verantwoording, NJB 2007, 24; J.A.I. Wendt, De methode der rechtswetenschap vanuit kritisch-rationeel perspectief, Zutphen: Uitgeverij Paris

IMPRESSIE WORKSHOP 4. praktijkgericht juridisch onderzoek. G.A.F.M. van Schaaijk

IMPRESSIE WORKSHOP 4. praktijkgericht juridisch onderzoek. G.A.F.M. van Schaaijk IMPRESSIE WORKSHOP 4 praktijkgericht juridisch onderzoek G.A.F.M. van Schaaijk AANKONDIGING VAN EEN NIEUW BOEK: PRAKTIJKGERICHT JURIDISCH ONDERZOEK DOOR GEERTJE VAN SCHAAIJK Verwachte verschijningsdatum:

Nadere informatie

Gedragscode praktijkgericht onderzoek voor het hbo

Gedragscode praktijkgericht onderzoek voor het hbo Gedragscode praktijkgericht onderzoek voor het hbo Gedragscode voor het voorbereiden en uitvoeren van praktijkgericht onderzoek binnen het Hoger Beroepsonderwijs in Nederland Advies van de Commissie Gedragscode

Nadere informatie

KWALON Conferentie 13 december 2012. Methodenleer aan de universiteit: ontwerpen, uitvoeren en reflecteren. Inge Bleijenbergh

KWALON Conferentie 13 december 2012. Methodenleer aan de universiteit: ontwerpen, uitvoeren en reflecteren. Inge Bleijenbergh KWALON Conferentie 13 december 2012 Methodenleer aan de universiteit: ontwerpen, uitvoeren en reflecteren Inge Bleijenbergh Bijdrage Het bieden van inzicht in en reflecteren op de plaats en organisatie

Nadere informatie

HU GERICHT IN BEWEGING

HU GERICHT IN BEWEGING HU GERICHT IN BEWEGING Organisatieontwikkeling HU het verhaal - versie maart 2016 - Agenda Waar komen we vandaan? Waarom gaan we veranderen? Wie willen we zijn? Hoe gaan we dit bereiken? Wat verandert

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria Management, finance en recht Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria De verwarring voorbij Naar hernieuwd zelfvertrouwen Congres Praktijkgericht onderzoek in het HBO Amersfoort, 11 december 2012

Nadere informatie

Juridische kennis en professionele vaardigheden

Juridische kennis en professionele vaardigheden Eindtermen Bachelor Rechtsgeleerdheid master rechtsgeleerdheid De bachelor heeft kennis van en inzicht in het geldende recht alsmede recht met elkaar verbonden zijn. De bachelor is in staat om vanuit het

Nadere informatie

Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap

Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap 1. Definitie 2. Omvang 3. Begeleiding 4. Beoordelingscriteria 5. Eindtermen 6. Mogelijke aanvullingen Bijlage: Stappenplannen 1. Definitie De Bachelorscriptie

Nadere informatie

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd:

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd: Inleiding Mijn afstudeeronderzoek richt zich op het bepalen van de juiste sourcingadvies per IT-proces van een organisatie. Voorlopig hanteer ik de definitie van Yang en Huang (2000) met betrekking tot

Nadere informatie

Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap

Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap 1. Definitie 2. Omvang 3. Begeleiding 4. Beoordelingscriteria 5. Eindtermen 6. Mogelijke aanvullingen Bijlage: Stappenplannen 1. Definitie De Bachelorscriptie

Nadere informatie

Beleidsaanbevelingen

Beleidsaanbevelingen Beleidsaanbevelingen Naar aanleiding van het praktijkonderzoek Morele thema s waar mantelzorgers mee te maken krijgen bij de zorg voor hun partner met hersenletsel in de thuissituatie Linn Cent 1527992

Nadere informatie

Praktijkgericht onderzoek en een onderzoekende houding: opleiding en lectoraat verbinden onderzoek en onderwijs voor praktijkontwikkeling

Praktijkgericht onderzoek en een onderzoekende houding: opleiding en lectoraat verbinden onderzoek en onderwijs voor praktijkontwikkeling Praktijkgericht onderzoek en een onderzoekende houding: opleiding en lectoraat verbinden onderzoek en onderwijs voor praktijkontwikkeling Kitty Jurrius, Pim van Heijst & Stijn Bollinger * De Hogeschool

Nadere informatie

2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs :

2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs : 2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs : Onderzoek in de onderwijspraktijk van Fontys Wat doen we? Hoe gaat het? Wat levert het op? KEY NOTE: ANOUKE BAKX & JOS MONTULET Onderzoek binnen de

Nadere informatie

Integriteitscode Stenden

Integriteitscode Stenden Integriteitscode Stenden Inleiding Stenden Hogeschool is een innoverende, nationaal en internationaal ondernemende organisatie voor hoger beroepsonderwijs. Met hoogwaardige, eigentijdse kennis, wil Stenden

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg Colofon Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Postbus 1056 7940 KB Meppel Tel.: 0522-235235 Fax: 0522-235222 E-mail: info@edu-actief.nl Internet: www.edu-actief.nl

Nadere informatie

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!!

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!! Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13 Stof hoorcollege Hennie Boeije, Harm t Hart, Joop Hox (2009). Onderzoeksmethoden, Boom onderwijs, achtste geheel herziene druk, ISBN 978-90-473-0111-0. Hoofdstuk

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

Vrije Universiteit - Studiekeuzegesprekken met scholieren

Vrije Universiteit - Studiekeuzegesprekken met scholieren Vrije Universiteit - Studiekeuzegesprekken met scholieren Bijlage 3 Materiaal Workshop Studiekeuze (1,5 uur) werkboek voor leerlingen Centrum voor Studie en Loopbaan, Vrije Universiteit Amsterdam Inhoudsopgave

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 2015-2016 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

Datum 29 oktober 2012 Betreft Rapportage (sociale) veiligheid & integriteit hoger onderwijs. Geachte heer/mevrouw,

Datum 29 oktober 2012 Betreft Rapportage (sociale) veiligheid & integriteit hoger onderwijs. Geachte heer/mevrouw, > Retouradres Postbus 2730 3500 GS Utrecht Locatie Utrecht Park Voorn 4 Postbus 2730 3500 GS Utrecht www.onderwijsinspectie.nl Contact T (088) 669 62 42 F (088) 669 60 50 F.vansoest@owinsp.nl Uw referentie

Nadere informatie

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel Instellingsbeleid doelstellingen en profiel 1 Inleiding 2 Beleid 3 Onderwijs 4 Onderzoek 5 Beroepspraktijk en regio 6 Kwaliteit is mensenwerk 7 Operational Excellence 8 Bestuur 9 Raad van Toezicht 10 Financiën

Nadere informatie

Vrijheid van onderwijs in vijf Europese landen

Vrijheid van onderwijs in vijf Europese landen Schoordijk Instituut Centrum voor wetgevingsvraagstukken Gert-Jan Leenknegt Vrijheid van onderwijs in vijf Europese landen Een rechtsvergelijkend onderzoek naar de gemeenschappelijke rechtsbeginselen op

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 24 515 Preventie en bestrijding van stille armoede en sociale uitsluiting Nr. 190 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

Overzicht. Conflictoplossingsdelta van de letselschade. Afwegingen bij resultaatgerichte keuze voor een vorm van conflictoplossing

Overzicht. Conflictoplossingsdelta van de letselschade. Afwegingen bij resultaatgerichte keuze voor een vorm van conflictoplossing 12e PIV-Jaarconferentie: Van strijdbijl naar vredespijp CONFLICTOPLOSSING BIJ LETSELSCHADE Dineke de Groot Overzicht Conflictoplossingsdelta van de letselschade Afwegingen bij resultaatgerichte keuze voor

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen This chapter is part of: Griffioen, D.M.E. (2013). Research in Higher Professional Education: A Staff Perspective. Chapter

Nadere informatie

ROOSTER MLI 2012-2013

ROOSTER MLI 2012-2013 ROOSTER MLI 2012-2013 Dit is het rooster voor MLI 2012-2013. Periode 1, 2 en 3 betreft het eerste jaar (cohort 2012) met lesdagen op donderdag. Periode 4 en 5 betreft het tweede jaar (cohort 2011) met

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Nota collectiebeleid 2011 De collectievorming voor de Vakbibliotheek Rechten

Nota collectiebeleid 2011 De collectievorming voor de Vakbibliotheek Rechten Nota collectiebeleid 2011 De collectievorming voor de Vakbibliotheek Rechten Inhoud: 1. Inleiding 2. Collectievorming en taakstelling van de vakbibliotheek 2.1. De taakstelling van de bibliotheek 2.2.

Nadere informatie

Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek. Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht

Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek. Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht Wat is het probleem? Volgens: 1. De professional 2. De wetenschapper

Nadere informatie

PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN. José van Loo

PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN. José van Loo PASSEND ONDERWIJSONDERZOEK SAMEN ONDERZOEKEND LEREN José van Loo CNV Schoolleiders 6 november 2014 Onderzoek? Onderzoekende houding Onderzoeksmatig leiderschap Onderzoekende schoolcultuur Onderzoekende

Nadere informatie

Corruptie studie in het hoger onderwijs

Corruptie studie in het hoger onderwijs Corruptie studie in het hoger onderwijs Dinsdag 6 november 2012 Hoger Onderwijs Groep Bouw en Ruimte Jaarlijkse docentendag bij: SAXION Deventer Centraal staat het delen van kennis en ervaringen tussen

Nadere informatie

Profiel leden Stichtingsbestuur, Algemeen

Profiel leden Stichtingsbestuur, Algemeen MEMO Aan: Van: Voorzitter Stichtingsbestuur Legal Affairs Datum: 28 maart 2014 Onderwerp: Profielschetsen SB, Concept 3 Voor de invulling van de toezichthoudende functie van het Stichtingsbestuur van TiU

Nadere informatie

ONDERZOEK DOEN. HENK LINDEMAN h.lindeman@aps.nl. Naam Datum

ONDERZOEK DOEN. HENK LINDEMAN h.lindeman@aps.nl. Naam Datum ONDERZOEK DOEN HENK LINDEMAN h.lindeman@aps.nl Naam Datum Onderzoeksvragen; uw keuze voor deze workshop Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen onderzoek doen en gedocumenteerd schrijven? Welke

Nadere informatie

Leerarrangement Trendanalyse Health

Leerarrangement Trendanalyse Health Leerarrangement Trendanalyse Health Inleiding Gezondheid is voor iedereen een meer of minder belangrijk onderdeel van zijn leven. Bepaalde keuzes die je maakt, heeft te maken met gezondheid. Keuzes op

Nadere informatie

Samenloop van grondrechten in verschillende rechtsstelsels, multiculturaliteit in het strafrecht & schuldsanering en collectieve schuldenregeling

Samenloop van grondrechten in verschillende rechtsstelsels, multiculturaliteit in het strafrecht & schuldsanering en collectieve schuldenregeling Vereniging voor de vergelijkende studie van het recht van Belgié en Nederland Samenloop van grondrechten in verschillende rechtsstelsels, multiculturaliteit in het strafrecht & schuldsanering en collectieve

Nadere informatie

De Integriteitcode van Hogeschool Utrecht. Auteur Sjoerd van Geffen. Inlichtingen T 030 238 85 53 E sjoerd.vangeffen@hu.nl.

De Integriteitcode van Hogeschool Utrecht. Auteur Sjoerd van Geffen. Inlichtingen T 030 238 85 53 E sjoerd.vangeffen@hu.nl. Auteur Sjoerd van Geffen Inlichtingen T 030 238 85 53 E sjoerd.vangeffen@hu.nl Datum 4 juni 2010 Hogeschool Utrecht, Utrecht, 2010 De Integriteitcode van Hogeschool Utrecht Bronvermelding is verplicht.

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

Voorwoord... iii Verantwoording... v

Voorwoord... iii Verantwoording... v Inhoudsopgave Voorwoord... iii Verantwoording... v INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker als probleemoplosser of de onderzoeker als adviseur...

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren Management, finance en recht Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren KWALON Conferentie Kwalitatief onderzoek in het hoger onderwijs: lessen leren van elkaar 13 december 2012

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Van taalexpert naar taalcoach Onderzoek naar de positie van de (aankomende) docent Nederlands

Van taalexpert naar taalcoach Onderzoek naar de positie van de (aankomende) docent Nederlands Van taalexpert naar taalcoach Onderzoek naar de positie van de (aankomende) docent Nederlands Mieke Lafleur Johanna van der Borden Studiedag Mbo Taalcoachacademie 21 september 2012 Programma 13.15-13.20

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve Zorg Onderdeel: Kwalitatief onderzoek Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Zoekstrategie Blz 3 Kwaliteitseisen van Cox et al, 2005 Blz 3 Kritisch

Nadere informatie

IORE-1AR (Inleiding Ondernemingsrecht) IORE-1AE (Economie voor Juristen) IORE-1AR: de heer mr. S. Boelens IORE-1AE: de heer R.

IORE-1AR (Inleiding Ondernemingsrecht) IORE-1AE (Economie voor Juristen) IORE-1AR: de heer mr. S. Boelens IORE-1AE: de heer R. Algemene informatie Titel OWE Code OWE Onderdelen Eigenaar OWE Inleiding Ondernemingsrecht IORE IORE-1AR (Inleiding Ondernemingsrecht) IORE-1AE (Economie voor Juristen) IORE-1AR: de heer mr. S. Boelens

Nadere informatie

: Privaatrecht en Notarieel Recht

: Privaatrecht en Notarieel Recht Onderzoeksvoorstel AIO-plaats Rijksuniversiteit Groningen Faculteit der Rechtsgeleerdheid Algemene gegevens: Vakgroep : Privaatrecht en Notarieel Recht Naam aanvrager : Prof. mr. M.H. ten Wolde Wordt het

Nadere informatie

Keuzedeel mbo. Voorbereiding hbo. behorend bij één of meerdere kwalificatiedossiers mbo. Geldig vanaf 1 augustus 2013. Crebonr.

Keuzedeel mbo. Voorbereiding hbo. behorend bij één of meerdere kwalificatiedossiers mbo. Geldig vanaf 1 augustus 2013. Crebonr. Keuzedeel mbo Voorbereiding hbo behorend bij één of meerdere kwalificatiedossiers mbo Geldig vanaf 1 augustus 2013 Crebonr. Vastgesteld Penvoerder: Ontwikkeld door: 2 van 7 1. Algemene informatie D1: Voorbereiding

Nadere informatie

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma:

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma: Dilemmamethode (zie: Jacques Graste, Omgaan met dilemma s. Een methode voor ethische reflectie hoofdstuk 2 in Henk Manschot en Hans van Dartel In gesprek over goede zorg. Overlegmethoden voor ethiek in

Nadere informatie

Risicomanagement bij onder toezicht gestelde kinderen Een notitie naar aanleiding van onderzoek van de Inspectie jeugdzorg oktober 2008

Risicomanagement bij onder toezicht gestelde kinderen Een notitie naar aanleiding van onderzoek van de Inspectie jeugdzorg oktober 2008 Risicomanagement bij onder toezicht gestelde kinderen Een notitie naar aanleiding van onderzoek van de Inspectie jeugdzorg oktober 2008 Inleiding De veiligheid van het kind is een van de belangrijkste

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

tudievragen voor het vak TCO-2B

tudievragen voor het vak TCO-2B S tudievragen voor het vak TCO-2B 1 Wat is fundamenteel/theoretisch onderzoek? 2 Geef een voorbeeld uit de krant van fundamenteel/theoretisch onderzoek. 3 Wat is het doel van fundamenteel/theoretisch onderzoek?

Nadere informatie

Onderzoeksplan Rekenkamercommissie 2011

Onderzoeksplan Rekenkamercommissie 2011 Onderzoeksplan Rekenkamercommissie 2011 Boxtel, maart 2011 Voorwoord Voor u ligt het onderzoeksplan 2011 van de rekenkamercommissie Boxtel. Het onderzoeksplan is het resultaat van de suggesties die we

Nadere informatie

Modulebeschrijvingen Master Learning & Innovation 2016-2017

Modulebeschrijvingen Master Learning & Innovation 2016-2017 Modulebeschrijvingen Master Learning & Innovation 2016-2017 1 Inhoudsopgave Veranderen in het perspectief van leren als bouwsteen... 3 Innovatief Ontwerpen van Onderwijs... 4 Digitaal leren innoveren...

Nadere informatie

Bestuurskunde Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Bestuurskunde - 2012-2013

Bestuurskunde Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Bestuurskunde - 2012-2013 Bestuurskunde Vrije Universiteit Amsterdam - - P Bestuurskunde - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Bestuurskunde - 2012-2013 I Inhoudsopgave Premasterprogramma Bestuurskunde 1 Vak: Beleid en

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling. In het onderhavige onderzoek staan de volgende vragen centraal:

Samenvatting. Vraagstelling. In het onderhavige onderzoek staan de volgende vragen centraal: Samenvatting Naar schatting hebben jaarlijks ongeveer 50 à 60 duizend minderjarige kinderen te maken met een scheiding. Deze kinderen hebben gemiddeld vaker problemen dan kinderen van gehuwde of samenwonende

Nadere informatie

De logopedist als innovator. Kenniscentrum Zorginnovatie Instituut voor Gezondheidszorg, Opleiding logopedie

De logopedist als innovator. Kenniscentrum Zorginnovatie Instituut voor Gezondheidszorg, Opleiding logopedie De logopedist als innovator Kenniscentrum Zorginnovatie Instituut voor Gezondheidszorg, Opleiding logopedie Programma 19:30-19:35 uur: Inleiding door Monique de Kruijff, voorzitter ZOLORO 19.30-19.50 uur:

Nadere informatie

Medewerker onderwijsontwikkeling

Medewerker onderwijsontwikkeling Medewerker onderwijsontwikkeling Doel Ontwikkelen van en adviseren over het onderwijsbeleid en ondersteunen bij de implementatie en toepassing ervan, uitgaande van de geformuleerde strategie van de instelling/faculteit

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.

ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES. Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva. ONDERZOEK ALS ONDERDEEL VAN HET ONTWERPEN VAN TECHNISCHE INNOVATIES Inge Oskam i.f.oskam@hva.nl Rutger de Vries r.de.vries3@hva.nl 1 CONTENT Ontwerpen van technische innovaties Het innovatielab Cases Discussie

Nadere informatie

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap De Kinderombudsman Visie op het verlengen van de kwalificatieplicht tot 21 jaar 7 september 2015 Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Aanleiding De

Nadere informatie

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting)

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Structuurrapport Leerstoel Bestuursrecht 1 Algemene informatie Titel: Bestuursrecht Titel in het Engels: Administrative Law Afdeling: Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Omvang: 1.0 fte

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO)

Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO) Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO) Deeviet Caelen Inge Landuyt Magda Mommaerts Iris Vansteelandt 1 Actieonderzoek als stimulans 1 Situering

Nadere informatie

Programma van toetsing

Programma van toetsing Programma van toetsing Inleiding In samenwerking met onderwijskundige experts hebben we ons programma van toetsing ontworpen. Het programma van toetsing is gevarieerd en bevat naast kennistoetsen en beoordelingen

Nadere informatie

de minister van Economische Zaken, de heer mr L.J. Brinkhorst Postbus 20101 2500 EC Den Haag Ministeriële regeling afsluitingen

de minister van Economische Zaken, de heer mr L.J. Brinkhorst Postbus 20101 2500 EC Den Haag Ministeriële regeling afsluitingen POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 E-MAIL info@cbpweb.nl INTERNET www.cbpweb.nl AAN de minister van Economische Zaken,

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant Landelijk Opleidingscompetentieprofiel Master Physician Assistant Dit Landelijk Opleidingscompetentieprofiel van de Physician Assistant is tot stand gekomen door samenwerking tussen de 5 PA opleidingen

Nadere informatie

Hoe schrijf ik een juridische scriptie?

Hoe schrijf ik een juridische scriptie? Tips & valkuilen Hoe schrijf ik een juridische scriptie? Onderwerp kiezen Probleemstelling formuleren Methode kiezen Tijdsplanning maken Bronnen bestuderen en analyseren Schrijven Conclusies trekken Roland

Nadere informatie

Een landelijk netwerk van ervaringsdeskundigen ten behoeve van beleid, onderzoek en onderwijs

Een landelijk netwerk van ervaringsdeskundigen ten behoeve van beleid, onderzoek en onderwijs met cc naar de cliënt Een landelijk netwerk van ervaringsdeskundigen ten behoeve van beleid, onderzoek en onderwijs Wilt u uw beleid, onderzoek en onderwijs meer vraaggericht maken? Wilt u weten of u de

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

CASE een elektronische omgeving voor het zoeken naar en analyseren van uitspraken

CASE een elektronische omgeving voor het zoeken naar en analyseren van uitspraken CASE een elektronische omgeving voor het zoeken naar en analyseren van uitspraken Antoinette J. Muntjewerff Afdeling Algemene Rechtsleer Faculteit der Rechtsgeleerdheid muntjewerff@lri.jur.uva.nl http://www.lri.jur.uva.nl/~munt

Nadere informatie

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie?

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Commentaar Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Jaap Hage* 1. Hoe het met andere lezers van dit tijdschrift staat weet ik niet, maar zelf heb ik het gevoel dat er aan veel bijdragen in R&R en aan rechtsfilosofische

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

3 De hoofdvraag 43 3.1 Functies van de hoofdvraag 43 3.2 Criteria voor een goede hoofdvraag bij praktijkonderzoek 45 Opdrachten 50

3 De hoofdvraag 43 3.1 Functies van de hoofdvraag 43 3.2 Criteria voor een goede hoofdvraag bij praktijkonderzoek 45 Opdrachten 50 Inhoud Inleiding 7 1 Onderzoek en de probleemstelling 9 1.1 Het ontwikkelen van een visie op een praktijkprobleem 10 1.2 De relevantie van het probleem 12 1.3 Het formuleren van een probleemstelling 13

Nadere informatie

Praktijkgericht W&T onderzoek door leerkrachten: een case study

Praktijkgericht W&T onderzoek door leerkrachten: een case study Praktijkgericht W&T onderzoek door leerkrachten: een case study Martijn Weesing, ipabo Amsterdam Erna van Hest, Vrije Universiteit Amsterdam St. Jan School, Amsterdam EWT Conferentie, NEMO, 22 mei 2013

Nadere informatie

Geachte collega's, beste studenten,

Geachte collega's, beste studenten, College van Bestuur Geachte collega's, beste studenten, Na de hectische weken met de bezetting van het Bungehuis en het Maagdenhuis, hebben we een moment van bezinning ingelast. Wij hebben tijd genomen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 1 vormt de algemene inleiding van het proefschrift. In dit hoofdstuk beschrijven wij de achtergronden, het doel, de relevantie en de context van het onderzoek, en de

Nadere informatie

Een academische omgeving voor het basisonderwijs NRO-Congres 4 november 2015

Een academische omgeving voor het basisonderwijs NRO-Congres 4 november 2015 Een academische omgeving voor het basisonderwijs NRO-Congres 4 november 2015 Bernard Teunis & Nienke van der Steeg b.teunis@poraad.nl n.vandersteeg@poraad.nl Opzet workshop 1. Voorstellen 2. Answergarden

Nadere informatie

het college van bestuur van de Universiteit Leiden, gevestigd te Leiden, verweerder.

het college van bestuur van de Universiteit Leiden, gevestigd te Leiden, verweerder. Zaaknummer: 2008/008 Rechter(s): mrs. Loeb, Lubberdink, Mollee Datum uitspraak: 20 juni 2008 Partijen: appellant tegen college van bestuur van de Universiteit Leiden Trefwoorden: Bijzondere omstandigheden,

Nadere informatie

Law Extra. Doelstelling van Law Extra

Law Extra. Doelstelling van Law Extra Law Extra Doelstelling van Law Extra De Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Radboud Universiteit Nijmegen biedt haar meest getalenteerde en ambitieuze studenten de mogelijkheid om naast de reguliere

Nadere informatie

Samenvatting. Welk type zorg is PDL?

Samenvatting. Welk type zorg is PDL? Samenvatting In dit proefschrift is de zorgverlening volgens Passiviteiten Dagelijks Leven (PDL) beschreven. PDL wordt in toenemende mate toegepast in de Nederlandse en Vlaamse ouderenzorg en men ervaart

Nadere informatie

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 1.1 Een vervelende ervaring of de kroon op je studie? 1.2 Hoe dit boekje te gebruiken 2. Het begin 2.1 De gouden basisregels 2.2 Het kiezen van een onderwerp 3. Onderzoeksopzet

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 I Inhoudsopgave Vak: Filosofische

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Jaarlijks doen vele jeugdigen met een lichte verstandelijke beperking In Nederland een beroep op de hulpverlening. Een aanmerkelijk aantal van hen krijgt deze hulp van een LVG-instituut.

Nadere informatie

De Leerstoel Grondslagen van het Maatschappelijk Werk

De Leerstoel Grondslagen van het Maatschappelijk Werk De Leerstoel Grondslagen van het Maatschappelijk Werk Hans van Ewijk Bijzonder Hoogleraar Grondslagen van het Maatschaappelijk Werk Lector Sociaal Werk Theorie (Hogeschool Utrecht) Marie Kamphuis (1908

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Wijdemeren

Rekenkamercommissie Wijdemeren Rekenkamercommissie Wijdemeren Protocol voor het uitvoeren van onderzoek 1. Opstellen onderzoeksopdracht De in het werkprogramma beschreven onderzoeksonderwerpen worden verder uitgewerkt in de vorm van

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 14 april 2014 Betreft Beroep en opleiding verpleegkundige

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 14 april 2014 Betreft Beroep en opleiding verpleegkundige > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie Ruimte Scheppen Filosofie, Fontys en het hbo Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie bw ruimte scheppen 22-1-2010.indd 3 22-1-10 10:48 Inhoud Voorwoord

Nadere informatie

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE Behaal een academisch diploma. Ontwikkel uw loopbaan als gerontoloog U bent nu net afgestudeerde bachelor of enige tijd werkzaam als zorgverstrekker in een ziekenhuis,

Nadere informatie

Lunchlezing KCNR VastgoedLAB Groningen V&M 26 mei 2016

Lunchlezing KCNR VastgoedLAB Groningen V&M 26 mei 2016 Lunchlezing KCNR VastgoedLAB Groningen V&M 26 mei 2016 Agenda 1. Uitwisseling IWP: naar een sterke verbinding tussen de drie cirkels 2. VastgoedLAB Groningen eerste ervaringen en leerpunten van studenten,

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016 Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS 13 april 2016 Het komende uurtje... 14.15-14.35 uur Implementatie afstudeerrichtingen HAN ILS 14.35 14.45 uur Uitwisseling 14.45-15.05 uur

Nadere informatie

Advies niet-ambtelijke adviescommissie WOB. Onderwijsraad

Advies niet-ambtelijke adviescommissie WOB. Onderwijsraad ÜT? R>2 3 Advies niet-ambtelijke adviescommissie WOB. Onderwijsraad Aan de minister van onderwijs en wetenschappen, de heer drs. W.J. Deetman, Postbus 25000, 2700 LZ Zoetermeer. Nassaulaan 6 2514 JS 's-gravenhage

Nadere informatie

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek In deze deelopdracht ga je het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek onderzoeken. Geerts en van Kralingen (2011) definiëren onderwijsconcept

Nadere informatie