Leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of met een diagnose van ADHD in het gewoon secundair onderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of met een diagnose van ADHD in het gewoon secundair onderwijs"

Transcriptie

1 Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel MEDEDELING referentienr. : M-VVKSO datum : gewijzigd : contact : Dienst leerlingen en schoolorganisatie, Katrien Bressers, Joost Laeremans, Jan Schokkaert, Leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of met een diagnose van ADHD in het gewoon secundair onderwijs INHOUD 1 Inleiding Situering Prodia Definities, begrippen, theorieën en cijfers Definitie van ADHD Gedrag ADHD in de adolescentie Hyperactief gedrag Impulsief gedrag Aandachts- en concentratieproblemen Neuropsychologische theorieën Executieve disfuncties Aversie van uitstel Verstoorde toestandsregulatie ADHD en het samengaan met andere stoornissen (comorbiditeit) Omgevingsfactoren Beschermende factoren Verloop en prognose Cijfers ADHD en het zorgcontinuüm Fase 0: Brede basiszorg Op schoolniveau Op klasniveau Fase 1: verhoogde zorg...11

2 Structuur aanbieden Structuur aanbieden in de klas Structuur aanbieden bij het verloop van een schooldag- en of week Structuur aanbieden in teksten, toetsen Duidelijke opdrachten formuleren Hulpmiddelen aanbieden om het werkgeheugen te stimuleren Ondersteuning aanbieden bij het schoolwerk Afremmen van de impulsiviteit Fase 2: uitbreiding van zorg Fase 3: onderwijs op maat Bibliografie Interessante websites...16

3 3 1 Inleiding Heel wat leerlingen in het secundair onderwijs gedragen zich wel eens overbeweeglijk, onstuimig, energiek, rusteloos, verstrooid of impulsief. Dit wordt als normaal pubergedrag beschouwd. Het is pas wanneer dit gedrag frequent voorkomt, intenser dan te verwachten voor deze leeftijdsfase; en stoort dat het als problematisch zal ervaren worden. En ook al vermoeden leraren dat leerlingen in dat geval soms ADHD hebben, toch is dit niet noodzakelijk het geval. Het betekent ook niet dat scholen deze signalen kunnen negeren omdat bij deze leerlingen (nog) geen ADHD of een andere ontwikkelingsstoornis is vastgesteld. Integendeel, het VVKSO is ervan overtuigd dat een school en de leraar in het bijzonder door goed onderwijs aan te bieden en te werken aan een positief school- en klasklimaat tegemoet kan komen aan veel noden van deze leerlingen. Wanneer dit niet volstaat, wordt dit besproken met de directie, op de begeleidende klassenraad en indien nodig op de cel leerlingenbegeleiding waar ook de CLB-medewerker lid van is. In samenspraak met de ouders, de CLB-medewerker wordt dan verder bekeken wat deze leerling nodig heeft. Eventueel kan dit leiden tot een diagnostisch traject. Bij bepaalde leerlingen zal een centrum voor ontwikkelingsstoornissen of een psychiater wel ADHD vastgesteld hebben (en dit zal men, indien men dit nodig acht, bij de inschrijving melden). In samenspraak met de school, de begeleidende klassenraad en de ouders, wordt dan bekeken hoe men tegemoet kan komen aan de behoeften van deze leerling. Een school mag er bij het nemen van bepaalde maatregelen voor deze leerlingen wel niet vanuit gaan dat een label de onderwijs- en opvoedingsbehoeften voor de ganse schoolcarrière kan vastleggen. Er zullen tijdens de schoolloopbaan van deze leerlingen regelmatig evaluatievergaderingen en feedbackgesprekken moeten worden georganiseerd. Of men nu bij leerlingen aandachts- en werkhoudingsproblemen opmerkt, of de diagnose van ADHD effectief is gesteld doet er niet zoveel toe. Het is vooral belangrijk dat zij een positieve schoolloopbaan kunnen doormaken op basis hun sterktes. Om dit te bereiken is een goede begeleiding van deze leerlingen nodig. Dit is echter niet altijd even gemakkelijk voor de school en de leraren. Deze tekst wil daarom daartoe een bijdrage leveren. Hij reikt een kader aan voor zowel het schoolbeleid als de individuele zorg voor de leerling. Hij wil een poging doen om meer om meer inzicht te bieden in de leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen en/of een diagnose van ADHD. Daarnaast willen we ingaan op de vraag hoe men deze leerlingen kan ondersteunen bij het leren en studeren. 2 Situering Prodia Sedert november 2007 participeert het VSKO aan het netoverschrijdend project Protocollering van Diagnostiek in leerlingenbegeleiding (Prodia) 1. Begin 2014 verscheen het protocol diagnostiek bij gedrags- en emotionele problemen en het vermoeden van een (ontwikkelings)stoornis, waarvan ADHD een onderdeel is. Deze Mededeling is complementair met dit netoverschrijdend project. Prodia 2 heeft als doel om diagnostische protocollen te ontwikkelen die de mogelijkheden en beperkingen van leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften in beeld brengen. Een eventuele diagnose wordt in de eerste plaats gezien als een middel om nog beter tegemoet te kunnen komen aan de behoeften van de leerlingen. De ambitie is dat de ontwikkelde protocollen zullen toegepast worden door alle CLB-teams, in nauwe samenwerking met de basis- en secundaire scholen waarmee ze een beleidscontract hebben afgesloten en met de andere betrokkenen (leerlingen, ouders en externe diensten). De focus van Prodia ligt op de diagnostiek van leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften, al is er wel uitdrukkelijk voor gekozen om het diagnostisch traject als een onderdeel van een groter geheel te zien. Zo dienen de diagnostische besluitvorming en de schoolinterne zorg op elkaar afgestemd te zijn. Deze zorg en bijhorende diagnostiek worden beschreven aan de hand van het zorgcontinuüm, met aandacht voor de taakverdeling tussen school en CLB. 1 Mededeling van 18 november 2010 over Protocollering en diagnostiek in leerlingenbegeleiding (PRODIA) (M-VVKSO ). 2

4 4 Deze Mededeling sluit hierbij aan. De klemtoon ligt niet op de diagnostiek, maar op de begeleiding van leerlingen met aandachts-en werkhoudingsproblemen of ADHD. Door in punt 4 het zorgcontinuüm als uitgangspunt te nemen, beperken we ons ook niet louter tot leerlingen met een diagnose. Alle leerlingen profiteren van een goed uitgebouwde brede basiszorg (fase 0) en verhoogde zorg (fase 1). Een ander verschil met Prodia is dat de protocollen zich richten tot basis- en secundaire scholen en deze Mededeling enkel bedoeld is voor het secundair onderwijs. Concepten als geïntegreerde zorg en de zeven uitgangspunten van het handelingsgericht werken komen in deze tekst niet uitdrukkelijk aan bod, maar zijn er wel op van toepassing. De Mededeling van 28 juni 2012 over Visie op zorg voor de leerlingen in het secundair onderwijs (M-VVKSO ) gaat hier uitgebreider op in. 3 Definities, begrippen, theorieën en cijfers 3.1 Definitie van ADHD Aandachtsdeficiëntie- en/of hyperactiviteitsstoornis, dus AD/HD 3, is één van de meest gediagnosticeerde gedragsstoornissen bij kinderen en adolescenten. De drie kernsymptomen van ADHD zijn hyperactiviteit (gedesorganiseerd en overmatig niveau van activiteit), aandachtstekort (concentratieprobleem), en impulsief gedrag (ongecontroleerd handelen). In de DSM-5 4 worden drie presentaties van ADHD onderscheiden: gecombineerd beeld: als gedurende de afgelopen 6 maanden voldaan is aan zowel het criterium onoplettendheid als aan het criterium hyperactiviteit-impulsiviteit; overwegend onoplettend beeld: als gedurende de afgelopen 6 maanden voldaan is aan het criterium onoplettendheid, maar niet aan het criterium hyperactiviteit-impulsiviteit; overwegend hyperactief-impulsief beeld: als gedurende de afgelopen 6 maanden voldaan is aan het criterium hyperactiviteit-impulsiviteit, maar niet aan het criterium onoplettendheid. Concentratieproblemen, impulsiviteit of hyperactiviteit op zich volstaan niet voor het stellen van de diagnose ADHD. De kernsymptomen moeten vaker en in ernstigere mate voorkomen dan normaal is voor het ontwikkelingsniveau van het kind of de jongere. De symptomen moeten ook in meer dan één setting optreden (bv. op school én thuis), ze moeten het functioneren beduidend verstoren en ze mogen niet verklaarbaar zijn vanuit andere psychische stoornissen. ADHD wordt in de DSM-5 onder neurobiologische ontwikkelingsstoornissen geplaatst. Hiermee wordt benadrukt dat de stoornis, net zoals leer-, taalontwikkelingsstoornissen, aanvangt in de kindertijd. Toch wordt niet verondersteld dat de diagnose ook effectief in de kindertijd wordt gesteld. Hierdoor benadrukt men dat ADHD vaak aanhoudt tot in de volwassenheid en bij sommigen ook pas dan gediagnosticeerd wordt. Daarnaast vertoont ADHD ook overeenkomsten met bepaalde neurologische stoornissen, zoals een vroege aanvang, een sterke genetische basis en neurobiologische defecten. 3.2 Gedrag Hieronder wordt beschreven hoe ADHD zich manifesteert. Dit gedrag kan leiden tot het disfunctioneren van leerlingen op school, maar ook op andere domeinen. Wanneer, zowel in de school- als in de thuissituatie volwassenen telkens opnieuw vastlopen in de aansturing van de jongere en het gedrag het normale overstijgt, kan er sprake zijn van ADHD. 3 American Psychiatric Association, Beknopte handleiding bij de diagnostische criteria van de DSM-IV-TR, Nederlandse vereniging voor psychiatrie, Swets & Zeitlinger Publishers, Lisse, APA, Desk reference to the diagnostic criteria from DSM-5, APA, Arlington, 2013.

5 ADHD in de adolescentie In het secundair onderwijs wordt gaandeweg van alle jongeren verwacht, dus ook van die met ADHD, dat ze zelfstandig en zelfsturend zullen werken. Dit is voor leerlingen met ADHD vaak heel moeilijk. Bij de overgang naar het secundair onderwijs groeit bij hen opnieuw frustratie over het onvermogen en moet een tweede acceptatieproces worden doorgemaakt. Indien leerlingen met ADHD zowel thuis als op school niet goed begeleid worden en ze eventueel noodzakelijke medicatie niet juist gebruiken, bestaat een verhoogde kans dat er op verschillende gebieden (bv. middelengebruik) problemen ontstaan. Daarnaast blijkt een aantal jongeren met ADHD in de adolescentie een scala aan gedrags- en psychosociale problemen ontwikkeld te hebben. Jongeren met ADHD hebben echter ook veel sterktes. Leerlingen die impulsief zijn, komen vaak leuk en onverwacht uit de hoek. Wanneer ze in de klas bezig zijn met een onderwerp dat hen erg interesseert, zijn ze ook in staat om zich hierop hyper te focussen. Daarnaast zijn ze vaak energiek, creatief, gezellig, spontaan, niet lang boos, gemakkelijke praters, leuk om mee om te gaan. Deze jongeren stappen vaak onbevangen af op mensen om ze vragen te stellen en hebben zo vaak wonderlijke ontmoetingen. Verder zijn ze goed in het vinden van nieuwe oplossingen, het handelen in crisissituaties, het improviseren en het direct nemen van beslissingen. Ze hebben ook een groot rechtvaardigheidsgevoel. Eigenlijk is het samenleven met jongeren met ADHD nooit saai. Het zijn ook geen meelopers, maar vrijdenkers. Ze hebben vaak vernieuwende gedachten en geven kleur aan de klas Hyperactief gedrag Leerlingen met hyperactief gedrag hebben moeilijkheden met stilzitten. Ze kunnen de impuls om op te staan met moeite onderdrukken. Ze bewegen ongericht, friemelen en tikken vaak met handen, voeten, vingers Zowel in grove als in fijne bewegingen komt hun overbeweeglijkheid tot uiting. Verder zijn ze rumoerig, praten ze veel en springen hierbij van de hak op de tak. Deze leerlingen kunnen zich vaak moeilijk ontspannen. Ze kennen een innerlijke rusteloosheid. Zij zijn ook extreem gevoelig voor prikkels uit de omgeving. Overigens blijken leerlingen met ADHD meer moeite te hebben om hun activiteitsniveau aan te passen aan veranderende omstandigheden dan kinderen zonder ADHD. Zo kunnen dezelfde kinderen bij overprikkeling druk gedrag vertonen, terwijl ze bij onderprikkeling juist sloom en teruggetrokken overkomen Impulsief gedrag Leerlingen met impulsief gedrag handelen of spreken zonder na te denken. Ze hebben moeite om hun gedrag af te remmen, om hun impulsen te beheersen. Ze worden rusteloos als ze op hun beurt moeten wachten tijdens een spel of in de rij moeten staan. Deze leerlingen beginnen aan een taak of opdracht zonder eerst nauwkeurig de opdracht te lezen, antwoorden in de klas zonder hun vinger op te steken of voor de vraag is gesteld, geven commentaar zonder na te denken, storen anderen in hun bezigheden. Ze kunnen moeilijk instructies opvolgen en zich aan de regels houden. Zij neigen naar onmiddellijke behoeftebevrediging, zonder de consequenties van hun daden te overzien. Het handelen, gaat het denken als het ware vooraf Aandachts- en concentratieproblemen Vrijwel alle leerlingen in de adolescentie, en zeker die leerlingen met ADHD, hebben problemen om hun aandacht te richten en/of hun aandacht voldoende lang vol te houden. Ze zijn vaak gemakkelijk afgeleid, verliezen snel hun interesse en kunnen moeilijk blijven luisteren. Ze zijn er niet helemaal bij en schenken weinig aandacht aan wat om hen heen gebeurt, waardoor ze geregeld informatie missen.

6 6 In de klas zijn deze leerlingen eveneens vergeetachtig en gaan chaotisch en onvoldoende planmatig te werk. Hierdoor verloopt het organiseren van taken en activiteiten moeizaam. Ze zijn slordig en raken hun spullen gemakkelijk kwijt. Ze hebben een aversie tegen denkinspanningen waardoor ze snel het gevoel hebben dat het een onoverkomelijke opdracht is. Dit uit zich onder andere in uitstel- en vermijdingsgedrag ten opzichte van schoolwerk. 3.3 Neuropsychologische theorieën 5 Verschillende (neuro)psychologische theorieën helpen ons om ADHD beter te begrijpen en aangrijpingspunten te geven voor het handelen. Geen enkele ervan is echter voldoende specifiek, noch verklaren ze het volledige gedragsbeeld Executieve disfuncties 6 Bij leerlingen met ADHD zijn de voornaamste vaardigheden waarmee ze blijven worstelen: volgehouden aandacht, werkgeheugen, timemanagement, taakinitiatie en doelgericht gedrag. Deze leerlingen hebben m.a.w. een stoornis in de executieve functies. Executieve functies zijn onafhankelijke cognitieve vaardigheden die ons helpen om ons aan nieuwe of veranderende situaties aan te passen. Hoewel problemen in de executieve functies bij veel personen met ADHD voorkomen, kunnen deze niet als diagnostisch criterium gehanteerd worden. De diagnose van ADHD blijft gebaseerd op het klinisch manifeste beeld (zie punt 3.1) Aversie van uitstel De theorie over aversie van uitstel stelt dat prestaties en gedrag van leerlingen met ADHD hoofdzakelijk worden beïnvloed door een afkeer van wachten of uitstel. In wachtsituaties waar ze zelf geen vat op hebben, blijken jongeren met ADHD meer gefrustreerd te zijn en meer hyperactief gedrag te vertonen dan hun leeftijdsgenoten zonder ADHD. Hyperactief gedrag of storend gedrag kan dan een manier zijn om te reageren op het onaangename gevoel dat gepaard gaat met uitstel Verstoorde toestandsregulatie Volgens de theorie van de verstoorde toestandsregulatie hebben jongeren met ADHD moeilijkheden met het aanpassen van hun energetische interne toestand aan de veranderende eisen van de omgeving. Leerlingen met ADHD slagen er niet in om hun activatietoestand te reguleren. Hierdoor maken ze bij snel opeenvolgende prikkels bij een taak meer fouten op de taak terwijl ze bij traag opeenvolgende prikkels net langzamer gaan reageren dan leerlingen zonder ADHD. In verband met de toestandsregulatie 7 wijzen wetenschappers op het belang van een meer dynamische kijk op ADHD. De activatietoestand van mensen schommelt in ieder geval doorheen de dag. 3.4 ADHD en het samengaan met andere stoornissen (comorbiditeit) ADHD is vaak moeilijk te onderscheiden van en komt regelmatig voor in combinatie met andere psychiatrische stoornissen, ontwikkelingsstoornissen en leerstoornissen. Kinderen met ADHD zijn omwille van hun impulsiviteit, 5 Roeyers H., Alle dagen heel druk of onaandachtig, maar niet elk uur in dezelfde mate: onze kijk op ADHD is in beweging, Onderzoeksgroep Ontwikkelingsstoornissen, Veldhoven, 23 mei Barkeley R., ADHD and the nature of self-control. Guilford Press, New York, Roeyers H., ADHD: niet altijd even druk, impulsief en onaandachtig, in: Caleidoscoop, september-oktober 2013.

7 7 hun beïnvloedbaarheid en/of een tekort aan emotieregulatie, zeer kwetsbaar in sociale situaties. Vandaar dat de comorbiditeit met gedragsstoornissen erg groot is en varieert van 35 tot 60 %. 3.5 Omgevingsfactoren De individuele factoren zijn de grootste risicofactor om ADHD te ontwikkelen, hiernaast spelen omgevingsfactoren een belangrijke rol. Omgevingsfactoren zoals opvoedingsvaardigheden, hechting- en relatieaanbod kunnen de genetische kwetsbaarheid versterken of verzwakken en het verschil maken tussen een probleem dat ofwel onoverkomelijk wordt, ofwel beperkt blijft in de tijd. ADHD-gedrag kan fluctueren onder invloed van omgevings- en motivationele factoren. Zo blijken leerlingen met ADHD vooral minder aandachtig dan hun leeftijdsgenoten bij taken die hoge eisen stellen aan zelfregulatie, informatieverwerking en motivatie. 3.6 Beschermende factoren Deze factoren beschermen een leerling tegen de negatieve invloed van risicofactoren 8. Als belangrijkste beschermende factoren bij ADHD worden genoemd: goed functionerende ouders, een stabiel gezin, een evenwichtige opvoeding, een positief sturende aanpak op school en een goede vriendenkring. 3.7 Verloop en prognose Bij één derde van de behandelde adolescenten met ADHD 9 blijft de diagnose ook na het achttiende levensjaar van kracht; bij één derde worden de klachten minder, maar blijven ze nog wel steeds hinderlijk, en slechts bij één derde verdwijnen de symptomen vrijwel helemaal. Dit pleit voor psychosociale begeleiding waarbij jongeren ondersteund worden om hun sterke kanten te ontwikkelen en een opleiding te vinden die bij hen past. In combinatie met de ernst van de symptomen zullen risicofactoren de prognose in negatieve zin beïnvloeden. Kinderen en jeugdigen met ADHD hebben een verhoogd risico op een groot aantal problemen, onder andere middelenmisbruik, sociale conflicten, angst, depressie, problemen in de relationele sfeer, laag opleidingsniveau door falen op school of voortijdig schoolverlaten. De risico s op later disfunctioneren zijn zowel aangetoond voor jongens als voor meisjes met ADHD. Het niet-onderkennen van de problematiek van ADHD kan leiden tot onderpresteren, omdat ze niet de ondersteuning krijgen die ze behoeven. Dit kan tot ernstige bijkomende emotionele problemen leiden, zoals een negatief zelfbeeld, angsten, depressie, met meer sociale problemen en zelfs zelfmoordgedachten. 3.8 Cijfers 10 De prevalentie van ADHD wordt wereldwijd geschat wordt op 5,29% met een range van 0,9 tot 8,7 %. Dit betekent dat er in elke Vlaamse klas gemiddeld één leerling die voldoet aan de criteria van ADHD zit en dat elke leraar er in zijn carrière méér dan eens mee te maken heeft. Het gaat voornamelijk over jongens. Zij krijgen immers drie tot vier keer vaker de diagnose dan meisjes. 8 Pameijer N., Van Beukering T., Handelingsgerichte diagnostiek: een praktijkmodel voor diagnostiek en advisering bij onderwijsproblemen, ACCO, Multidisciplinaire richtlijn voor de diagnostiek en behandeling van ADHD bij kinderen en jeugdigen, Trimbos-instituut, Utrecht, Scheiris J. & Desoete A., De prevalentie van enkele specifieke ontwikkelings- en gedragsstoornissen en hun comorbiditeit, Signaal, 62, 2008.

8 8 4 ADHD en het zorgcontinuüm De fasen van het zorgcontinuüm worden in deze Mededeling beschreven in functie van het omgaan met leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of met ADHD. In fase 0, de fase van de brede basiszorg, spreken we echter nog niet over leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of een diagnose ADHD, maar focussen we op alle leerlingen. Pas vanaf de fase van de verhoogde zorg komen de leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of met een diagnose van ADHD in beeld. Afhankelijk van de behoeften van de leerling zal de ondersteuning een andere invulling krijgen. En naarmate een leerling met aandachts- en werkhoudingsproblemen of een diagnose ADHD meer zorg nodig heeft, worden andere maatregelen genomen en verandert de rol van de verschillende betrokkenen. zorgvisie Fase 0: brede basiszorg Fase 1: verhoogde zorg zorgvisie Fase 2: uitbreiding van zorg Fase 3:overstap naar school op maat zorgvisie 4.1 Fase 0: Brede basiszorg Zorg begint bij kwaliteitsvol onderwijs. Dit vormt de essentie van fase 0. Het uitgangspunt daarbij is dat een goed uitgebouwde brede basiszorg ervoor zorgt dat minder leerlingen nood zullen hebben aan extra ondersteuning in de andere fasen Op schoolniveau De school heeft een visie op wat verstaan wordt onder goed onderwijs. Daarbij wordt rekening gehouden met de grote verschillen die tussen leerlingen bestaan en de competenties die dit van leraren vraagt om hiermee om te gaan. Daarnaast heeft de school een duidelijk en transparant beleid over omgaan met ontwikkelingsstoornissen. De directie en de leraren accepteren het bestaan aandachts- en werkhoudingsproblemen en van ADHD en weten wat dit inhoudt. Het team is bereid om rekening te houden met de onderwijsbehoeften van elke leerling. Daarbij spelen leraren een grote rol. Meer nog dan de andere fasen binnen een zorgbrede aanpak op school is het bieden van brede basiszorg een zaak van het hele team. Brede basiszorg omvat alle initiatieven die optimale ontwikkelingskansen creëren voor alle leerlingen en het welbevinden van alle schoolbetrokkenen verhogen. Op niveau van de school kunnen volgende maatregelen hiertoe bijdragen: een duidelijk beleid over omgaan met ontwikkelingsstoornissen; professionalisering van het schoolteam (door het volgen van nascholingen en een goede samenwerking met de pedagogische begeleiding);

9 9 alle vakleraren hebben kennis van en begrip ADHD. Die problemen uiten zich nl. in alle vakken; de leerlingen met ADHD en aandachts- en werkhoudingsproblemen weten bij wie ze daarmee terechtkunnen; een doorlopende begeleiding (horizontaal én verticaal); transparante informatie naar ouders en leerlingen. Een school die werk maakt van een verbindend schoolklimaat en veel aandacht besteedt aan de brede basiszorg, zal ook veel aandacht aan haar inschrijvingsbeleid schenken. De schoolloopbaan van elke leerling begint bij een goed intakegesprek dat inzoomt op de specificiteit van de elke leerling. Tijdens dit intakegesprek besteedt de school extra aandacht aan de communicatie met de ouders. Zij zijn niet alleen de eerste informatieverstrekkers van de school, maar ook ervaringsdeskundigen. Een goede communicatie tussen ouders en school is ook de beste garantie voor het welbevinden en voor het gunstig schoolverloop van een leerling. Uit het intakegesprek 11 kan blijken dat een leerling aandachts- en werkhoudingsproblemen heeft of ADHD. De ouders krijgen de kans om tijdens een tweede en/of derde gesprek met de directie of de leerlingenbegeleiding de problematiek van hun kind te duiden en de school te wijzen op elementen waar zij eventueel rekening mee kan houden. Zo kan indien nodig tijdens dit gesprek in alle rust en vertrouwen dieper ingegaan worden op specifieke gegevens m.b.t het verloop van de schoolloopbaan, eventuele gedrags-, en/of leermoeilijkheden, gezondheidsproblemen, het nemen van medicatie op school 12 Ook tijdens het schooljaar blijft de communicatie met de ouders uiteraard zeer belangrijk. Zo kunnen er op geregelde tijdstippen feedback- en evaluatiegesprekken met hen georganiseerd worden. Tijdens het intakegesprek kan de school ook haar visie op zorg en meer specifiek haar visie op de begeleiding van leerlingen verduidelijken. Het uitbouwen van een zorgbeleid voor alle leerlingen gebeurt door de cel leerlingenbegeleiding. De cel leerlingenbegeleiding 13 ondersteunt de leraren alsook alle andere leden van het schoolteam bij de begeleiding van de leerlingen waardoor de personeelsleden zelf competenter worden om de leerlingen zelf te begeleiden. I.c. kan de cel leerlingenbegeleiding leraren ondersteuning bieden bij het begeleiden van leerlingen met problemen. Zij kan de leraren ook concrete tips of suggesties aanreiken (vanuit de literatuur) en wijzen op vorming en andere initiatieven die het begrip en de kennis van het schoolteam verhogen. Naast een goede inhoudelijke aanpak zal het een belangrijke taak zijn om de werking af te stemmen op de andere overlegstructuren. Zeker met de begeleidende klassenraad zal er een voortdurende wisselwerking en communicatie zijn, binnen de krijtlijnen van het juridisch-deontologisch kader. De begeleidende klassenraad staat in voor de systematische opvolging van de leerlingen. Het observeren van leerlingen door alle leraren maakt daarvan deel uit en heeft zowel betrekking op de sterke punten van de leerling als op het tijdig herkennen van specifieke onderwijsbehoeften. Leraren hebben daarbij oog voor het onderscheid tussen behoeften die gelinkt zijn aan contextfactoren (bv. ex-okan-leerlingen, een problematische thuissituatie), persoonsgebonden problemen en het complexe samenspel tussen beide invalshoeken. Dat heeft gevolgen voor de wijze waarop de leerlingen best begeleid worden. Alle relevante informatie krijgt een plaats in het dossier van de leerling op basis waarvan afspraken gemaakt kunnen worden over de verdere begeleiding en opvolging van de leerling Op klasniveau Op klasniveau is het de individuele leraar die instaat voor het welbevinden en het leren van de leerlingen. De basishouding en de aanpak van de leraar doen er toe. Met de basishouding van de leraar wordt de eigen visie, waarden en overtuigingen betreffende het beroep, het onderwijs en de eigen persoon bedoeld. Daarnaast is het 11 Mededeling van 16 juni 2010 betreffende De inschrijving, sleutelmoment voor een ideale start (M-VVKSO ). 12 Mededeling van 6 januari 2010 betreffende Standpunt inzake medicatie en eerste hulp op school (M-VVKSO ). 13 Mededeling van 8 februari 2011 betreffende De cel leerlingenbegeleiding als onderdeel van leerlingenbegeleiding op school (M-VVKSO ).

10 10 belangrijk dat de leraar oog heeft voor de onderwijsbehoeften van elke leerling. Aan die behoeften kan bv. voldaan worden door: begrip te tonen voor problemen; aan te sluiten bij de interesses van leerlingen; duidelijke instructies te geven; een krachtige leeromgeving te creëren; positieve, maar eerlijke verwachtingen uit te spreken; inzet te waarderen (en niet enkel oog te hebben voor het resultaat); positieve feedback te geven; zelf voorbeeldgedrag te stellen. Bovenstaande voorbeelden illustreren dat zorg begint bij kwaliteitsvol onderwijs. Leerlingen komen in de eerste plaats naar school om te leren. Het concept van universeel ontwerp sluit daarbij aan en legt de link tussen goed onderwijs en een brede basiszorg. 14 Het universeel ontwerp verplicht ons om werk te maken van een samenleving waarin producten, omgevingen, programma s en diensten ook onderwijs door iedereen in de ruimst mogelijke zin gebruikt kunnen worden opdat er zo weinig mogelijk individuele aanpassingen nodig zijn. Vertaald naar onderwijs betekent dit dat er van bij de start een aanbod gecreëerd wordt waar zoveel mogelijk leerlingen baat bij hebben. Een blik op de lijsten van maatregelen die scholen hanteren leert dat heel wat van die maatregelen ten goede komen van alle leerlingen. Alle leerlingen profiteren daarvan en tegelijk komen ze tegemoet aan de specifieke behoeften van leerlingen met ontwikkelingsstoornissen. In plaats van ze te linken aan leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften kunnen ze evengoed deel uitmaken van de basisdidactiek van elke leraar, bv.: gestructureerd klassenmanagement: het aanbieden van een duidelijk gestructureerd les-of bordschema; het kort houden van de instructiefase en dat zowel bij mondelinge als schriftelijke opdrachten; het nagaan of de opdrachten goed begrepen zijn; het voorlezen van vragen tijdens toetsen of examens; het geven van een geschikte plaats aan alle leerlingen een geschikte plaats in de klas; het stellen van duidelijke gedragsregels; het aanleren aan leerlingen om hun werk achteraf telkens te controleren. het niet luidop confronterend meedelen van individuele resultaten in de klas; het inlassen van een korte pauze na lange taken in de les; het voorzien van extra oefenmomenten tijdens de lessen; Fase 0 wordt hierdoor breder, met als gevolg dat minder leerlingen nood hebben aan specifieke maatregelen in fase 1. Ook het aantal begeleidingsplannen kan beperkt blijven tot die leerlingen die er echt nood aan hebben en tot de maatregelen die er voor die specifieke leerling echt toe doen. 14 Het concept universeel ontwerp vormt een van de uitgangspunten van het VN-Verdrag van 13 december 2006 inzake de rechten van personen met een handicap.

11 Fase 1: verhoogde zorg Voor een aantal leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD zal de basiszorg niet volstaan. Zij hebben nood aan extra ondersteuning. De voorbeelden van ondersteuning die we hieronder beschrijven zijn bedoeld voor elke leerling met ernstige moeilijkheden (op vlak van werkhouding, aandachtstekort, hyperactiviteit en/of impulsiviteit) die al of niet verband kunnen houden met een niet onderkende ontwikkelingsstoornis zoals ADHD. In deze fase hebben dus zowel leerlingen met een diagnose als leerlingen zonder een diagnose een plaats. Sommige leerlingen hebben een diagnostisch traject doorlopen (fase 2) en kunnen weer verder. Bij andere leerlingen is het duidelijk dat ze meer hulp nodig hebben. Het is in deze fase dus niet noodzakelijk dat er een diagnose is. Wel belangrijk is dat in overleg met leraren, de ouders en de leerling de onderwijsbehoeften van de leerling worden geformuleerd om zo tot een goede aanpak te komen waarbij ook de sterke punten van de leerling worden meegenomen. Het zijn bij voorkeur de leraren die dit realiseren binnen de klascontext en binnen de reguliere werking en omkadering van de school. Daarbij kan de school ook een beroep doen op het CLB. De CLB-medewerker ondersteunt de school in deze fase op beleidsvlak en via zijn eventuele aanwezigheid op klassenraden, maar start nog geen leerlinggebonden traject op. Leraren zullen vaker dan bij andere leerlingen het gedrag dat ze waarnemen bij leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD aanduiden als negatief en onwillig. De leerling wil niet opletten en stilzitten. Hij wil niet meedoen. De leerling is ongemotiveerd, luistert niet, is irritant druk Vanuit die houding bestaat het gevaar dat men al snel terecht komt in maatregelen als corrigeren, waarschuwen of negeren. Het ongewenst gedrag wordt dan geduid als onvermogen van de leerling om zich anders te gedragen. Om hier goed mee om te gaan is meer achtergrondkennis en inzicht nodig. Dan weten leraren bv. dat bepaalde leerlingen niet gedijen in een erg verbale klas. Vanuit dat besef van acceptatie zullen leraren terecht komen bij een ander soort maatregelen om met deze leerlingen om te gaan. Men zal deze leerlingen dan sneller hulp bieden, hen beter leren omgaan met situaties waar ze door hun gedrag soms in terechtkomen, of situaties zodanig aanpassen dat die beter bij de kenmerken van een leerling horen. Leraren zullen ook sneller beseffen dat het onvermogen van deze leerlingen sneller kan leiden tot een negatief zelfbeeld en een laag competentiegevoel. Leraren zullen vaak al op eigen initiatief bepaalde maatregelen nemen. Daarnaast zal het de begeleidende klassenraad zijn die beslist om een aantal maatregelen toe te passen. Ook overleg met de ouders, als eerste ervaringsdeskundigen, over hun aanpak thuis en over het eventuele medicatiegebruik van de leerling is hierbij belangrijk. Sommige van deze maatregelen komen ook voor in fase 0, maar zullen in deze fase geïntensifieerd worden naar gelang de individuele ondersteuningsbehoefte(n) van de leerling met aandachts-en werkhoudingsproblemen of ADHD. Al naargelang de presentatie van ADHD kunnen sommige maatregelen meer of minder aan bod komen. M.a.w. de aanpak van de leerling met ADHD binnen de klassituatie is bij elke leerling weer anders. Goede hulp staat rechtstreeks in verband met de hulpvraag, is bij voorkeur wetenschappelijk gefundeerd en kan op school gebeuren. Goede maatregelen kunnen voor verschillende leerlingen een andere invulling krijgen. Wat voor een bepaalde leerling werkt, werkt niet noodzakelijk voor een andere leerling. Bovendien wordt ook gebruik gemaakt van de goede kanten van de jongere met moeilijkheden (bv. met behulp van ICT omdat de jongere graag en goed werkt met ICT). Executieve functies spelen een rol bij schoolse vaardigheden en dat in alle vakken. Zo is bijvoorbeeld onderdrukking (inhibitie) essentieel om doelgericht en efficiënt te functioneren. Leerlingen moeten immers irrelevante informatie kunnen onderdrukken Aangezien leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD vaak moeite hebben met executieve functies is dit voor hen extra moeilijk. Daarnaast is het voor hen ook moeilijk om: planmatig te werken; volgehouden aandacht te blijven schenken aan een taak of situatie ondanks afleiding, vermoeidheid of verveling; werkgeheugen of de vaardigheid om informatie in het geheugen te houden bij het uitvoeren van complex taken, bv. bij hoofdrekenen;

12 12 timemanagement of de vaardigheid om tijd in te schatten, een tijdsindeling te maken en een deadline te halen; taakinitiatie of het vermogen om dadelijk aan een taak te beginnen zonder dralen, op tijd en op efficiënte wijze; doelgericht gedrag of het vermogen om een doel te formuleren, te realiseren en daarbij niet afgeleid worden. Bovendien is het brein doorheen de adolescentie nog volop in ontwikkeling. Onze hersenen zijn zeer plastisch. Zowel de structuur als de hersenactiviteit verandert tot ver in de volwassenheid. Een aantal maatregelen veronderstelt het inzetten van vaardigheden die op dat moment nog niet verworven zijn. Zeker in de eerste graad is het dan ook aangewezen om maatregelen aan te leren en mee te laten opvolgen door de leraar. De leraar neemt de verantwoordelijkheid niet volledig over; hij is coach en leert aan. Regelmatige evaluatie van de maatregelen is dus ook omwille van die reden nodig Structuur aanbieden Het beste middel om verstrooiing proberen te vermijden bij leerlingen met aandachts-en werkhoudingsproblemen of ADHD is door ze veel structuur aan te bieden. Alle jongeren vinden het fijn om in een overzichtelijke wereld te leven. Leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD hebben daar extra veel behoefte aan: ze zijn vaak chaotisch en warrig. Ze kunnen meestal niet goed overzien hoe verschillende gebeurtenissen met elkaar samenhangen. Als er structuur aangebracht wordt, én dat op verschillende gebieden, geeft dat voor een leerling met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD vaak ook al minder problemen. Dan zijn ze minder afgeleid en lukt het hen beter om bv. de lessen te volgen. We geven hieronder een aantal voorbeelden Structuur aanbieden in de klas geef leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD vooraan in de klas een plaats, dichtbij de leraar; plaats leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD nooit naast een andere drukke leerling; let er op dat de bank van leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD niet vol ligt met allerlei materiaal en geef alle materiaal een vaste plaats op de bank (bv. door de agenda steeds in de rechterhoek te leggen ) geef als leraar alle spullen een vaste plaats en leer de leerling aan om dit ook voor zichzelf te doen; verwijder alle voorwerpen die aandacht afleiden; Structuur aanbieden bij het verloop van een schooldag- en of week zorg ervoor dat leerlingen aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD duidelijk kunnen volgen hoe de dag of een dagdeel eruit zien. De klasagenda is daarbij het ultieme hulpmiddel. Geef bij bepaalde activiteiten ook aan hoe lang ze duren; een dag- of weekschema op de bank van de leerling kleven om de dag- of weekstructuur te verduidelijken; Structuur aanbieden in teksten, toetsen train de leerling in het structureren van leerteksten: markeren van kernwoorden, markeren van titels en subtitels voorzie leerteksten van een lijst met kernwoorden of kerngedachten; maak gebruik van overzichtelijke toetsen/examens (niet té veel op één blad, telkens dezelfde structuur );

13 13 nummer, wanneer gebruik gemaakt wordt van een eigen cursus, elke pagina; zorg ook bij het maken van eigen cursussen voor de nodige structuur en probeer na elk hoofdstuk een korte samenvatting te geven; Duidelijke opdrachten formuleren Om een leerling met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD iets aan te leren of iets van hem gedaan te krijgen, is het belangrijk dat opdrachten op een passende en duidelijke wijze gegeven worden. Als je als leraar een vage mondelinge of schriftelijk opdracht geeft, dan dreigt de aandacht van deze leerlingen te verslappen en dreigt er van de opdracht niets te komen. Volgende tips kunnen hierbij helpen: vermijd bij het maken van schriftelijk werk of zelfstandige opdrachten zoveel mogelijk prikkels en afleiding voor de leerling. Bespreek met de leerling of hij tijdens deze opdrachten wil luisteren naar muziek op zijn MP3-speler of een oorbeschermer dragen. maak gebruik van de vragen - strategie: Wat heb je nodig om deze opdracht tot een goed einde te brengen? (bv. formule, specifiek materiaal). splits grote schriftelijke opdrachten in deelopdrachten op en geef een tijdspad waarbinnen de afzonderlijke opdrachten moeten gemaakt worden; geef een stappenplan voor het maken van opdrachten en laat leerlingen elke stap die ze gezet hebben afvinken; taakgericht gedrag in de klas extra ondersteunen via positieve feedback; wanneer het gaat over het uitvoeren van opdrachten bij lange teksten, geef dan waar mogelijk een samenvatting van de tekst aan de leerling met aandachts-en werkhoudingsproblemen of ADHD. Overweeg alternatieve methoden voor het maken van opdrachten. Laat leerlingen met aandachts-en werkhoudingsproblemen of ADHD opdrachten ook toe om ze bv. mondeling te maken; leer deze leerlingen hun opdrachten expliciet controleren Hulpmiddelen aanbieden om het werkgeheugen te stimuleren Omdat het werkgeheugen van leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD te trainen, kunnen volgende technieken ingezet worden: maken van overzichtelijke voorstellingen (bv. mindmappen); koppelen van nieuwe informatie aan reeds aanwezige geheugeninhouden; structuur van de leerstof uit het hoofd leren via kerngedachten; benadrukken van het didactisch principe van herhalen; Ondersteuning aanbieden bij het schoolwerk Omdat leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD de neiging hebben om het maken van huiswerk en het studeren van lessen of grote leerstofgehelen uit te stellen is het belangrijk dat wordt ingezet op timemanagement en extra begeleiding. We geven hieronder enkele tips die mogelijk helpen:

14 14 laat deze leerlingen elke opdracht, elke taak, elke les die zij moeten studeren, noteren in de agenda. Kijk dit ook na want wanneer dit bij leerlingen met aandachts- en werkhoudingsproblemen of ADHD niet gebeurt, dreigt de organisatie van hun schoolwerk thuis een chaos te worden; laat deze leerlingen gebruik maken van elektronische hulpmiddelen, bv. een reminder invoeren in hun smartphone maak samen met de leerling een langetermijnplanning op en zorg ervoor dat deze ook in de agenda komt. Overloop deze ook regelmatig individueel want anders dreigt er niets te gebeuren; het inschakelen van een buddy of ouder ter ondersteuning van zowel de dagelijkse activiteiten als het werk thuis, bv. taken en opdrachten. Hij kan kopieën geven van zijn cursussen, helpen bij het maken van grotere taken, mee studeren voor examens ; Afremmen van de impulsiviteit Soms kunnen leerlingen met aandachts-en werkhoudingsproblemen of ADHD heel impulsief reageren. Zo roepen ze soms het antwoord door de klas of gooien ze met hun materiaal wanneer ze boos zijn. Zowel voor de leraar als de leerling in kwestie en zijn medeleerlingen is het goed dat hierover afspraken worden gemaakt. Onderstaande tips kunnen mogelijk helpen: spreek duidelijk af welk gedrag gewenst is en wanneer en help de leerling de desbetreffende situatie herkennen; help de leerling bij het inschatten van risico s; maak gebruik van signalen als verwittiging voor ongewenst gedrag (bv. tikken op de bank); geef voldoende tijd om eens te rommelen en eens lawaai te maken tijdens de les; geef de leerling ruimte om uit te razen, bv. bij de leerlingbegeleider of op de speelplaats; 4.3 Fase 2: uitbreiding van zorg Voor een kleiner aantal leerlingen volstaat ook de verhoogde zorg niet: de begeleiding van de leerling dreigt vast te lopen. Er is nood aan bijkomende inzichten. Het CLB wordt op vraag van de school en/of de leerling/ouders betrokken bij de individuele probleemanalyse. Dit kan op verschillende manieren: de vraag wordt besproken op de cel leerlingenbegeleiding waarvan de CLB-medewerker lid is. indien ook de cel leerlingenbegeleiding niet meteen een oplossing ziet, kan een aanmelding bij het CLB overwogen worden. Dit laatste betekent in de meeste gevallen de start van een handelingsgericht diagnostisch traject. Het is logisch dat er in het secundair onderwijs minder diagnostische trajecten zullen worden opgestart dan in het basisonderwijs. Heel wat problemen zullen al in het basisonderwijs gediagnosticeerd zijn. De secundaire school kan in dat geval verder bouwen op deze informatie. Een handelingsgericht diagnostisch traject verloopt volgens systematische procedures, in samenwerking met de school, de ouders en de leerling. Het CLB heeft de regie in handen. Concreet verzamelt het CLB informatie over de leerling en zijn omgeving (intake en strategie). Hierbij is er zeker aandacht voor positieve aspecten. Verder analyseert het CLB de onderwijsbehoeften van de leerling (eventueel met bijkomend onderzoek) en formuleert het aan het einde van het traject concrete adviezen (indicering en advies). Op basis van het advies dat geformuleerd wordt, zullen verdere stappen worden gezet. Vaak zal het de begeleidende klassenraad zijn die in samenwerking met het CLB, de ouders en de leerling beslist op basis van de aangeleverde informatie. Zoals reeds gezegd is de samenwerking tussen de verschillende betrokkenen in deze fase van groot belang. We beschrijven hieronder kort de rol van de verschillende betrokkenen:

15 15 Rol van de leerling De leerling met aandachts- en werkhoudingsproblemen of een diagnose ADHD heeft het recht om zo goed mogelijk geïnformeerd en betrokken te worden doorheen het traject. Dit wil zeggen dat de CLB-medewerker ook de leerling bevraagt over hoe hij de problemen ervaart. Er is ook heel specifiek aandacht voor de positieve kenmerken. Wat loopt goed? Wanneer? In welke situatie of met welk hulpmiddel? Wat werkt? Ook bij het omzetten van adviezen in concrete handelingsvoorstellen wordt de leerling heel nadrukkelijk betrokken. Rol van de ouders Ouders worden zo actief mogelijk betrokken gedurende het hele traject. Ook zij worden bevraagd over problemen (en hun perceptie daarvan) en de positieve kanten. Ze krijgen geregeld feedback. Er wordt gestreefd naar afstemming tussen de initiatieven op school en de ondersteuningsmogelijkheden van de ouders. Rol van de school Ook de school is een betrokken en actieve partner. Hoe ervaren zij de problemen? Wat zijn hun ondersteuningsbehoeften? Wat hebben ze reeds geprobeerd? Welke maatregelen hadden effect? Kunnen die eventueel uitgebreid worden? De school durft samen met CLB kijken naar de onderwijsleeromgeving en geeft ook aan waar haar ondersteuningsbehoeften liggen. Verder levert ze informatie aan het CLB die nuttig kan zijn in het diagnostisch traject (toetsen, observatiegegevens, ervaringen ). Rol van het CLB Samen met de cel leerlingenbegeleiding, de ouders en de leerling kiest de CLB-medewerker voor een handelingsgerichte aanpak van de specifieke onderwijsbehoeften zoals ze uit het indicerend onderzoek naar voor zijn gekomen. Deze handelingsgerichte aanpak is steeds gericht op een zo optimaal mogelijk functioneren op school, ongeacht of er sprake is van een stoornis of niet. De CLB-medewerker zal de aanpak door de leraren wel ondersteunen, maar start voor leerlingen met (een vermoeden van) een ontwikkelingsstoornis geen kortdurende begeleiding op. Deze vorm van begeleiding geldt enkel binnen het begeleidingsdomein psychisch en sociaal functioneren. Indien er nog geen diagnose van ADHD is zal het CLB de diagnose ADHD niet zelf stellen, maar doorheen het HGD-traject in overleg met de betrokkenen nagaan of een doorverwijzing voor extern classificerend onderzoek zinvol is Op basis van het advies dat geformuleerd wordt, zullen verdere stappen worden gezet. Vaak zal het de begeleidende klassenraad zijn die in samenwerking met het CLB, de ouders en de leerling- beslist op basis van de aangeleverde informatie. Een aantal maatregelen en ondersteuning in fase 1 (verhoogde zorg) kan dan worden verder gezet, aangepast of geïntensifieerd, en dit steeds op maat van de leerling. Net deze zaken vormen de kern van de handelingsgerichte diagnostiek: een diagnose is enkel zinvol als daaruit ook acties worden ondernomen. Al dan niet in combinatie daarmee kunnen ook andere maatregelen worden genomen zoals bv. externe begeleiding of hulpverlening. 4.4 Fase 3: onderwijs op maat Indien de (aangepaste) verhoogde zorg onvoldoende kan tegemoet komen aan de onderwijsbehoeften van de leerling en er sprake is van onredelijke aanpassingen, kan een overstap naar een school op maat een zinvol alternatief zijn. De school blijft de leerling actief helpen en communiceert open met de betrokken partners. Het CLB-team bespreekt met de ouders, de leerling en het schoolteam de situatie van onvoldoende afstemming in de huidige school, overloopt de verschillende mogelijkheden die zich nu aanbieden en ondersteunt het keuzeproces. Soms is een heroriëntering van leerlingen met ADHD naar buitengewoon secundair onderwijs de beste oplossing. Zij zullen dan ingeschreven worden in het buitengewoon secundair onderwijs van het type 3 voor jongeren met een emotionele of gedragsstoornis en die niet voldoen aan de criteria van type Deze inschrijving kan wel enkel op basis van een gespecialiseerde, door een multidisciplinair team aangeleverde diagnostiek, met inbegrip van een psychiatrisch onderzoek waarbij wordt vastgesteld dat de leerling ADHD heeft. Enkele en alleen een vastgestelde diagnose van ADHD is dus niet voldoende om tot het type 3 te worden toegelaten. 15 Besluit van de Vlaamse regering van 3 juli 2009 tot vaststelling van de operationele doelstellingen van de centra voor leerlingenbegeleiding, art. 12 > rubrieken > officieuze codificatie van de wetgeving > centra voor leerlingenbegeleiding > organisatie en opdrachten

16 16 5 Bibliografie Antrop I. & Roeyers H., Valkuilen in de diagnostiek bij kinderen met ADHD. in: Hamers P., Van Leeuwen C., Braet C. & Verhofstadt-Denève L., Moeilijke kinderen of kinderen die het moeilijk hebben?, Garant, Antwerpen, Barkley R., Attention-Deficit Hyperactivity Disorder, A Handboek for Diagnosis and Treatment, Second Edition, The Guilford Press, New York, Barkley R., Diagnose ADHD, Een gids voor ouders en hulpverleners, Swets & Zeitlinger, Lisse, 2001 Barkley R. & Murphy K., Attention-deficit Hyperactivity Disorder, A Clinical Workbook, Third Edition, The Guilford Press, New York, Bollaert R., Preventieve en positieve aanpak van ADHD, van woorden naar daden, in: Ghesquière P. en Grietens H. (red.), Jongeren met leer- of gedragsproblemen, Acco, Leuven, Bradley M.J., Ja, je tiener is crazy! Een overlevingsstrategie voor ouders, Lannoo, Tielt, Compernolle T. & Vermeiren R., Zit stil!, Handleiding over het opvoeden van overbeweeglijke kinderen, Lannoo, Danckaerts M. & Dewitte I., ADHD-Toolkit, Spelenderwijs gedrag veranderen, UPC-KULeuven, i.s.m. de Koning Boudewijnstichting, Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming, ISC, CLB Leuven, Centrum ZitStil & Die- s-lekti-kus, De Backer H., Laat je niets wijsmaken, Centrum Zit Stil en EPO, Antwerpen, Eenhoorn A., ADHD bij kinderen, Lannoo Campus, Gunning W.B., Aandachts- en hyperactiviteitsstoornis, in: Verhulst F.C., Kinder-en jeugdpsychiatrie: psychopathologie, Van Gorcum, Assen, Roeyers H. & Baeyens D., Aandachtsprocessen in: Verschueren K. & Koomen H., Handboek: diagnostiek in de leerlingenbegeleiding, Garant, Antwerpen, 2007 Roeyers H., ADHD: niet altijd even druk, impulsief en onaandachtig, in: Caleidoscoop, september-oktober Roeyers H., Alle dagen heel druk of onaandachtig, maar niet elk uur in dezelfde mate: onze kijk op ADHD is in beweging, Samenwerkingsverband PVOC Vlaams Brabant, Bundel ADHD, Timmerman K., Kinderen met aandachts- en werkhoudingsproblemen, Acco, Leuven, Interessante websites

Bijlage 14: STICORDI-maatregelen ADHD 1

Bijlage 14: STICORDI-maatregelen ADHD 1 Bijlage 14: STICORDI-maatregelen ADHD 1 In deze bijlage worden een aantal STICORDI-maatregelen beschreven om het klasgebeuren af te stemmen aan leerlingen met ADHD. Deze tips zijn bedoeld als inspiratiebron

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Handelingsgericht diagnosticeren 1

Handelingsgericht diagnosticeren 1 Handelingsgericht diagnosticeren 1 Handelingsgerichte diagnostiek (HGD) is een kwaliteitskader met een geheel van uitgangspunten en fasen. Pameijer en van Beukering vullen het in met relevante inzichten

Nadere informatie

4/5/2012. Continuüm in zorg

4/5/2012. Continuüm in zorg Continuüm in zorg Studiedag Leerrijk Saar Callens 20 april 2012 De visie en methodiek van handelingsgericht werken (HGW) kan de school helpen om haar interne werking te optimaliseren. De school structureert

Nadere informatie

elk kind een plaats... 1

elk kind een plaats... 1 Elk kind een plaats in een brede inclusieve school Deelnemen aan het dagelijks maatschappelijk leven Herent, 17 maart 2014 1 Niet voor iedereen vanzelfsprekend 2 Maatschappelijke tendens tot inclusie Inclusie

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

HANDELINGSGERICHT WERKEN BELEIDSVOEREND VERMOGEN BELEIDSVOEREND VERMOGEN. Onderwijsbehoeften van de leerling 11/09/2013

HANDELINGSGERICHT WERKEN BELEIDSVOEREND VERMOGEN BELEIDSVOEREND VERMOGEN. Onderwijsbehoeften van de leerling 11/09/2013 Gericht Werken als bril om naar het zorgbeleid te kijken zorg Handelings- Leerlingenbegeleiding fase 0 fase 1 HGW HGW Leren & studeren Studieloopbaanbegeleiding Socioemotioneel fase 2 fase 3 HGW HGW centrale

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Project Leerzorg. Achtergrond

Hoofdstuk 2. Project Leerzorg. Achtergrond Hoofdstuk Project Leerzorg Achtergrond 3 . Project Leerzorg - Achtergrond ONTSTAAN Het Project Leerzorg werd ingediend in antwoord op de oproep tot voorstellen voor netoverschrijdende en multidisciplinaire

Nadere informatie

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD ADHD groeit mee Babypeuter Lagere school Puberadolescent Babypeuter Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD Geboorte zuigeling - peuter Al hyperactief van in de buik Moeilijke baby : Verhoogd activiteitsniveau

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

Gedrag en leren van kinderen met psychiatrische problemen en/of gedragsstoornissen. Jan Bijstra (RENN4) Henderien Steenbeek (RUG)

Gedrag en leren van kinderen met psychiatrische problemen en/of gedragsstoornissen. Jan Bijstra (RENN4) Henderien Steenbeek (RUG) Gedrag en leren van kinderen met psychiatrische problemen en/of gedragsstoornissen Jan Bijstra (RENN4) Henderien Steenbeek (RUG) Cluster 1: visueel gehandicapt REGIONALE Cluster 3: lichamelijk en verstandelijk

Nadere informatie

VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be

VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be Campus Centrum Hallershofstraat 7 2100 Deurne Tel. (03) 285 34 50 Fax (03) 285 34 51 Campus Noord Markt 3 2180

Nadere informatie

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET ADHD IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

Rol van het CLB en samenwerking met schoolexterne hulpverleners in het M-decreet

Rol van het CLB en samenwerking met schoolexterne hulpverleners in het M-decreet Rol van het CLB en samenwerking met schoolexterne hulpverleners in het M-decreet Jan Coppieters Inge Lootens PVOC-medewerkers Doelen Je kent het zorgcontinuüm en denkt na over de samenwerking met het CLB

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Een doelgericht en efficiënt handelingsplan bevat wenselijk de volgende onderdelen:

Een doelgericht en efficiënt handelingsplan bevat wenselijk de volgende onderdelen: HULPMIDDEL WERKEN MET EEN HANDELINGSPLAN Een mogelijke manier om de planmatige aanpak op school efficiënt te organiseren is het werken met een handelingsplan. Dat beschrijft de concrete aanpak en de interventies

Nadere informatie

Wat is ADHD? Aandachtstekort:

Wat is ADHD? Aandachtstekort: Wat is ADHD? ADHD is de afkorting van Attention Deficit Hyperactivity Disorder. Het is een stoornis die voorkomt bij ongeveer 3 tot 5 % van de bevolking. Jongens hebben 4 keer zoveel kans om de diagnose

Nadere informatie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie Boek : Auteur : Bespreker : Jo Dauwen Datum : juni 2010 Gedragsproblemen in scholen Het denken en handelen van leraren Kees van der Wolf en Tanja van Beukering, Acco ISBN: 9 789033 474989. In een notendop

Nadere informatie

Gemeentelijke Basisschool Haacht

Gemeentelijke Basisschool Haacht Zorg op onze school - Ieder kind is uniek! Onder zorgbreed werken verstaan we de zorg die iedere leerkracht besteedt om met kwaliteitsonderwijs optimale ontwikkelingskansen te bieden aan al onze leerlingen.

Nadere informatie

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen HELP mijn kind heeft huiswerk! MRI In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen fmrt Frontaal kwab Groei rond het 12e jaar Hersenen bereiden zich voor op snelle groei in puberteit. Use it

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

ZORGBELEID. De zorgcoördinator wordt steeds gesteund en bijgestaan door het zorgteam.

ZORGBELEID. De zorgcoördinator wordt steeds gesteund en bijgestaan door het zorgteam. ZORGBELEID Dit document is een samenvatting van alle zorginitiatieven die op schoolniveau genomen worden om kinderen die extra aandacht vragen, om welke reden ook, met de beste zorgen te omringen. Het

Nadere informatie

Visietekst en stappenplan M decreet VCLB De Wissel-Antwerpen

Visietekst en stappenplan M decreet VCLB De Wissel-Antwerpen VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be Campus Centrum Hallershofstraat 7 2100 Deurne Tel. (03) 285 34 50 Fax (03) 285 34 51 Campus Noord Markt 3 2180

Nadere informatie

EXECUTIEVE FUNCTIES. Congres DONDERDAG 5 JUNI 2014 JAARBEURS UTRECHT

EXECUTIEVE FUNCTIES. Congres DONDERDAG 5 JUNI 2014 JAARBEURS UTRECHT EXECUTIEVE FUNCTIES Kinderen en adolescenten met problemen met inhibitie, cognitieve controle, emotieregulatie, werkgeheugen, motivatie en zelfregulatie thuis en op school Congres DONDERDAG 5 JUNI 2014

Nadere informatie

Leerlingen met een vermoeden van ASS of met ASS in het gewoon secundair

Leerlingen met een vermoeden van ASS of met ASS in het gewoon secundair Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel MEDEDELING referentienr. : M-VVKSO-2013-002 datum : 2013-01-07 gewijzigd : 2013-10-03 contact : Dienst Leerlingen en schoolorganisatie,

Nadere informatie

Probleemgedrag begrijpen en preventief aanpakken

Probleemgedrag begrijpen en preventief aanpakken Probleemgedrag begrijpen en preventief aanpakken Albert Janssens 12.12.2011 Kinderen die probleemgedrag stellen, raken ons in ons werk en in onze persoon. In ons werk: Gevoel van te weinig aandacht voor

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Infosessie Scholen 2015

Infosessie Scholen 2015 Infosessie Scholen 2015 Rol Coach en het M-decreet Wat verandert er? De rollen van de CLB-medewerker 2 De rol coach 2 Resultaatsgebieden : 1. Coachen van leerkrachten 2. Schoolondersteuning 3 De rol coach

Nadere informatie

Registratieformulier medicatie bij ADHD

Registratieformulier medicatie bij ADHD Bijlage 6 Registratieformulier medicatie bij ADHD Protocol ADHD bij verslaving 99 Registratieformulier medicatie bij ADHD Naam patiënt: Naam voorschrijvend behandelaar: Geneesmiddel: Datum: Dosering:

Nadere informatie

COZOCO 19 maart 2014. M-decreet. Goedgekeurd door het Vlaams Parlement op 12 maart 2014

COZOCO 19 maart 2014. M-decreet. Goedgekeurd door het Vlaams Parlement op 12 maart 2014 COZOCO 19 maart 2014 M-decreet Goedgekeurd door het Vlaams Parlement op 12 maart 2014 Situering 2005: lancering van het leerzorgkader 2009-2014 geleidelijke invoering van het decreet op leerzorg -geen

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Negatieve overtuigingen

Negatieve overtuigingen Negatieve overtuigingen N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer

Nadere informatie

HET ZORGBELEID OP ONZE SCHOOL

HET ZORGBELEID OP ONZE SCHOOL HET ZORGBELEID OP ONZE SCHOOL VISIE OP ZORG Elke leerling, elke leerkracht en elke medewerker is een unieke persoonlijkheid. Wij stimuleren de leerlingen om zich optimaal te ontplooien en scheppen mogelijkheden

Nadere informatie

Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR DEELNEMERS MET ADHD IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR DEELNEMERS MET ADHD IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS Informatie en advies voor docenten SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR DEELNEMERS MET ADHD IN HET MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de twaalf deelnemers op een ROC heeft

Nadere informatie

Arjan Clijsen, Noëlle Pameijer & Ad Kappen

Arjan Clijsen, Noëlle Pameijer & Ad Kappen Met handelingsgericht werken opbrengstgericht aan de slag 1. Inleiding Arjan Clijsen, Noëlle Pameijer & Ad Kappen Wat is de samenhang tussen handelingsgericht werken (HGW) en opbrengstgericht werken (OGW)?

Nadere informatie

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Introductie Joost Mertens, psychiater Petra van Raalte, SPH Cogmed Coaches Praktijk voor Psychiatrie, Velsen Programma Inleiding ADHD Inleiding COGMED

Nadere informatie

GEMOTIVEERD VERSLAG M-DECREET

GEMOTIVEERD VERSLAG M-DECREET GEMOTIVEERD VERSLAG M-DECREET IDENTIFICATIEGEGEVENS LEERLING Voor- en achternaam Geboortedatum Geslacht Adres OUDERS Voor- en achternaam moeder Voor- en achternaam vader Adres (indien anders dan adres

Nadere informatie

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1 Kijkwijzer techniek Deze kijkwijzer is een instrument om na te gaan in welke mate leerlingen een aantal competenties bezitten. Door middel van deze kijkwijzer willen we verschillende doelen bereiken: Handvatten

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip.

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. 1 2 INFORMATIE OVER COMENIUS Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. Wij mogen daarom met recht zeggen een ruime ervaring

Nadere informatie

Evalueren in het BuO netwerkdag 25.09.2015 - VIRBO. Jan Decuypere PBD GO! BuO

Evalueren in het BuO netwerkdag 25.09.2015 - VIRBO. Jan Decuypere PBD GO! BuO Evalueren in het BuO netwerkdag 25.09.2015 - VIRBO Jan Decuypere PBD GO! BuO Aandacht voor zelfregulatie Eventueel subtitel BuO : de lijn doortrekken - zorgcontinuüm Gewoon onderwijs BuO School op maat

Nadere informatie

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning Bjorn Carreyn Filip Dehaene Hendrik Despiegelaere Mieke Theys Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

Nadere informatie

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli 00 ADHD Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli U bent met uw kind verwezen naar de ADHD poli. De ADHD poli is een samenwerkingsverband tussen

Nadere informatie

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD?

HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? HOOFDSTUK 1 WAT IS ADHD? Wat betekent ADHD? ADHD staat voor attention deficit hyperactivity disorder. Er wordt vermoed dat kinderen ADHD hebben wanneer het voor hen moeilijk is om stil te zitten, aandachtig

Nadere informatie

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond Kenniscentrum en ADHD Bij hulpvragen die betrekking hebben op ADHD gaan we in het Kenniscentrum uit van de omschrijving van ADHD uit de DSM IV. De DSM IV brengt ADHD terug tot 2 kernproblemen: aandachtsproblemen

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het professionaliseringstraject geformuleerd:

Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het professionaliseringstraject geformuleerd: projectplan professionaliseringstraject Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016 Mendelcollege Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het professionaliseringstraject

Nadere informatie

De HGW-bril toegepast in de cel leerlingenbegeleiding

De HGW-bril toegepast in de cel leerlingenbegeleiding De HGW-bril toegepast in de cel woensdag 20 februari 2013 Kris Loobuyck 1 2 3 VVKSO 1 Uitgangspunten van HGW 4 HGW biedt kansen! 5 We zijn gericht op het geven van haalbare en bruikbare adviezen. We werken

Nadere informatie

Om pestgedrag te voorkomen, kiest ons schoolteam ervoor om acties te ondernemen die ervoor zorgen dat pestgedrag weinig kans maakt.

Om pestgedrag te voorkomen, kiest ons schoolteam ervoor om acties te ondernemen die ervoor zorgen dat pestgedrag weinig kans maakt. Plagen is vooral een spel en het gebeurt vaak tussen vrienden. Het spel gaat om te kijken of je creatief kan reageren en dat waardeer je. Pesten is herhaaldelijk uitoefenen van lichamelijke en/of geestelijke

Nadere informatie

in onze school is elk kind een ster!

in onze school is elk kind een ster! 2 Kom er bij en zoek het niet te ver, in onze school is elk kind een ster! Een kort fragment uit ons schoollied dat perfect weergeeft waar wij met onze school willen voor staan. Een school die elk kind

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

Samenvatting van het projectverslag. Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis

Samenvatting van het projectverslag. Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis Samenvatting van het projectverslag Passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen met sociaal-emotionele problemen en/of een ontwikkelingsstoornis Op basisschool D n Heiakker in Deurne i.s.m. Triade Ambulante

Nadere informatie

ADHD-TV kwam tot stand dankzij projectgelden van Alcatel-Lucent, de Vlaamse Gemeenschap en Janssens-Cilag

ADHD-TV kwam tot stand dankzij projectgelden van Alcatel-Lucent, de Vlaamse Gemeenschap en Janssens-Cilag Antwerpen, 15 oktober 2009 PERSCONFERENTIE Nieuwe community website met ADHD-TV ADHD bij volwassenen - leven met eigenwijze hersenen: het 1e basisboek in Vlaanderen voor volwassenen met ADHD Donderdag

Nadere informatie

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad

STOP 4-7 programma. Samen sterker Terug. Pad STOP 4-7 programma Samen sterker Terug Op Pad STOP 4-7 PROGRAMMA Samen sterker Terug Op Pad Ecologisch (samen) en positief (sterker terug op pad) Een vroeg interventie- of preventieprogramma: kindtraining

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Diagnostiek de Ambelt. Resultaat boeken. de Ambelt. Ons aanbod 2014-2015

Diagnostiek de Ambelt. Resultaat boeken. de Ambelt. Ons aanbod 2014-2015 Diagnostiek de Ambelt 2014-2015 Ons aanbod Resultaat boeken. de Ambelt Inhoudsopgave 1. Wie zijn wij?... 3 2. Aanbod Diagnostiek... 5 Consult gedragswetenschapper... 5 Traject Handelingsgerichte Diagnostiek...

Nadere informatie

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen)

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Doelstelling De volgende twee Kerncompetenties en vaardigheden in de Regeling periodieke

Nadere informatie

Ontwerp van decreet. betreffende maatregelen voor leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften. Amendementen

Ontwerp van decreet. betreffende maatregelen voor leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften. Amendementen stuk ingediend op 2290 (2013-2014) Nr. 2 30 januari 2014 (2013-2014) Ontwerp van decreet betreffende maatregelen voor leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften Amendementen Stukken in het dossier: 2290

Nadere informatie

. In een notendop. Over de auteur

. In een notendop. Over de auteur Boek : DCD-hulpgids voor leerkrachten. Achtergrond en adviezen bij de motorische coördinatiestoornis. Auteur : Eelke van Haeften 2009, Pica ISBN: 9789077671276 Bespreker : Sofie Bruyneel Datum : april

Nadere informatie

Leerstoornissen in de bovenbouw. Regina Caelilyceum, Dilbeek Katrien Moonen en Ann Deleenheer leerlingenbegeleiding

Leerstoornissen in de bovenbouw. Regina Caelilyceum, Dilbeek Katrien Moonen en Ann Deleenheer leerlingenbegeleiding Leerstoornissen in de bovenbouw Regina Caelilyceum, Dilbeek Katrien Moonen en Ann Deleenheer leerlingenbegeleiding Leerlingenbegeleiding op RC ASO, in de rand 4 pijlers van de leerlingenbegeleiding: 1.

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Bijlage 9: Executieve functies 1

Bijlage 9: Executieve functies 1 Bijlage 9: Executieve functies 1 1. Definitie Executieve functies zijn cognitieve processen die men nodig heeft voor doelgericht, efficiënt en sociaal aangepast gedrag en om taken zelfstandig te kunnen

Nadere informatie

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl Liesbeth Mevissen www.bsl.nl EMDR bij mensen met een verstandelijke beperking en/of autisme Liesbeth Mevissen, klinisch psycholoog, EMDR supervisor 27 september 2013 l.mevissen@accare.nl verstandelijk

Nadere informatie

Leerlingen met een vermoeden van ASS of met ASS in het gewoon secundair onderwijs

Leerlingen met een vermoeden van ASS of met ASS in het gewoon secundair onderwijs Guimardstraat 1 1040 BRUSSEL +32 2 507 06 01 www.katholiekonderwijs.vlaanderen MEDEDELING Datum: 2013-01-07 Gewijzigd: 2015-09-11 Contact: Dienst Lerenden Katrien Bressers - katrien.bressers@vsko.be -

Nadere informatie

Beleid (hoog)begaafdheid. Hoe gaan we om met begaafde en hoogbegaafde kinderen op De Krommen Hoek

Beleid (hoog)begaafdheid. Hoe gaan we om met begaafde en hoogbegaafde kinderen op De Krommen Hoek Beleid (hoog)begaafdheid Hoe gaan we om met begaafde en hoogbegaafde kinderen op De Krommen Hoek Uitgangspunt missie en visie n Het onderwijs wordt zodanig ingericht dat de leerlingen een ononderbroken

Nadere informatie

Integrale Visie op Zorg

Integrale Visie op Zorg Basisschool De Luchtballon Freinetschool Holven Lebonstraat 45, 2440 Geel Velodroomstraat 33, 2440 Geel Directeur: Gert Van Herle Directeur: Gert Van Herle Tel: 014/586046 Tel: 014/588758 Fax: 014/583507

Nadere informatie

qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwerty uiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasd fghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzx cvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq Zorgplan

qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwerty uiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasd fghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzx cvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq Zorgplan qwertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwerty uiopasdfghjklzxcvbnmqwertyuiopasd fghjklzxcvbnmqwertyuiopasdfghjklzx cvbnmqwertyuiopasdfghjklzxcvbnmq Zorgplan wertyuiopasdfghjklzxcvbnmqwertyui Gemeentelijke basisschool

Nadere informatie

C:\Users\admin\AppData\Local\Microsoft\Windows\Temporary Internet Files\Content.Outlook\DY4SI3QT\Zorgstructuur de Reuzepas.doc

C:\Users\admin\AppData\Local\Microsoft\Windows\Temporary Internet Files\Content.Outlook\DY4SI3QT\Zorgstructuur de Reuzepas.doc De zorgstructuur op de Reuzepas Het team van de Reuzepas heeft voor zichzelf de volgende missie geformuleerd: De Reuzepas biedt onderwijs, dat kinderen in een sociale, veilige en uitdagende leeromgeving

Nadere informatie

Zorgvisie-Zorgbeleid

Zorgvisie-Zorgbeleid L.S. De Robbert Zorgvisie Zorgvisie-Zorgbeleid De basis van onze zorgvisie ligt in onze opdracht om met brede zorg te werken aan de ontplooiing van iedere leerling. Dit is één van de pijlers van het Opvoedingsconcept

Nadere informatie

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD

Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Klinische manifestatie van ADHD Kenmerkende vorm van ADHD Kinderen met (een vermoeden van) ADHD zullen veelal ongeconcentreerd, druk en impulsief zijn. De meeste ouders zoeken hulp voor hun kind (meestal

Nadere informatie

. In een notendop. . Over de auteur (s)

. In een notendop. . Over de auteur (s) Boek : Zorgzame klas Psycho-educatie voor de basisschool Auteur : Peter 2010, Acco ISBN: 9789033482021 Bespreker : Peter Bauwens, vrijwillige medewerker vzw Die- s-lekti-kus Datum : oktober 2011. In een

Nadere informatie

Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Kanaries in de leerfabriek. Stijn Vanheule Centrale vragen: 1. Welke ideologie en mensbeeld zit impliciet in onze onderwijspraktijk? 2. Welk effect heeft deze ideologie op identiteitsvorming? Welke ideologie?

Nadere informatie

ADHD. 17 mei 2016. Verklaring woorden:

ADHD. 17 mei 2016. Verklaring woorden: ADHD 3 vormen ADHD Je mag pas officieel spreken van ADHD indien een daartoe bevoegde arts besluit dat men aan 5 of 6 van de (internationale) criteria voldoet. --> Een kind met ADHD testen is moeilijk.

Nadere informatie

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET LEREN LEREN EN GOK Voet@2010 leren leren en thema s gelijke onderwijskansen Socio-emotionele ontwikkeling (1ste graad)

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Schoolondersteuningsprofiel

Schoolondersteuningsprofiel Schoolondersteuningsprofiel samenwerkingsverband primair onderwijs Inhoudsopgave Inleiding 3 1. 4 2. Missie en Visie 4 3. ondersteuning 5 4. Wat kan de 6 4.1 Regionale afspraken minimaal te bieden ondersteuning

Nadere informatie

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren Nu beslissen De motieven om te starten met leerlingenparticipatie kunnen zeer uiteenlopend zijn, alsook de wijze waarop je dit in de klas of de school invoert. Ondanks de bereidheid, de openheid en de

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

Handelingsgericht werken in het secundair onderwijs. Ontmoetingsdag HGW 16 september 2010 Artevelde

Handelingsgericht werken in het secundair onderwijs. Ontmoetingsdag HGW 16 september 2010 Artevelde + Handelingsgericht werken in het secundair onderwijs Ontmoetingsdag HGW 16 september 2010 Artevelde + Inspiratiebronnen + Algemeen Reflecties over HGW + Uitgangspunten HGW We zijn gericht op het geven

Nadere informatie

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS CONFERENTIE STEUNPUNT GOK: De lat hoog voor iedereen!, Leuven 18 september STROOM KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen

Nadere informatie

GGzE centrum autisme volwassenen

GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen Centrum voor specialistische zorg, kennis en ontwikkeling op het gebied van autisme Informatie voor verwijzers >> GGzE centrum autisme

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Anton Horeweg Leerkracht, gedragsspecialist (M SEN)

Anton Horeweg Leerkracht, gedragsspecialist (M SEN) Anton Horeweg Leerkracht, gedragsspecialist (M SEN) Auteur Gedragsproblemen in de klas. Een praktisch handboek Gedragsproblemen in de klas in het voortgezet onderwijs www.gedragsproblemenindeklas.nl Twitter:

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Pedagogisch ondersteuningsaanbod op maat voor 20 kleuterscholen in 2012-2013

Pedagogisch ondersteuningsaanbod op maat voor 20 kleuterscholen in 2012-2013 PROJECTOPROEP Hoe omgaan met kinderarmoede op school? Toerusten van leerkrachten in het kleuteronderwijs om beter steun te verlenen aan kansarme kinderen Diego Cervo Pedagogisch ondersteuningsaanbod op

Nadere informatie

Je bent jong en je wilt wat

Je bent jong en je wilt wat Je bent jong en je wilt wat Kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong een vve-masterclass opbrengstgericht werken Doel masterclass a. aandacht voor ontwikkelingsvoorsprong, b. uitwisselen van ervaringen,

Nadere informatie

VCLB. E. VCLB IN DE ZONNEWIJZER p. 2

VCLB. E. VCLB IN DE ZONNEWIJZER p. 2 VCLB E. VCLB IN DE ZONNEWIJZER p. 2 E.1 Werking van het CLB p. 2 E.2 Openingsuren van het centrum p. 3 E.3 Samenwerking met het Vrij Centrum voor Leerlingbegeleiding p. 3 E.4 Belangrijk voor leerlingen

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie