Huisartsen in een Programma Palliatieve Zorg. HiPP. Zorgdragen voor de mantelzorgers in palliatieve zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Huisartsen in een Programma Palliatieve Zorg. HiPP. Zorgdragen voor de mantelzorgers in palliatieve zorg"

Transcriptie

1 Huisartsen in een Programma Palliatieve Zorg HiPP Zorgdragen voor de mantelzorgers in palliatieve zorg Afdeling Kwaliteitsbevordering Domus Medica vzw- Commissie Zorg voor het Levenseinde HIPP-project Katlijn Willems, Peter Demeulenaere Antwerpen-Berchem 2008 Granted by

2 I N H O U D I.Inleiding : de familie als zorgdrager en zorgvrager 1 II. Waarom aandacht voor de familie? 2 III. De context van de familie 3 Verliesgeschiedenis 3 Omgangs- en communicatiestijl 3 Eigen verwerkingsproces 3 IV. Hoe kunnen we families ondersteunen in palliatieve z o r g? 4 Alles begint bij erkenning 4 Stimuleer het uiten van emoties 5 Geef families herhaaldelijk informatie 5 Geef ook individuele aandacht 6 Gebruik een verbindende taal 6 Promoot openheid: niet toestoppen, maar benoemen 7 V. Aandacht voor de opvang van de kinderen 7 VI. Interventies om familiecoping te faciliteren 9 Het opmaken van een genogram 9 Familiebijeenkomsten 9 VII. Te vermijden in de hulpverlening 11 Partij kiezen 11 De vraag achter de vraag niet zien 11 Goedbedoelde adviezen 11 Het niet herkennen van anticipatorische rouw 11 Ik ken deze familie 12 VII. Rouwzorg in de huisartsenpraktijk 12 VIII. Self awareness van de hulpverlener 12 IX. Samenvatting van aanbevelingen 13 X. Praktische informatie 14 XI. Referenties 22

3 Vooraf Een mantelzorger is een persoon die vanuit een sociale en emotionele band één of meerdere personen, niet beroepshalve maar meer dan occasioneel, helpt en ondersteunt in het dagelijkse leven wanneer de zelfzorg ontoereikend blijkt 1. In de palliatieve thuiszorg stellen we vast dat de meeste zorg geboden worden door de (dichtste) familie van een patiënt. Derek Doyle zegt hierover: We moeten ons realiseren dat de familieleden de voornaamste verzorgers zijn. Wij doen nog altijd minder dan gewenst om hen deze rol toe te vertrouwen, hun te steunen,bij te staan en hen te informeren 2. Mantelzorgers kunnen zowel familieleden zijn als andere personen die zorg voor de patiënt opnemen. Deze zorgers worden nog te dikwijls eerder gedoogd dan dat men hen actief betrekt in de zorg. Men beschouwt hen nog te vaak alleen als zorgdrager en niet als zorgvrager. In deze tekst willen we vooral focussen op de familie als mantelzorger: wat zijn hun specifieke krachten en noden, hoe kunnen we hen steunen en beter betrekken bij de zorg van de palliatieve patiënt. De zorg voor de ander mantelzorgers (zoals ook vrijwilligers) maar ook de professionele hulpverlener is echter niet minder belangrijk: het verdient een apart hoofdstuk. Cancer can affect a family in much the same way as it invades the body, causing deterioriation if left untreated. Colin Murray Parkes

4 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 1 I. Inleiding : de familie als zorgdrager en zorgvrager Ernstig ziek zijn en een naderende dood brengen ingrijpende verandering aan in rollen en relaties in een familie. De patiënt en zijn omgeving worden uitgedaagd om een nieuw evenwicht te vinden in een steeds veranderende situatie. Het faciliteren van communicatie in families is dan ook een belangrijke opdracht voor de hulpverlener in palliatieve zorg. De patiënt en zijn familie bouwden een leven op waarin ze reeds met hun mogelijkheden en beperkingen samen leerden leven. Families zullen dan ook veelal zelf kunnen beslissen wat ze wel of niet willen, hoe ze met het stervensproces willen omgaan en wat hun mogelijkheden hierin zijn. Alleen hebben ze, omdat de situatie nieuw en onbekend is, hier misschien iemand bij nodig die hen gidst, hen de moeilijkheden op het pad kan voorspellen, hen op andere wegen kan wijzen, hen de mooie dingen langs de kant van de weg kan tonen. Vaak zal men als hulpverlener slechts mogelijkheden creëren en families stimuleren dat te doen wat ze willen, maar niet durven omdat ze bang zijn iets verkeerd te zullen doen. Hulpverleners die zelf de weg willen bepalen, en die patiënt en omgeving kost wat kost willen hoeden voor moeilijkheden en pijnlijke confrontaties, die alle energie in het effenen van het pad willen steken, gaan aan alle kracht en mogelijkheden van de familie voorbij. Dit kan leiden tot een nog groter gevoel van machteloosheid en maakt hen uiteindelijk afhankelijk en onkundig. Het gevaar bestaat dat de hulpverlener zich dan nog meer bevestigd weet in zijn beschermende, paternalistische houding: deze familie kan het niet en moet dus bij de hand genomen worden. Huisartsen bevinden zich in een unieke situatie: zij kennen de patiënt en de familie al lang voor de palliatieve fase, en zijn op de hoogte van een deel van de familiegeschiedenis. Dit geeft hen de mogelijkheid de patiënt en zijn familie aangepast te begeleiden. Daarnaast is het raadzaam andere hulpverleners in de zorg te betrekken. Verder is duidelijk dat we in deze 21ste eeuw meer en meer met complexe familiesituaties te maken krijgen (nieuw samengestelde gezinnen..) waarbij de palliatieve hulpverlening extra uitdagingen krijgt. Families verdienen aandacht van iedere hulpverlener. De arts zal bij een slecht-nieuws mededeling ook de familie betrekken. De verpleegkundige zal vaak de eerste zijn die concrete vragen krijgt van de familie en zal dus ook in staat moeten zijn om deze vragen op te nemen. De sociaal werker zal intensief aandacht besteden aan de familie opdat zij de zorg voor de patiënt zou kunnen volhouden.

5 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 2 II. Waarom aandacht voor de familie? Geen palliatieve zorg zonder aandacht aan de familie te besteden : dit is niet zomaar een principe of een recht, het is een noodzaak. De pijn van een patiënt is immers onlosmakelijk verbonden met de emotionele pijn en stress die hij in zijn omgeving ervaart. Families komen erg onder de druk te staan bij een palliatieve situatie. De situatie is voor de familie nieuw en hun ervaring met sterven is vaak beperkt. Daarbij komt ook de verantwoordelijkheid om het echt goed te doen: men heeft immers maar één kans om dit afscheidsproces samen door te gaan en tot een goed einde te brengen. Uit onderzoek blijkt dat de psychosociale belasting van familieleden (vooral de partner) niet te onderschatten is: depressie, angst en vermoeidheid, uitputting, eenzaamheid, wisselende emoties (hoop - wanhoop ten gevolge van een wisselende toestand van de patiënt), machteloosheid zijn in hoge mate aanwezig bij familieleden die participeren in de zorg, zelfs in grotere mate dan bij patiënten die zelf lijden aan een terminale aandoening 3. De omschrijving van de familie als the hidden patient is dus meer dan op zijn plaats 4. Het is duidelijk dat begeleiden van families in palliatieve zorg geen keuze is maar een wezenlijk onderdeel van onze hulpverlening. Het is zinvol elke familie in een palliatieve zorgsituatie te ondersteunen en de nodige aandacht te geven. Wel is het zo dat niet iedere familie even intensief dient begeleid te worden. Kwaadheid rond vertraging in de diagnose of behandeling Snelle achteruitgang van de patiënt Praktische problemen: huisvesting, financiën Andere afhankelijke personen in de familie: kinderen, ouders Reeds bestaande psychische problemen Voorafgaande verlieservaringen, vooral indien recent Geschiedenis van mishandeling of trauma Geschiedenis van misbruik alcohol of narcotica Zeer nauwe of ambivalente relatie met de patiënt. Uitgesloten familieleden of conflict binnen de familie Tabel 1 Factoren die een familie blootstellen aan emotionele risico's 5 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 2

6 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 3 III. De context van de familie Strikt geformuleerd is de familie het geheel van alle relaties die door bloedband, huwelijk en adoptie tot stand kwam. Ook zij die een sterke emotionele en sociale band hebben met de patiënt kunnen als deel van de familie aanzien worden. Een familie is steeds een systeem waarbij de verschillende onderdelen onzichtbaar met elkaar verbonden zijn. Als één onderdeel stuk gaat, dan dienen alle andere onderdelen zich aan te passen om verder te kunnen functioneren. Willen we families goed kunnen begeleiden bij die aanpassing dan zullen we eerst zicht moeten krijgen op de eigenheid van een familie of van zijn systeem. Verliesgeschiedenis Families laten zich kennen vanuit hun eigen verliesgeschiedenis die zeer bepalend is voor hoe ze nu met dit verlies zullen omgaan. Hun verleden geeft hen een specifieke kijk op het heden. Vaak krijgen we spontaan verhalen over dit verleden. Een familie die duidelijk aangeeft niet te willen starten met morfine doet dit vaak op basis van vroegere ervaringen met morfine. Wanneer we zicht proberen te krijgen op die weerstand ( Wat stellen jullie zich daar dan bij voor? - Waar zijn jullie bang voor? ) krijgen we verhalen te horen over hun familiegeschiedenis: Ik wil niet dat ze sterft zoals mijn moeder, of Bij mijn vader betekende het opstarten van de morfine ook duidelijk een versnelde dood.. Het is vanuit die verhalen en beelden dat de weerstanden bespreekbaar worden. Om de verliesgeschiedenis van mensen en hun reacties hierop te kennen kan men verkennen hoe men met ander verlies dan overlijden omging. Hoe reageerde men bijvoorbeeld op een echtscheiding, op de geboorte van een gehandicapt kind, op werkloosheid 6. Omgangs- en communicatiestijl In een palliatieve setting dragen families op veel verschillende manieren zorg voor elkaar. Sommige families zijn actief betrokken; in andere wordt vooral (over-)beschermend opgetreden. De wijze van zorg dragen voor elkaar zal voor elke familie verschillend zijn. Hoe families met elkaar communiceren, wordt bepaald vanuit hun gezamenlijk verleden. Een familie die alles openlijk bespreekt met elkaar en emoties met elkaar uitwisselt, wordt maar wat vaak bestempeld als goed. Terwijl ook de familie die in stilte met elkaar omgaat en emoties tracht te verbergen voor elkaar ook respect verdient 7.. Families dienen erkend te worden in hun sterkte. Een zoon die er op aandringt zijn vader in het ongewisse te laten over de evolutie van de ziekte, verdient erkenning: hij wil zijn vader behoeden voor verdriet en pijn. Pas na die erkenning kan nagegaan worden of dit wel de meest passende is. Eigen verwerkingsproces Het tempo en de wijze waarop mensen een palliatieve ziekte verwerken is in een familie vaak zeer uiteenlopend. Dit verschil is meermaals de aanleiding voor onbegrip en verwijten. Een familielid van een palliatieve patiënt kan juist veel behoefte hebben aan informatie en het kunnen bespreken en uiten van emoties : monitoring of informatie-zoekende copingstijl. Anderzijds zien we ook familieleden en patiënten die net via afleiding en vermijding proberen met de situatie om te gaan :blunting of informatie-vermijdende stijl 8. Er is niets aan de hand Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 3

7 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 4 zolang beiden maar kunnen herkennen en erkennen dat de ander een andere stijl heeft om met de dingen om te gaan. Moeilijker wordt het wanneer er verwijten worden gemaakt ten aanzien van elkaar: Mijn vrouw is altijd bezig met haar ziekte of Hij trekt het zich allemaal niet aan, hij leeft verder alsof er niets aan de hand is en ik kan niet bij hem terecht. Als hulpverlener kunnen we aan families duidelijk maken dat een andere stijl van verwerking niet hoeft te betekenen dat de ander het per definitie fout doet. We kunnen met de familie samen zoeken hoe ze de ander kunnen respecteren in hun andere stijl en hoe ze daarnaast elkaar toch tot steun kunnen zijn. Soms zullen we aan diegene met een uitdrukkelijke informatie zoekende stijl bijkomende kans tot ventileren en gesprek moeten aanbieden. IV. Hoe kunnen we families ondersteunen in palliatieve zorg? Alles begint bij erkenning Uiteraard gaat de meeste zorg naar de palliatieve patiënt zelf in een thuiszorgsituatie. Hij/zij is de meest kwetsbare en dus is hij/zij ook het meest gerechtigd op goede zorg. Maar daarnaast dient de familie die de zorg op zich neemt, ook voldoende gezien te worden. Huisartsen kunnen ook best de familie rechtstreeks aanspreken hierop. Vragen zoals: Hoe houdt u dit vol? of Waarmee kan ik u best ondersteunen? zijn daarbij helpend. Erkenning is meer dan appreciatie uiten voor de wijze waarop men hulp geeft of voor de sterkte waarmee iemand in deze situatie handelt. Erkenning gaat ook en vooral over stilstaan bij wat het iemand kost om de zorg vol te houden. Vele gesprekken met familieleden leerden ons dat families het erg waarderen als er ook bij hun last wordt stilgestaan. Vaak cijferen ze zichzelf weg en geven ze steeds voorrang aan de noden van de patiënt. Het accepteren en bewaken van grenzen is een cruciaal thema voor zorgende familieleden. Voor zorgende partners en kinderen is het veelal zeer moeilijk om de consequenties voor het eigen leven serieus te nemen. Zij twijfelen er misschien zelfs aan of zij wel recht hebben op de kostbare tijd van iedere hulpverlener. De huisarts doet er best aan in ieder consult ook even stil te staan bij de omstandigheden van de zorgende familieleden. Daarbij dient men zich te realiseren dat veel familieleden het moeilijk vinden om zelf hulp te vragen en ook zelden met eigen gezondheidsklachten bij de arts aankloppen in de palliatieve fase. de gevolgen van de ziekte voor de eigen identiteit en levensloop, de gevolgen voor de partnerrelatie, de belasting in het dagelijkse leven de omgang met alles wat de ziekte met zich meebrengt Tabel 2 te explorenen aandachtsgebieden 9 Ivan Boszormenyi-Nagy 10, één van de grondleggers van de contextuele gezinstherapie formuleert het volgende: Het vooruitzicht op de dood verandert de relationele routine van mensen en maakt meestal dat ze zich openstellen voor andere patronen van geven-ennemen. Het stemt hen gevoelig voor het feit dat bepaalde mogelijkheden tot geven voorgoed zullen worden afgesloten. Het dwingt hen tot het bewustzijn dat het nu de tijd is om te doen wat anders ongedaan zal blijven. Het aanbieden van zorg en aandacht aan de stervende, Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 4

8 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 5 verlicht het verdriet van de nabestaanden en vermindert zijn of haar neiging tot schuldgevoel De pijn van hun rouw wordt blijvend verzacht. In de contextuele benadering is palliatieve zorg een ultieme kans om de balans terug in beweging te brengen en kan het proces helend zijn voor diegenen die achterblijven en voor de generaties die daarop volgen. Palliatieve zorg wordt dan tegelijkertijd preventieve zorg. Het begeleiden van families betekent dus enerzijds respect opbrengen voor hoe de familie met dit overlijden wenst om te gaan maar betekent daarnaast ook kansen creëren tot evolutie en/of nieuwe meer voldoeninggevende patronen in een familie. Dit betekent ook dat een palliatieve thuiszorgsituatie voor een familie ook een leerproces kan zijn. Voor veel families is het een levensverrijkende ervaring, maar soms lijdt dit ook tot spanningen. Hoewel thuiszorg zeer zinvol en deugddoend kan zijn, kunnen we als huisarts er ook best over waken of de familie nog wel toekomt aan zijn rol als familielid. In de thuiszorg stellen we immers vast dat families naarmate de situatie langer duurt, nog enkel functioneren als zorgdrager, coördinator van de hulpverlening en/of pleitbezorger van de patiënt. Een goed uitgebalanceerd aanbod van een team ondersteunende hulpverleners kan dit voorkomen. Ook voelen families zich soms teveel onder druk gezet door de hulpverleners om de palliatieve zorg thuis te organiseren 11. Stimuleer het uiten van emoties Het afscheid nemen van een dierbare gaat uiteraard gepaard met een brede waaier van emoties, in het bijzonder voor de familieleden. Als hulpverlener dient men zich bewust te zijn van de verschillende, vaak ambivalente, emoties waaraan families onderhevig zijn. De hulpverlener kan op deze emoties inspelen door zorgvuldig te luisteren en te bevragen. Maar ook en vooral in stilte aanwezig zijn, zal helpend zijn. Emoties kunnen dragen en verdragen is een belangrijke eigenschap voor een hulpverlener in de palliatieve zorg. De hulpverlener moet dus niet alleen doen maar ook zijn. In een studie over de emoties en coping strategie van familieleden van een terminale kankerpatiënt wordt benadrukt dat er zich zowel positieve als negatieve emoties voordoen 12. Familieleden vermelden uitdrukkelijk ook positieve gevoelens bij het langdurige afscheidsproces. Zo geven zij aan dat het hen bijvoorbeeld de kans gaf om bewust afscheid te nemen en de tijd samen op een intense wijze door te brengen. Het gevoel nog iets te kunnen betekenen voor de ander, iets zinvol te kunnen doen, betekende ook een belangrijke steun in het rouwproces nadien. Om families de gelegenheid te geven emoties te uiten dient de huisarts te beschikken over adequate communicatievaardigheden. We denken hierbij aan de kunst van open vragen stellen, samenvatten, heretiketteren, stel dat vragen. Geef families herhaaldelijk informatie Families hebben naast emotionele en sociale steun vooral behoefte aan duidelijke informatie. Familieleden hebben vaak een tunnelperspectief, omdat de situatie bedreigend en emotioneel belastend is, dreigen zij niet alles te horen en zeker niet alles te onthouden. De informatie zal dan ook herhaaldelijk en geduldig moeten gegeven worden. Correct informeren geeft families voorspelbaarheid en een gevoel van controle over de situatie, twee cruciale factoren die stressreducerend werken. Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 5

9 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 6 Families zijn, nog meer dan de patiënt, geneigd naar een overlevingstermijn te vragen. De arts dient met deze informatie eerder voorzichtig om te springen. Studies geven aan dat de meeste artsen de termijn overschatten waardoor families soms niet toekomen aan het afscheid nemen 13. Anderzijds blijkt dat wanneer patiënten langer leven dan de prognose door de arts meegedeeld, men in ernstige moeilijkheden kan komen om de toegevoegde tijd nog zinvol in te vullen. Families die in de thuiszorg alles op alles zetten om de voorspelde termijn thuis door te brengen en het sterven thuis te laten gebeuren, kunnen door de extra tijd geconfronteerd worden met uitputting en vermoeidheid. Familieleden die de zorg mee opnemen, hebben ook een grote belangstelling om mee te participeren in het pijnbeleid van de patiënt (ondersteuning, besluitvorming, uitvoering, communicatie), maar anderzijds ervaren zij heel wat stress en moeilijkheden om dit effectief te doen 14. Gesprekken die enkel informatieoverdracht inhouden lijken niet voldoende : het begrijpen van de emotionele betekenis van pijn en het leed dat ermee gepaard gaat, zijn een vereiste om tot een goed resultaat te komen bij familieleden en patiënt. et faciliteren van een open communicatie tussen patiënt en familie is daarbij cruciaal. Informatie ter voorbereiding van de specifieke zorgersrol Ziekteverloop en behandeling Assessment en behandeling van symptomen Hygiënische zorgen Financiële aspecten van de zorg en betoelaging Coping- en probleemoplossingsvaardigheden Tekenen van een naderende dood Mogelijke rouwreacties Tabel 3 Informatienoden van de familie 13 Deze informatie zal zijn doel, met name de familie ondersteunen, maar bereiken als er aandacht is voor de manier waarop deze informatie gebracht wordt. De informatie zal zijn nut hebben als dit gegeven wordt op het tempo van de familie, binnen een kader van vertrouwen, hoop en respect : de juiste omgeving, tijd vrijmaken, erkenning geven aan de inzet van de familie, oog hebben voor de emotionele belasting Geef ook individuele aandacht Een familie bestaat uit individuen die een eigen visie hebben op de situatie en die deze op een eigen manier beleven. Uitspraken doen over de familie van meneer X of mevrouw Y is dan ook niet aangewezen. Ook al kunnen we de familiestijl misschien typeren, elk familielid op zich heeft recht op een aangepaste en persoonlijke benadering. Gebruik een verbindende taal Het gebeurt wel vaker dat familieleden verschillende meningen hebben over wat nu het beste is voor de patiënt. In communicatie met de familie benadrukken we best het gemeenschappelijke. Uitspraken als U wilt beiden het beste voor moeder maar het beste Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 6

10 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 7 wordt door u beiden anders ingevuld zal veel meer oplossingsgericht werken dan Jullie hebben wel echt een totaal andere kijk op de situatie.3 De kans dat conflicten overbrugd worden, is groter bij een verbindende en meerzijdig partijdige houding van de hulpverlener. Promoot openheid: niet toestoppen, maar benoemen Te vaak stellen we nog vast dat families vragen de patiënt niet in te lichten over het palliatief karakter van de ziekte. De families doen dit ondermeer om de patiënt te beschermen voor al te pijnlijke emoties of vanuit de angst om met de eigen pijnlijke emoties geconfronteerd te worden. Men creëert op die manier een verbond van stilte (conspiracy of silence 15 ) rondom de patiënt met als gevolg dat de patiënt verhinderd wordt zijn emoties en gedachten te delen en/of tijdig regelingen te treffen. Helemaal pijnlijk wordt het wanneer de familie de goede raad van de hulpverleners krijgt de waarheid niet te zeggen aan de patiënt omdat hij of zij volgens hen de waarheid niet zal aankunnen. De arts zal uiteraard zorgvuldig inschatten wat de patiënt wenst te weten en wat niet en dient hij zicht te krijgen op de copingstijl van de patiënt (monitoring of blunting). De basishouding van de arts blijft er één van openheid en zorgende betrokkenheid. Als de familie zegt vertel het hem niet dan is het aan de hulpverlener om hierover het gesprek aan te gaan. Wat houdt jullie tegen? Waar zijn jullie bang voor? Stel dat de waarheid niet gezegd wordt, wat zijn dan voor hem, voor jullie en voor de hulpverlening de consequenties? Kiezen jullie voor deze consequenties? Hoe kunnen we jullie steunen opdat de waarheid misschien toch besproken kan worden? Tabel 4 Verkennende vragen bij omgaan met waarheid16. V. Aandacht voor de opvang van de kinderen Zowel ouders als hulpverleners zijn meestal erg bekommerd om de kinderen en willen vooral in deze periode goed voor hen zorgen. Maar vaak is er ook een grote onwennigheid over het ondersteunen van de kinderen. Ouders vinden het belangrijk om hun ouderrol in de mate van het mogelijke te blijven vervullen. Door als hulpverlener zelf het thema kinderen aan te snijden, brengt men de kinderen als volwaardige betrokkenen mee in beeld. Wanneer men als hulpverlener vragen stelt over kinderen, krijgen ouders de nodige erkenning en kan er een gesprek op gang komen over ziek zijn, opvoeding, de zorg voor kinderen, onmacht en twijfels. Vaak zijn ouders wel overtuigd van het feit dat men best open met de kinderen omgaat, maar de angst om hun kinderen verdriet te doen, doet hen soms besluiten de waarheid te verzwijgen of te verbloemen. Nogal wat mensen hebben de neiging om hun zorg voor kinderen in te vullen met het weghouden van kinderen van de confrontatie met diepe emoties en spanningen. Het is echter belangrijk dat kinderen wel betrokken worden. Kinderen hebben zeer goede Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 7

11 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 8 voelsprieten. Zij voelen het wanneer thema s er niet mogen zijn of niet openlijk kunnen benoemd worden. Als zij toch vragen durven stellen en zij geen eerlijk antwoord krijgen gaan zij een verklaring fantaseren. Deze fantasie is meestal erger dan de realiteit en belaadt hen zelf dikwijls met schuld. De informatie dient wel gedoseerd gegeven te worden, ze hebben nood aan uitleg over de duidelijke, maar niet kille, waarheid. Kinderen zullen vooral nood hebben aan concrete informatie en voorspelbaarheid : wat is er juist aan de hand, wat zal er veranderen, wie zal er voor mij verder zorgen, hoe kunnen zij zelf helpen en wat wordt er van hen verwacht. Na het gesprek over waarheid is het zeker zinvol om kinderen expressiemogelijkheden aan te bieden: verbaal, in een spel of met symbolen. Van kinderen verwachten dat ze de situatie verder niet mogen bespreken met derden is eerder schadelijk. Contacten met leeftijdgenoten (de zogenaamde peer group ) kunnen hier helpend zijn. Zo kan een kind het heel belangrijk vinden als het zich wat vaker met zijn vriendjes op de eigen kamer kan terugtrekken. Het is doeltreffender wanneer kinderen ondersteuning krijgen vanuit het gezin dan vanuit de hulpverlening. Ouders voelen meestal zelf heel goed aan wat helpend voor hun kinderen is. De omstandigheden zijn echter vreemd en maken hen onzeker. Daarom is het belangrijk dat hulpverleners de ouders in de eerste plaats steun bieden in hun ouderrol. Een bemoedigend woordje kan voldoende zijn om hun ondersteunende ouderrol verder op te nemen. Het is normaal dat ouders die zelf slecht nieuws moeten verwerken, niet altijd emotioneel beschikbaar zijn voor de kinderen. Ouders hebben vaak niet meer voldoende draagkracht om de kinderen te ondersteunen bij het afscheid nemen en het omgaan met hun verdriet. Het is goed dat ze hun eigen onmacht ook op passende wijze, durven delen met hun kinderen. Aan kinderen meedelen dat ze hun verdriet mogen uiten, maar zichzelf steeds verstoppen als er verdriet is, is een onduidelijke boodschap voor kinderen. Wanneer ouders hier eerlijk over praten, zullen de kinderen zich niet afgewezen voelen. Als hulpverlener kan je samen met ouders en kinderen onderzoeken bij welke andere volwassene de kinderen zich veilig voelen en bij wie ze dus eventueel terecht kunnen: een tante, een leerkracht, de grootouders, vrienden, Met wie heeft het kind een vertrouwensband? Bij een ingrijpende gebeurtenis als het palliatief ziek zijn van een betekenisvol iemand, is het normaal dat er sprake is van een veranderd gedrag. Niet elk kind zal echter problematisch gedrag vertonen want niet alle kinderen ervaren problemen in dezelfde mate. Om een volledig beeld te krijgen van wat dit voor de kinderen betekent kunnen hulpverleners in hun gesprek met de ouders het gedrag van hun kinderen op een aantal terreinen toetsen. We denken hierbij non-verbale aspecten, gedragingen, de (non-verbale) lichaamstaal, lichamelijke problemen en de taal van symbolen. Wanneer er op één van deze domeinen een verandering optreedt, betekent dit meestal dat het kind iets aan het verwerken is. Wanneer er echter sprake is van verandering op alle terreinen, is er reden tot ongerustheid en is doorverwijzing misschien ook aangewezen 17. Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 8

12 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 9 VI. Interventies om familiecoping te faciliteren Het opmaken van een genogram Een genogram is een stamboom. Het brengt letterlijk in beeld wie er deel uitmaakt van de familie. Het leert ons als hulpverlener ook iets over de verliezen die de familie meemaakte, de belangrijke feiten en de steunende of niet-steunende relaties, de banden en de breuken. Het samen opstellen van een genogram geeft de kans aan de familie om hun relaties te benoemen en het geeft de hulpverlener een vollediger zicht op relevante feiten en eventueel aan te spreken hulpbronnen. Het genogram is dus niet enkel een diagnostisch instrument maar ook en vooral heeft het zijn therapeutische waarde. Het maakt door de bespreking ervan aan families duidelijk dat ook zij letterlijk in the picture mogen staan en dat zij de mederegisseur zijn van dit laatste deel van het levensverhaal van de patiënt. In een genogram worden mannen weergegeven met een vierkantje en vrouwen met een cirkeltje. Verder wordt er best een voorgaande en een volgende generatie in kaart gebracht. Het geeft de huisarts de kans om op een bondige manier zicht te blijven houden op de betrokken anderen Alfons els Jos lies Hans Marleen Erik Marloes Kristien Figuur 1 genogram van Marleen Familiebijeenkomsten Een familie uitnodigen om samen een bespreking te houden over wat hen bezighoudt, kan openheid en evolutie stimuleren. De hulpverlener krijgt een genuanceerd zicht op het systeem: wat zijn de sterktes en de zwaktes van het systeem. Tijdens een familiegesprek werkt de familie, de hulpverlener is enkel een facilitator en leidt het gesprek in goede banen. Familieleden kunnen op deze manier duidelijker leren zien wat ieders aandeel is en hoe verschillend ( of net niet) men met hetzelfde gegeven omgaat. Familiebijeenkomsten worden niet enkel georganiseerd om problemen te bespreken en op te lossen. Ook de kans geven aan families om hun emoties en verwerking met elkaar te Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 9

13 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 10 delen zonder in discussie te gaan kan helend werken. Er kan op dat moment ook erkenning aan gegeven worden. Een familiebijeenkomst is geen interview maar een kans om het verhaal samen op te bouwen. Er wordt tijdens een familiegesprek vooral gewerkt rond drie aspecten: communicatie, conflictoplossend vermogen en cohesie, factoren die zeer bepalend zijn voor een goed functioneren van families 18. Een familiebijeenkomst kan heel wat positieve verandering en dynamiek op gang brengen, maar uiteraard kan niet alles opgelost worden met een familiebijeenkomst. Een familiebijeenkomst kunnen we organiseren op elk moment van het palliatief zorgtraject: bij de start van de zorg, bij het levenseinde, bij conflicten, bij belangrijke beslissingen, in de rouwfase. Veel beter nog is het om een familiebijeenkomst als standaard aanbod in te bouwen in de zorg. De familie moet echter vrij gelaten worden om het aanbod te accepteren of te weigeren. Minimale randvoorwaarden bij een familiebijeenkomst zijn: tijd, geduld en een minimale aanwezigheid van een aantal familieleden. Het doel van de familiebijeenkomst is, naast het delen van emoties en verwerking, duidelijke, gelijkvormige informatie te verstrekken aan alle familieleden tegelijkertijd: prognose, waarheidsmededeling, symptoomcontrole, beslissingen bij het levenseinde. Het niveau, de inhoud en het tempo van de informatie moet aangepast worden aan de familie. Het is duidelijk dat je als arts hier een belangrijke rol kan en moet spelen. Betrek bij een familiebijeenkomst ook andere betrokken hulpverleners, zij kunnen mee het gesprek faciliteren vanuit een andere gezichtshoek en zijn ook mee getuige van het gebeuren. Tot slot worden er gezamenlijk prioriteiten gesteld en kan een gezamenlijk aanbod geformuleerd worden met duidelijke afspraken. Een familiebijeenkomst wordt best goed voorbereid : wat weet ik tot nu toe van deze familie? welke leden van de familie zullen betrokken worden? waar ontvangen we de familie? Zullen er jonge kinderen bij zijn? De rol van de begeleider bestaat er voornamelijk in te faciliteren en het proces te bewaken. Iedereen moet aan bod kunnen komen op een gelijkwaardige manier, een praatstok kan daarbij een handig middel zijn 19. De begeleider herkent emoties als verdriet, pijn, woede en ergernis bij de deelnemers en geeft er erkenning aan. Let vooral op hoe mensen met elkaar praten, laat je niet meesleuren in de details van de verhalen. Duid op de dingen waar ze het allemaal over eens zijn. Normaliseer de gevoelens. Confronteer hen voorzichtig met discrepanties tussen wat ze zeggen en wat ze doen. Laat stiltes toe. Probeer de familie te helpen hun eigen oplossingen te vinden. Verdeel de rollen: wie is sterk in wat? Wacht met afspreken van concrete veranderingen tot op het einde. Een familiebijeenkomst wordt afgerond door het samenvatten van de gevoelens, de beslissingen en de afspraken. Hoe geven we de afspraken door aan de afwezigen? Hoe volgen we dit verder op? De ervaring leert dat het organiseren van een familiebijeenkomst een zeer krachtig hulpmiddel kan zijn maar het is geen simpele opdracht en vraagt van de hulpverlener zeer goede communicatievaardigheden. Het voeren van een gesprek met meerderen vraagt andere technieken dan Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 10

14 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 11 een individueel gesprek. Samenwerking van de huisarts met andere disciplines is hierbij helpend: een sociaal werker of een psycholoog hierin betrekken is aan te bevelen 20. VII. Te vermijden in de hulpverlening Partij kiezen Het werken met familieleden vereist meerzijdige partijdigheid. De hulpverlener is niet partijdig, noch onpartijdig. Hij zal erkenning en krediet geven aan ieder familielid en blijft zoeken naar de goede intenties in ieder familielid. Mensen neigen ertoe over anderen te denken in termen van goed en kwaad. De hulpverlener zoekt naar een andere manier. Het is vanuit het gericht blijven op dialoog dat mensen ook effectief kunnen geholpen worden. Wanneer er zich conflicten in families voordoen wordt de hulpverlener wel eens verleid de rol van rechter aan te nemen. Relaties worden steeds gekenmerkt door twee of meer kanten. Als begeleider van families moeten hij dit steeds voor ogen houden 21. Herstel van relaties is niet mogelijk door achter één persoon te gaan staan en de anderen te beschuldigen. Partij kiezen heeft geen enkele oplossende waarde 22. De vraag achter de vraag niet zien Wat de eerste vraag van een familielid is, zal niet steeds de eigenlijke vraag zijn. Een praktische vraag is zoveel makkelijker te stellen dan een vraag naar emotionele steun of aandacht. Melden bijvoorbeeld dat men de zorg niet meer aankan, is moeilijker dan een telefoonnummer van een thuisverpleegkundige vragen. In elk gesprek dat de hulpverlener met de familie voert zal hij hiervoor alert moeten zijn. Vaak is het helpend om algemene ervaringen in het werken met palliatieve situaties in het gesprek in te brengen: Bijvoorbeeld Ik zie wel eens dat thuiszorg zwaar en moeilijk vol te houden, is, of Ik stel vaker vast dat in waarheid omgaan met elkaar niet vanzelfsprekend is en hoe is dit voor u?. Door een gepaste bevraging kan er een gepast antwoord op de echte vraag geformuleerd worden. Goedbedoelde adviezen Een palliatieve patiënt en zijn familie worden vaak overspoeld door goed bedoelde adviezen: je moet positief zijn; je mag daar nu nog niet aan denken; je moet je emoties uiten;.. Deze wijze raad is gebaseerd op eigen ervaringen en inzichten maar gaat voorbij aan de specificiteit van deze familie in deze situatie. Adviezen worden voorafgegaan door een gesprek waarbij er zorgvuldig geluisterd wordt en waarbij erkenning gegeven wordt aan de werkelijke nood van de ander. Oplossingen en keuzes die door de familie zelf benoemd worden in een open gesprek met de hulpverlener hebben meer kans om uitgevoerd te worden en ook echt helpend te zijn. Het niet herkennen van anticipatorische rouw Afscheid nemen van een dierbare kan soms zo bedreigend dat er allerlei beschermingsmechanismen optreden bij een familie. Soms zien we families al afscheid nemen en rouwen vooraleer het overlijden heeft plaatsgevonden. Men handelt alsof de ander er al niet meer is, of men praat letterlijk in de verleden tijd over de patiënt. Hulpverleners dienen ermee rekening te houden dat families vaak vanuit angst al gaan anticiperen op het nakende overlijden. Wie anticipatorische rouw herkent (en erkent) kan het gesprek aangaan over de angst en het verdriet dat hiermee gepaard gaan en kan ook begrip opbrengen voor een familielid dat reeds alles organiseert voor als de ander er niet meer zal zijn. Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 11

15 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 12 Ik ken deze familie Huisartsen hebben het absolute voordeel dat zij vaak al jaren getuige zijn van de familiegeschiedenis. Zij leerden de patiënt en zijn familie reeds kennen in andere verliessituaties, gezondheidsproblemen,. Aan dit goed kennen is echter ook een nadeel verbonden. Het kan krachtig zijn families uit te dagen in een palliatieve situatie de zaken toch eens anders aanpakken, misschien toch open te bespreken, misschien toch hulp toe te laten,. Met alleen maar respect voor hoe de familie is, gaat men soms voorbij aan de schatten aan mogelijkheden van een familie. Crisissen zijn soms ook kansen om die schatten aan de oppervlakte te brengen. VII. Rouwzorg in de huisartsenpraktijk Wie tracht patiënten en hun familie goed te ondersteunen in een palliatieve situatie, stopt niet bij het overlijden. Rouwzorg is inherent aan goede palliatieve zorg. Rouwzorg start zoals aangegeven in voorgaande reeds voor het overlijden. Goede zorg aanbieden en goed afscheid nemen kunnen helpend zijn in het latere rouwproces. Huisartsen doen best ook zelf een actief aanbod in de rouwzorg. Dit kan gaan van aandacht voor een persoonlijke rouwkaart, over een bezoek na overlijden tot een actieve uitnodiging voor gesprek enkele weken en maanden na het overlijden. We weten dat troostende gesprekken met iemand die van dichtbij het overlijden heeft meegemaakt vaak zeer helpend kunnen zijn. We weten anderzijds ook dat huisartsen nog al te vlug overstappen naar medicatie ter ondersteuning van het rouwproces. Aandacht en tijd en een luisterend oor zullen echter meer helpend zijn. Een huisartsenpraktijk kan ook denken aan een lijst met goede doorverwijzingmogelijkheden in de eigen regio en aan een ondersteunende literatuurlijst indien gewenst. VIII. Self awareness van de hulpverlener Wie echt in dialoog durft gaan met ongeneeslijke zieken en hun omgeving wordt ongetwijfeld geconfronteerd met verhalen over de relaties van mensen die het leven tot dan toe geschraagd hebben. Herinneringen aan momenten van ontrouw aan die relaties en de gevoelens van schuld die daaruit voortvloeien worden verwoord, pijn en verdriet worden geuit. Door het feit dat men zich realiseert dat het leven onherroepelijk ten einde loopt, is daar bij iedereen het verlangen om de belangrijkste dingen voorop te plaatsen, om zich uit te strekken naar iets wat echt is en de moeite waard, en meteen ook het gevoel hiertoe niet altijd in staat te zijn geweest. Dit brengt gevoelens van onmacht met zich mee, gevoelens van ontevredenheid met het geleefde leven, en van bittere woede om de onrechtvaardigheid nu te moeten sterven. En vaak is er het desolaat gevoel van zinloosheid 23. Het vraagt van de hulpverlener een zelfbewustzijn om hiermee om te gaan. Inzicht hebben in de balansen van zijn eigen belangrijke relaties, zijn eigen fundamentele waarden en legaten of delegaten is een voorwaarde voor het bieden van zorg die goed-genoeg is. Het belangrijkste instrument voor de hulpverlener in de dialoog met de palliatieve patiënt en zijn omgeving is zijn eigen ik. Wie zijn gereedschap niet kent en niet weet te gebruiken kan nooit goed werk afleveren. Uiteraard is dit proces nooit af en kunnen we alleen maar pleiten voor een voortdurende zelfreflectie van de zorgverlener ( bvb tijdens intervisie) opdat men in vrijheid dat kan aanbieden wat het meest wenselijk is voor deze patiënt, met deze persoonlijkheid, in dit proces en met deze relationele unieke verbondenheid.. Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 12

16 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 13 IX. Samenvatting van aanbevelingen Breng de familie in kaart Bepaal wie de sleutel-familieleden zijn, vanuit het standpunt van de patiënt Vermeld deze familieleden in het multidisciplinair dossier Bepaal de noodzaak voor een familiebijeenkomst Geef de familie herhaaldelijk gepaste informatie Bereid de familieleden voor op hun rol als zorgdrager Stimuleer families ook hun rol als familielid te blijven opnemen Overleg samen met de familie en niet enkel over de familie Maak tijd voor families om hun emoties en angst te ventileren Normaliseer de soms heftige emoties van de familie Herbekijk regelmatig of de plaats van de zorg nog verder aangewezen is Geef duidelijk de tekenen van een naderende dood aan Tabel 4 aanbevelingen om families te ondersteunen in de thuiszorg 24 Palliatieve zorg richt zich steeds op de patiënt én zijn familie. Familie kan men omschrijven als alle betekenisvolle anderen voor de patiënt. Zorgvuldig communiceren met familieleden vraagt respect voor de eigenheid van deze patiënt met deze familie in deze situatie. Goede zorg voor families impliceert de overtuiging dat mensen zelf krachten in zich hebben en in hun heden, verleden en toekomst deze ook wisten of weten aan te wenden. Communicatie met families houdt zowel individuele gesprekken in als gesprekken met meerderen. In het werken met families zal men zowel moeten doen als zijn. Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 13

17 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 14 X. Praktische informatie Financiële tegemoetkoming RIZIV (het palliatief thuiszorgforfait) Stelt men als huisarts vast dat de patiënt lijdt aan een onomkeerbare aandoening, dat de toestand ongunstig evolueert en dat het overlijden te verwachten is binnen de drie maanden, dan stuurt men een kennisgeving aan de adviserend geneesheer van het ziekenfonds. Het aanvraagformulier (www.riziv.fgov.be/care/nl/palliativecare/pdf/form.pdf) is te verkrijgen bij het ziekenfonds of bij de palliatieve netwerken. De aanvraag moet ingevuld worden vóór het overlijden (de postdatum wordt hierbij als controlepunt genomen). Onmiddellijk na de ontvangst van het ingevuld aanvraagformulier van de huisarts betaalt het ziekenfonds 483,39 uit. Dit bedrag kan ondermeer aangewend worden voor de betaling van de persoonlijke aandelen voor geneesmiddelen, verzorgingsmiddelen en andere hulpmiddelen. Er moet geen verantwoording van deze uitgaven gebeuren en deze tegemoetkoming van het RIZIV kan naar eigen goeddunken en nood besteed worden. De tegemoetkoming is een recht voor elke palliatieve patiënt, ongeacht het inkomen. Indien de patiënt na 30 dagen nog altijd aan de voorwaarden voldoet, kan de arts een tweede kennisgeving versturen. Voor patiënten die recht hebben op het palliatief thuiszorgforfait is ook het remgeld voor de bezoeken van de huisarts en voor de inzet van verpleegkundigen en kinesisten afgeschaft. Loopbaanonderbreking en tijdskrediet Loopbaanonderbreking is een systeem waarbij de werknemer zijn prestaties tijdelijk kan stopzetten of verminderen, terwijl zijn arbeidsovereenkomst blijft bestaan. De overheid voorziet een onderbrekings- uitkering gedurende deze periode. Naast het algemene tijdskrediet, het tijdskrediet voor werknemers vanaf de leeftijd van 50 jaar en het ouderschapsverlof zijn ook vormen van loopbaanonderbreking voorzien voor hen die een palliatieve patiënt willen bijstaan. Begrippen als palliatief verlof en medische bijstand worden vaak vervangen door loopbaanonderbreking in het kader van palliatief verlof of van medische bijstand. Er zijn 3 mogelijkheden: 1. Loopbaanonderbreking in het kader van palliatief verlof 2. Loopbaanonderbreking in het kader van medische bijstand 3. palliatief verlof voor uitkeringsgerechtigde werklozen 1. Loopbaanonderbreking in het kader van palliatief verlof De mogelijkheid om de arbeidsprestaties tijdelijk te schorsen om palliatieve zorgen toe te dienen. Hieronder verstaat men elke vorm van bijstand (medisch, sociaal, administratief en psychologisch) en van verzorging van personen die lijden aan een ongeneeslijke ziekte en zich in een terminale fase bevinden. Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 14

18 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 15 Voor wie? De reglementering hangt af van de sector waarin u bent tewerkgesteld: Privé-sector, lokale en provinciale besturen: palliatief verlof kan u niet geweigerd worden. Openbare sector, onderwijs en autonome overheidsbedrijven: palliatief verlof mogelijk indien dit reglementair is voorzien.. Een aantal overheidsdiensten hebben specifieke regelingen. Vraag steeds bij de eigen personeelsdienst of en onder welke vorm men recht heeft op palliatief verlof; Duur? Volledige loopbaanonderbreking: U kan uw prestaties volledig schorsen gedurende 1 maand, verlengbaar met 1 maand, per patiënt. Gedeeltelijke loopbaanonderbreking: U kan uw prestaties verminderen met ¹ 5 of tot ½ van een voltijdse betrekking. Indien u uw prestaties wil verminderen met ¹ 5 moet u voltijds tewerkgesteld zijn; indien u uw prestaties wil verminderen tot ½ moet u minstens 75% tewerkgesteld zijn. Deze gedeeltelijke loopbaanonderbreking kan u nemen gedurende 1 maand, verlengbaar met 1 maand, per patiënt. Voorwaarden en formaliteiten? 1. Het formulier C61-SV (of C61-OB-SV indien u werkt in een autonoom overheidsbedrijf) kan u aanvragen bij het plaatselijk RVA-werkloosheidsbureau of bij de Dienst Loopbaanonderbreking van het Hoofdbestuur van de RVA. Deze formulieren vindt u ook op 2. U vult zelf DEEL I in van dit formulier. 3. Uw werkgever dient DEEL II in te vullen. 4. De behandelende arts van de patiënt die palliatieve zorgen nodig heeft, vult het attest op bladzijde 5 van het formulier in waaruit blijkt dat u bereid bent palliatieve zorg te verstrekken. De identiteit van de patiënt moet niet vermeld worden. 5. Het ingevulde formulier wordt aangetekend opgestuurd naar de dienst Loopbaanonderbreking van het RVA-werkloosheidsbureau van het ambtsgebied waar U woont. Uitkering? Het gaat hier om bruto bedragen (januari 2009): voltijdse tewerkstelling 726,85 deeltijdse tewerkstelling 726,85 X (aantal onderbroken uren/ aantal uren voltijds) Aanvang en verlenging? Uw recht gaat in op de 1ste dag van de week volgend op de week waarin u het attest aan uw werkgever hebt bezorgd. Uw werkgever kan een kortere termijn toestaan. In geval van verlenging moet u opnieuw de hierboven vermelde procedure volgen en een nieuw attest indienen. In geval van overlijden van de patiënt vóór het einde van de loopbaanonderbreking, kunt u in loopbaanonderbreking blijven tot aan de voorziene datum of het werk vervroegd hervatten. Indien de patiënt sterft vóór het Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 15

19 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 16 einde van de maand, kan de vergoeding niet teruggevorderd worden. Dat kan wel als men vroeger begint te werken dan de voorziene einddatum. Waarborgen? Er gelden voor de werknemer een ontslagbescherming en een terugkeergarantie. 2. Loopbaanonderbreking in het kader van medische bijstand De mogelijkheid om de arbeidsprestaties tijdelijk te schorsen (verlof te nemen) om bijstand te verlenen aan een gezins- of familielid dat lijdt aan een zware ziekte: Gezinslid: iedere persoon die met u (de werknemer) samenwoont; familielid: bloed- en aanverwanten tot de tweede graad: (groot)ouders, (klein)kinderen, (schoon)broers en (schoon)zussen; bijstand: hieronder verstaat men elke vorm van bijstand: medisch, sociaal, administratief en psychologisch; zwaar ziek: iedere ziekte of ingreep die door de behandelende geneesheer als dusdanig wordt beschouwd en waarbij de arts van oordeel is dat bijstand noodzakelijk is voor herstel; er is dus een attest van de behandelende geneesheer vereist. Voor wie? De reglementering hangt af van de sector waarin u bent tewerkgesteld: Privé-sector, lokale en provinciale besturen: loopbaanonderbreking in het kader van medische bijstand kan u niet geweigerd worden. Nochtans, als uw werkgever minder dan 10 werknemers in dienst heeft, is de vermindering van prestaties met ¹ 5 en ½ geen recht. U hebt de toestemming van uw werkgever nodig om te genieten van deze loopbaanonderbreking. Openbare sector, onderwijs en autonome overheidsbedrijven: loopbaanonderbreking in het kader van medische bijstand is mogelijk indien dit reglementair is voorzien. U dient zich te informeren bij de personeelsdienst. Duur? Volledige loopbaanonderbreking: U kan uw prestaties schorsen voor maximum 12 maanden. De periodes van volledige onderbreking kunnen enkel opgenomen worden in periodes van minimum 1 maand en maximum 3 maanden, al dan niet aaneensluitend, tot de maximumtermijn van 12 maanden is bereikt. Gedeeltelijke loopbaanonderbreking: U kan uw prestaties verminderen met ¹ 5 of tot ½ van een voltijdse betrekking. Indien u uw prestaties wil verminderen met ¹ 5 moet u voltijds tewerkgesteld zijn; indien u uw prestaties wil verminderen tot ½ moet u minstens 75% tewerkgesteld zijn. Deze gedeeltelijke loopbaanonderbreking kan u nemen voor maximum 24 maanden. De gedeeltelijke loopbaanonderbreking mag enkel opgenomen worden met periodes van minimum 1 maand en maximum 3 maanden, al dan niet aaneensluitend, tot de maximumtermijn van 24 maanden is bereikt. Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 16

20 Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 17 Voorwaarden en formaliteiten? 1. Het formulier C61-SV (of C61-OB-SV indien u werkt in een autonoom overheidsbedrijf) kan u aanvragen bij het plaatselijk RVA-werkloosheidsbureau of bij de Dienst Loopbaanonderbreking van het Hoofdbestuur van de RVA. Deze formulieren vindt u ook op 2. U vult zelf DEEL I in van dit formulier. 3. Uw werkgever dient DEEL II in te vullen. 4. De behandelende arts van de patiënt die palliatieve zorgen nodig heeft, vult het attest op bladzijde 5 van het formulier in waaruit blijkt dat u bereid bent palliatieve zorg te verstrekken.de identiteit van de patiënt moet niet vermeld worden. 6. Het ingevulde formulier wordt aangetekend opgestuurd naar de dienst Loopbaanonderbreking van het RVA-werkloosheidsbureau van het ambtsgebied waar U woont. Uitkering? Het gaat hier om bruto bedragen (januari 2009): voltijdse tewerkstelling 726,85 deeltijdse tewerkstelling 726,85 x aantal onderbroken uren)/(aantal uren voltijds) Aanvang en verlenging? Indien u deel uitmaakt van de privé-sector of van een lokaal of provinciaal bestuur, moet u uw werkgever minstens 7 dagen vóór de datum waarop u uw loopbaanonderbreking voor medische bijstand wil aanvatten, op de hoogte brengen. De werkgever kan een andere termijn aanvaarden voor deze verwittiging. Omwille van redenen die verband houden met de goede werking van de dienst of de onderneming, heeft de werkgever de mogelijkheid het verlof uit te stellen. Indien de werkgever de ingangsdatum van de onderbreking wil uitstellen, moet hij binnen 2 werkdagen na ontvangst van uw kennisgeving schriftelijk reageren. De duur van het uitstel bedraagt 7 dagen. Indien u deel uitmaakt van de openbare sector of van een autonoom overheidsbedrijf, gaat uw recht in op de 1ste dag van de week die volgt op deze tijdens dewelke u uw werkgever hebt verwittigd en hem het formulier voor de uitkeringsaanvraag, waarop de verklaring van de geneesheer vermeld staat, hebt overhandigd. Uw werkgever kan een kortere termijn aanvaarden. In geval van verlenging moet u opnieuw de hierboven vermelde procedure volgen. Waarborgen? Zowel bij volledige als bij gedeeltelijke loopbaanonderbreking bent u beschermd tegen ontslag. 3. 'Palliatief verlof' voor uitkeringsgerechtigde werklozen Voor deze personen is geen palliatief verlof mogelijk. Palliatief verlof is enkel voor personen met een werkgever. Men kan wel vrijstelling van stempelcontrole voor familiale en sociale omstandigheden vragen. Deze vrijstelling wordt voor zes maanden toegekend (geen kortere periodes toegestaan), eventueel één jaar. Als overlijden van betrokkene na één maand plaats vindt, kan de werkloze wel schorsing van deze vrijstelling aanvragen. Zorgdragen voor mantelzorgers in palliatieve zorg 17

Mogelijkheden van ondersteuning voor patiënt en omgeving

Mogelijkheden van ondersteuning voor patiënt en omgeving Mogelijkheden van ondersteuning voor patiënt en omgeving Thuis Patiënt: palliatieve premie sociaal fonds van de VLK (voor kankerpatiënten) Omgeving: werknemers: zelfstandigen: werklozen: loopbaanonderbreking:

Nadere informatie

FOCUS op. loopbaanonderbreking in het kader van het verlof voor medische bijstand

FOCUS op. loopbaanonderbreking in het kader van het verlof voor medische bijstand FOCUS op loopbaanonderbreking in het kader van het verlof voor medische bijstand Dankzij een loopbaanonderbreking in het tijd doorbrengen aan de zijde van een ernstig ziek gezins- of familielid. systeem.

Nadere informatie

Vraag dit verlof online aan. FOCUS op. loopbaanonderbreking in het kader van het verlof voor medische bijstand

Vraag dit verlof online aan. FOCUS op. loopbaanonderbreking in het kader van het verlof voor medische bijstand Vraag dit verlof online aan FOCUS op loopbaanonderbreking in het kader van het verlof voor medische bijstand Dankzij een loopbaanonderbreking in het kader van medische bijstand kunt u meer tijd doorbrengen

Nadere informatie

Zijn er mogelijkheden om tijdelijk te stoppen met werken?

Zijn er mogelijkheden om tijdelijk te stoppen met werken? Zijn er mogelijkheden om tijdelijk te stoppen met werken? Mijn vader gaat de laatste tijd erg achteruit. Hij is echt oud en versleten. Zeker nu hij onlangs zijn heup gebroken heeft en hij de deur niet

Nadere informatie

Foto callroom triagiste, Gert levert die dit weekend 13/14/04 aan.

Foto callroom triagiste, Gert levert die dit weekend 13/14/04 aan. Foto callroom triagiste, Gert levert die dit weekend 13/14/04 aan. Foto callroom triagiste, Gert levert die dit weekend 13/14/04 aan. Zondag 19 mei 2013 Welkom Overdracht eigen huisarts Dhr. Bouwman is

Nadere informatie

Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg

Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg Inleiding Met deze brochure informeren we u graag over de mogelijkheden in de palliatieve zorg. Palliatieve zorg kan verleend worden op verschillende plaatsen:

Nadere informatie

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg Claire Meire 2014 Een sterveling draagt zijn ouders op zijn schouders. Of niet op zijn schouders. In zijn binnenste. Zijn leven lang moet

Nadere informatie

Aanvraag voor uitkering mantelzorg

Aanvraag voor uitkering mantelzorg Aanvraag voor uitkering mantelzorg U kunt een aanvraag voor uitkeringen indienen door het bijgevoegde aanvraagformulier in te vullen en het ingevuld terug te sturen naar het sociaal verzekeringsfonds,

Nadere informatie

Ouderschapsverlof. 13.04.2006 Rev. 04.06.2012 Juridische dienst info@salar.be

Ouderschapsverlof. 13.04.2006 Rev. 04.06.2012 Juridische dienst info@salar.be 13.04.2006 Rev. 04.06.2012 Juridische dienst info@salar.be Ouderschapsverlof De redactie en uitgever streven naar optimale betrouwbaarheid en volledigheid van de verstrekte informatie, waarvoor ze echter

Nadere informatie

Zijn er mogelijkheden om tijdelijk te stoppen met werken?

Zijn er mogelijkheden om tijdelijk te stoppen met werken? Zijn er mogelijkheden om tijdelijk te stoppen met werken? Mijn vader gaat de laatste tijd erg achteruit, zeker nu hij onlangs zijn heup gebroken heeft. Hij kan de deur niet meer uit om voor zijn duiven

Nadere informatie

FOCUS op. loopbaanonderbreking in het kader van het verlof voor medische bijstand

FOCUS op. loopbaanonderbreking in het kader van het verlof voor medische bijstand FOCUS op loopbaanonderbreking in het kader van het verlof voor medische bijstand Dankzij een loopbaanonderbreking in het tijd doorbrengen aan de zijde van een ernstig ziek gezins- of familielid. systeem.

Nadere informatie

Familie mee in het verhaal. Kantelmomenten in het verhaal. Waarom aandacht voor familie? (1) Katlijn Willems

Familie mee in het verhaal. Kantelmomenten in het verhaal. Waarom aandacht voor familie? (1) Katlijn Willems Familie mee in het verhaal Katlijn Willems Kantelmomenten in het verhaal Kantelmoment 1 : begin van de ziekte diagnosestelling / waarheidsmedeling Kantelmoment 2 : behandelingsfase Kantelmoment 3 : herval

Nadere informatie

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011 Ziek zijn en (niet) genezen Leuven 1-12-2011 Johan Menten Walter Rombouts UZ Leuven - Goed ouder worden is een levenskunst. - Oudere mensen hebben vele zaken misschien minder in de hand, maar.zo lang mogelijk

Nadere informatie

Vraag dit verlof online aan. focus op. het tijdskrediet in de privésector

Vraag dit verlof online aan. focus op. het tijdskrediet in de privésector 0 Vraag dit verlof online aan focus op het tijdskrediet in de privésector Dankzij het tijdskrediet, de gewone loopbaanonderbreking voor de werknemers van de privésector, kunt u meer tijd vrijmaken voor

Nadere informatie

Wijziging van de reglementering van het tijdskrediet

Wijziging van de reglementering van het tijdskrediet Directie reglementering Tijdskrediet en Loopbaanonderbreking Communicatie Datum 29.12.2014 Wijziging van de reglementering van het tijdskrediet In toepassing van het federaal regeerakkoord van 09.10.2014

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Vraag dit verlof online aan. FOCUS op. loopbaanonderbreking in een openbare dienst

Vraag dit verlof online aan. FOCUS op. loopbaanonderbreking in een openbare dienst 0 Vraag dit verlof online aan FOCUS op loopbaanonderbreking in een openbare dienst Dankzij een gewone loopbaanonderbreking in de openbare diensten, kunt u meer tijd vrijmaken voor uzelf of voor uw naasten.

Nadere informatie

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007

Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten. Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Psychosociale aspecten bij longkankerpatiënten Christine De Coninck Palliatief Support Team UZ Gent 1 december 2007 Overzicht Inleiding Prevalentie psychosociale problemen Specifieke aspecten bij longkanker

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Vraag dit verlof online aan. FOCUS op. loopbaanonderbreking in het kader van ouderschapsverlof

Vraag dit verlof online aan. FOCUS op. loopbaanonderbreking in het kader van ouderschapsverlof Vraag dit verlof online aan FOCUS op loopbaanonderbreking in het kader van ouderschapsverlof Dankzij een loopbaanonderbreking in het kader van ouderschapsverlof kunt u meer tijd doorbrengen met uw jonge

Nadere informatie

Inhoudstafel. Inleiding 1. Deel I Tijdskrediet

Inhoudstafel. Inleiding 1. Deel I Tijdskrediet Inleiding 1 Deel I Tijdskrediet Hoofdstuk I Toepassingsgebied 5 Hoofdstuk II Soorten tijdskrediet 7 Hoofdstuk III Tijdskrediet zonder motief 9 1. Soorten tijdskrediet zonder motief? 9 2. Voorwaarden 10

Nadere informatie

Aanmoedigingspremies Tijdskrediet

Aanmoedigingspremies Tijdskrediet Aanmoedigingspremies Tijdskrediet Zoals reeds eerder werd aangekondigd wil de Vlaamse Gemeenschap het stelsel van de aanmoedigingspremies in de privé-sector hervormen. Het besluit van 14 december 2001

Nadere informatie

Vlaamse aanmoedigingspremie voor loopbaanonderbreking voor personeelsleden van de Vlaamse openbare sector en het Nederlandstalig onderwijs

Vlaamse aanmoedigingspremie voor loopbaanonderbreking voor personeelsleden van de Vlaamse openbare sector en het Nederlandstalig onderwijs Vlaamse aanmoedigingspremie voor loopbaanonderbreking voor personeelsleden van de Vlaamse openbare sector en het Nederlandstalig onderwijs 2 Het is vaak niet eenvoudig om een goed evenwicht te vinden tussen

Nadere informatie

Vlaamse aanmoedigingspremie voor loopbaanonderbreking voor personeelsleden van de Vlaamse openbare sector en het Nederlandstalige onderwijs

Vlaamse aanmoedigingspremie voor loopbaanonderbreking voor personeelsleden van de Vlaamse openbare sector en het Nederlandstalige onderwijs Vlaamse aanmoedigingspremie voor loopbaanonderbreking voor personeelsleden van de Vlaamse openbare sector en het Nederlandstalige onderwijs De aanmoedigingspremie wordt toegekend door de Vlaamse overheid.

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

8. Uw werknemer vraagt ouderschapsverlof

8. Uw werknemer vraagt ouderschapsverlof . Uw werknemer vraagt ouderschapsverlof.1. Wat is ouderschapsverlof?.1.1. Omschrijving Ouderschapsverlof is een regeling waarbij uw werknemer zijn of haar arbeidsprestaties tijdelijk kan verminderen (naar

Nadere informatie

Verlofstelsels R E G E L I N G B I N N E N S C H O L E N G E M E E N S C H A P SAEFTINGHE V A N A F J A N U A R I 2 0 1 3

Verlofstelsels R E G E L I N G B I N N E N S C H O L E N G E M E E N S C H A P SAEFTINGHE V A N A F J A N U A R I 2 0 1 3 Welkom Verlofstelsels R E G E L I N G B I N N E N S C H O L E N G E M E E N S C H A P SAEFTINGHE V A N A F J A N U A R I 2 0 1 3 inhoud WAT MAG JE VERWACHTEN Soorten verlofstelsels Aanmoedigingspremie

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie

6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie 6. Palliatieve zorg, vroegtijdige zorgplanning en euthanasie 6.1 Palliatieve zorg Palliatieve zorg is de totaalzorg voor mensen met een levensbedreigende aandoening bij wie geen genezende behandeling meer

Nadere informatie

- 7 - HOOFDSTUK III. INSCHRIJVING

- 7 - HOOFDSTUK III. INSCHRIJVING - 7 - HOOFDSTUK III. INSCHRIJVING Artikel 6 De werkgevers die werknemers in vast dienstverband aanwerven als vaklui, dienen hiervan onverwijld kennis te geven aan de Administratieve Commissie met het oog

Nadere informatie

Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking of tijdskrediet in de privésector

Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking of tijdskrediet in de privésector Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking of tijdskrediet in de privésector Departement Werk & Sociale Economie Aanmoedigingspremies Koning Albert II-laan 35 bus 20, 1030 BRUSSEL

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking in de openbare sector

Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking in de openbare sector Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking in de openbare sector Departement Werk & Sociale Economie Aanmoedigingspremies Koning Albert II-laan 35 20, 1030 BRUSSEL Tel. 1700

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Verlofstelsels R E G E L I N G B I N N E N S C H O L E N G E M E E N S C H A P SAEFTINGHE V A N A F 2 0 1 1

Verlofstelsels R E G E L I N G B I N N E N S C H O L E N G E M E E N S C H A P SAEFTINGHE V A N A F 2 0 1 1 Welkom Verlofstelsels R E G E L I N G B I N N E N S C H O L E N G E M E E N S C H A P SAEFTINGHE V A N A F 2 0 1 1 inhoud WAT MAG JE VERWACHTEN Soorten verlofstelsels Aanmoedigingspremie Procedure in de

Nadere informatie

Psychologische aspecten bij donatie dr. Carine Poppe, MSc, PhD Psycholoog Cognitief-gedragstherapeut Transplantatiecentrum UZG

Psychologische aspecten bij donatie dr. Carine Poppe, MSc, PhD Psycholoog Cognitief-gedragstherapeut Transplantatiecentrum UZG Psychologische aspecten bij donatie dr. Carine Poppe, MSc, PhD Psycholoog Cognitief-gedragstherapeut Transplantatiecentrum UZG 1 Emotioneel beladen thema s Overlijden van dierbare Donatie van iets van

Nadere informatie

Overleg mdt en ouders Timing

Overleg mdt en ouders Timing Mariska Waldukat Sociaal werker Patiëntenbegeleiding Overleg mdt en ouders Timing Wat nu? Aanvraagprocedure Rechten? Indienen van de aanvraag Medisch onderzoek Beslissing 1 Contact kinderbijslagfonds Bedienden

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Kinderen op bezoek op de intensive care

Kinderen op bezoek op de intensive care Kinderen op bezoek op de intensive care Handreiking voor ouders mca.nl Inhoudsopgave Hoe vertel ik mijn kind(eren) dat zijn/hun vader, moeder of ander familielid ernstig ziek op de IC ligt? 1 Hoe bereid

Nadere informatie

Nog niet zo lang geleden brachten we de zwangerschapsbrochure uit. Nu is je kleine spruit daar en wil je er natuurlijk zoveel mogelijk bij zijn.

Nog niet zo lang geleden brachten we de zwangerschapsbrochure uit. Nu is je kleine spruit daar en wil je er natuurlijk zoveel mogelijk bij zijn. Nog niet zo lang geleden brachten we de zwangerschapsbrochure uit. Nu is je kleine spruit daar en wil je er natuurlijk zoveel mogelijk bij zijn. Ouderschapsverlof is dan een mogelijkheid. We krijgen hierover

Nadere informatie

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n. Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n. Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Zorgmogelijkheden in de palliatieve zorg 2 Inhoud Inl e i d i n g... 3 Ve r zo r g i n g t h u i s... 4 Ve r zo r g i n g o p een pa l l i at i e v e e e n

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Paritair subcomité voor de haven van Antwerpen, "Nationaal Paritair Comité der Haven van Antwerpen" genaamd

Paritair subcomité voor de haven van Antwerpen, Nationaal Paritair Comité der Haven van Antwerpen genaamd 21/.2Seeela7 A:;Zeje'M:eMnee:M:MgSMM;::.,Waegli:9MMC::M:',:e:Wee:«S'M:W;eaMMM:MMMee:eee:e:ee'eSeMg.M. ::gge.weeej;eim:ge.:;,eeem Paritair subcomité voor de haven van Haven van Antwerpen" genaamd Neerlegging-Dépôt:

Nadere informatie

Palliatieve zorg Rondom het levenseinde

Palliatieve zorg Rondom het levenseinde Palliatieve zorg Rondom het levenseinde Inhoudstafel 1. Wat is palliatieve zorg? 4 2. Palliatieve zorg in Vlaanderen 6 a. Palliatieve Thuiszorg 6 b. Palliatieve vrijwilligers 7 c. Palliatieve zorg in het

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Beter voor elkaar Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Inhoud Inleiding 2 Oncologieverpleegkundigen 3 Stomaverpleegkundigen 4 Geestelijke verzorging

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast?

Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast? Omgaan met een stoma: een versmald levenspad met een ongenode gast? An Lievrouw psycholoog Oncologisch Centrum UZ Gent Stellingen 2 We moeten de patiënt zover krijgen dat hij zijn stoma aanvaardt. Ja Ik

Nadere informatie

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 Palliatieve zorg 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft in 2002 een vernieuwde definitie van palliatieve zorg opgesteld: "Palliatieve zorg bevordert

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder

Rouw en Verdriet bij Ouderen. Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Rouw en Verdriet bij Ouderen Marie-Christine Adriaensen CGG Brussel - Elder Ouder worden: spontane ongewilde onomkeerbare veranderingen Fysieke veranderingen - Gezondheid - Mobiliteit - Fysieke capaciteiten

Nadere informatie

De wet voorziet dat het recht op vakantie afhangt van het aantal dagen. werknemers die tijdens het vorige kalenderjaar hebben gewerkt het

De wet voorziet dat het recht op vakantie afhangt van het aantal dagen. werknemers die tijdens het vorige kalenderjaar hebben gewerkt het Verlof en vakantie De wet voorziet dat het recht op vakantie afhangt van het aantal dagen dat je het vorige jaar hebt gewerkt. Concreet betekent dit dat werknemers die tijdens het vorige kalenderjaar hebben

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Protocol bij scheiding

Protocol bij scheiding Protocol bij scheiding De gevolgen van een scheiding tussen vader en moeder kunnen voor een kind ingrijpend zijn. Dit protocol is een poging de gevolgen zoveel mogelijk in goede banen te leiden. 1. Anders

Nadere informatie

www.weerwerkpremie.be

www.weerwerkpremie.be www.weerwerkpremie.be Handleiding bij het besluit van de Vlaamse Regering van 24 juni 2005 Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap 6/2005 Inhoud Woord vooraf 2 1. Op wie is de maatregel van toepassing? 3

Nadere informatie

VERLIES NAAR WINST. bij rouw op het werk. inleiding door Trudy van Gils tgv 75 jarig jubileum uitvaartvereniging Joure op 8 oktober 2010

VERLIES NAAR WINST. bij rouw op het werk. inleiding door Trudy van Gils tgv 75 jarig jubileum uitvaartvereniging Joure op 8 oktober 2010 VAN WELKOM VAN VERLIES NAAR WINST bij rouw op het werk inleiding door Trudy van Gils tgv 75 jarig jubileum uitvaartvereniging Joure op 8 oktober 2010 Enkele overwegingen Wie een kind baart, kan vier maanden

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding in het Laurentius ziekenhuis Deze brochure is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Wachten en waken

Patiënteninformatie. Wachten en waken Patiënteninformatie Wachten en waken Inhoud Inleiding... 3 Wachten is hard werken... 4 Neem de tijd... 4 Wissel elkaar af... 4 Sfeer... 4 Samen zorgen voor de patiënt... 5 Vertrouwde rituelen... 5 De veranderingen

Nadere informatie

Loopbaanonderbreking in de openbare sector. ACV-Openbare Diensten mei 2014

Loopbaanonderbreking in de openbare sector. ACV-Openbare Diensten mei 2014 Loopbaanonderbreking in de openbare sector ACV-Openbare Diensten mei 2014 Loopbaanonderbreking Veel personeelsleden in de openbare sector hebben mogelijkheden om hun loopbaan tijdelijk te onderbreken of

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Recht op tijdskrediet

Hoofdstuk 2. Recht op tijdskrediet Collectieve arbeidsovereenkomst van 27 juni 2013 ter uitvoering van CAO nr. 103 van 27 juni 2012 tot invoering van een stelsel van tijdskrediet, loopbaanvermindering en landingsbanen, en inzake het stelsel

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

Tijdig spreken over het levenseinde

Tijdig spreken over het levenseinde Tijdig spreken over het levenseinde foto (c) Ben Biondina voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl Cliëntenbrochure van Goedleven foto (c) Jan Kooren voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl 1.

Nadere informatie

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ:

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: NESTEN KRIJGEN DEUKEN OUDERLIJKE STRESS: WEINIG TIJD OM TE COMMUNICEREN. WE GROEIEN UIT ELKAAR EMOTIONELE STRESS: VEEL VERLIESERVARINGEN Even reflecteren naar eigen handelen. Heb

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Infoblad - werknemers Hebt u recht op de werkhervattingstoeslag?

Infoblad - werknemers Hebt u recht op de werkhervattingstoeslag? Infoblad - werknemers Hebt u recht op de werkhervattingstoeslag? Belangrijke melding over de zesde staatshervorming De informatie in dit infoblad heeft betrekking op bevoegdheden die door de zesde staatshervorming

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Rouw na een niet-natuurlijke dood

Rouw na een niet-natuurlijke dood Rouw na een niet-natuurlijke dood Yarden Symposium Afscheid na een niet-natuurlijke dood Donderdag 14 november 2013 Prof. dr. Paul Boelen Universiteit Utrecht Wat is rouw? Inhoud Wat is niet-natuurlijke

Nadere informatie

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis De grote impact van het kleine gebaar Liselotte Van Ooteghem Mia Vervaeck Studiedag Kronkels - 27 november 2014 Wie we zijn en waarom we hier staan Inleiding

Nadere informatie

Ont - moeten. www.psysense.be

Ont - moeten. www.psysense.be Ont - moeten www.psysense.be Definitie van relatie Een relatie is iets waarbij je geeft en neemt, je streeft naar een win/win situatie. Je toont een relatie in een gebaar. De gebaren zijn vaak oprechter

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Psychosociale begeleiding in het Centrum Inleiding Als u te horen krijgt dat u kanker heeft of een hematologische ziekte, kan er veel veranderen in uw leven en dat van uw naasten. Niet alleen lichamelijk,

Nadere informatie

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk Een kind helpen na een misdrijf of verkeersongeluk Slachtofferhulp H E L P T na een misdrijf of een verkeersongeluk 0900-0101 (lokaal tarief) Een misdrijf of een verkeersongeluk kan een diepe indruk bij

Nadere informatie

Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis

Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis Informatie voor patiënten F0122-6011 augustus 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

10 ZAKEN DIE JE MOET WETEN VOOR JE IN HET

10 ZAKEN DIE JE MOET WETEN VOOR JE IN HET WERKEN MET EEN ZIEKTE- EN INVALIDITEITSUITKERING TOEGELATEN ARBEID 10 ZAKEN DIE JE MOET WETEN VOOR JE IN HET SYSTEEM STAPT WERKEN MET EEN ZIEKTE- EN INVALIDITEITSUITKERING TOEGELATEN ARBEID Vorig jaar

Nadere informatie

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl n Echtscheiding en kinderen Kinderen zien het gezin waarin zij zijn grootgebracht vaak als een eenheid die er altijd was

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Ieder zijn waarheid. Dirk Hendrickx. oncologie (digestieve) palliatief support team. Coda Hospice Wuustwezel

Ieder zijn waarheid. Dirk Hendrickx. oncologie (digestieve) palliatief support team. Coda Hospice Wuustwezel Ieder zijn waarheid Dirk Hendrickx psycholoog AZ Klina Brasschaat oncologie (digestieve) palliatief support team Coda Hospice Wuustwezel Uitgangspunt: omgang met sterfelijkheid (Yalom, 2008) Er zijn mensen

Nadere informatie

Visie : Palliatieve zorgen

Visie : Palliatieve zorgen Indien op een gegeven ogenblik een curatieve therapie geen hulp meer brengt en de mens zich geconfronteerd ziet met het onvermijdelijke, wordt hij bevangen door angst en pijn. Het is moeilijk om dragen,

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking in de openbare sector

Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking in de openbare sector Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking in de openbare sector Vlaams Subsidieagentschap voor Werk en Sociale Economie Dienst Aanmoedigingspremies Koning Albert II-laan 35

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014

Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker. Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Helen Dowling Instituut psychologische zorg bij kanker Landelijke Contactdag Nier- en blaaskanker Amersfoort 5 april 2014 Inhoud Rondleiding Over het HDI (missie, visie en aanbod) Kanker: feiten en cijfers

Nadere informatie

Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking of tijdskrediet in de social-profitsector

Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking of tijdskrediet in de social-profitsector Aanvraag van een Vlaamse aanmoedigingspremie bij loopbaanonderbreking of tijdskrediet in de social-profitsector Departement Werk & Sociale Economie Aanmoedigingspremies Koning Albert II-laan 35 20, 1030

Nadere informatie