Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg"

Transcriptie

1 Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September 2009 Advies/instemming Managementteam Centrale verwantenraad Centrale cliëntenraad Ondernemingsraad Voorgenomen besluit Bestuurder Accordering Raad van Toezicht Vaststelling Bestuurder Informatie en Communicatie

2 INHOUD Inleiding Wat is palliatieve zorg en palliatief terminale zorg Visie Palliatieve zorgproces Aandachtspunten voor het palliatieve proces blz.3 blz.4 blz.5 blz.5 blz.7 2

3 Inleiding Vroeger was dood een normaal verschijnsel in het dagelijkse leven. Er was ruimte voor het beleven van de dood en het uiten van verdriet. Het hoorde bij het leven. Tegenwoordig worden mensen door de verbeterde omstandigheden en medische zorg steeds ouder, met als gevolg dat je veel later in je leven direct met het sterven van familieleden of vrienden wordt geconfronteerd. Dit heeft ertoe geleid dat de dood en het hele rouwproces langzaam vervreemd zijn geraakt van het dagelijkse leven. De laatste tijd is de taboesfeer rondom dood en rouw aan het afbrokkelen en is er een verandering in het denken aan het ontstaan. Sterven en rouwen zijn meer met het leven verbonden en mensen zijn er openlijk mee bezig. Er wordt vaker gesproken over eigen overlijden of over het overlijden van dierbaren en men wil op een goede manier afscheid nemen. De wensen en behoefte van mensen zijn uitgangspunten van zorg Vroeger zagen we, in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking, dat ziekte en dood bewust (en met goede bedoeling!) werden weggehouden uit hun leven. De achterliggende gedachten hierbij was dat zij dat toch niet begrijpen of dat zij niet met verdriet geconfronteerd moeten worden". Gelukkig zien we nu in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking de benadering van dood en rouw ook veranderen. Steeds meer mensen met een verstandelijke beperking hebben behoefte aan palliatieve zorg en de vraag naar palliatieve zorg zal de komende jaren naar verwachting alleen maar toenemen. De toegenomen levensverwachting en vergrijzing van mensen met een verstandelijke beperking leiden tot een toename van ouderdomskwalen. Uit onderzoek is gebleken dat het ziektebeeld en de levensverwachting van mensen met een verstandelijke beperking inmiddels bijna gelijk zijn aan die van mensen zonder beperking. Wanneer we vinden dat mensen met een verstandelijke beperking recht hebben op dezelfde zorg aan het levenseinde als ieder ander, dan dient palliatieve zorg te beginnen bij het centraal stellen van de betrokkene. Het uitgangspunt moet zijn dat we luisteren naar de eigen stem en het eigen verhaal van mensen met een verstandelijke beperking. Het doel van dit stuk is om meer inzicht te geven in palliatieve zorg, handvatten te bieden voor de zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking bij een terminaal verlopende ziekte. 3

4 Wat is palliatieve zorg en palliatief terminale zorg? De WHO geeft de volgende definitie (2002) van palliatieve zorg: Palliatieve zorg is een behandeling die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten, die te maken hebben met de gevolgen van een levensbedreigende aandoening, door het voorkomen en het verlichten van lijden door middel van vroegtijdige signalering en zorgvuldige beoordeling en behandeling van pijn en andere symptomen of problemen van fysieke, psychische, sociale en spirituele aard. Palliatief terminale zorg is de fase dat het overlijden op zeer korte termijn in zicht komt. Bij palliatieve zorg worden de volgende uitgangspunten gehanteerd: De cliënt centraal: De cliënt moet zo zelfstandig mogelijk kunnen blijven leven zoals dat bij hem past en hij moet zoveel mogelijk zelf kunnen beslissen over de behandeling en de zorg. Welzijn cliënt: Doel van de palliatieve zorg is dat hij zich zo goed mogelijk voelt in alle opzichten, niet alleen lichamelijke maar ook psychosociale aspecten krijgen aandacht. Aandacht voor familie en naasten: Ook familie en naasten moeten aandacht en steun krijgen van de zorgverleners, zowel tijdens het ziekbed als bij het overlijden. Vooruitdenken: Het is belangrijk om de voorzienbare problemen direct aan te kunnen pakken. Samenwerking: Samenwerken met andere hulpverleners en adviezen vragen aan deskundigen als dat nodig is. De betekenis van deze uitgangspunten voor mensen met een verstandelijke beperking is dat ook zij zoveel mogelijk in staat gesteld moeten worden om hun eigen leven te blijven leven en om hun eigen beslissingen te nemen. Hun eigen leven blijven leven kan betekenen dat ze in hun eigen omgeving willen blijven. Palliatieve zorg moet daarom ook in de thuisomgeving van mensen met een verstandelijke beperking gegeven worden. Het is ook belangrijk om mensen met een verstandelijke beperking zoveel mogelijk bij beslissingen over hun behandeling en zorg te betrekken. Ook zij hebben recht om te weten waar ze aan toe zijn als het gaat om hun gezondheid en levensverwachting. 4

5 Visie We vinden dat mensen met een verstandelijke beperking het recht hebben op dezelfde zorg aan het levenseinde als ieder ander. Om die reden is het heel belangrijk om ook te zorgen dat de palliatieve zorg een onderdeel wordt van de zorg. In de palliatieve zorg wordt de cliënt centraal gesteld en moet de cliënt in staat gesteld worden om zijn eigen beslissingen te nemen en zijn eigen keuzes te maken over zijn eigen levenseinde. De cliënt moet de gelegenheid hebben om op zijn eigen kamer te kunnen sterven. De zorg die nodig is moet gegeven kunnen worden door eigen personeel, familie, vrijwilligers en andere hulpverleners. Uitgangspunt in de palliatieve zorg is dat er zoveel mogelijk tegemoet wordt gekomen aan de wensen en behoefte van de cliënt. Palliatieve zorg wil leven toevoegen aan de dagen in plaats van dagen aan het leven. We hebben soms te maken met beperkingen die het lastig maken dit uitgangspunt ook daadwerkelijk te handhaven zoals: Het moeilijk kunnen aangeven van de lichamelijke klachten, waardoor symptomen van ziekte niet goed kunnen worden herkend. Gebrek aan inzicht in het ziektebeeld en de behandelingen en daar de gevolgen niet goed van kunnen overzien. Op een ander ontwikkelingsniveau begrijpen/ervaren van de eigen sterfelijkheid Soms beperkte wilsbekwaamheid waardoor meebeslissen over zorg en behandeling moeilijk is. Het is dus belangrijk om te kijken en te ontdekken hoe we de zorg aan mensen met een verstandelijke beperking ook in deze fase van het leven zo goed mogelijk kunnen begeleiden. Palliatieve zorgproces Voorafgaand aan het feit dat een cliënt ziek kan worden of dood kan gaan is het goed om met de cliënt het begrip dood en doodgaan te bespreken en concreet maken. Dit kan bij overlijden van familie of anderen. Bespreek met cliënt wat de wensen zijn bij ziek zijn en doodgaan. Maak samen met hem een wensenboek en leg vast in het zorgplan dat dit besproken is. Op het moment dat een cliënt een ongunstige diagnose hoort en daarbij wordt vastgesteld dat er geen behandeling meer mogelijk is, betekent het voor de cliënt dat hij dood gaat. Als de cliënt te horen krijgt dat hij dood gaat zal dat zijn leven veranderen. Hij zal evenwicht moeten vinden, hoe nu verder, het kunnen uiten van problemen, zorgen, wensen en behoeften. Het kunnen inbrengen van wat hij zelf wil en kan doen. Hoe hij zijn familie of vrienden bij de zorg betrokken zou willen hebben is belangrijk en stelt de cliënt centraal. Wat betekent dat voor zijn zorgbehoefte: Op fysiek gebied. Psychosociaal gebied. Wat voor zorgaanbod is er nodig: Is er aanvullende zorg nodig. Hoe wordt de cliënt betrokken bij het medisch beleid. Hoe wordt zijn wilsbekwaamheid door de arts beoordeeld. 5

6 De ziekte schrijdt voort. Bestaande symptomen die onder controle waren worden erger, er ontstaan nieuwe klachten op fysiek of psychosociaal niveau. Het wordt steeds complexer. Er moet voortdurend gekeken worden of de zorg tussentijds moet worden bijgesteld, kunnen we het lijden verlichten, is er al sprake van sterven. De overgang naar de stervensfase wordt gemarkeerd door de vaststelling dat iemand stervende is. Er wordt vastgesteld dat iemand stervende is middels een aantal ijkpunten door meerdere betrokken disciplines. Vastgesteld wordt dat iemand stervende is op grond van twee of meer van de volgende verschijnselen zoals: De cliënt komt niet meer uit bed. De cliënt is slechts in staat slokjes te drinken. De cliënt is sub comateus. De cliënt is niet langer in staat medicijnen, met name tabletten, in te nemen. Wat betekent dit voor de zorgbehoefte: Is er pijn. Kan dit allemaal nog wel thuis. Is er extra inzet van mensen nodig. Na het overlijden van de cliënt wordt de nazorgfase ingegaan. In deze fase wordt zoveel mogelijk ingespeeld op de wensen van familie en naasten. Heeft men behoefte aan nazorg, is alles naar wens verlopen van alle betrokkenen. Aandachtspunten voor het palliatieve proces Zoals hierboven beschreven is de palliatieve zorg in een aantal fases te verdelen. Hieronder staan wat praktische zaken waar in alle fases aan gedacht moet worden. Na het stellen van de diagnose Plan een gesprek met de cliënt en de mensen die de cliënt erbij wil hebben en de behandelende arts. Het gesprek zal gaan over de diagnose en de gevolgen. Wat is de diagnose? Wat is de mogelijkheid tot behandelen? Wat zijn de mogelijke complicaties en de te verwachten symptomen? Wat zijn de verwachtingen hoe de zorg zal zijn? Moeten er andere disciplines ingeschakeld worden? Wat is de status van de cliënt, is hij wilsbekwaam? Hoe betrekt de arts de betrokkenen bij besluiten over behandeling en beslissing rondom levenseinde? Begrijpt de cliënt waar het allemaal omgaat. Als de cliënt het niet begrijpt, maak gebruik van hulpmiddelen zoals: Pictogrammen. Verdriet en rouwkoffer. Boek: de begrafenis van Jeroen s vader, de crematie van Jeroen s oma. 6

7 Maak gebruik van het wensenboek. Als dit wensenboek er nog niet is ga het invullen met de cliënt. Maak afspraken met de familie hoe zij betrokken kunnen en willen worden bij de zorg. Maak afspraken rondom informeren medecliënten, werk, dagbesteding of andere contacten. Is er genoeg kennis aanwezig bij de begeleiding om dit proces goed te kunnen volgen? Maak het bespreekbaar in een teamoverleg. Zorg voor eventuele bijscholing. Regel dat de cliënt in zijn eigen omgeving (als hij dat wil) kan sterven. Zorg dat het zorgplan actueel wordt; voornamelijk de afspraken rondom de zorg vastleggen. Fysieke klachten verergeren of conditie van de cliënt gaat achteruit. Plan een overleg met alle betrokkenen. Hoe om te gaan met de verwachten klachten en zorgbehoeften in de terminale fase. Bespreek eventueel de te verwachten problemen die zich voor kunnen doen. Kijk of er een (her)indicatie nodig is. Regel bruikleen van noodzakelijke hulpmiddelen. Voer een gesprek met de cliënt over de veranderingen en de eventuele aanpassingen levenswijze en activiteiten. Besteed aandacht aan de wensen die de cliënt nog heeft. Klopt het wensenboek nog en bespreek dit ook met de familie en ander betrokkenen. Zijn er nog dingen die de cliënt wil doen nu het nog kan. Zorg dat het zorgplan actueel is, in het bijzonder de afspraken rondom de zorg vastleggen. Denk aan de medebewoners dat zij ook informatie krijgen en goed begeleid worden in deze fase. Terminale fase Organiseer een overleg met alle betrokkenen. Maak een planning van acute inzetmogelijkheden, aanwezigheid en waken. Afspraken maken met familie, vrienden en medecliënten over hun rol in het zorgproces. Is inzet van vrijwilligers palliatief terminale zorg nodig? Welke maatregelen ter symptoombestrijding en/of beslissingen rondom het levenseinde zijn te verwachten. Als er toch voor een overplaatsing gekozen wordt regel dit op tijd. Zorg dat de cliënt wat te doen heeft overdag en zorg voor afleiding. Maak afspraken over verwenzorg, wensen over eten, eventuele massage. Maak een goede observatielijst van veranderingen in het gedrag van de cliënt die kunnen wijzen op pijn of ander onwelbevinden. Is er begeleiding nodig van iemand voor vragen over dood, geloof. Evalueer regelmatig de ervaren belasting voor de zorg en stel indien nodig deze bij. Aandacht voor overbelasting familie en mantelzorgers. Aandacht voor medebewoners. Hen voorbereiden op het afscheid nemen en overlijden (bijvoorbeeld met hulp van informatie uit de verdriet en rouwkoffer, het boek: de begrafenis van Jeroen s vader of de crematie van Jeroen s oma.) 7

8 Rondom overlijden en uitvaart Als er gewaakt moet worden, neem daar dan de coördinatie van zodat het goed geregeld is. Zorg dat de procedures bij overlijden bekend zijn bij alle betrokkenen. Denk aan het afscheid nemen van medebewoners en andere. Als de cliënt overleden is zorg dan dat de mensen, die genoemd zijn in Het Wensenboek, op de hoogte gesteld worden. Zorg voor de laatste verzorging conform de wensen van de cliënt. Kom de gemaakte afspraken rondom de uitvaart na zoals ze beschreven staan in Het Wensenboek van de cliënt. Na de uitvaart Evalueer hoe het proces verlopen is met alle betrokkenen. Aandacht hebben voor en regelen van de rouwbegeleiding van medebewoners. 8

De Zorgmodule Palliatieve Zorg

De Zorgmodule Palliatieve Zorg De Zorgmodule Palliatieve Zorg - wat betekent dit voor de professional en zijn werkveld?- 2e regionale symposium palliatieve zorg s Hertogenbosch, 2 oktober 2014 Drs. Jaap R.G. Gootjes Alg. directeur /

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis De grote impact van het kleine gebaar Liselotte Van Ooteghem Mia Vervaeck Studiedag Kronkels - 27 november 2014 Wie we zijn en waarom we hier staan Inleiding

Nadere informatie

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 Jacqueline van Meurs: geestelijk verzorger/consulent spirituele zorg Gerda Bronkhorst: oncologieverpleegkundige/verpleegkundig consulent palliatieve

Nadere informatie

Zorgmodule Palliatieve Zorg 1.0. Welkom bij: De Zorgmodule Palliatieve Zorg en de Palliative Performance Scale. Inhoud. Definitie Palliatieve Zorg

Zorgmodule Palliatieve Zorg 1.0. Welkom bij: De Zorgmodule Palliatieve Zorg en de Palliative Performance Scale. Inhoud. Definitie Palliatieve Zorg Zorgmodule Palliatieve Zorg 1.0 Welkom bij: De Zorgmodule Palliatieve Zorg en de Palliative Performance Scale Symposium V&VN Verpleegkundigen Maatschappij & Gezondheid Els M. L. Verschuur namens V&VN Palliatieve

Nadere informatie

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen Casus : terechte vragen!! Psychiatrie vandaag Vooruitgangsdenken Toename van diagnostische

Nadere informatie

In gesprek over een waardige laatste levensfase. Het beste uit jezelf

In gesprek over een waardige laatste levensfase. Het beste uit jezelf In gesprek over een waardige laatste levensfase Het beste uit jezelf We denken wel eens dat je pas met cliënten over dood en sterven moet praten als het zover is. Dit is niet juist. Inmiddels weten we

Nadere informatie

Kader voor de uitwerking van het zorgprogramma palliatieve zorg Stadsgewest Breda

Kader voor de uitwerking van het zorgprogramma palliatieve zorg Stadsgewest Breda Kader voor de uitwerking van het zorgprogramma palliatieve zorg Stadsgewest Breda Netwerk Palliatieve Zorg Stadsgewest Breda Breda, december 2007 Werkgroep Afdelingshoofd Oncologie Amphia Ziekenhuis: Mw.

Nadere informatie

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen?

Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Kunnen wij ook het laatste stuk van ons levenspad in eigen regie afleggen? Maaike Veldhuizen Arts palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis, palliatief consulent en SCEN arts Ingrid van Asseldonk, verpleegkundige

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

Palliatieve zorgen. Studentenbrochure

Palliatieve zorgen. Studentenbrochure Palliatieve zorgen Studentenbrochure 01. Inleiding Binnenkort loop je stage op de palliatieve eenheid en het palliatief support team (PST). Deze brochure is een voorbereiding op jouw stage. De bedoeling

Nadere informatie

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 Palliatieve zorg 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft in 2002 een vernieuwde definitie van palliatieve zorg opgesteld: "Palliatieve zorg bevordert

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Zicht op goede voorbeelden palliatieve zorg. Jetty Zuidema, senior adviseur palliatieve zorg Kennismarkt, 8 oktober 2015, Nijverdal

Zicht op goede voorbeelden palliatieve zorg. Jetty Zuidema, senior adviseur palliatieve zorg Kennismarkt, 8 oktober 2015, Nijverdal Zicht op goede voorbeelden palliatieve zorg Jetty Zuidema, senior adviseur palliatieve zorg Kennismarkt, 8 oktober 2015, Nijverdal Programma Palliatieve zorg ontwikkelingen Uitdagingen pz binnen VG-sector

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

HET WENSENBOEK. Wensen die ik heb als ik erg ziek ben en niet meer beter wordt!

HET WENSENBOEK. Wensen die ik heb als ik erg ziek ben en niet meer beter wordt! HET WENSENBOEK Wensen die ik heb als ik erg ziek ben en niet meer beter wordt! Beleidsnotitie Wensenboek Auteur(s) A.Trienekens Datum September 2009 Advies/instemming Managementteam 22 september 2009 Centrale

Nadere informatie

Palliatieve zorg. Onderdeel: Palliatieve verpleegkunde. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve zorg. Onderdeel: Palliatieve verpleegkunde. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve zorg Onderdeel: Palliatieve verpleegkunde Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Verpleegkundige diagnoses Blz 3 Beoogde resultaten Blz 3 Interventies

Nadere informatie

Signalering in de palliatieve fase

Signalering in de palliatieve fase 17 maart 2015 Signalering in de palliatieve fase Denk- en werkmethode voor verzorgenden Karin Willemse Gespecialiseerd wijkverpleegkundige Oncologie & Palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg NHN en

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het ZGT

Palliatieve zorg in het ZGT 30 oktober 2014 Mw. Dr. I.M. Oving Internist-Oncoloog Palliatieve zorg in het ZGT Op het juiste moment en de juiste plaats Namens het palliatief consult team Palliatieve zorg, op het juiste moment en de

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis

Palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis Palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis LOOV, 4 november 2014 Ingrid van Asseldonk Verpleegkundig specialist palliatieve zorg Programmaleider palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg IKNL Elkerliek

Nadere informatie

Normen in het Netwerk

Normen in het Netwerk Normen in het Netwerk 1. Inleiding Het Netwerk Palliatieve Zorg de Liemers kent als doelstelling de kwaliteit, de inhoud en de organisatie van de palliatieve zorg in de regio te verbeteren. Door de netwerkpartners

Nadere informatie

Tijdig spreken over het levenseinde

Tijdig spreken over het levenseinde Tijdig spreken over het levenseinde foto (c) Ben Biondina voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl Cliëntenbrochure van Goedleven foto (c) Jan Kooren voor DNA-beeldbank op www.laatzeelandzien.nl 1.

Nadere informatie

Visie : Palliatieve zorgen

Visie : Palliatieve zorgen Indien op een gegeven ogenblik een curatieve therapie geen hulp meer brengt en de mens zich geconfronteerd ziet met het onvermijdelijke, wordt hij bevangen door angst en pijn. Het is moeilijk om dragen,

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Grenzeloos einde: zorg tegen beter weten in of geplande zorg?

Grenzeloos einde: zorg tegen beter weten in of geplande zorg? Grenzeloos einde: zorg tegen beter weten in of geplande zorg? Prof.dr.K.C.P.Vissers, MD, PhD, FIPP Kenniscentrum Palliatieve Zorg UMC St Radboud Nijmegen Doodgaan behoort tot het zeer weinige dat niet

Nadere informatie

INFORMATIEFOLDER. BASISSCHOLING PALLIATIEVE ZORG Regio Walcheren. Voorbeeld Informatiefolder, versie 2010 IKNL locatie Rotterdam

INFORMATIEFOLDER. BASISSCHOLING PALLIATIEVE ZORG Regio Walcheren. Voorbeeld Informatiefolder, versie 2010 IKNL locatie Rotterdam INFORMATIEFOLDER BASISSCHOLING PALLIATIEVE ZORG Regio Walcheren Inleiding Het netwerk palliatieve zorg Zeeland is opgericht in 2009, met als doel de toegankelijkheid en de kwaliteit van palliatieve zorgverlening

Nadere informatie

WEGWIJZER Palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking

WEGWIJZER Palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking WEGWIJZER Palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking (Beleidsversie Hoe zorg je voor ongeneeslijk zieken met een verstandelijke beperking ) Geactualiseerd door Agora, september 2011,

Nadere informatie

Wat is goede palliatieve zorg? Welke transitie vergt dat in onze regio?

Wat is goede palliatieve zorg? Welke transitie vergt dat in onze regio? Wat is goede palliatieve zorg? Welke transitie vergt dat in onze regio? Symposium Schakels in de palliatieve zorg Herten, 22 mei 2014 Cor Spreeuwenberg, voorzitter ontwikkelgroep van de zorgmodule palliatieve

Nadere informatie

Besluitvorming in de palliatieve fase

Besluitvorming in de palliatieve fase Palliatief redeneren Besluitvorming in de palliatieve fase Expertisecentrum palliatieve zorg UMC Utrecht Saskia Teunissen Hoogleraar hospicezorg UMC Utrecht Foto s Nynke Thien Klinisch redeneren en palliatief

Nadere informatie

De lange weg is vaak te kort.

De lange weg is vaak te kort. www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw De lange weg is vaak te kort. Dr. F. Krekelbergh Geriater Verantwoordelijke arts palliatieve zorgen Levenseinde is belangrijk moment Vroeg of laat Leven : veel verlieservaringen

Nadere informatie

Vier kernvragen in de palliatieve zorg:

Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Palliatieve thuiszorg in het nieuws In deze presentatie: 1. Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken Het PaTz project Een andere focus op palliatieve zorg 2. Het PaTz project in de praktijk

Nadere informatie

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN

SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN WAT VINDT U BELANGRIJK? SAMEN IN GESPREK OVER ETHISCHE VRAAGSTUKKEN LEVEN OP EEN MANIER DIE BIJ U PAST Wat heeft u nodig om te kunnen leven op een manier die bij u past? Om u te leren kennen, gaan we met

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is

Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is Goede zorg, als genezing niet meer mogelijk is Stichting Senioren Belangen Geldrop-Mierlo - 2011 Ten geleide Op 20 januari 2010 organiseerde de Stichting Senioren Belangen Geldrop- Mierlo (SBG-M) een lezing

Nadere informatie

workshop besluitvorming in de palliatieve fase

workshop besluitvorming in de palliatieve fase workshop besluitvorming in de palliatieve fase Alexander de Graeff, internist-oncoloog UMC Utrecht, hospice-arts Demeter Marjolein van Meggelen, oncologieverpleegkundige Aveant Consulenten PalliatieTeam

Nadere informatie

Een adembenemend vooruitzicht:

Een adembenemend vooruitzicht: Palliatieve fase: Een adembenemend vooruitzicht: positief aanwenden van lichamelijke mogelijkheden inhoud Voorstellen Fasering Richtlijn oncologische revalidatie Wat is normaal? Zorg voor de zorgers Een

Nadere informatie

Wanneer genezing niet meer mogelijk is. Palliatieve zorg en consultatie

Wanneer genezing niet meer mogelijk is. Palliatieve zorg en consultatie Wanneer genezing niet meer mogelijk is Palliatieve zorg en consultatie Even voorstellen Stichting Sint Annaklooster is een brede zorginstelling in Eindhoven en Helmond. Met een op maat gesneden aanbod

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Rouw hoort bij het leven, het is een algemeen menselijke taak hiermee om te leren gaan.

Rouw hoort bij het leven, het is een algemeen menselijke taak hiermee om te leren gaan. Over rouw en rouwen Rouw hoort bij het leven, het is een algemeen menselijke taak hiermee om te leren gaan. Emoties zijn belangenbehartigers: signaal dat er iets belangrijks aan de hand is; toegangsweg

Nadere informatie

Pal voor Kinderen. Activiteitenplan Stichting Pal februari Activiteitenplan Pal voor Kinderen

Pal voor Kinderen. Activiteitenplan Stichting Pal februari Activiteitenplan Pal voor Kinderen Pal voor Kinderen Activiteitenplan 2013 2015 Stichting Pal februari 2013 Activiteitenplan Pal voor Kinderen 2013-2015 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING...3 2. VISIE OP PALLIATIEVE ZORG VOOR KINDEREN...3 3. DE

Nadere informatie

Keten Palliatieve Zorg

Keten Palliatieve Zorg Keten Palliatieve Zorg Wat is palliatieve zorg? Palliatieve zorg begint wanneer iemand te horen heeft gekregen dat hij/zij ongeneeslijk ziek is en behandeling niet meer mogelijk is. Dat is een harde boodschap

Nadere informatie

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Driekwart van de Nederlanders brengt de laatste fase van zijn leven door in een verpleeg- of verzorgingshuis, of met ondersteuning van thuiszorg. Verantwoorde zorg

Nadere informatie

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou

Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013. Specialist ouderengeneeskunde/docent. Probeer te verwoorden wat volgens jou Continue Palliatieve sedatie, feiten en fabels 19-09-2013 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde/docent Wat is het? Probeer te verwoorden wat volgens jou palliatieve sedatie is PALLIATIEVE SEDATIE

Nadere informatie

Beste zorgverlener, Ik hoop u en/of uw collega s dan ook in 2012 te mogen begroeten. Met vriendelijke groet, Desiree Helmond, trainen met zorg

Beste zorgverlener, Ik hoop u en/of uw collega s dan ook in 2012 te mogen begroeten. Met vriendelijke groet, Desiree Helmond, trainen met zorg Beste zorgverlener, Hierbij ontvangt u het nieuwe scholingsprogramma 2012 van Trainen met zorg. Bij Trainen met zorg geen scholingen over voorbehouden of risicovolle handelingen. Wel scholingen om het

Nadere informatie

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter

Symposium 14 april 2009. aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Symposium 14 april 2009 aanpassing richtlijnen palliatieve sedatie Karin van Heijst en Trijntje Buiter Palliatieve sedatie Het opzettelijk verlagen van het bewustzijn in de laatste levens of stervensfase.

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking

PATIËNTEN INFORMATIE. Rouwverwerking PATIËNTEN INFORMATIE Rouwverwerking 2 PATIËNTENINFORMATIE Een dierbare is overleden. Dit is een aangrijpende gebeurtenis. In de eerste plaats gaat onze deelneming uit naar u en de overige nabestaanden.

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word

Wat als ik niet meer beter word Wat als ik niet meer beter word moeilijke keuzes & beslissingen rondom levenseinde Manon Boddaert Arts palliatieve geneeskunde Consulent en adviseur IKNL Antoon van Dijck Palliatieve zorg is integrale

Nadere informatie

NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN. Februari 2009. Zorgkantoor DWO/NWN

NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN. Februari 2009. Zorgkantoor DWO/NWN NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN Februari 2009 Zorgkantoor DWO/NWN Inhoudsopgave Voorwoord 2 Hoofdstuk 1: Wat is palliatieve terminale zorg? 3 Hoofdstuk 2: Uitgangspunten palliatieve

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek: samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek: samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek: samen uw zorg tijdig plannen Uw specialist heeft u verteld dat u ongeneeslijk ziek bent. Niet meer kunnen genezen is een bericht met ingrijpende gevolgen en het valt niet mee om hier

Nadere informatie

Ouder worden: nog een beperking voor mensen met beperkingen. Manu Keirse KU Leuven

Ouder worden: nog een beperking voor mensen met beperkingen. Manu Keirse KU Leuven Ouder worden: nog een beperking voor mensen met beperkingen Manu Keirse KU Leuven Een diversiteit van syndromen Beperking is levenslang Compliceert volwaardig deelnemen aan het sociaal leven Niet te wijten

Nadere informatie

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het?

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het? Ultieme huisartsenzorg? Iedere tijd heeft zijn handvatten NHG, 23 Mei 2013 Prof dr Carlo Leget, Universiteit voor Humanistiek www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Hoe noemen we het? Palliatieve zorg is een

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4.

1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4. Versie 2-16 2 1 Onze zorg voor uw laatste levensfase... 4 2 Palliatieve zorg; een mantel... 4 3 Palliatieve zorg afdeling... 5 4 Stervensfase... 5 4.1 Zorgpad Stervensfase... 5 4.2 De cliënt als regisseur...

Nadere informatie

Palliatieve en Terminale Zorg

Palliatieve en Terminale Zorg Palliatieve en Terminale Zorg Palliatieve en Terminale Zorg U hebt in het leven slechts één echte zekerheid: het eindigt ooit. Maar wat als uw afscheid zich van tevoren aankondigt, en u bent aangewezen

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

Robert is een man van 79 jaar, terminaal ziek (prognose max. maand). Hij is nog heel helder. Zijn echtgenote verzorgt hem De palliatief equipe is

Robert is een man van 79 jaar, terminaal ziek (prognose max. maand). Hij is nog heel helder. Zijn echtgenote verzorgt hem De palliatief equipe is Robert is een man van 79 jaar, terminaal ziek (prognose max. maand). Hij is nog heel helder. Zijn echtgenote verzorgt hem De palliatief equipe is ingeschakeld Er kan met Robert niet over het naderende

Nadere informatie

Wensen voor mijn leven in de laatste fase

Wensen voor mijn leven in de laatste fase Wensen voor mijn leven in de laatste fase Inleiding Dit is een notitieboekje waarin u kunt aangeven wat u belangrijk vindt in het leven. Wat zijn uw wensen ten aanzien van uw leven in de laatste fase.

Nadere informatie

Ons Erf. Algemene voorstelling van Ons Erf Palliatieve zorg binnen Ons Erf

Ons Erf. Algemene voorstelling van Ons Erf Palliatieve zorg binnen Ons Erf Ons Erf Algemene voorstelling van Ons Erf Palliatieve zorg binnen Ons Erf 21 maart 2013 ONS ERF 1 Ons Erf missie Dienstverleningscentrum Personen met nood aan permanent toezicht en intensieve ondersteuning

Nadere informatie

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener?

Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Als t leven niet meer zo rooskleurig is Euthanasiewens bij M. Parkinson Rol voor jou als hulpverlener? Parkinsonnet jaarcongres 2013 Y.G. van Ingen, specialist ouderengeneeskunde Leerdoelen Wat is euthanasie

Nadere informatie

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum

Psychosociale begeleiding in het Oncologie Centrum Psychosociale begeleiding in het Centrum Inleiding Als u te horen krijgt dat u kanker heeft of een hematologische ziekte, kan er veel veranderen in uw leven en dat van uw naasten. Niet alleen lichamelijk,

Nadere informatie

Richtlijn palliatieve zorg bij COPD

Richtlijn palliatieve zorg bij COPD Richtlijn palliatieve zorg bij COPD Heleen Nederveen: palliatief verpleegkundige Maasstadziekenhuis Lolkje Roos: palliatief verpleegkundige hospice Cadenza / Laurens Levina Oosterom: longverpleegkundige

Nadere informatie

Thema s voor het Alzheimer Café. Verzameld, kopjes gekozen en geordend door Franklin Roos van Alzheimer Café Zuidelijk Westerkwartier te Leek

Thema s voor het Alzheimer Café. Verzameld, kopjes gekozen en geordend door Franklin Roos van Alzheimer Café Zuidelijk Westerkwartier te Leek Thema s voor het Alzheimer Café Verzameld, kopjes gekozen en geordend door Franklin Roos van Alzheimer Café Zuidelijk Westerkwartier te Leek Medische aspecten Wat is dementie? Medische aspecten Verschillende

Nadere informatie

Complexiteit dus samen werken!!!

Complexiteit dus samen werken!!! Complexiteit dus samen werken!!! Florien van Heest, Huisarts consulent Palliatieve Zorg IKNL PalHAG- huisarts Schoonoord Clary Wijenberg, verpleegkundig specialist Thuiszorg Icare Palliatieve zorg - IKNL

Nadere informatie

Palliatieve zorg bij COPD

Palliatieve zorg bij COPD Palliatieve zorg bij COPD Joke Hes Longverpleegkundige Palliatieve zorg bij COPD 26/06/2014 Joke Hes Inhoud presentatie Welkom Wat is COPD Wanneer is er sprake van palliatieve zorg bij COPD Ziektelast

Nadere informatie

1. Inleiding 1. 2. Wat is palliatieve zorg? 2. 3. Wat maakt palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking bijzonder?

1. Inleiding 1. 2. Wat is palliatieve zorg? 2. 3. Wat maakt palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking bijzonder? Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 2. Wat is palliatieve zorg? 2 3. Wat maakt palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking bijzonder? 3 4. Aandachtspunten voor het palliatief zorgproces 4 5.

Nadere informatie

Nienke Bekkema (NIVEL) Anke J.E. de Veer (NIVEL) Cees M.P.M. Hertogh (EMGO + /VUmc) Anneke L. Francke (NIVEL en EMGO + /VUmc)

Nienke Bekkema (NIVEL) Anke J.E. de Veer (NIVEL) Cees M.P.M. Hertogh (EMGO + /VUmc) Anneke L. Francke (NIVEL en EMGO + /VUmc) Palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Onderzoek naar kenmerkende aspecten vanuit de perspectieven van nabestaanden, zorgverleners en leidinggevenden Nienke Bekkema (NIVEL) Anke

Nadere informatie

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Auteurs: Kathleen Leemans, Joachim Cohen Contact: kleemans@vub.ac.be 02/477.47.64 De indicatorenset is ontwikkeld

Nadere informatie

Competentieprofiel kinderverpleegkundige - gericht op palliatieve zorg voor kinderen -

Competentieprofiel kinderverpleegkundige - gericht op palliatieve zorg voor kinderen - Competentieprofiel kinderverpleegkundige - gericht op palliatieve zorg voor kinderen - Inleiding Dit competentieprofiel is opgesteld naar aanleiding van het project Bouwen aan deskundigheid en kwaliteit

Nadere informatie

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG door Nelly Troost GEGEVENS UIT DE CASUS Systeem dhr. Jansen 74 jaar MW. JANSEN 75 jaar Medisch/Zorgverlening

Nadere informatie

Nieuwsflits juni 2014

Nieuwsflits juni 2014 Nieuwsflits juni 2014 Spirituele zorg, hoe kaart je dat aan? Hoewel patiënten aangeven dat ze het erg belangrijk vinden brengen huisartsen spirituele, existentiële, issues weinig in discussie. Dat blijkt

Nadere informatie

ALS GENEZING NIET MEER MOGELIJK IS Zorggids voor de laatste levensfase

ALS GENEZING NIET MEER MOGELIJK IS Zorggids voor de laatste levensfase ALS GENEZING NIET MEER MOGELIJK IS Zorggids voor de laatste levensfase In deze zorggids vindt u informatie over het zorgaanbod voor de laatste levensfase in de regio Noord Limburg Wanneer de arts u vertelt

Nadere informatie

Vrijwillige hulp Maatjes Ontmoeten Mantelzorg

Vrijwillige hulp Maatjes Ontmoeten Mantelzorg Met elkaar, voor elkaar! Vrijwillige hulp Vrijwilligers zijn mannen en vrouwen die om een ander denken. Zij voelen zich betrokken bij hun medemens. Vrijwilligerswerk is voor hen een keuze. Ze zijn blij

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg

Hoe we met sterven omgaan. GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan GVO groepering van voorzieningen voor ouderenzorg Hoe we met sterven omgaan Allemaal denken we wel eens aan de dood. Door media of door wat er rondom ons gebeurt, worden we wel

Nadere informatie

Palliatieve zorg voor kinderen

Palliatieve zorg voor kinderen Palliatieve zorg voor kinderen Recht op leven geeft recht op zorg Amsterdam, 24-4-2014 Eduard Verhagen Beatrix Kinderziekenhuis / Universitair Medisch Centrum Groningen a.a.e.verhagen@umcg.nl Een jongen

Nadere informatie

Onder palliatieve zorg wordt verstaan: de zorg voor een cliënt met een levensbedreigende ziekte die niet of niet meer kan genezen.

Onder palliatieve zorg wordt verstaan: de zorg voor een cliënt met een levensbedreigende ziekte die niet of niet meer kan genezen. De Hazelaar Hospice De Hazelaar is een afdeling voor terminaal zieke mensen. In een huiselijke sfeer wordt de cliënt ondersteund om de laatste levensfase op een goede manier door te brengen. Hospice De

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase

Zorgpad Stervensfase Zorgpad Stervensfase de laatste stand van zaken Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Belang markering stervensfase Zorgpad Stervensfase Nieuwe

Nadere informatie

wil ik het wensen rond overlijden

wil ik het wensen rond overlijden ZO wil ik het wensen rond overlijden Als jij mij vertelt wat je wilt, Zet ik de wereld even stil Om jouw leven gedag te zeggen En jou in ons hart neer te leggen. Wilma van Grieken, teamleider De Vaart(2012)

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

Inleiding. Wat is euthanasie? Euthanasie bespreekbaar

Inleiding. Wat is euthanasie? Euthanasie bespreekbaar Euthanasie Inleiding Euthanasie, ofwel een verzoek om het leven te beëindigen is misschien wel de meest ingrijpende keuze die mensen kunnen maken. U heeft aangegeven dat u met de afweging tot een dergelijke

Nadere informatie

Kwaliteitscriteria voor palliatieve (netwerk)zorg vanuit patiënten/cliëntenperspectief

Kwaliteitscriteria voor palliatieve (netwerk)zorg vanuit patiënten/cliëntenperspectief Bijlage I Stichting Cliënt en Kwaliteit Kwaliteitscriteria voor palliatieve (netwerk)zorg vanuit patiënten/cliëntenperspectief December 2001 Postbus 700, 3500 AS Utrecht Churchilllaan 11 Tel (030 284 3

Nadere informatie

COPD en Palliatieve Zorg

COPD en Palliatieve Zorg Een logisch sluitstuk van de keten Lucyl Verhoeven Longverpleegkundige Nurse Practitioner i.o. Thebe Mick Raeven Medisch coördinator Palliatief Netwerk Midden-Brabant COPD is dodelijk Bij mensen met COPD

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Multiculturele aspecten van palliatieve zorg

Multiculturele aspecten van palliatieve zorg Multiculturele aspecten van palliatieve zorg Casuïstiek bespreking palliatieve zorg Buitenveld 18-11-2014 Marina van Gaans Verpleegkundig specialist longziekten/ palliatieve zorg Immigratie Nederland Nederland

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 5: Exploreren, verkennen en integreren van de existentiële dimensies

Bijzonder procesdoel 5: Exploreren, verkennen en integreren van de existentiële dimensies Bijzonder procesdoel 5: Exploreren, verkennen en integreren van de existentiële dimensies Eerste leerjaar B 5.1. Herkennen en verkennen van (grens)ervaringen Wat het betekent voor mij - verdriet - pijn

Nadere informatie

Signaleren, monitoren en screenen. Everlien de Graaf. Palliatieve zorg

Signaleren, monitoren en screenen. Everlien de Graaf. Palliatieve zorg Signaleren, monitoren en screenen Werk in uitvoering Everlien de Graaf Verpleegkundige, verplegingswetenschapper, Promovenda Hospicezorg & Symptomen en klachten van patiënten Expertise centrum Palliatieve

Nadere informatie

Wachten en waken in het ziekenhuis

Wachten en waken in het ziekenhuis U bent in het gekomen uit ernstige zorg voor iemand uit uw familie- of vriendenkring. Het kan zijn, dat dit een plotselinge confrontatie is met de kwetsbaarheid van het menselijke bestaan. Het kan zijn,

Nadere informatie

ZINGEVING VAN WERK. Palliatieve patiënten met Kanker en de Bedrijfsarts

ZINGEVING VAN WERK. Palliatieve patiënten met Kanker en de Bedrijfsarts ZINGEVING VAN WERK Palliatieve patiënten met Kanker en de Bedrijfsarts Tomas Rejda, Klinisch Arbeidsgeneeskundige Oncologie Afdeling Veiligheid, Gezondheid en Milieu LUMC EN UNIVERSITEIT LEIDEN ZINGEVING

Nadere informatie

Project Transmurale Palliatieve Zorg & Schokbrekers in de communicatie. Minisymposium SKB 19 december 2013

Project Transmurale Palliatieve Zorg & Schokbrekers in de communicatie. Minisymposium SKB 19 december 2013 Project Transmurale Palliatieve Zorg & Schokbrekers in de communicatie Minisymposium SKB 19 december 2013 Hoeveel patiënten heeft u nu in behandeling (of verzorgje nu op de afdelingof thuis) waarbij het

Nadere informatie

Vragen over het (gaan) gebruiken van het Zorgpad Stervensfase? Raadpleeg de handleiding of neem contact op met:

Vragen over het (gaan) gebruiken van het Zorgpad Stervensfase? Raadpleeg de handleiding of neem contact op met: blad Afdeling: Behandelend arts: Start van het Zorgpad Stervensfase Criteria voor het aanbreken van de stervensfase Het Zorgpad Stervensfase wordt gestart als het betrokken multidisciplinaire behandelteam

Nadere informatie

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Folder 2 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken

Nadere informatie

Gesprekshulp Palliatieve Zorg

Gesprekshulp Palliatieve Zorg Gesprekshulp Palliatieve Zorg Deze vragenlijst voor het gesprek met het Palliatief Advies Team bestaat uit twee delen. Het invullen kost tussen de 5 en 20 minuten. Pagina 1: Lijst met veel voorkomende

Nadere informatie

Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde

Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde Naar een Landelijk Opleidingsplan Huisartsgeneeskunde Thema Palliatieve en Terminale Zorg Colofon Expertgroep Palliatieve en Terminale Zorg Marcel Reinders (voorzitter), huisarts, projectleider toetsing

Nadere informatie

Palliatieve Zorg Informatie voor patiënten en hun naasten

Palliatieve Zorg Informatie voor patiënten en hun naasten Palliatieve Zorg Informatie voor patiënten en hun naasten Patiëntenversie van de zorgmodule Palliatieve Zorg april 2014 Colofon Deze brochure is geschreven door het CBO in opdracht van Coördinatieplatform

Nadere informatie

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Folder 1 Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen met depressieve klachten en

Nadere informatie

Begeleiding tijdens de laatste levensfase bij Het Spectrum

Begeleiding tijdens de laatste levensfase bij Het Spectrum Palliatieve Zorg Begeleiding tijdens de laatste levensfase bij Het Spectrum ZORG MET AANDACHT, AANDACHT MET ZORG! Begeleiding tijdens de laatste levensfase Als u weet dat u niet meer beter kunt worden

Nadere informatie