Epidemiologie en de vraag naar een vijftal BIG-beroepen in het psychische domein

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Epidemiologie en de vraag naar een vijftal BIG-beroepen in het psychische domein"

Transcriptie

1 G32 Epidemiologie en de vraag naar een vijftal BIG-beroepen in het psychische domein Auteurs: Drs. A.(André) J.J. van der Kwartel, Drs. W.(Willem) van der Windt Datum: 15 april 2013

2 Kiwa Carity is hét kennis- en expertisecentrum in het hart van de zorg. Wij willen de Nederlandse zorgsector optimaal informeren, adviseren en ondersteunen en daarmee bijdragen aan een goede sturing en kwaliteit van de zorg. Uitgangspunten zijn: objectiviteit, gedegenheid, betrouwbaarheid en onafhankelijkheid. Kiwa Carity wortelt in de basis en heeft een sterke verbinding met de top van de zorg. Door die unieke sleutelpositie zijn wij bij uitstek in staat om actief bij te dragen aan de ontwikkeling van het landelijke beleid en ontwikkelingen in het veld. Wij ondersteunen onze klanten in hun streven de doeltreffendheid, doelmatigheid, toegankelijkheid en kwaliteit van de zorg te verbeteren. Kiwa Carity, Utrecht, mei Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Kiwa Carity. Publicatie van cijfers en/of tekst uit dit werk als toelichting of ondersteuning bij wetenschappelijke artikelen, boeken of scripties, is toegestaan mits daarbij geen sprake is van commerciële doeleinden en voor zover de bron duidelijk wordt vermeld. Uitgever Kiwa Carity Ptolemaeuslaan 900, 3528 BV Utrecht Postbus 85200, 3508 AE Utrecht Telefoon Fax Indien het werk bedoeld is voor openbare publicaties dan mag dat zonder schriftelijke toestemming louter in zijn geheel en zonder enige toevoeging of weglating openbaar gemaakt worden. Carity is een wettig gedeponeerd dienst- en warenmerk. Colofon Dit is een rapport van het Capaciteitsorgaan Postbus LB Utrecht T Uitvoering Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Capaciteitsorgaan door Kiwa Carity Maand/jaartal: mei/2013 0

3 Samenvatting Wat is de invloed van de epidemiologie op de vraag naar psychologische en/of psychiatrische hulpverlening en daarmee op de toekomstige behoefte aan gzprofessionals? Deze vraag stond centraal in het onderzoek waarover in dit rapport verslag wordt gedaan. Het kernbegrip voor de beantwoording van deze vraag is de prevalentie van psychische aandoeningen. Daarmee wordt bedoeld: het aantal malen dat in een bepaalde periode een psychische aandoening in de bevolking voorkomt. Vaak wordt gesproken over jaarprevalentie : het aantal malen per jaar dat een aandoening voorkomt. Dit begrip zal in dit rapport het meest worden gebruikt. Een belangrijke vraag daarbij is hoe prevalentie wordt gemeten. De meest zuivere meting bestaat uit het uitvoeren van een representatief bevolkingsonderzoek naar de betreffende aandoening. Een meer beperkte vorm bestaat uit de waarneming van de aandoening door zorgverleners, zoals huisartsen, eerstelijnspsychologen of psychiaters. In dat geval is er echter veel meer sprake van het meten van de manifeste zorgvraag dan van de prevalentie in haar zuivere vorm. In Nederland zijn voor het meten van de prevalentie van psychische aandoeningen in 1996 en in de periode onder de namen Nemesis-1 en Nemesis-2 bevolkingsonderzoeken uitgevoerd. Uit de vergelijking tussen deze beide onderzoeken kwam na correctie voor onder meer verschillen in de onderzochte populatie en veranderingen in de bevolking - als belangrijkste conclusie naar voren dat de prevalentie van psychische aandoeningen over de gehele periode niet significant was veranderd. Deze conclusie wordt ondersteund door vergelijkbaar onderzoek in het buitenland. Hoewel prevalenties van aandoeningen tussen landen onderling kunnen verschillen, lijken zij binnen een land redelijk constant te zijn. Voor het model van het Capaciteitsorgaan betekent dit dat de mutatieparameter epidemiologie voor wat betreft psychische aandoeningen op nul kan worden gesteld. Er is echter dat andere begrip prevalentie dat veel meer overeenkomt met de manifeste vraag ofwel het gebruik van voorzieningen. Daarin zijn wel ontwikkelingen waar te nemen en voor de bepaling van de behoefte aan gz-professionals lijken die ontwikkelingen belangrijker dan de ontwikkeling van de prevalentie in haar zuivere vorm. In de termen van het ramingsmodel gaat het dan veel meer om de parameters sociaal-cultureel, werkproces en veranderingen inzet aanverwante disciplines en taakherschikking. In dit rapport is getracht voor de belangrijkste psychische aandoeningen een vergelijking te maken tussen de potentiële vraag volgend uit inzichten over de prevalentie en de manifeste vraag zoals die door onder andere eerstelijnspsychologen en de specialistische ggz wordt gemeten. Daarbij moet erop worden gewezen dat waar het gaat om psychische aandoeningen, de relatie tussen de prevalentie en het gebruik van zorg minder hard is dan in de somatische zorg. Eerst moet een individu een psychische aandoening herkennen en erkennen. Vervolgens moet hij besluiten om er iets aan te willen doen en daarna nog besluiten om daarvoor hulp te zoeken. Op ieder van die beslismomenten kunnen mensen afhaken. En op ieder van die beslismomenten zijn vele (sociaal-culturele) factoren van invloed. Denk aan het overheidsbeleid (eigen bijdragen!) of aan het taboe dat wellicht nog rust op het zoeken van psychische hulp. 1

4 Wanneer het gebruik van (specialistische) geestelijke gezondheidszorg in beeld is gebracht, doet zich een volgende factor voor die van belang is voor het ramen van de toekomstige behoefte aan gz-professionals. Uit de gegevens blijkt dat de mate waarin gz-professionals een bijdrage leveren aan therapieën in de loop van de tijd verandert. Het is dus niet voldoende om te kijken naar de trends in het zorggebruik, ook moet worden gekeken hoe de inzet van gz-professionals op die zorgvraag zich ontwikkelt. Dit gegeven raakt aan de parameters werkproces en veranderingen inzet aanverwante disciplines en taakherschikking in het ramingsmodel van het Capaciteitsorgaan. Als wordt gekeken naar het totaal aantal behandelminuten over alle DBC s waarbij de vijf beroepsgroepen betrokken zijn dan zien we de volgende ontwikkeling: Tabel: Verdeling inzet gz-professionals over alle DBC s-ggz, (percentages) Psychiater 34,5 33,3 31,7 31,7 GZ-psycholoog 25,0 25,4 26,9 28,1 Klinisch psycholoog 6,3 7,2 8,0 8,9 Psychotherapeut 32,4 32,2 31,2 29,1 Verpleegkundig specialist GGZ 1,8 1,9 2,1 2,2 Totaal Bron: DIS-GGZ, Bewerking Kiwa Prismant Gemeten over alle DBC s neemt tussen 2008 en 2011 het aandeel in de behandelminuten van psychiaters en psychotherapeuten licht af en nemen de aandelen van de gz-psycholoog, de klinisch psycholoog en de verpleegkundig specialist GGZ toe. In het rapport worden deze ontwikkelingen apart geschetst voor de afzonderlijke aandoeningen die in het DBC Informatie Systeem (DIS) voor de GGZ worden onderscheiden. 2

5 Inhoud Samenvatting 1 Inhoud 3 1 Inleiding Achtergrond Vraagstelling Werkwijze Leeswijzer 6 2 Prevalentie en gebruik Prevalentie Gebruik Samenvattend 12 3 Prevalentie psychische aandoeningen Inleiding Schizofrenie Depressie Angststoornissen Afhankelijkheid alcohol Afhankelijkheid overige middelen Gedragsstoornissen ADHD Autisme Aanpassingsstoornissen Persoonlijkheidsstoornissen Bipolaire stoornissen Delirium, dementie en overige amnestische stoornissen Conclusies 30 4 Behoefte aan gz-professionals per sector Inleiding Geestelijke gezondheidszorg Eerste lijn Tweedelijns curatieve GGZ Ziekenhuizen Revalidatie Ouderenzorg 39 3

6 4.6 Verstandelijk gehandicaptenzorg Forensische zorg Verslavingszorg Jeugdzorg Conclusie 44 5 Conclusies en beschouwing Overzicht Beantwoording onderzoeksvragen Beschouwing 49 4

7 1 Inleiding 1.1 Achtergrond De raming van de toekomstige zorgvraag is één van de pijlers van het ramingsmodel van het Capaciteitsorgaan. Voor de raming van de zorgvraag wordt met drie factoren rekening gehouden: demografische, epidemiologische en sociaalculturele. Deze factoren worden vertaald in mutatieparameters die in het ramingsmodel worden ingebracht. Het Capaciteitsorgaan is voornemens om in 2013 een nieuw Capaciteitsplan uit te brengen. Daartoe wordt in 2012/2013 een aantal onderzoeken uitgevoerd. Zo is in de eerste helft van 2012 door Kiwa Prismant onderzoek gedaan naar de invloed van de demografie op de toekomstige behoefte aan gz-professionals (Van der Windt et al, 2012). Nu wordt gevraagd kwantitatieve informatie aan te leveren over de invloed van de epidemiologie. Veranderingen in de epidemiologie van psychische aandoeningen vertalen zich in veranderingen van de prevalentie. Dat wil zeggen, in het vóórkomen van psychische aandoeningen in een bepaalde periode en binnen een nader omschreven bevolkingsgroep. Als de prevalentie van een psychische aandoening in de bevolking als geheel of in een specifieke bevolkingsgroep stijgt of daalt, zal ook het beroep dat op gzprofessionals gedaan wordt mee stijgen of dalen. Dergelijke mutaties zijn dus relevant voor de invulling van de mutaties in de parameterwaarden in het ramingsmodel van het Capaciteitsorgaan. Veel psychische aandoeningen worden behandeld in de geestelijke gezondheidszorg, maar ook in andere sectoren van de gezondheidszorg wordt psychische hulp verleend. Soms kunnen specifieke psychische aandoeningen worden gekoppeld aan bepaalde deelsectoren. Denk bijvoorbeeld aan dementie en ouderenzorg. Uit eerdere analyses van DBC-gegevens door Kiwa Prismant is gebleken dat binnen de ggz beroepsbeoefenaren in de loop van de tijd meer of minder betrokken zijn bij de behandeling van specifieke psychische aandoeningen. Dit kan te maken hebben met veranderingen in het werkproces (Van der Kwartel et al, 2010). 1.2 Vraagstelling De onderzoeksvraag luidt: Wat is de invloed van epidemiologie (in de zin van de prevalentie van psychische aandoeningen) op de bepaling van de opleidingsbehoefte aan de volgende gzprofessionals: gz-psychologen, klinisch psychologen, klinisch neuropsychologen, psychotherapeuten en verpleegkundig specialisten ggz? Deze onderzoeksvraag kan in de volgende vragen uiteen worden gelegd: 1. Welke psychische aandoeningen kunnen worden onderscheiden en vormen met elkaar een substantieel aandeel van de totale psychische zorglast? 2. Is er sprake van (trendmatige) veranderingen in de prevalentie van deze psychische aandoeningen? 3. Is het mogelijk een koppeling te leggen tussen deze psychische aandoeningen en (specifieke) patiëntengroepen? 4. Is het mogelijk een koppeling te leggen tussen deze psychische aandoeningen, de patiëntengroepen en de (sub)branches waar de zorg geleverd wordt? 5

8 5. Welke groepen gz-professionals zullen in welke mate de gevolgen van die trend in het volume van hun dienstverlening merken? 6. Van welke volumemutatie (in procenten) is dan tot 2030 per beroepsgroep sprake? 1.3 Werkwijze In eerste instantie is getracht de ontwikkeling van de prevalentie van een aantal belangrijke psychische aandoeningen in beeld te brengen. De onderzoekers liepen daarbij al snel aan tegen het probleem dat voor veel psychische aandoeningen geen direct verband bestaat tussen de prevalentie van deze aandoeningen en het gebruik van de geestelijke gezondheidszorg. Uit bevolkingsonderzoek is gebleken dat de prevalentie van psychische aandoeningen in de afgelopen tien jaar niet significant is veranderd. De vraag is dus of voor de prognose van de behoefte aan gz-professionals de ontwikkeling van het feitelijk gebruik niet veel meer van belang is dan de epidemiologie. In hoofdstuk 2 wordt op dit vraagstuk nader ingegaan. Omdat over veranderingen in de prevalentie van psychische aandoeningen als zodanig niet veel valt te melden, hebben de onderzoekers ervoor gekozen om in deze rapportage ook informatie te presenteren over de ontwikkeling van de feitelijke zorgvraag en over de vraag hoeveel iedere beroepsgroep bijdraagt aan de behandeling van de onderzochte psychische aandoeningen. Voor dit laatste is de belangrijkste informatiebron het bestand met gegevens over de DBC s voor de gespecialiseerde GGZ. De onderzoekers hebben problemen gehad een bruikbaar bestand voor de jaren te verkrijgen. Met name bleek het lastig om informatie over 2011 aan te laten sluiten op het bestand dat in eerdere onderzoeken was gebruikt. Uiteindelijk is door DBConderhoud een nieuw consistent bestand met DBC-GGZ gegevens opgeleverd. Door de onderzoekers is echter geen gebruik gemaakt van de gegevens over In sommige opzichten weken deze gegevens te sterk af van die van de periode Vermoedelijk heeft dit te maken met het gegeven dat de DBC-registratie pas in 2006 op gang is gekomen en het registratiesysteem zich nog moest stabiliseren. De onderzoekers hebben aan de bevindingen geen consequenties verbonden voor wat betreft de toekomstige behoefte aan gz-professionals. Dat viel buiten het bestek van deze onderzoeksopdracht. Wel kunnen de bevindingen ondersteuning bieden voor het onderbouwen van de invulling van andere mutatieparameters in het ramingsmodel van het Capaciteitsorgaan. 1.4 Leeswijzer Na deze inleiding wordt in hoofdstuk 2 ingegaan op de samenhang tussen de prevalentie van psychische aandoeningen en het gebruik van voorzieningen. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op de prevalentie van psychische aandoeningen, waar mogelijk de verwachte demografische ontwikkeling ervan en op de inzet van gz-professionals bij de behandeling van deze aandoeningen. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de behoefte aan gz-professionals per sector. De rapportage wordt afgesloten met een korte beschouwing. In dit rapport wordt de term gz-professionals gebruikt als term om de vijf beroepsgroepen te typeren die onderwerp van het onderzoek zijn: gz-psychologen, klinisch psychologen, klinisch neuropsychologen, psychotherapeuten en verpleegkundig specialisten GGZ. Bij het in beeld brengen van de relatieve verschuivingen in de inzet van de beroepsgroepen, worden ook de psychiaters betrokken. 6

9 2 Prevalentie en gebruik 2.1 Prevalentie De term prevalentie geeft aan hoe vaak een bepaalde aandoening gedurende een bepaalde tijdsperiode voorkomt onder een bepaalde deelgroep van de bevolking. Het gaat dan bijvoorbeeld om uitspraken als: Twintig procent van de vrouwen boven de 65 jaar heeft in het afgelopen jaar last gehad van depressieve gevoelens. Wanneer de meting van het vóórkomen voor een specifiek tijdstip (bijvoorbeeld 31 december) wordt gedaan, spreekt met van puntprevalentie. Wanneer het vóórkomen over een langere periode wordt gemeten wordt deze periode meegenomen in de naamgeving, bijvoorbeeld jaarprevalentie. Met dit laatste begrip zal in dit rapport vooral worden gewerkt. Prevalenties van aandoeningen kunnen het meest zuiver worden gemeten door middel van bevolkingsonderzoek met gevalideerde meetinstrumenten. Om zicht te krijgen op de vraag of er veranderingen zijn in de epidemiologie van aandoeningen, moeten eigenlijk over meerdere jaren voor die aandoeningen bevolkingsonderzoeken worden uitgevoerd. Beschikbaarheid prevalentiegegevens Voor wat betreft de in dit rapport onderzochte psychische aandoeningen kunnen de volgende kanttekeningen worden geplaatst bij de prevalentiecijfers. Beperkingen beschikbare bevolkingsonderzoeken Van lang niet alle psychische aandoeningen zijn exacte en recente jaarprevalentiecijfers bekend. Het belangrijkste onderzoek in dit verband is het zogeheten Nemesis-2 onderzoek dat in de periode werd uitgevoerd. Dit onderzoek was een vervolg op het Nemesis-1 onderzoek dat in 1997 plaats vond. Beide onderzoeken betroffen bevolkingsonderzoeken naar de prevalentie van psychische aandoeningen en kunnen dus een goede indicatie geven van de ontwikkeling van de prevalentie van psychische aandoeningen over de afgelopen 10 jaar. Een beperking van deze onderzoeken is dat zij zich richten op de bevolkingsgroep jarigen. Dat betekent dat zij geen inzicht opleveren in de prevalentie van aandoeningen onder jongeren en ouderen. Daarmee ontbreekt voor sommige psychische aandoeningen (denk bijvoorbeeld aan gedragsstoornissen bij jongeren respectievelijk depressieve klachten onder ouderen) substantiële kennis over mogelijke ontwikkelingen in de prevalentie. Beperkingen huisartsenregistraties Naast de Nemesis bevolkingsonderzoeken vormen de huisartsenregistraties een tweede belangrijke bron voor informatie over het vóórkomen van (psychische) aandoeningen. Ook deze registraties hebben echter hun beperkingen. Ten eerste zijn ze gebaseerd op soms maar enkele huisartsenregistraties en vervolgens omgerekend naar landelijke aantallen. Er is dus geen sprake van bevolkingsonderzoek. Ten tweede gaat het niet om het vóórkomen van aandoeningen in de bevolking maar om het meten van het aantal mensen met een bepaalde aandoening dat bij de huisarts bekend is. Daar zitten zeker met betrekking tot psychische aandoeningen - ten minste twee nadere beperkingen aan vast: De huisarts heeft geen (volledig) zicht op de patiënten die zich rechtstreeks tot de eerste- of tweedelijns ggz wenden. De huisarts herkent psychische aandoeningen niet altijd of ziet ze als symptomen van lichamelijke aandoeningen. 7

10 Deze twee zaken maken het lastig om ontwikkelingen in de prevalenties zoals gemeten via huisartsenregistraties, te interpreteren. Een stijging van het aantal mensen met een bepaalde psychische aandoening kan simpelweg het gevolg zijn van het feit dat huisartsen in de loop van de tijd beter in staat zijn geworden om die aandoeningen te herkennen, zonder dat het vóórkomen ervan in de bevolking is veranderd. Dat laatste kan tot enige verwarring leiden, omdat de gegevens uit de huisartsenregistratie (bijvoorbeeld in het Nationaal Kompas Volksgezondheid van het RIVM) wel als prevalentie worden beschreven. De term prevalentie heeft dan echter meer de betekenis van manifeste zorgvraag dan van vóórkomen onder de bevolking. Ontbreken betrouwbare prevalentiegegevens Voor sommige aandoeningen is onvoldoende of uitsluitend sterk verouderde informatie over de prevalentie beschikbaar. Een voorbeeld hiervan is de verstandelijke beperking. Eind jaren tachtig is in een deel van Nederland een bevolkingsonderzoek uitgevoerd, waarnaar nog steeds wordt verwezen. Recente onderzoeken zijn niet beschikbaar en ook de definitie van wat een verstandelijke beperking is, is in de loop der jaren aan veranderingen onderhevig. Al met al resulteert een en ander er in dat het nauwelijks mogelijk is betrouwbare prevalentiecijfers over verstandelijke beperkingen te geven (zie ook paragraaf 4.6). Een ander voorbeeld is dementie. Het meest recente bevolkingsonderzoek stamt uit 1993 en werd uitgevoerd in een wijk van Rotterdam (zie ook paragraaf 4.5). Onduidelijke relatie prevalentie en zorggebruik Voor veel psychische aandoeningen geldt dat de prevalentie niet of nauwelijks een relatie heeft met de zich manifesterende zorgvraag. Mensen zijn zich soms niet bewust van een probleem of ontkennen het. Als ze het probleem wel erkennen kunnen ze ervoor kiezen toch geen hulp te zoeken. Zo is bijvoorbeeld uit literatuur bekend dat van de mensen met depressieve klachten meer dan de helft geen professionele hulp zoekt. Dat betekent dat voor een grondslag voor een raming van de behoefte aan gz-professionals bij bepaalde aandoeningen beter kan worden gekeken naar het feitelijke gebruik van voorzieningen dan naar de prevalentie ervan. Prevalentie van psychische aandoeningen De onderzoekers concluderen uit de gegevens van Nemesis-2 dat de prevalentie van psychische aandoeningen in Nederland tussen 1996 en niet significant is veranderd na correctie voor demografie en samenstelling van de steekproef. Daarnaast speelde nog mee dat in 1996 gebruik werd gemaakt van DSM-III en in van DSM-IV. Dat resulteerde in de volgende verschillen in prevalenties: Tabel 2-1: Niet-gecorrigeerde verschillen prevalenties Nemesis-1 en Nemesis Stemmingsstoornis 7,7 6,1 Angststoornis 12,3 10,1 Middelenstoornis 8,9 5,6 Bron: De Graaf et al, 2010 Nadat de bevindingen uit 1996 waren vertaald van DSM-III naar DSM-IV, werden ten slotte de volgende veranderingen in de jaarprevalenties geconstateerd: 8

11 Tabel 2-2: Gecorrigeerde verschillen prevalenties Nemesis-1 en Nemesis Stemmingsstoornis 7,4 6,1 Angststoornis 10,2 10,1 Middelenstoornis 5,8 5,6 Enigerlei stoornis 17,1 17,5 Bron: De Graaf et al, 2010 Geen enkele verandering bleek uiteindelijk significant te zijn. De onderzoekers komen dan ook tot de volgende conclusie: Ondanks speculaties over een mogelijke toename van het relatieve aantal mensen in de Nederlandse bevolking met psychische problemen ( ) werd hiervoor dus geen bewijs gevonden in de periode 1996 tot (De Graaf et al, 2010) Een resultaat dat volgens de onderzoekers voor verschillende psychische aandoeningen wordt ondersteund door bevolkingsonderzoeken in andere landen. Enige prevalentiecijfers In Nemesis-2 zijn voor mensen tussen de 18 en 64 jaar onder meer de volgende prevalentiegegevens gevonden (jaarprevalenties per ): Tabel 2-3: Jaarprevalenties enige psychische aandoeningen (percentages en absoluut) Aandoening Jaarprevalentie (%) Aantal personen jaar ( ) Stemmingsstoornissen 6, Depressieve stoornis 5, Angststoornis 10, Specifieke fobie 5, Middelenstoornissen 5, Alcoholafhankelijkheid 0, Drugsafhankelijkheid 0, ADHD* 2, Enigerlei psychische stoornis 18, *) jaar Bron: De Graaf et al, 2010, bewerking Kiwa Prismant Uit het Nemsis-2 onderzoek kwam naar voren dat 18% van de respondenten ten minste één psychische aandoening had, waarvan: 12,2% één aandoening 3,3% twee aandoeningen 2,6% drie of meer aandoeningen Eén derde van de mensen met psychische problemen heeft dus twee of meer aandoeningen. Prevalentie onder jongeren (18-) en ouderen (65+) Zoals aangegeven beperken de Nemesis-onderzoeken zich tot de groep inwoners van Nederland tussen de 18 en 64 jaar. Van deze groep is vastgesteld dat de prevalentie van psychische aandoeningen niet significant is veranderd. De vraag is of de prevalentie van psychische aandoeningen onder jongeren en/of ouderen in de afgelopen tien jaar wél is veranderd. De onderzoekers hebben daarover geen informatie kunnen vinden en er lijken ook geen argumenten te bedenken waarom voor deze specifieke groepen de prevalentie van psychische aandoeningen wel zou veranderen, waar zo n verandering in de veel grotere 9

12 groep jarigen niet is waargenomen. Wel zijn er aanwijzingen dat de zorgvraag vanuit bijvoorbeeld de groep jongeren toeneemt (zie bijvoorbeeld Van der Kwartel en Wouters, 2009), maar, zoals eerder betoogd, zegt dat weinig tot niets over de vraag of de prevalentie als zodanig toeneemt. Ook over ouderen is er geen informatie voor handen over eventuele veranderingen in de prevalentie van psychische aandoeningen. Wel zijn er studies uitgevoerd naar medicijngebruik onder ouderen (zie bijvoorbeeld Sonnenberg et al, 2008 over antidepressiva). Maar ook dit zijn gebruikscijfers en zeggen weinig tot niets over de prevalentie. Een citaat uit de discussieparagraaf van dit artikel lijkt er zelfs op te duiden dat er geen verschil in ontwikkeling is tussen de groep oudere en de groep jongere volwassenen: In this study, we found that antidepressant use in an older Dutch populationbased sample increased from 2% to 6% in the period from 1992 through This corresponds with the increase that is found in younger adults in this period ( ) (p. 303) In onderstaande tabel wordt aan de hand van de DBC-GGZ informatie (het aantal behandelminuten) per beroepsgroep een indruk gegeven van de relatieve omvang van de groep die jonger is dan 18 of ouder dan 65. De tabel laat zien dat over het geheel genomen de bestede tijd aan 0-18 jarigen en 65+ -ers 26,2% bedraagt. Tabel 2-4: Het aandeel bestede tijd aan jongeren en ouderen per beroepsgroep 2011 (in %) Aandeel 0-18 jaar en 65+ in % GGZ Verpleegkundige specialist 27,4 GZ-psycholoog 36,6 Klinisch psycholoog 24,6 Psychiater 26,3 Psychotherapeut 16,1 Totaal 26,2 Bron: DIs-GGZ Samenvattend komen de onderzoekers tot de conclusie dat er in de literatuur geen aanwijzingen zijn te vinden dat de prevalentie van psychische aandoeningen onder jongeren (< 18 jaar) en ouderen (>65 jaar) in de afgelopen jaren substantieel is veranderd. Wanneer we bovendien de informatie uit tabel 2-4 betrekken, waaruit blijkt dat ongeveer een kwart van de cliënten van de ggz tot deze leeftijdsgroepen behoort, menen wij te mogen concluderen dat een eventuele kleine verandering in de prevalentie van psychische aandoeningen in deze leeftijdsgroepen niet of nauwelijks zal leiden tot veranderingen in de totale prevalentie van deze aandoeningen. 2.2 Gebruik Als we de opdracht van dit onderzoek letterlijk nemen, dan kunnen we op dit punt concluderen dat de prevalentie van psychische aandoeningen over een langere periode niet significant verandert en dat dus de epidemiologie van psychische aandoeningen voor het ramingsmodel van het Capaciteitsorgaan een neutrale factor is. De betreffende mutatieparameter kan op nul worden gezet. Vanuit het perspectief van de bepaling van de behoefte aan opleidingsplaatsen voor gz-professionals lijkt deze conclusie te kort door de bocht. We hebben al betoogd dat er juist ten aanzien van psychische aandoeningen een verschil zit tussen het vóórkomen in de bevolking en de zich manifesterende zorgvraag. Over de ontwikkeling van de zorgvraag valt wel het een en ander te melden. In 10

13 Huisarts Overig Subtotaal Ambulant Deeltijd Opname Subtotaal Algemene gezondheidszorg Geestelijke gezondheidszorg Informele zorg Enigerlei zorg Onvervulde zorgbehoefte hoofdstuk 3 wordt uitgebreid op dit onderwerp ingegaan, maar hier alvast enkele kerngegevens. Aan Nemesis-2 is het volgende overzicht worden ontleend van zorggebruik vanwege een aantal psychische problemen in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek: Tabel 2-5: Percentage mensen dat hulp zoekt vanwege een psychische stoornis naar voorziening ( ) Depressieve stoornis 41,1 34,1 50,5 36,5 6,2 3,6 36,7 14,2 58,5 7,9 Angststoornis 23,0 20,7 29,3 22,2 2,6 1,2 22,2 10,0 34,8 5,9 Alcoholafhankelijkheid 42,3 11,1 45,5 22,3 2,4 1,1 22,3 14,8 47,9 3,7 Drugsafhankelijkheid 58,9 27,3 66,9 36,3 2,8 1,2 36,3 25,1 73,9 6,8 ADHD 21,2 14,8 25,9 22,2 5,6 5,0 22,2 5,0 35,2 5,1 Enigerlei stoornis 22,6 18,7 28,5 20,5 2,2 1,4 20,5 8,5 33,8 5,6 Bron: De Graaf et al, 2010 Deze tabel moet als volgt worden gelezen: van de mensen met een depressieve stoornis heeft 50,5% een beroep gedaan op de algemene gezondheidszorg en 36,7% op de geestelijke gezondheidszorg. In de volgende tabel worden enkele trends weergegeven voor het gebruik dat de Nederlandse bevolking maakt van zorgvoorzieningen. Tabel 2-6: Trends in het gebruik van zorg Algemene gezondheidszorg 11,2 8,6 Geestelijke gezondheidszorg 6,0 6,2 Informele zorg 3,5 2,8 Enigerlei zorg 14,5 11,1 Onvervulde zorgbehoefte 6,2 1,8 Bron: De Graaf et al, 2010 Uit de vergelijking van Nemesis-1 met Nemesis-2 kunnen de volgende conclusies worden getrokken. Er wordt bij psychische problemen minder vaak gebruik gemaakt van algemene gezondheidszorgvoorzieningen. Van 11% naar 9%. Binnen de algemene gezondheidszorg nam met name het bezoek aan de huisarts significant af. Van 8,6% naar 6,1%. Het beroep op de GGZ veranderde vrijwel niet na correctie voor de samenstelling van de bevolking en de steekproef in beide onderzoeken. (Van 6,0% naar 6,2%.) Wel was er sprake van een sterke afname van het percentage mensen met een onvervulde zorgbehoefte. Daarbij gaat het om mensen die wel behoefte hebben aan zorg, maar niet daadwerkelijk hulp zoeken. Het aandeel van deze mensen daalde in de bestudeerde periode van 6,2% naar 1,8%. (De Graaf et al, 2010). 11

14 Het bovenstaande betreft beelden over de bevolking van 18 tot en met 64 jaar als geheel. Een ander beeld ontstaat als we kijken naar de groep mensen met psychische aandoeningen. Tabel 2-7: Trends in het gebruik van zorg door mensen met psychische aandoeningen Algemene gezondheidszorg 28,0 28,3 Geestelijke gezondheidszorg 15,3 20,8 Onvervulde zorgbehoefte 16,8 5,6 Bron: De Graaf et al, 2010 We zien dat het beroep op de algemene gezondheidszorg door mensen met psychische problemen vrijwel onveranderd is gebleven, maar dat het beroep op de geestelijke gezondheidszorg is toegenomen. Tegelijkertijd is de onvervulde zorgvraag onder mensen met psychische problemen in diezelfde periode sterk afgenomen. 2.3 Samenvattend Uit de bovenstaande gegevens komt het beeld naar voren dat de prevalentie van enigerlei psychische stoornis in de bevolking in de afgelopen tien jaar niet veranderde maar het gebruik van zorg vanwege deze aandoeningen wel. 6,2% van de Nederlanders heeft in enig jaar contact met de GGZ. Uit cijfers van GGZ Nederland komt een percentage van 4,7%, maar hierin zitten geen mensen die gebruik maakten van vrijgevestigde hulpverleners of van PAAZ-en. In de onderstaande tabel wordt weergegeven hoe het percentage mensen dat met een psychische diagnose door de huisarts wordt doorverwezen zich heeft ontwikkeld tussen 2002 en Tabel 2-8: Percentage volwassenen van jaar in de huisartsenpraktijk met een psychische diagnose dat doorverwezen wordt naar de psychische hulpverlening, Naar eerstelijns GGZ Eerstelijnspsycholoog 2,0 2,0 2,7 3,2 Maatschappelijk werk 1,1 1,1 1,0 0,9 Sociaal psychiatrisch verpleegkundige 0,0 0,0 0,5 0,2 Naar tweedelijns GGZ Psycholoog/psychotherapeut 1,3 2,4 2,8 4,7 Psychiatrie 2,4 3,7 4,6 4,5 RIAGG 2,8 2,3 2,5 2,2 Consultatiebureau Alcohol en Drugs 0,1 0,2 0,6 0,7 Bron: Nuijen, 2010a De verwijzingen naar de eerstelijnspsychologen nemen toe van 2% naar meer dan 3%. Ook zien we een stijging in het percentage verwijzingen naar de psycholoog/psychotherapeut en naar de psychiatrie. 12

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014 Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Magnée, T., Beurs, D.P. de, Verhaak. P.F.M. Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek.

Nadere informatie

GGZ in de Zorgverzekeringswet. tabellen over de jaren

GGZ in de Zorgverzekeringswet. tabellen over de jaren tabellen over de jaren 8- Inhoudsopgave Introductie Gemiddeld aantal behandelingen per patiënt, 8 Gebruik ggz naar leeftijd en geslacht, Patiënten in behandeling per circuit, 8 Doorstroming per circuit,

Nadere informatie

Alcoholhulpvraag in Nederland

Alcoholhulpvraag in Nederland Alcoholhulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor alcoholproblematiek in de verslavingszorg 25-214 Houten, december 215 Stichting IVZ Alcoholhulpvraag in Nederland Belangrijkste

Nadere informatie

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1

Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Factsheet Indicatie zorgvraag Amsterdam 2030 Prognoses van functioneren en chronische aandoeningen 1 Inleiding Hoe functioneren mensen en welke chronische aandoeningen hebben ze? Wat willen ze? Wat kunnen

Nadere informatie

Monitor. alcohol en middelen

Monitor. alcohol en middelen Gemeente Utrecht, Volksgezondheid Monitor www.utrecht.nl/gggd alcohol en middelen www.utrecht.nl/volksgezondheid Thema 3 Gebruik van de verslavingszorg in Utrecht - 2012 1 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht,

Nadere informatie

De Nederlandse Zorgautoriteit heeft met inachtneming van Hoofdstuk 4, paragrafen 4.2 en 4.4, van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg),

De Nederlandse Zorgautoriteit heeft met inachtneming van Hoofdstuk 4, paragrafen 4.2 en 4.4, van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg), TARIEFBESCHIKKING DBC GGZ Kenmerk Datum ingang Datum beschikking Datum verzending TB/CU-5061-01 1 januari 2012 28 november 2011 30 november 2011 vlgnr. Geldig tot Behandeld door 1 De Nederlandse Zorgautoriteit

Nadere informatie

SECTORRAPPORT GGZ 2013 FEITEN EN CIJFERS OVER EEN SECTOR IN BEWEGING

SECTORRAPPORT GGZ 2013 FEITEN EN CIJFERS OVER EEN SECTOR IN BEWEGING SECTORRAPPORT GGZ 2013 FEITEN EN CIJFERS OVER EEN SECTOR IN BEWEGING Sectorrapport ggz 2013 Feiten en cijfers over een sector in beweging Amersfoort, december 2015 1 Inhoud Voorwoord... 4 Inleiding...

Nadere informatie

Wonen met Zorg in de anticipeerregio s

Wonen met Zorg in de anticipeerregio s Wonen met Zorg in de anticipeerregio s Inleiding In de komende decennia zal de bevolkingssamenstelling veranderen en zal het aandeel ouderen in de bevolking toenemen. Indien nu al bekend is hoeveel ouderen

Nadere informatie

GHB hulpvraag in Nederland

GHB hulpvraag in Nederland GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor GHB problematiek in de verslavingszorg 2007-2012 Houten, mei 2013 Stichting IVZ GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen

Nadere informatie

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten September 2013 Door: N. Rosendaal Introductie Amsterdam (A), Den Haag (DH), Rotterdam (R), en Utrecht (U) vormen samen de vier grootste steden

Nadere informatie

heeft krachtens de paragrafen 2 en 4 van hoofdstuk 4 van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg)

heeft krachtens de paragrafen 2 en 4 van hoofdstuk 4 van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg) TARIEFBESCHIKKING DBC GGZ Nummer Datum ingang Datum beschikking Datum verzending TB/CU-5047-01 1 januari 2012 29 augustus 2011 31 augustus 2011 vlgnr. Geldig tot Behandeld door 2 Directie Zorgmarkten Cure

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Toelichting productstructuur DBC GGZ RG12

Toelichting productstructuur DBC GGZ RG12 Toelichting productstructuur DBC GGZ RG12 Versie 20111201 Ingangsdatum: 1 januari 2012 Inhoudsopgave 1 Inleiding...3 1.1 Voor wie is dit document bedoeld...3 1.2 Welke informatie is er in dit document

Nadere informatie

Sectorrapport ggz 2012. feiten en cijfers over een sector in beweging

Sectorrapport ggz 2012. feiten en cijfers over een sector in beweging Sectorrapport ggz 2012 feiten en cijfers over een sector in beweging Amersfoort, mei 2014 uitgave GGZ Nederland copyrights GGZ Nederland 2014 Overname van teksten is toegestaan met bronvermelding. bezoekadres

Nadere informatie

Meerjarige Monitor Psychische Problematiek I: 2009-2011

Meerjarige Monitor Psychische Problematiek I: 2009-2011 Meerjarige Monitor Psychische Problematiek I: 2009-2011 Utrecht, NIVEL: Marloes van Dijk Peter Verhaak Utrecht, DBC-Onderhoud: Richard Boxem Eindversie, mei2013 Dit rapport is opgesteld in opdracht van

Nadere informatie

KINDEREN EN VOLWASSENEN MET ADHD BINNEN DE HUISARTSENPRAKTIJK: TRENDS IN JAARPREVALENTIES EN VERWIJZINGEN. Marijn Prins, Liset van Dijk

KINDEREN EN VOLWASSENEN MET ADHD BINNEN DE HUISARTSENPRAKTIJK: TRENDS IN JAARPREVALENTIES EN VERWIJZINGEN. Marijn Prins, Liset van Dijk Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Marijn Prins, Liset van Dijk. Kinderen en volwassenen met ADHD binnen de huisartsenpraktijk: trends in jaarprevalenties

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

Toelichting zorgprofielen ggz. Versie 1.0

Toelichting zorgprofielen ggz. Versie 1.0 Toelichting zorgprofielen ggz 2014 Versie 1.0 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 1.1 Afbakening van de ggz in 2014... 3 2 Methodiek... 6 2.1 Wijzigingen productstructuur... 6 2.2 Dataselectie... 6 3 Profielen...

Nadere informatie

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen Leeswijzer Achmea Health Database tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Handreiking Gebruik zorgvraagzwaarte-indicator GGZ Voor GGZ-instellingen en zorgverzekeraars

Handreiking Gebruik zorgvraagzwaarte-indicator GGZ Voor GGZ-instellingen en zorgverzekeraars Handreiking Gebruik zorgvraagzwaarte-indicator GGZ Voor GGZ-instellingen en zorgverzekeraars September 2015 Utrecht 1 Handreiking zorgvraagzwaarte-indicator GGZ; Voor GGZinstellingen en zorgverzekeraars

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Verschuivingen van de tweedelijns geestelijke gezondheidszorg naar de eerstelijn en gevolgen daarvan voor de benodigde beroepsbeoefenaren: 2009-2012

Verschuivingen van de tweedelijns geestelijke gezondheidszorg naar de eerstelijn en gevolgen daarvan voor de benodigde beroepsbeoefenaren: 2009-2012 Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Verschuivingen van de tweedelijns geestelijke gezondheidszorg naar de eerstelijn en gevolgen daarvan voor

Nadere informatie

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007)

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007) in Nederland (1998-2007) Juni 2009 In het kort Het aantal 55-plussers met een alcoholhulpvraag is sinds 1998 met 130% gestegen (89% gecorrigeerd voor vergrijzing). Het aandeel alcoholcliënten van 55 jaar

Nadere informatie

Cijfers over dementie

Cijfers over dementie Cijfers over dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

Fysiotherapeutisch zorggebruik door patiënten met een chronische aandoening in de periode 2006-2009 Achtergrond

Fysiotherapeutisch zorggebruik door patiënten met een chronische aandoening in de periode 2006-2009 Achtergrond Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL De gegevens mogen met bronvermelding worden gebruikt (M.K. Kooijman, I.C.S. Swinkels, J.A. Barten, C Veenhof. Fysiotherapeutisch zorggebruik door patiënten met

Nadere informatie

Van Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk I.M. Vermeulen / J.J.Janse. invoering jeugd GGZ: gevolgen voor prestaties en tarieven 2015 3 april 2014

Van Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk I.M. Vermeulen / J.J.Janse. invoering jeugd GGZ: gevolgen voor prestaties en tarieven 2015 3 april 2014 Memo Aan deelnemers technisch overleg jeugd-ggz Van Telefoonnummer E-mailadres I.M. Vermeulen / J.J.Janse Onderwerp Datum invoering jeugd GGZ: gevolgen voor prestaties en tarieven 2015 3 april 2014 Inleiding

Nadere informatie

Wij zijn er voor ú. Tarieven niet-gecontracteerde zorg gespecialiseerde GGZ 2015

Wij zijn er voor ú. Tarieven niet-gecontracteerde zorg gespecialiseerde GGZ 2015 Wij zijn er voor ú Tarieven niet-gecontracteerde zorg gespecialiseerde GGZ 2015 Declaratiecode Bijzondere Diagnostiek 25B660 7 Diagnostiek - vanaf 0 tot en met 99 99,08 190,19 25B007 8 Diagnostiek - vanaf

Nadere informatie

Passantenprijslijst DBC GGZ per 1-1-2014

Passantenprijslijst DBC GGZ per 1-1-2014 Passantenprijslijst DBC GGZ per 1-1-2014 Deelprestaties Behandeling Bijzondere productgroepen Omschrijving behandelgroep soort tarief Diagnostiek 007 Diagnostiek - vanaf 0 tot en met 99 minuten behandeling

Nadere informatie

Facts & Figures Dementie

Facts & Figures Dementie Facts & Figures Dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

M. Veerbeek, A. Knispel, J. Nuijen. GGZ in tabellen

M. Veerbeek, A. Knispel, J. Nuijen. GGZ in tabellen M. Veerbeek, A. Knispel, J. Nuijen GGZ in tabellen 2013-2014 M. Veerbeek, A. Knispel, J. Nuijen GGZ in tabellen 2013-2014 Trimbos-instituut, Utrecht, 2015 Colofon Opdrachtgever Ministerie van Volksgezondheid,

Nadere informatie

Wat vinden uw cliënten van de zorg thuis?

Wat vinden uw cliënten van de zorg thuis? Wat vinden uw cliënten van de zorg thuis? onderzoek naar ervaringen met de zorg Opdrachtgever: dr. D.H.M. Frijters D.J. Homberg, MSc dr. H.C.M. Kamphuis drs. S.J.W. de Kroon drs. J.J.A. Stavenuiter drs.

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Rapport voor het Capaciteitsorgaan

Rapport voor het Capaciteitsorgaan Organisatie van de medische zorg in voor verstandelijk gehandicapten en de caseload van AVG s: en Rapport voor het Capaciteitsorgaan 1 Inleiding In en heeft Kiwa Carity onderzoek uitgevoerd naar de organisatie

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

Ontwikkelingen in hulpvraag voor alcohol bij ouderen in Nederland (1994-2010)

Ontwikkelingen in hulpvraag voor alcohol bij ouderen in Nederland (1994-2010) bij ouderen in Nederland (1994-2010) Jeroen Wisselink Help! 'Gun ze toch hun borreltje!?' Congres Ouderen en Alcohol Maandag 23 april 2012, 9.30 uur - 17.00 uur Inhoud Inleiding Hulpvraag ouderen Vergrijzing

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Thesaurus: ramingsbegrippenlijst. Versie 4.3a

Thesaurus: ramingsbegrippenlijst. Versie 4.3a Thesaurus: ramingsbegrippenlijst Versie 4.3a NIVEL 13 mei 2013 Colofon Dit is een rapport van het Capaciteitsorgaan Postbus 20051 3502 LB Utrecht info@capaciteitsorgaan.nl www.capaciteitsorgaan.nl T 030-2823840

Nadere informatie

Productstructuur ggz. Versie 20140701. 1 januari 2015

Productstructuur ggz. Versie 20140701. 1 januari 2015 Productstructuur ggz 2015 Versie 20140701 1 januari 2015 Inhoudsopgave 1 Tabel behandelgroepen... 3 2 Deelprestaties verblijf... 8 3 Overige deelprestaties... 9 DBC-Onderhoud 2 9 1 Tabel behandelgroepen

Nadere informatie

INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG. www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK

INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG. www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK BEVOLKINGSPROGNOSES ESSENTIEEL VOOR INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK SEMINAR BEVOLKINGSPROGNOSES IN THEORIE, BELEID EN PRAKTIJK 6 OKTOBER 2015, CBS, DEN HAAG

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Regionale VTV 2011 Ziekten in de toekomst Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen, GGD Hart voor

Nadere informatie

Ervaringen met zorg bij diabetes: samenvatting op zorggroepniveau

Ervaringen met zorg bij diabetes: samenvatting op zorggroepniveau Ervaringen met zorg bij diabetes: samenvatting op zorggroepniveau Analyse ZorgDNA Amstelland Zorg Versie 1.0 drs. J.J.A. Stavenuiter dr. H.G. van der Roest dr. D.H.M. Frijters Utrecht, december 2012 ZorgDNA

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland Arbeidsgehandicapten in Nederland Ingrid Beckers In 2003 waren er in Nederland ruim 1,7 miljoen arbeidsgehandicapten; 15,8 procent van de 15 64-jarige bevolking. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 200 20 25 424 Geestelijke gezondheidszorg Nr. 3 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

LEVENSEINDEKLINIEK HELPT MEER MENSEN IN 2014

LEVENSEINDEKLINIEK HELPT MEER MENSEN IN 2014 2014 LEVENSEINDEKLINIEK HELPT MEER MENSEN IN 2014 De Levenseindekliniek heeft in 2014 aan 232 mensen euthanasie gegeven. Dat waren er 98 meer dan in 2013. Het grootste deel betrof mensen met somatische

Nadere informatie

Enige prognoses betreffende dementie in de jaren 2007 tot 2030 in Amsterdam

Enige prognoses betreffende dementie in de jaren 2007 tot 2030 in Amsterdam TNO-rapport KvL/P&Z 2009.010 Enige prognoses betreffende dementie in de jaren 2007 tot 2030 in Amsterdam Preventie en Zorg Wassenaarseweg 56 Postbus 2215 2301 CE Leiden www.tno.nl T +31 71 518 18 18 F

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

resultaten Vacature-enquête

resultaten Vacature-enquête resultaten Vacature-enquête voorjaar 2014 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Vacatures maart 2014 4 3. Vacatures per sector 5 4. Conclusies 11 Bijlage 1 Tabellen 12 Kenmerk: Project: 81110 Juni 2014 1. Inleiding

Nadere informatie

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht

Woningmarktrapport - 4e kwartaal 2013. Gemeente Dordrecht Woningmarktrapport - 4e kwartaal 213 Gemeente Dordrecht Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 1 aantal verkocht 9 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief

Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief Functiebehoud bij ouderen in levensloopperspectief - Werkzame preventie door het leven heen - (To Do or not To Do) Openbare les Ton Bakker lector Functiebehoud bij Ouderen in Levensloopperspectief 9 oktober

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen Leeswijzer Achmea Health Database tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

Tarieven niet-gecontracteerde zorg specialistische GGZ (restitutiepolis)

Tarieven niet-gecontracteerde zorg specialistische GGZ (restitutiepolis) Tarieven niet-gecontracteerde zorg specialistische GGZ (restitutiepolis) Looptijd prijslijst 1-1-2016 tot 31-3-2016* 1/5 * Wij hebben nog niet van alle aanbieders prijsinformatie ontvangen om een gewogen

Nadere informatie

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill.

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. secondant #2 april 2009 7 Geweldsdelicten tussen - Daling van geweld komt niet uit de verf Crimi-trends

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ)

Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) geldig vanaf 1 januari 2015 575.774.000.000.1450 Pagina 1 van 13 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 Reglement GGZ 2015... 3 1.1. Het Reglement Geestelijke gezondheidszorg

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Friesland

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Friesland De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren Het aantal mensen met een baan is de afgelopen drie maanden met gemiddeld 6 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren hadden vaker werk. De beroepsbevolking

Nadere informatie

Samenvatting. Psychische gezondheid en urbanisatie

Samenvatting. Psychische gezondheid en urbanisatie Samenvatting Psychische gezondheid en urbanisatie Een onderzoek naar verschillen tussen stad en platteland en naar verschillen binnen de stad in het voorkomen van psychiatrische stoornissen Inleiding In

Nadere informatie

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg

Rapportage 2010. Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg Postbus 1568 3500 BN Utrecht Tel. 030-272 9700 Rapportage 2010 Landelijk Informatie Netwerk Eerstelijnspsychologen (LINEP) 2 Hieronder worden

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Verbanden tussen demografische kenmerken, gezondheidsindicatoren en gebruik van logopedie

Verbanden tussen demografische kenmerken, gezondheidsindicatoren en gebruik van logopedie Notitie De vraag naar logopedie datum 24 mei 2016 aan van Marliek Schulte (NVLF) Robert Scholte en Lucy Kok (SEO Economisch Onderzoek) Rapport-nummer 2015-15 Kunnen ontwikkelingen in de samenstelling en

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio West- en Midden-Brabant

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio West- en Midden-Brabant De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio West- en datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Tarieflijst Jeugd GGZ Academisch. Voorziening omschrijving Tarief G&V 2016 SGGZ

Tarieflijst Jeugd GGZ Academisch. Voorziening omschrijving Tarief G&V 2016 SGGZ Tarieflijst Jeugd GGZ Academisch Voorziening omschrijving Tarief G&V 2016 SGGZ Diagnostiek Diagnostiek - vanaf 0 tot en met 99 minuten 198,16 Diagnostiek - vanaf 100 tot en met 199 minuten 307,87 Diagnostiek

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Najaar 2012. Voorbeeldrapportage Wijkscan

Najaar 2012. Voorbeeldrapportage Wijkscan Najaar 2012 Voorbeeldrapportage Wijkscan Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 1.1 Gebiedsindeling... 4 2. Demografie... 5 2.1 Jeugd: 0 tot 14-jarigen... 6 2.2 Ouderen: 65-plussers... 6 2.3 Sociaal economische

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013 Fact sheet nummer 5 maart 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam Er zijn ruim 133.000 jongeren van 15 tot en met 26 jaar in Amsterdam (januari 2012). Met de meeste jongeren gaat het goed in het onderwijs

Nadere informatie

CULTURELE HERKOMST VAN CLIËNTEN IN DE GGZ EN VERSLAVINGSZORG

CULTURELE HERKOMST VAN CLIËNTEN IN DE GGZ EN VERSLAVINGSZORG CULTURELE HERKOMST VAN CLIËNTEN IN DE GGZ EN VERSLAVINGSZORG 1 Culturele herkomst van cliënten in de ggz en verslavingszorg Aantal cliënten in de GGZ naar land van herkomst Aantal cliënten in 2006 Aantal

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ)

Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) geldig vanaf 1 januari 2016 575.774.000.000.1550 Pagina 1 van 10 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE...2 Reglement GGZ 2016...3 1.1. Het Reglement Geestelijke gezondheidszorg

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Noord-Holland

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Noord-Holland De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Noord-Holland datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen Peter F M Verhaak NIVEL 12-maands prevalentie stemmings-, angst- en middelenstoornis 250 200 N/1000 patiënten 150 100 50 Depressie

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Fact sheet nummer 9 juli 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Er zijn in Amsterdam bijna 135.000 jongeren in de leeftijd van 15 tot 27 jaar (januari 2013). Veel jongeren volgen een opleiding of

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Flevoland

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Flevoland De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Verwacht zorggebruik als gevolg van de eigen bijdrage in de tweedelijns GGZ

Verwacht zorggebruik als gevolg van de eigen bijdrage in de tweedelijns GGZ Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Verwacht zorggebruik als gevolg van de eigen bijdrage in de tweedelijns GGZ Berber Koopmans Peter Verhaak

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting.

Feiten en cijfers. Beroerte. Aantal nieuwe patiënten met een beroerte. Definitie. Uitgave van de Nederlandse Hartstichting. Feiten en cijfers Uitgave van de Nederlandse Hartstichting November 211 Beroerte Definitie Beroerte (in het Engels Stroke ), ook wel aangeduid met cerebrovasculaire aandoeningen/accidenten/ziekte (CVA),

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

Factsheet ontwikkelingen zorgleerlingen

Factsheet ontwikkelingen zorgleerlingen Factsheet ontwikkelingen zorgleerlingen Algemene Onderwijsbond juni 2011 Basisonderwijs verwijst steeds minder, bij voortgezet onderwijs groeit uitsluitend zware zorg Passend onderwijs is op de goede weg.

Nadere informatie

Demografische gegevens ouderen

Demografische gegevens ouderen In dit hoofdstuk worden de demografische gegevens van de doelgroep ouderen beschreven. We spreken hier van ouderen indien personen 55 jaar of ouder zijn. Dit omdat gezondheidsproblemen met name vanaf die

Nadere informatie

Code DBC prestatiecode Declaratiecode Omschrijving Maximale vergoeding TOTAAL

Code DBC prestatiecode Declaratiecode Omschrijving Maximale vergoeding TOTAAL Generalistische Basis GGZ Code Omschrijving Maximale vergoeding TOTAAL 180001 180001 1. Generalistische Basis GGZ Kort (BK) 313,42 180002 180002 2. Generalistische Basis GGZ Middel (BM) 534,03 180003 180003

Nadere informatie

Factsheet ontwikkelingen zorgleerlingen. Algemene Onderwijsbond juni 2011

Factsheet ontwikkelingen zorgleerlingen. Algemene Onderwijsbond juni 2011 Factsheet ontwikkelingen zorgleerlingen Algemene Onderwijsbond juni 2011 Basisonderwijs verwijst steeds minder, bij voortgezet onderwijs groeit uitsluitend zware zorg Passend onderwijs is op de goede weg.

Nadere informatie

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n)

monitor Marokkaanse Nederlanders in Maassluis bijlage(n) Raadsinformatiebrief (openbaar) gemeente Maassluis Aan de leden van de gemeenteraad in Maassluis Postbus 55 3140 AB Maassluis T 010-593 1931 E gemeente@maassluis.nl I www.maassluis.nl ons kenmerk 2010-4748

Nadere informatie

Specialisten of generalisten? Bachelor of Master?

Specialisten of generalisten? Bachelor of Master? Presentatie, 9 december 2004 Specialisten of generalisten? Bachelor of Master? Dr. Marieke Schuurmans Zij studeerde Gezondheidswetenschappen, afstudeerrichting erplegingswetenschap, aan de Universiteit

Nadere informatie

Wat vinden uw bewoners van de zorg?

Wat vinden uw bewoners van de zorg? Wat vinden uw bewoners van de zorg? Prismantonderzoek naar ervaringen met de zorg in uw instelling (verzorgingshuis) L.G. Bosman dr. D.H.M. Frijters drs. J.J.M. Geraets K.D. Hekkert, MSc. D.J. Homberg,

Nadere informatie