Informatie : WAT IS NLP?

Informatie : WAT IS NLP? 1. Grondleggers en historie van NLP Het is niet eenvoudig om een korte omschrijving te geven van wat NLP precies is. NLP is geen wetenschappelijke theorie, maar eerder een denk- en werkmodel waarmee de (sociale) werkelijkheid wordt benaderd. Het is een model dat uitermate geschikt is om de werkelijkheid zoals een individu die ervaart te verklaren en om diens wijze van omgaan ermee te veranderen of te verbeteren. NLP is op de eerste plaats een visie op de menselijke ervaring: een manier van kijken naar hoe mensen denken, voelen en handelen. De ontwikkeling van NLP heeft geresulteerd in een veelheid van technieken en methodieken, die gericht zijn op verandering van het denken en het aanleren van nieuw en functioneel gedrag bij mensen. NLP is al doende ontstaan, in eerste instantie tegen het einde van de jaren zestig in Californië toen de `flower power'-beweging haar hoogtepunt was gepasseerd en er weer een `nieuwe zakelijkheid' begon op te komen. De oorsprong ligt bij Richard Bandler (vanuit een therapeutische invalshoek) en John Grinder (een taalkundige). Ze verzorgden een tijdlang samen gestalt-therapiegroepen en workshops, waarbij ze o.a. experimenteerden met het laten inbrengen van en werken met directe ervaringen, zoals ze dat ook zagen bij Fritz Perls (de grondlegger van de Gestalttherapie). Een van de eerste producten van de samenwerking tussen Bandler en Grinder was, naast hun ontdekking van de oog patronen, het door hen genoemde Meta-model. Daarbij gaat het om een serie taalkundige patronen die iemands model van de wereld aangeven en die men o.m. kan benutten om iemand te stimuleren zijn wereldmodel te veranderen (= de dingen anders gaan zien, ervaren en nieuwe betekenissen toekennen). In dit Meta-model waren sterke invloeden zichtbaar uit de taalgrammatica van Chomsky. De aanname van NLP is dat mensen niet reageren op een objectieve werkelijkheid, maar op een wereldmodel dat ze zelf scheppen en actief in stand houden. Omdat dit zo is kan iedereen ook zijn wereldmodel veranderen; gesteld tenminste dat hij over de daarvoor benodigde mogelijkheden en vaardigheden beschikt (bijvoorbeeld NLP-technieken). Het lijkt erop dat de kennisleer van NLP door Grinder en Bandler rechtstreeks is ontleend aan het boek `Science and sanity' van Korzybski (1958, oorspronkelijk reeds uit 1933). Diens belangrijkste boodschap is dat het lijden van de mens voortkomt uit het feit dat we onze talige weergaven van de werkelijkheid verwarren met de werkelijkheid zelf. Korzybski was degene die eigenlijk al in de dertiger jaren de NLP-ideeën over het zenuwstelsel, de waarneming, ervaringen, taal en werkelijkheid verwoordde. Hij had tevens een grote invloed op Albert Ellis, de grondlegger van de Rationeel Emotieve Therapie. De meest essentiële elementen van Korzybski's visie zijn samen te vatten in zijn slogan: `De kaart is niet het gebied. Daarmee bedoelt hij dat datgene wat wij zien en ervaren niet hetzelfde is als de wereld zelf. We hanteren voortdurend generalisaties over de werkelijkheid om te kunnen overleven. Als we geen algemene gedragswijzen en overtuigingen zouden hanteren moesten we iedere dag alles weer opnieuw uitzoeken. Generalisaties zijn van levensbelang, maar het zijn ook voortdurend vertekeningen van de werkelijkheid: vrijwel iedere generalisatie is in bepaalde situaties onjuist. Bandler en Grinder maakten, ten behoeve van hun werken met groepen, in het begin van de zeventiger jaren een studie van de wijze van werken van Virginia Satir, een bekend gezinstherapeute. Van haar leerden ze o.a. het belang van non-verbale communicatie, houding en woordkeuze bij de communicatie met een cliënt. Het vermogen om een goed contact tot stand te brengen blijkt essentieel te zijn voor succes. In NLP-termen noemen we dat contact 'rapport'. Wat is NLP.1

Daarnaast ontstond er een intensieve samenwerking met Gregory Bateson. Van huis uit was Bateson een bioloog, die baanbrekend werk had gedaan op het terrein van de psychiatrie en de antropologie. Bateson was lange tijd getrouwd met Margaret Mead, een bekend antropologe, met wie hij trance-fenomenen onderzocht op Bali. Bateson is een van de grondleggers van de cybernetica (stuurkunde). Hij zag de wereld als een stelsel van samenhangende en inter acterende systemen met oorzaak-gevolg verbindingen: denksystemen, gezinssystemen, ecologische systemen, communicatiesystemen, logische systemen, etc. Hij is ook een van de bedenkers van de zgn. `double bind'-theorie in de psychiatrie. Bij Bateson ligt de grondslag voor de latere nadruk in NLP op niet-eenduidige communicatie en op observatie van non-verbale reacties. Aan de cybernetica ontleenden Bandler en Grinder later hun `TOTE-model', een model voor doelgericht handelen (TOTE = Test - Operate - Test - Exit). Ook het begrip `ecologie', zoals het binnen NLP wordt gebruikt is afkomstig van Bateson. Ecologie staat voor de studie tussen de mens en zijn sociale, mentale en fysieke omgeving. Bij controle op ecologie schat men in of er met het bereiken van een gesteld persoonlijk doel negatieve bijverschijnselen ontstaan in het grotere geheel van iemands leefwereld (gezin, organisatie, maatschappij) of dat er teveel voordelen van de huidige situatie vervallen. Ingeval de uitkomst van die inschatting ongunstig is, is het de vraag of het verstandig is om het gewenste doel daadwerkelijk te willen bereiken. Via Bateson kwamen Bandler en Grinder ook in contact met Milton H. Erickson, een psychiater die men inmiddels is gaan beschouwen als de grondlegger van de moderne hypnotherapie (hypnose). Bandler en Grinder begonnen Erickson te modelleren, net zoals ze dat in feite al met Perls en Satir hadden gedaan. Modelleren komt neer op het nauwkeurig bestuderen van wat een expert op een bepaald terrein precies doet en hoe hij iets aanpakt, met de bedoeling om dit overdraagbaar te maken; dus te kunnen gebruiken in toepasselijke situaties elders. Werken met modelleren is een van de basiskenmerken van NLP: de vaardigheden en technieken van NLP zijn vooral het resultaat van modellering. Aan het eind van de jaren zeventig was er uiteindelijk een cocktail ontstaan van gestalten gezins-therapie, cybernetica, hypnose en taalkundige modellen, waarvoor Bandler en Grinder de term `Neuro-Linguïstisch Programmeren' bedachten. Op dat moment was 'NLP' geboren. Leslie Cameron-Bandler (destijds getrouwd met Richard Bandler) voegde in de jaren tachtig nog de Metaprogramma's aan NLP toe, als zijnde onderscheidingen en trends in iemands denken. Ze overstijgen - staan meta ten opzichte van - iemands directe zintuiglijke programmering. Verder ontwikkelde zij methoden om met behulp van Metaprogramma's emoties te veranderen en iemands fundamentele levenshouding te omschrijven. Tenslotte ontwierp zij een systeem voor persoonlijke ontwikkeling, onder de naam 'Imperative Self Analyses '. Imperative Self Analyses biedt methodieken om via metaprogramma's te komen tot gewenste emoties, keuzevrijheid en zelfkennis. Een andere voor NLP belangrijke figuur in de jaren tachtig was Robert Dilts. Hij ontwierp NLP-technieken voor het veranderen van persoonlijke overtuigingen en technieken voor toepassing m.b.t. fysieke gezondheid en leiderschap. Ook de verdere uitwerking van Batesons' logische niveaus is van Dilts. Wat is NLP.2

De bedoelde logische niveaus zijn, van hoog tot laag: F. het niveau van spiritualiteit: wat er meer is E. het niveau van de identiteit: missie en zingeving D. het niveau van de overtuigingen: waarom en waartoe C. het niveau van de capaciteiten: doel en strategie B. het niveau van gedragingen: handelingen en acties A. het niveau van de omgeving: reacties. Leren, veranderen en communiceren kan - in de NLP-visie - op verschillende niveaus gebeuren. Om gedrag te veranderen of om leerprocessen te begrijpen dienen we ons te richten op die niveaus. Beïnvloeding van elk van de niveaus heeft een eigen betekenis. Verandering op een hoger niveau is van invloed op het lagere niveau. Omgekeerd kan dat ook, maar dat hoeft zeker niet altijd het geval te zijn. Aan het eind van de jaren zeventig gingen Bandler en Grinder uiteen en gingen ze ieder hun eigen weg. Bandler ontwikkelde NLP-technieken die zijn gebaseerd op de submodaliteiten van onze innerlijke ervaring. Dit mondde in de negentiger jaren uit in zijn Design Human Engineering'. Hierin streeft hij evenwicht na bij mensen tussen de innerlijke weergaven van de ervaring (submodaliteiten) en de meetbare buitenwereld. Grinder raakte ondermeer geïnspireerd door de boeken van Carlos Castaneda (`De lessen van Don Juan'). Hij concentreerde zich op het bevorderen van genialiteit, bijvoorbeeld door technieken te gebruiken voor het `stopzetten van de wereld', zoals ook door Castaneda was beschreven. Daarbij gaat het om het stoppen van onze voortdurend aanwezige innerlijke dialoog en het zich volledig concentreren op de zintuiglijke waarneming. Tevens ontwikkelde Grinder in de jaren tachtig de zogenaamde 'New Code'. Dit is een vereenvoudigde versie van NLP waarin ervaring en het meervoudig beschrijven van de werkelijkheid centraal staan. Grinder besteedde verder veel aandacht aan de rol van het onbewuste, aan systeemaspecten van de menselijke ervaring en aan de invloed van cultuur. Noch de New Code van Grinder, noch de Design Human Engineering van Bandler hebben later echt veel invloed gekregen. Voor datgene wat ze samen als NLP hadden ontwikkeld gold die invloed bij uitstek wel. Vanaf eind ' 80 boekte Tony Robbins in Amerika grote successen met zijn commerciële benadering van NLP. Hij beloofde mensen via zijn aanpak veel geld, geluk en macht. Zijn aanpak noemt hij de 'Neuro Associatieve Conditionering' (NAC). Zaken als vuurlopen e.d. komen oorspronkelijk van Robbins en werden later overgenomen door Emile Ratelband, die enige tijd bij hem in de leer was. Robbins liet het begrip ecologie als moreel principe voor NLP volledig los. Via hem - en bij ons via Ratelband - wordt NLP bekend bij grote groepen mensen die er anders niet in geïnteresseerd waren geraakt. In de jaren negentig richtte de aandacht van NLP zich tevens sterk in de richting van spiritualiteit (het hoogste van de logische niveaus), spirituele kerntoestanden van de geest en trance-rituelen. Deze laatste zijn onder andere gemodelleerd van Hawaïaanse en Braziliaanse volksreligies. NLP als een meer therapeutische benadering en als serieuze communicatie-opleiding is in Nederland oorspronkelijk geïntroduceerd door het Instituut voor Eclectische Psychologie te Nijmegen. In 1982 organiseerde men daar de eerste workshops, een jaar later volgde de eerste volledige NLP-opleiding. Robert Dilts was daar jarenlang intensief bij betrokken als gastdocent. Sinds die tijd loopt de ontwikkeling in ons land in grote lijnen parallel met die in de Verenigde Staten. Inmiddels ontwikkelen Nederlanders nieuwe benaderingen waarbij vaak meer rekening wordt gehouden met de eigen volksaard en cultuur. Wat is NLP.3

2. Definities van NLP Lucas Derks en Jaap Hollander geven in hun boek `Essenties van NLP' een drietal definities, omschrijvingen, van NLP. Ze zijn alle drie essentieel om te weten wat NLP is en doet. In feite is NLP de wisselwerking tussen deze drie aspecten. We behandelen ze hieronder in het kort. 1. NLP is de studie van de structuur van onze subjectieve ervaring Het gaat hier over wat iemand (in gedachten) hoort, ziet, voelt, ruikt en proeft; over hoe ons lichaam (daarop) reageert en van welke vooronderstellingen en algemeenheden iemand uitgaat. De combinatie van deze elementen noemt men in NLP: de structuur van de subjectieve ervaring. Studie hiervan betekent dat NLP onderzoekt hoe mensen hun eigen persoonlijke innerlijke beleving creëren; men zoekt naar patronen, eigenschappen ervan, volgorde (structuren), etc. Als we hier via een NLP-benadering veranderingen in aanbrengen ontstaat er een andere structuur, hetgeen leidt tot ander gedrag en andere emoties. Structuren worden in NLP dus bestudeerd om ze te kunnen veranderen. 2. NLP is modelleren Modelleren houdt in: een menselijk vermogen - vaak van een expert daarin - in kaart brengen om het over te kunnen dragen aan anderen. Door dit te doen fungeert NLP als een algemeen toepasbare onderwijstechniek voor het analyseren, begrijpen en het overdraagbaar maken van menselijke vermogens. Het is hierbij met name de bedoeling om speciale vermogens te vertalen in leerbare technieken. Modelleren is vooral mogelijk via het achterhalen van de structuur van innerlijke ervaringen (zie definitie 1) om deze vervolgens te kunnen overnemen of bij jezelf te kunnen veranderen. 3. NLP is een communicatietechnologie NLP is ook een techniek voor doelgerichte communicatie. Daarbij zijn twee vragen van groot belang: hoe kunnen we iemand door middel van goede communicatie helpen te veranderen? hoe kunnen we zodanig met iemand communiceren dat we zoveel mogelijk informatie krijgen over de structuur van zijn ervaring? (hetgeen immers nodig is om daarin desgewenst verandering teweeg te brengen). NLP is gericht op het bereiken van een hogere effectiviteit bij het communiceren, waarbij `rapport', vertrouwen en wederzijdse betrokkenheid van essentieel belang zijn. In haar op NLP-principes gebaseerde praktische boek `Opleiden, trainen & Presenteren' beschrijft Cobi Brouwer in twee pagina's eenvoudig en kernachtig wat NLP is en doet. Ze stelt dat de NLP-patronen, -vaardigheden en -technieken gericht zijn op effectieve communicatie, persoonlijke ontplooiing en beter leren. Ze geeft verder aan dat NLP ons leert om onze zintuigen - de waarnemingskanalen waarlangs we leren - op praktische wijze te gebruiken. NLP leert : hoe we onze hersens beter kunnen gebruiken hoe we gewenste resultaten kunnen bereiken hoe overtuigingen te beïnvloeden zijn hoe je tot een goed contact kunt komen hoe je op een elegante en effectieve manier kunt communiceren en hoe non-verbale lichaamstaal begrepen en gebruikt kan worden. Bovendien wordt aangegeven dat bij dit alles de grootste waarde gehecht wordt aan respect en integriteit. Wat is NLP.4

De drie samenstellende elementen van het begrip NLP staan voor: Neuro (neuron = zenuwcel) Alles wat we doen is een product van wat er in ons centrale zenuwstelsel plaatsvindt: waarnemingsverwerking, gedachten, gevoelens. Linguïstisch (linguïstisch = taalkundig) We organiseren onze zintuiglijke indrukken - de neurologische processen - met behulp van de taal. De taalkundige organisatie resulteert in een persoonlijk en strikt individueel wereldmodel. Programmering (programma = een reeks van instructies die beschrijft hoe gegevens verwerkt moeten worden). We kunnen onze subjectieve ervaringen zo organiseren dat we een bepaald effect bereiken, of juist niet bereiken. Een nieuwe, andere organisatie van dezelfde indrukken leidt tot een andere beleving en andere gedragsmogelijkheden. NLP is geen beroep, noch een wetenschappelijke theorie of verklaringsmodel. Het gaat bij NLP-technieken vaak veel meer om de vraag wat werkt, dan hoe iets werkt. (Nut is belangrijker dan waarheid) NLP is in hoge mate praktisch en gericht op toepassing van datgene wat zijn nut heeft bewezen. Nieuwe technieken worden eerder `uitgevonden' dan dat ze op basis van puur wetenschappelijk inzicht worden ontwikkeld. NLP is een bruikbare, effectieve (leer-) methode die veel toepassingen heeft gevonden op het terrein van onder andere onderwijs en vorming, hulpverlening, psychiatrie, psychotherapie, geneeskunde, kunst, probleemoplossing, leiding geven, organisatie-ontwikkeling, ondernemen en verkoop. Mensen die NLP in hun leven hebben geïntegreerd, ervaren een groter vermogen in het : Orde op zaken stellen. Het gemakkelijker opbouwen van een sfeer van vertrouwen en betrokkenheid. Ontdekken van kwaliteiten bij zichzelf en anderen. Doelgericht met anderen omgaan en werken, resultaten boeken in situaties waar gedrag en motivatie belangrijke factoren zijn. Het inwinnen van nauwkeurige informatie door gebruik te maken van bepaalde taalpatronen. Het observeren van non-verbaal gedrag en inzicht krijgen hoe iemand denkt en hoe die ander de boodschap verwerkt. Het ontdekken van innerlijke vermogens bij zichzelf en anderen. Aanwenden van deze inzichten en vaardigheden om duidelijk, rustig en daadkrachtig dingen voor elkaar te krijgen. Het sneller en beter oplossen van innerlijke conflicten bij zichzelf en van conflicten die tussen mensen spelen. Leven, in plaats van overleven. Verder biedt NLP hulp bij o.a. machtsconflicten, angsten, overmatig perfectionisme, fobieën, beheersingsdrama's, trauma s, ouder-kind-relaties, zelf-beperking, etc. NLP : Communicatie met Jezelf en de Ander! Beroepshalve biedt NLP een nieuw soort competentie, vooral daar waar : gedrag en motivatie een bepalende rol spelen ( leiding geven ) kennisoverdracht centraal staat ( presentatie ) conflictsituaties gehanteerd worden C de kunst verstaan dient te worden om mensen duurzaam te laten samenwerken, met behoud van hun eigen identiteit. Wat is NLP.5

3. Basisvooronderstellingen van het NLP-model In het voorafgaande zijn reeds verschillende uitgangspunten van het NLP-model globaal aan de orde geweest. In dit gedeelte wil ik in een tiental punten nog eens een aantal essentiële `vooronderstellingen' van NLP op een rijtje zetten. 1. Ons contact met de wereld verloopt via de vijf zintuigen: zien, horen, voelen, ruiken, proeven. Via de zintuigen bouwen we een individueel model op van de wereld. Bij het opbouwen van dit eigen wereldmodel spelen generaliseren (= algemeen maken), deletie (= weglaten wat niet past) en distorsie (= vervormen en aanpassen) een grote rol. Generalisatie, weglating en vervorming worden universele modelleringsprincipes genoemd. 2. De constructie van ons wereldmodel wordt mede bepaald door diverse waarnemingsfilters: a fysiologische, door de beperking van de zintuigen b sociale en culturele: wat nog `ervaarbaar' is en specifiek is voor een bepaalde cultuur of groep, of wat daar gewoonte is c individuele filters, samenhangend met de persoonlijke levensgeschiedenis. Ook dit gegeven draagt bij aan een strikt persoonlijke representatie van ervaringen in relatie tot iemands wereldmodel. 3. Om onze ervaringen over te brengen beschikken we over taal. Via taal coderen en decoderen we onze zintuiglijke representaties. Wat iemand daarover in eerste instantie zegt duidt men aan met de term oppervlaktestructuur. Door het stellen van de juiste vragen - dus optimaal te communiceren - kunnen we iemands dieptestructuur achterhalen en zodoende meer zicht krijgen op het wereldmodel dat de ander hanteert. 4. Zoals al aangegeven vormen we weergaven (representaties) van de wereld via de vijf zintuigsystemen: beelden (visueel) geluiden (auditief) (ge)voelen (kinesthetisch) smaak (gustatief) geur (olfactatief). Mensen verschillen in voorkeur voor een bepaald representatiesysteem en in de mate waarin dat systeem hun voorkeur geniet. We kunnen zeggen dat iemand vooral visueel, auditief, etc. is ingesteld. Non-verbale reacties vormen daarbij (voor anderen) de belangrijkste bron van informatie, veel belangrijker nog dan het verbale. Non-verbale reacties zijn grotendeels onbewust en geven betrouwbaardere informatie dan taal. 5. NLP gaat ervan uit dat ieder menselijk vermogen via modelleren overdraagbaar is, namelijk door de eigen subjectieve ervaring net zo te construeren als de persoon waarvan men wil leren. Door modelleren is het mogelijk een aanmerkelijke vermindering van benodigde leertijd te bereiken. Dit is echter niet onbeperkt het geval; als iemand over te weinig `capaciteiten' beschikt kan het overnemen van een bepaalde vaardigheid zeer tijdrovend of te ingewikkeld zijn. Daarom is pre-selectie noodzakelijk; dit voorkomt teleurstelling en frustratie. Wat is NLP.6

6. leder mens heeft op bewust en onbewust niveau de beschikking over een groot aantal hulpbronnen, zoals mentale- en gedragsmatige voorstellings- en keuzemogelijkheden en energie. Het gaat erom die hulpbronnen effectief aan te wenden. Rekening houdend met de specifieke mentale, fysieke en omgevings(on)mogelijkheden zijn iemands vermogens (en daarmee zijn verdere ontwikkeling als individu) het resultaat van hoe hij/zij zijn subjectieve ervaringen organiseert. Zijn verdere ontwikkeling is daarvan in hoge mate afhankelijk. Als je bovendien weet te achterhalen hoe die `organisatiestructuur' bij een ander (een model) in elkaar zit, kun je in principe dit vermogen van een ander overnemen en bij jezelf ontwikkelen. 7. Een individu is opgebouwd uit `parts, zogenaamde sub-persoonlijkheden, met ieder hun eigen gedachten, gedrag, gevoelens, waarden, overtuigingen en identiteit. Negatieve `parts' beïnvloeden ons leven en welzijn zelfs in sterkere mate dan de positieve. NLP biedt tal van technieken om deze negatieve delen van de persoon te herkaderen en ze zo te verwerken of te neutraliseren. Menselijk gedrag is steeds context-afhankelijk. Dat wil zeggen dat iemand steeds het gedrag vertoont dat voor hem/haar in die bepaalde situatie als het beste en het meest functioneel wordt ervaren. Een beter alternatief wordt (later) meestal direct geaccepteerd als het tenminste binnen iemands wereldmodel past. Alles wat mensen doen is er uiteindelijk op gericht volledig zichzelf te worden, op integratie van alle sub-persoonlijkheden. Het uitbouwen of versterken van positieve eigenschappen en het uitbannen of neutraliseren van de negatieve `parts' maken daar onderdeel van uit. NLP draagt ideeën, instrumenten en vaardigheden aan die het leven kunnen veranderen in de richting die iemand zelf wil. Het gaat daarbij tevens om het zelf stellen en stap voor stap realiseren van duidelijke doelen. 8. Zoals aangegeven ontwikkelt ieder mens een persoonlijk wereldmodel. Dit wereldmodel berust op een systeem van overtuigingen, die als `logische niveaus in een reeks te plaatsen zijn. In volgorde van belangrijkheid gaat het om wat ik geloof over mijn omgeving, overtuigingen over mijn gedrag, overtuigingen over mijn vermogens, overtuigingen over de werkelijkheid (over overtuigingen), overtuigingen over wie ik ben en overtuigingen over de grotere gehelen waar ik deel van ben. NLP stelt dat onze overtuigingen onze vermogens en onze gedragingen bepalen. Omdat overtuigingen, net als andere subjectieve ervaringen, een structuur hebben kunnen ze ook worden veranderd. Persoonlijke wereldmodellen die het meeste variatie bieden (o.a. wat betreft overtuigingen) zijn het meest ecologisch van aard. Dit type modellen zijn effectief omdat ze niet uitgaan van de keuze tussen `waar' en `onwaar' maar omdat ze zich richten op een flexibele structuur. 9. Leren en ontwikkelen vereisen een positieve en gemotiveerde houding. De aanwezigheid van persoonlijke problemen vormt een blokkade voor leren. De inspanning moet dan eerst worden gericht op het elimineren van de interne problemen; pas daarna kan men met echt leren beginnen. Leren is, in de NLP-opvatting, geen aanleg maar een instelling. NLP gaat ervan uit dat elke positieve of negatieve reactie bijdraagt aan de ervaring en dus deel uitmaakt van het leerproces. Een negatief resultaat wordt niet beschouwd als mislukking, maar als feedback. Van deze feedback kunnen we later weer uitstekend gebruik maken. 10. NLP is sterk actiegericht en gaat ervan uit dat persoonlijke verandering beter gerealiseerd kan worden als men vooraf de uitkomst kent. Dus als men duidelijke persoonlijke doelstellingen formuleert en deze consequent nastreeft. Vijf grondbeginselen voor succes, volgens NLP-inzichten, zijn: a. Weet wat je wilt bereiken: ken je uitkomst b. Onderneem actie c. Wees zintuiglijk scherpzinnig d. Wees flexibel in je gedrag e. Ga te werk vanuit een fysiologie en psychologie die gericht is op het bereiken van perfectie Wat is NLP.7

4 Boekenlijst De hierna volgende boekenlijst geeft natuurlijk geen compleet beeld van de lectuur welke in Nederland en wereldwijd op het gebied van NLP beschikbaar is, maar een selectie waarbij de geïnteresseerde in NLP vast een indruk kan krijgen van de mogelijkheden.. 1 Het spel tussen bewuste en onderbewuste door Paul Liekens. Ankh-Hermes ISBN 90-202-5093-0 Dit boek is zeer geschikt om een algemene indruk te krijgen over NLP. Het is relatief eenvoudig en begrijpelijk geschreven en omvat de belangrijkste basistechnieken van NLP. Het boek is sterk gericht op de lezer en niet zozeer bedoeld voor therapeutisch werk. 2 Je Ongekende Vermogens door Anthony Robbins Servire ISBN 90-6325-291-9 Dit boek wordt door sommigen beschouwd als het basis-handboek voor NLP. De 'Amerikaanse' opzet en verteltrant lijken soms wat overdreven, maar daar leer je 'door heen te kijken'. Het taalgebruik is voor sommigen wat lastig en de voorbeelden welke worden gegeven lijken vaak 'ver weg' en te mooi om waar te zijn. Echter, als je 'alles' over de NLP motivatie-basis-technieken wil lezen, is dit boek een aardige optie. 3 De Vuur loper door Emile Ratelband Ratelband Research Instituut ISBN 90-6010-766-7 Een populair boek geschreven door een bekende en befaamde Enter-trainer, 'Mister NLP' zoals hij zichzelf noemt. Sommigen vinden het boek een slap aftreksel van het boek van Robbins. Ook hier is verteltrant vaak overdreven doch dit is geheel volgens de enthousiaste stijl van Ratelband die zonder meer succesvol is vanwege zijn goed bezochte seminars voor particulieren en bedrijfsleven. 4 Essenties van NLP door Lucas Derks & Jaap Hollander Servire ISBN 90-6325-478-4 In dit boek worden vrijwel alle aspecten van NLP behandeld. Het is zeer uitgebreid en over het algemeen prettig geschreven. Veel informatie is (nog) niet geschikt voor de beginnende NLPer, doch in de loop van de trainingen worden de meeste onderwerpen behandeld en geoefend. Ook zeer geschikt als naslagwerk. 5 De Bijzondere reis van EEN PRIKKEL door Bouke de Boer Uitgeverij: de Prikkel, Limmen 072-5053501 Een eerlijk boek over NLP op een lekker eenvoudige manier geschreven. Zonder hoogdravend taalgebruik, geen opgeklopte kreten maar typisch een boek voor mensen die willen weten wat NLP inhoudt, wat je er mee kunt. 6 NLP voor Dummies door Romilla Ready en Kate Burton Adddison Wesley ISBN 90-430-1050-2 NLP voor Dummies is bijzonder geschikt voor mensen die nader kennis willen maken met NLP. Het boek is geschreven door twee Engelse NLP-professionals en geredigeerd door Jan Damen van EduCare. Door de opzet, de indeling en de prettige leesstijl is het een boek dat lekker leest. Het boek maakt deel uit van de door EduCare verstrekte documentatie bij het volgen van de NLP Practitioner opleiding. Wat is NLP.8