Project Initiatie Document

Project Initiatie Document Intelligent Bridge 3 Projectnummer : P4453 (NVBR) P22015783 (Defensie) Auteur : R. van Bladel Status : Definitief Versienummer : V2.0 Datum : Juni 2011

Blad : 2 / 29 Inhoudsopgave 1. DOCUMENTINFORMATIE... 3 2. MANAGEMENTSAMENVATTING... 4 3. INLEIDING... 6 3.1. AANLEIDING TOT HET PROJECT... 6 3.2. DE CONTEXT VAN HET PROJECT... 6 3.3. INHOUD DOCUMENT... 6 4. PROJECTDEFINITIE... 7 4.1. OPDRACHTGEVER EN OPDRACHTNEMER... 7 4.2. DOELSTELLINGEN VAN HET PROJECT... 7 4.3. PROJECTBEGRENZING... 7 4.4. OP TE LEVEREN PRODUCTEN EN DIENSTEN... 8 4.5. UITGANGSPUNTEN EN RANDVOORWAARDEN... 8 4.6. AANNAMES... 8 4.7. RELATIES MET ANDERE PROJECTEN EN ACTIVITEITEN... 9 4.8. DEELNAME OEFENINGEN... 9 5. BUSINESS CASE... 10 5.1. BIJDRAGE AAN BELEIDSDOELSTELLINGEN BINNEN HET OOV DOMEIN... 10 5.2. KOSTEN... 10 5.3. BATEN... 11 6. ONDERWERPEN INNOVATIE... 12 6.1. CLOUD COMPUTING EN CONTAINER CONCEPT... 12 6.2. AD-HOC (DATA) INFRASTRUCTUUR VOOR INFORMATIE-UITWISSELING... 13 6.3. SECURE COLLABORATIE MET BEHULP VAN PKI OVERHEID... 14 6.4. CROWD SOURCING... 15 6.5. INTELLIGENTIE IN KAARTLAGEN... 16 6.6. GEBRUIK SENSOREN/PLAATSBEPALING IN CRISISSITUATIES... 17 6.7. AUGMENTED REALITY... 18 7. ORGANISATIESTRUCTUUR... 20 7.1. ORGANOGRAM... 20 7.2. TAKEN, VERANTWOORDELIJKHEDEN EN BEVOEGDHEDEN... 21 7.3. OVERLEGSTRUCTUREN... 22 8. AANPAK... 23 8.1. FASERING... 23 8.2. INITIËLE PROJECTPLANNING... 23 9. PROJECTBEHEERSING... 25 9.1. TOLERANTIES... 25 9.2. RAPPORTAGES... 25 9.3. PROJECTADMINISTRATIE... 25 9.4. AFWIJKINGSPROCEDURE... 25 9.5. OPDRACHTVERSTREKKING EN GOEDKEURING PLANNEN... 26 10. RISICO S... 27 11. BIJLAGEN... 28 11.1. BIJLAGE A. PRODUCTBESCHRIJVINGEN... 28

Blad : 3 / 29 1. Documentinformatie Locatie Dit document wordt bewaard in het projectdossier van het project i-bridge. Een kopie is op te vragen via email: info@ibridge-cms.nl Versiegeschiedenis Versie Versie Samenvatting van de aanpassingen datum 0.1 December 2010 Eerste concept 0.2 t/m 0.4 December 2010 Diverse aanpassingen leden projectteam 0.5 December 2010 Diverse aanpassingen projectoverleg 0.6 t/m 0.8 Januari 2011 Inpassen faseplan en onderwerpen innovatie in PID 0.9 Maart 2011 Laatste aanpassingen 1.0 Maart 2011 Accoord stuurgroep 1.1 Juni 2011 Herziening begroting, detaillering planning 2.0 Juni 2011 Accoord stuurgroep met inachtname bemerkingen (verslag stgp) Distributie Dit document is gedistribueerd naar: Naam Afdeling/Functie Verzend datum Stuurgroep i-bridge Divers A. Blankenstein Commandant BG IVENT B. Tilman Directeur NVBR Leden Denktank Divers Versie Goedkeuring Ondergetekende verklaren dat zij akkoord zijn met de inhoud van dit document. Hiermee krijgt dit PID de status definitief en is daarmee het basisdocument voor de uitvoering ervan. Voorzitter Stuurgroep Naam : Datum: Handtekening: Projectleider Naam : Datum: Handtekening:

Blad : 4 / 29 2. Managementsamenvatting Inleiding. In het innovatieprogramma Veiligheid is het project Intelligent Bridge 3.0 (i-bridge 3.0) opgenomen. Het betreft de doorontwikkeling van het project i-bridge 1.0 en 2.0 die succesvol zijn gebleken als Proof of Concepts binnen het programma Intensivering Civiel Militaire Samenwerking Informatievoorziening (ICMS IV). Het i-bridge concept maakt het mogelijk om op flexibele wijze een aantal verschillende communicatie componenten en diensten in wisselende combinaties aan elkaar te koppelen op basis van Internet Protocollen. Secure, real-time collaboratie en logging worden hiermee mogelijk, evenals het inter-operabel en inter-connectief maken van voorheen onbenaderbare ICT legacy systemen. De afgelopen jaren zijn de Proof-of-Concepts i-bridge 1.0 en i-bridge 2.0 ontwikkeld. Gedurende demonstraties en oefeningen (o.a. CEPNIC 2009, Combined Endeavour 2008, Oefening natuurbrandbestrijding 2009) is aangetoond dat de vijf kernfunctionaliteiten die benodigd zijn om tijdens een ramp effectief en gecoördineerd op te kunnen treden zowel afzonderlijk als in elke gewenste combinatie, robuust en stabiel kunnen worden ondersteund met het i-bridge concept. Deze vijf kernfunctionaliteiten zijn; (Ad hoc) Collaboratie. Betreft secure adhoc online collaboratie Verslaglegging. Betreft activiteiten met betrekking tot het samenstellen van gestructureerde beelden in tekst van een ramp/crisis, logging van activiteiten en scenario plotting; Integratie beelden. Betreft het synchroniseren van geografische en beeldinformatie in diverse vormen en het integreren van deze informatie met tekst- en spraakinformatie; Integratie spraak. Betreft Voice Interoperabiliteit (VoIP, RoIP) waarbij met software alle vormen van spraakcommunicatie worden omgezet in IP en vervolgens kunnen worden geïntegreerd met tekst- en geoinformatie; Informatiebeveiliging. Betreft toegangsbeheer en beveiliging van alle genoemde soorten van informatie. Op het platform, waarop deze vijf kernfunctionaliteiten worden geïntegreerd zijn in i-bridge 2.0 reeds diverse innovatieve ontwikkelingen beproefd, zoals het realiseren van een ad-hoc data infrastructuur en het realiseren van een onafhankelijk mobiel GSM netwerk rond plaats incident. Informatie over alle componenten en innovatieve ontwikkelingen uit i-bridge 1.0 en 2.0 zijn inmiddels opgenomen in de kennisbank i-bridge (www.ibridge-cms.nl). In i-bridge 3.0 wordt verder gegaan met het beproeven van innovatieve ontwikkelingen op het i-bridge platform. Op te leveren resultaten. Binnen het project i-bridge 3.0 dienen de volgende producten te worden opgeleverd. Voor een beschrijving van de producten wordt verwezen naar bijlage 1. Een fysieke i-bridge omgeving die kan worden gebruikt als ontwikkel- en testomgeving; Een fysieke i-bridge omgeving die kan worden gebruikt als demonstratie- en oefenomgeving; Een uitbreiding op de kennisbank, waarin de resultaten en opgedane kennis gedurende het project worden vastgelegd; Per innovatie onderwerp een definitiedocument, een ontwerp en een gedocumenteerde versie van het Proof-of-Concept; Een Proof-of-Concept waarin de toepassing van de innovatieve ontwikkeling wordt gerealiseerd als werkende demo-versie binnen het i-bridge concept; Afhankelijk van de resultaten van de incrementele ontwikkelingen zal in opdracht van de opdrachtgever een overdracht van tussenversies van het Proof-of-Concept aan andere, door opdrachtgever te benoemen partijen plaats kunnen vinden. Hierbij ligt binnen NOI o.a. een relatie met de doorontwikkeling van het Landelijk Crisis Management Systeem (LCMS), dat onder verantwoordelijkheid van het Veiligheidsberaad wordt gerealiseerd.

Blad : 5 / 29 Aangezien het project wordt uitgevoerd binnen een samenwerkingsverband tussen Defensie (BG IVENT) en NVBR zal het projectbudget worden verdeeld tussen beide organisaties. Initiële projectplanning Binnen het project i-bridge 3.0 worden verschillende innovatie onderwerpen stapsgewijs ontwikkeld naar een Proof-of-Concept. De volgende stappen worden daarbij gevolgd: Een definitiefase: hierin worden de vraagstellingen geïnventariseerd waarop een antwoord wordt gegeven en/of de (gebruikers)behoeften waaraan invulling zal worden gegeven; Een ontwerp- en realisatiefase: het op basis van de resultaten van de definitiefase maken van een beknopt functioneel en technisch ontwerp en het vervolgens realiseren van een werkende Proofof-Concept (systeemversie, waarmee een demo kan worden gegeven danwel een oefening ondersteund kan worden). Een beproevingsfase waarin de PoC daadwerkelijk wordt beproefd en geëvalueerd. Daarnaast worden een aantal activiteiten uitgevoerd ter ondersteuning van alle hiervoor genoemde fasen van het project. Het betreft: het inrichten en onderhouden van de fysieke omgevingen i-bridge het inrichten en onderhouden van de kennisbank

Blad : 6 / 29 3. Inleiding 3.1. Aanleiding tot het project In het kader van het project Nederland Ondernemend Innovatieland (NOI) is het kabinet gestart met maatschapschappelijke innovatieprogramma s op het terrein van water, veiligheid, zorg en energie. Deze programma s moeten bijdragen aan oplossingen voor belangrijke maatschappelijke vraagstukken. In deze maatschappelijke innovatieprogramma s staat de inzet van kennis, innovatie en ondernemerschap voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken centraal. In het innovatieprogramma Veiligheid is het project Intelligent Bridge 3.0 (i-bridge 3.0) opgenomen. Het betreft de doorontwikkeling van de projecten i-bridge 1.0 en 2.0, die succesvol zijn gebleken als Proof of Concept binnen het programma Intensivering Civiel Militaire Samenwerking Informatievoorziening (ICMS IV). 3.2. De context van het project Het i-bridge concept maakt het mogelijk om op flexibele wijze een aantal verschillende communicatie componenten en diensten in wisselende combinaties aan elkaar te koppelen op basis van Internet Protocollen. Secure, real-time collaboratie en logging worden hiermee mogelijk, evenals het interoperabel en inter-connectief maken van voorheen onbenaderbare ICT legacy systemen. Met deze ontwikkeling wordt invulling gegeven aan het oplossen van een aantal knelpunten zoals geïdentificeerd in de roadmap van de Maatschappelijke Innovatie Agenda Veiligheid, waaronder de opbouw van een geïntegreerd situatiebeeld. De afgelopen jaren zijn de Proof-of-Concepts i-bridge 1.0 en i-bridge 2.0 ontwikkeld. Gedurende demonstraties en oefeningen (o.a. CEPNIC 2010, Combined Endeavour 2009 en 2008, Oefening natuurbrandbestrijding 2010) is aangetoond dat de vijf kernfunctionaliteiten die benodigd zijn om tijdens een ramp effectief en gecoördineerd op te kunnen treden zowel afzonderlijk als in elke gewenste combinatie, robuust en stabiel kunnen worden ondersteund met het i-bridge concept. Deze vijf kernfunctionaliteiten zijn; (Ad hoc) Collaboratie. Betreft secure adhoc online collaboratie Verslaglegging. Betreft activiteiten met betrekking tot het samenstellen van gestructureerde beelden in tekst van een ramp/crisis, logging van activiteiten en scenario plotting; Integratie beelden. Betreft het synchroniseren van geografische en beeldinformatie in diverse vormen en het integreren van deze informatie met tekst- en spraakinformatie; Integratie spraak. Betreft Voice Interoperabiliteit (VoIP, RoIP) waarbij met software alle vormen van spraakcommunicatie worden omgezet in IP en vervolgens kunnen worden geïntegreerd met tekst- en geoinformatie; Informatiebeveiliging. Betreft toegangsbeheer en beveiliging van alle genoemde soorten van informatie. Op het platform, waarop deze vijf kernfunctionaliteiten worden geïntegreerd zijn in i-bridge 2.0 reeds diverse innovatieve ontwikkelingen beproefd, zoals het realiseren van een ad-hoc data infrastructuur en het realiseren van een onafhankelijk mobiel GSM netwerk rond plaats incident. Informatie over alle componenten en innovatieve ontwikkelingen uit i-bridge 1.0 en 2.0 zijn inmiddels opgenomen in de kennisbank i-bridge (www.ibridge-cms.nl). In i-bridge 3.0 wordt verder gegaan met het beproeven van innovatieve ontwikkelingen op het i-bridge platform. 3.3. Inhoud document Dit document beschrijft: Doelstelling en projectdefinitie i-bridge 3.0 Innovatie onderwerpen i-bridge 3.0 incl. globale uitwerking per onderwerp Organisatie, bemensing en overlegvormen Relaties met andere projecten en andere organisaties Initiële planning en kostenraming Risico s en maatregelen

Blad : 7 / 29 4. Projectdefinitie 4.1. Opdrachtgever en opdrachtnemer De opdrachtgever voor het project i-bridge 3.0 is de Projectdirectie Nederland Ondernemingsland Innovatief (NOI). Gedelegeerd opdrachtgeverschap is belegd bij Defensie/Bestuursstaf/Directie Operationeel Beleid en Behoeftestelling/ Hoofd sectie B, KLTZ P. Kwant. Projectbegeleider richting NOI is Directie Materieel Organisatie/Research & Development, voor deze KTZ R. Dekker. De opdrachtnemer voor het project i-bridge 3.0 is namens het samenwerkingsverband NVBR en BG IVENT Kol. R. Boots. 4.2. Doelstellingen van het project De doelstelling van i-bridge 3.0 is het verbeteren van de informatievoorziening rond rampenbestrijding en crisisbeheersing door : het koppelen van nieuwe innovatieve ontwikkelingen aan de bestaande functionaliteit van i-bridge 2.0 om daarmee; nieuwe oplossingen te genereren voor maatschappelijke vraagstukken op het terrein van de Openbare Orde en Veiligheid; gebruik makend van de ketenpartners in de OOV en m.n. de NVBR om de gevraagde oplossingen duidelijk te articuleren; en gebruik makend van industriepartners om deze oplossingen daadwerkelijk te realiseren via Proof-of-Concepts. De industrie is dus nauw betrokken bij deze doorontwikkeling. Daar waar Defensie en BZK zich richten op de crisisorganisaties, kan de industrie de resultaten uit i-bridge civiel vermarkten, waardoor een verbeterde positionering van de nationale industrie wordt bereikt. 4.3. Projectbegrenzing Een nadere analyse van de ontwikkelingen binnen het domein Crisisbeheersing en Rampenbestrijding geeft aan dat een aantal initiatieven die zich binnen dit domein afspelen zijn onder te brengen in twee trajecten, die een nauwe relatie met elkaar hebben: Het implementatietraject, waarin de Netcentrische Werkwijze in de crisisorganisaties (veiligheidsregio s en landelijke coördinatiecentra) wordt geïmplementeerd en parallel daaraan één of meerdere versies van de ondersteunende applicatiesuite: het Landelijk Crisis Management Systeem (Landelijk CMS). Het gaat hier enerzijds om de implementatie van de netcentrische werkwijze incl. de bijbehorende training en opleiding in alle crisisorganisaties. Anderzijds om de uitrol bij alle gebruikers van een werkende suite van applicaties die gezamenlijk één (of meerdere) versie(s) van het Landelijk CMS vormen, incl. de bijbehorende gebruikersopleiding en het in beheer brengen van de versie(s) van het Landelijk CMS. Het doorontwikkeltraject, waarin de verschillende ontwikkelingen die op dit moment plaatsvinden op het gebied van de doorontwikkeling van het Landelijk CMS worden samengebracht in nieuwe versies van het landelijk CMS. Binnen deze kaders is het project i-bridge 3.0 een kweekvijver voor het doorontwikkeltraject. Innovatieve ontwikkelingen die succesvol zijn beproefd in i-bridge kunnen worden ingebracht in het doorontwikkeltraject, om daar na de juiste besluitvorming hierover, te worden doorontwikkeld naar uitbreidingen op het Landelijk Crisis Management Systeem. Het project i-bridge 3.0 zelf is uitsluitend bedoeld voor (door)ontwikkeling van innovatieve concepten en kennisopbouw. Er wordt vooralsnog geen directe operationele klant bediend. In tegenstelling tot i-bridge 2.0 richt i-bridge 3.0 zich niet alleen op functionaliteiten inzake crisisbeheersing en rampenbestrijding, maar ookl op innovatieve oplossingen op het gebied van infrastructuur en ter ondersteuning van de dagelijkse werkzaamheden.

Blad : 8 / 29 Het is daarnaast ook heel goed mogelijk dat, in overleg met de opdrachtgever, (delen van) het Proofof-Concept binnen andere domeinen verder worden opgepakt in doorontwikkel- en/of implementatietrajecten. 4.4. Op te leveren producten en diensten Het project i-bridge 3.0 dient de volgende resultaten op te leveren: Een fysieke i-bridge omgeving die kan worden gebruikt als ontwikkel- en testomgeving; Een fysieke i-bridge omgeving die kan worden gebruikt als demonstratie- en oefenomgeving; Een uitbreiding op de kennisbank, waarin de resultaten en opgedane kennis gedurende het project worden vastgelegd; Per innovatie onderwerp een definitiedocument, een ontwerp en een gedocumenteerde versie van het Proof-of-Concept; Een Proof-of-Concept waarin de toepassing van de innovatieve ontwikkeling wordt gerealiseerd als werkende demo-versie binnen het i-bridge concept; Afhankelijk van de resultaten van de incrementele ontwikkelingen zal in opdracht van de opdrachtgever een overdracht van tussenversies van het Proof-of-Concept aan andere, door opdrachtgever te benoemen partijen plaats kunnen vinden. 4.5. Uitgangspunten en randvoorwaarden Voor het project gelden de volgende uitgangspunten en randvoorwaarden: De fysieke i-bridge omgevingen zijn geen operationele omgevingen, maar zijn wat betreft opbouw en functionaliteit wel zoveel mogelijk gelijk aan een operationele omgeving. Voor zover van toepassing zullen de binnen Defensie gangbare richtlijnen voor IT-beheer worden gehanteerd. De Proof-of-Concept opstelling (fysieke omgevingen) wordt alleen voor de duur van het project ingericht. Het benodigde projectbudget wordt tijdig ter beschikking gesteld. Inbreng vanuit het operationele werkveld is gegarandeerd. Oefeningen en deelname aan het Proof-of-Concept i-bridge geschiedt onder vooraf vastgestelde voorwaarden en uitsluitend via de projectleider en na akkoord van de opdrachtgever. Intellectuele eigendomsrecht (IE) op door het project i-bridge ontwikkelde functionaliteit blijft in handen van de (industrie)partner die deze heeft ontwikkeld. Defensie en NVBR zien af van dit IE. De respectieve (industrie)partners stellen deze functionaliteit met uitzondering van onderliggende licenties (behalve als het om open source gaat, in welk geval moet worden voldaan aan de voorwaarden zoals gesteld in de GNU General Public License 3.0) kosteloos ter beschikking aan Defensie en de NVBR voor eigen gebruik. De hoofdaannemer van elk deelproject draagt hier zorg binnen voor het betreffende deelproject. 4.6. Aannames Bij de initiële projectplanning zijn de voor het project benodigde resources naar rato verdeeld over de verschillende innovatieve ontwikkelingen. Dit geldt ook voor inzet van capaciteit van marktpartijen. Op basis van voortschrijdend inzicht kan een verschuiving van capaciteit plaatsvinden. De Proof-of-Concepts worden in eerste instantie ontwikkeld voor gebruik in het Veiligheidsdomein maar kunnen ook aan andere domeinen (o.a. Defensie) ter beschikking worden gesteld.

Blad : 9 / 29 4.7. Relaties met andere projecten en activiteiten COMPRONET. Compronet (Community Protection Network) is een nieuw project dat nauw aansluit bij en invulling geeft aan de nieuwste informatiestrategie van de politie 2010-2015. Compronet helpt burgers, politie en particuliere professionals om met behulp van diverse sensoren real time met elkaar samen te werken bij (dreigende) verstoringen van die openbare orde, door heel snel mobiel informatie uit te wisselen op je smartphone. Compronet wordt een netwerk van professionals en burgers die samenwerken om de maatschappelijke schade van verstoringen drastisch te beperken. Zij worden daarbij ondersteund door de kern van Compronet, een soort automaat die alle inkomende informatie slim beredeneert en suggesties geeft aan de relevante deelnemers van Compronet. Compronet is een door het Ministerie van Veiligheid en Justitie gesponsord project en is een gezamenlijk initiatief van de politiekorpsen Midden-West Brabant, Rotterdam-Rijnmond, Koninklijke Marechaussee, Korps Landelijke Politiediensten en penvoerder Groningen. Andere korpsen kunnen zich nog aanmelden. Het doel van Compronet is het creëren van realtime informatievoorziening rondom verstoringen van de openbare orde en veiligheid. Men verwacht een grote versterking van de heterdaadkracht bij de opsporing van strafbare feiten en een snel herstel van de normale openbare orde en veiligheid doordat getuigen, burgerparticipanten, bedrijven, organisaties en professionele first responders rondom incidenten optimaal informatie uitwisselen en te hulp kunnen schieten. Er zal gekeken worden in hoeverre i- Bridge en Compronet kunnen samenwerken om gemeenschappelijke doelen te bereiken. NUP. Het Nationaal Uitvoeringsprogamma dienstverlening en e-overheid (NUP) is een prioriteitenprogramma tussen gemeenten, provincies, waterschappen en het rijk. De voorzieningen binnen NUP vormen gezamenlijk de basisinfrastructuur voor de realisatie van de e- overheid. Juist deze voorzieningen zijn gekozen omdat zij de minimaal noodzakelijke randvoorwaarden zijn voor goed elektronisch verkeer tussen overheid, burger en bedrijven. Het NUP brengt focus, samenhang en structuur aan in de verbetering van e-dienstverlening aan burgers en bedrijven. Het doel van e-overheid is dat overheden informatie snel en vlekkeloos kunnen uitwisselen, zodat de dienstverlening aan burgers beter wordt. Er zal worden gekeken in hoeverre i-bridge componenten een bijdrage kunnen leveren aan NUP. 4.8. Deelname oefeningen In i-bridge 3.0 zullen de Proof-of-Concepts die binnen het project worden opgeleverd op verschillende manieren worden beproefd. Een belangrijke manier waarop innovaties zullen worden beproefd zal het deelnemen aan oefeningen op het gebied van crisisbeheersing en rampenbestrijding zijn. Per onderwerp innovatie (zie hoofdstuk 6) zal in samenwerking met de leden van de Denktank een oefening worden gepland waarin de Proof-of-Concept die wordt opgeleverd daadwerkelijk wordt beproefd en geëvalueerd. Deelname aan overige oefeningen zal gedurende de projectfase bekend worden gesteld.

Blad : 10 / 29 5. Business Case 5.1. Bijdrage aan beleidsdoelstellingen binnen het OOV domein De hoofduitdaging voor de Nederlandse Veiligheidssector voor de komende jaren is: hoe pakken we de groeiende en verbredende vraag naar veiligheid efficiënt en effectief aan, rekening houdend met een goede kwaliteit en toegankelijkheid en praktische toepasbaarheid. Vanuit een oogpunt van informatievoorziening bezien speelt een verbetering van de informatievoorziening en een verbreding van informatiebron ontsluiting hierin een cruciale rol. Belangrijke verbeterpunten hier zijn: Het zorgdragen dat de benodigde relevante informatie tijdig beschikbaar is bij het leidinggevende kader of management ten tijde van de besluitvorming Het bewerkstelligen dat de diverse deelnemende (deel)organisaties een geïntegreerd beeld van een feitelijke situatie krijgen en zij tijdig feedback krijgen over wat de diverse sturende organisaties op diverse niveaus reeds aan activiteiten uitgezet hebben (feedback loops) Het accommoderen van de realiteit dat de snelste informatie uitwisseling in het private domein plaats vindt op basis van media die niet onder controle van de Staat te brengen zijn (Twitter, blogs, wikipedia etc.) Het verbeteren van de uitwisseling van informatie tussen de diverse deelnemende en sturende organisaties en het verkrijgen van basisinformatie uit ondersteunende organisaties met verschillende besloten datanetwerken en ongelijksoortige beveiligingseisen. Met het i-bridge concept wordt geen traditionele benadering gekozen, waarbij de verschillende koppelvlakken middels stand-alone puntoplossingen worden ingevuld. De oplossingsrichting wordt gezocht in een platformbenadering, waarbij door de samenvoeging van een aantal basale diensten. (spraakharmonisatie, crypto-harmonisatie, ad-hoc collaboratie, verslaglegging en geo-harmonisatie) nieuwe mogelijkheden ontstaan. Het project i-bridge 3.0 behelst de innovatieve ontwikkelingen die een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het verder verbeteren van een geïntegreerd situatiebeeld, die in meerdere veiligheidsketens (crisismanagement, maritieme veiligheid, grensbewaking etc.) is te gebruiken. Hiermee kan o.a. de effectiviteit van crisisbeheersing en rampenbestrijding verder worden verbeterd. De beproeving van nieuwe technologieën en concepten in i-bridge 3.0 leiden tot een innovatief platform met brede toepassingsmogelijkheden. Door samenwerking met de industrie kunnen de verschillende gebruikers binnen de veiligheidssector worden bediend. Hierdoor ontstaat een olievlekwerking van een toekomstvast concept dat is gebaseerd op veilige collaboratie. De legitimatie van het project wordt zo mede bepaald door de noodzaak om koppeling met andere organisaties, waaronder Defensie (3 e hoofdtaak), andere landen in grensgebieden, semioverheidspartijen (Prorail etc.) effectief en efficiënt in te vullen. De verschillen in gebruikte communicatiemiddelen, netwerken en situational awareness/decision support tools bij Defensie en in het Civiele domein zijn zo groot dat een generiek koppelvlak tussen deze middelen noodzaak is om goed te kunnen communiceren en informatie uit te wisselen en te delen (collaboratie). 5.2. Kosten Voor de kostenberekening van het project is het uitgangspunt, dat naast de inzet van capaciteit vanuit de Veiligheidsregio s en BG IVENT ook inzet van marktpartijen wordt gebruikt om de projectresultaten te bewerkstelligen. Vooralsnog is hier uitgegaan van kostenberekeningen op basis van inzet van mankracht van deze marktpartijen in het project. Tijdens de realisatie kan deze inzet mogelijk ook op een andere wijze gerealiseerd worden. Uitgangspunt blijft dat de inzet van marktpartijen de totale begroting van de kosten voor deze inzet niet te boven gaat.

Blad : 11 / 29 5.3. Baten Gezien het specifieke en innovatieve karakter van het project zijn de baten van het project vrijwel niet eenduidig te kwantificeren. De beproeving van nieuwe technologieën en concepten in i-bridge 3.0 leiden tot een innovatief platform met brede toepassingsmogelijkheden. Door samenwerking met de industrie kunnen de verschillende gebruikers binnen de veiligheidssector worden bediend. Hierdoor ontstaat een olievlekwerking van een toekomstvast concept dat is gebaseerd op veilige collaboratie.

Blad : 12 / 29 6. Onderwerpen innovatie 6.1. Cloud computing en container concept Toelichting Cloud Computing. Uit de aard van rampen- en crisisbeheersing zijn er onzekerheden omtrent schaalbaarheid en bedrijfszekerheid in termen van stroom- en bandbreedte voorziening. Dit is o.a. gebleken bij de strandrellen Hoek van Holland en Koninginnedag 2009 in Apeldoorn. Het i-bridge concept is er op gebaseerd dat ongelijksoortige gebruikerspopulaties in sterk wisselende omvang middels ad hoc collaboratie toegang hebben tot de benodigde informatievoorziening. Dit betekent dat het i-bridge platform gebaseerd moet zijn op ad hoc schaalbaarheid met een robuuste en veerkrachtige stroom, bandbreedte, security- en rekenkracht voorziening. In termen van ICT behuizing leent zich het principe van cloud computing hiervoor het beste: ICT als nutsvoorziening, geen schakelaar, maar een volumeknop die naar behoefte harder en zachter gedraaid kan worden. Cloud computing is het via het internet op aanvraag beschikbaar stellen van hardware, software en gegevens, ongeveer zoals stroom uit het electriciteitsnet. De cloud staat voor het internet en de delen en acties van de gebruikte applicatie(s) die niet op de machine van de gebruiker plaatsvinden. De gebruiker hoeft op deze manier geen eigenaar meer te zijn van de gebruikte hard- en software en is niet verantwoordelijk voor het onderhoud. Naast de schaalbaarheid zijn er nog andere potentiële voordelen, zoals flexibiliteit (met betrekking tot prijsmodellen en inzet) en beschikbaarheid (de cloud kan in theorie verspreid staan over de hele wereld en dus ook naar keuze geheel of gedeeltelijk op locatie). Er zijn verschillende typen clouds: een publieke cloud, een private cloud of een combinatie daartussen. Dit hangt samen met de manier waarop toegang wordt verkregen, de diensten en producten worden gehost en op de manier waarop gebruik wordt gemaakt van software (eigen, derden, opensource of een gekozen combinatie). Er zijn verschillende niveaus voor het hosten van diensten en producten via de cloud: Infrastructure as a Service (IaaS). In dit geval worden alle computing resources (servers, opslag, netwerk en behuizing) aangeboden door een leverancier. Bijvoorbeeld op basis van leveringsconvenanten. De hele infrastructuur wordt als een service gehuurd. Een voorbeeld is de Amazon Elastic Cloud Compute (EC2). Platform as a Service (PaaS). Bij PaaS worden programming platformen en tools (zoals java, python, of.net) en/of building blocks en API s voor het bouwen van cloud-gebaseerde applicaties en services beschikbaar gesteld. Voorbeelden zijn Amazon Simple Storage Service (S3), Azure Storage, Emalo en Force.com. Software as a Service (SaaS). Bij Saas worden applicaties beschikbaar gesteld als een service die draaien op een cloud infrastructuur. Voorbeelden zijn onder meer SalesForce.com, Microsoft Office Online and Google Docs. Container concept. Het container concept is een concept waarbij een datacentrum ingericht wordt in een mobiele, gestandaardiseerde behuizing, zoals een zeecontainer of een roadie-boxeem (reuze USB-stick). Anders dan een datacentrum in een gebouw kunnen containers gedimensioneerd worden, zodat niet meer massa meegenomen hoeft te worden dan strikt noodzakelijk met alle voordelen voor logistiek en energie. De gehele rekenomgeving is mobiel te maken en als geheel snel evacueerbaar in geval van inzet bij een calamiteit of als gevolg van een ramp. De meeste overheidsdatacentra liggen immers onder NAP of zijn sterk afhankelijk van de electriciteitsinfrastructuur. De container bestaat in principe uit twee delen. Het eerste deel is de container zelf. De eisen waaraan de container moet voldoen is uit te drukken in termen van ISO, NEN, en andere standaarden. Het tweede deel van de container bestaat uit de hard- en software. Cloud computing en container concept. Het container concept is bij uitstek geschikt om toe te passen in combinatie met cloud computing oplossingen. De containers leveren de fysieke schaalgrootte op locatie en daardoor minimale

Blad : 13 / 29 energiebehoefte, maar de cloud software maakt het mogelijk naadloos op te schalen met bij te plaatsen containers en datamodules elders. De combinatie van beide concepten creëert onafhankelijkheid van bestaande infrastructuren, grote flexibiliteit ten aanzien van het koppelen van diensten en producten en door het mobiele karakter is het concept inzetbaar dicht bij locaties waar de betreffende diensten en producten worden gevraagd tegen relatief lage en beheersbare kosten. Werkzaamheden Definitiestudie & analyse cloud computing. Verschillende bestaande onderdelen van i-bridge zouden elk op verschillende manieren in de cloud gezet kunnen worden, maar moeten wel in onderlinge samenhang gebracht worden. Dit vereist configuratie studie. Zo kan in plaats van een locale Sharepoint de cloud versie Sharepoint Online gebruikt worden (Saas). Daarnaast kan i- Bridge Live (ArcGIS Server en SQL Server) in de cloud gezet worden (ArcGIS als software Service en SQL als SQL Azure) en kunnen daarop meerdere services gebouwd worden via Windows Azure en kan de geo data via Azure market place ontsloten worden. Het onderdeel Movida zou via een IaaS gehost kunnen worden. Dit heeft mogelijk implicaties voor de implementatie van de onderdelen. Op basis hiervan kunnen 1 of meer onderdelen worden geselecteerd om in de cloud gezet te worden. Belangrijk onderdeel van de definitiestudie betreft het onderzoeken van de juridische aspecten (eigendom, gebruik, privacy, aansprakelijkheid, SLA structuur bij het plaatsen van onderdelen in de cloud. Definitiestudie en analyse container concept. Vragen die beantwoord moeten worden zijn: wat zijn de functionele en technische eisen en wensen t.a.v. een container voor rampenbestrijding- en crisisbeheersing? Aan welke fysieke beveiligingseisen moet een dergelijke container voldoen? Prototype van in de cloud te plaatsen onderdelen van i-bridge samenstellen. Verwerving van een container en inbouw van hardware Installatie van i-bridge cloud software in de container Beproeving van container concept in combinatie met cloud computing. Samen met gebruikers worden de voor- en nadelen geëvalueerd. Aspecten die hierbij geëvalueerd en gedocumenteerd zullen worden: o De daadwerkelijke schaalbaarheid van de verschillende onderdelen die in de cloud geplaatst zijn o De onderlinge afhankelijkheden tussen de onderdelen o Juridische aspecten (o.a. licenties en eigenaarschap) o Kosten o Beheer en onderhoud o Beveiligingsaspecten (hoe gaat informatiebeveiliging om met cloud computing, wat zijn de beveiligingseisen aan een cloud implementatie) o Combinatie met Netcentrisch concept Opstellen van een concept van een Service Level Agreement t.b.v. het plaatsen van producten en diensten in de cloud, en met betrekking tot de performance van een container. Hoofdaannemer - Geodan 6.2. Ad-hoc (data) infrastructuur voor informatie-uitwisseling Toelichting Binnen i-bridge 2.0 is het concept van data-uitwisseling via een ad-hoc netwerk succesvol aangetoond. De data-uitwisseling bleef hierbij beperkt tot de uitwisseling van incidentinformatie. Het datavolume en de updatefrequentie van deze informatie is relatief laag. Incidentinformatie omvat alle berichtinformatie over de status van het incident die uitgewisseld wordt binnen een crisismanagementsysteem. Naast incidentinformatie wordt ook andere informatie gebruikt in een crisismanagementsysteem. Allereerst de informatie over de locatie van de hulpverleners. Deze is in i- Bridge 2.0 beschikbaar gemaakt via een webservice. Hiervoor is een dataverbinding naar het internet nodig. Via het ad-hoc netwerk kan deze informatie ook uitgewisseld worden. Binnen i-bridge 2.0 zijn de eerste stappen gezet om locatie-informatie uit te wisselen tussen voertuigen die een verbinding hebben binnen het ad-hoc netwerk. Binnen i-bridge 3.0 zal verder gekeken worden naar

Blad : 14 / 29 mogelijkheden om zo recent mogelijke locatie informatie van alle incident deelnemers uit te wisselen via het ad-hoc netwerk. Hierbij moet in overweging worden genomen dat voertuigen ook oude locatie informatie kunnen hebben van een aantal andere voertuigen en dat ze deze voortdurend verversen aan de hand van de in de omgeving beschikbare voertuigen. Daarnaast zal de mogelijkheid onderzocht worden om achtergrond en beeldinformatie uit te wisselen via het ad-hoc netwerk. Binnen i-bridge 2.0 is een eerste stap gezet in het gebruik van beeldinformatie (video en beelden vanuit de lucht). Het datavolume van deze informatie is te hoog om deze via een normale mobiele dataverbinding uit te wisselen. Onderzocht zal worden of gebruik van het ad-hoc netwerk uitwisseling van deze informatie in de praktijk mogelijk maakt. Werkzaamheden Definitiestudie & analyse (vraagstukken die opgelost moeten worden): Tijdens een workshop/kick off met de deelnemers uit de denktank zullen de ideeën worden gepresenteerd en zal een use case worden geselecteerd. Onderzoek naar gebruik/toewijzing van commercieel spectrumgebruik voor ad-hoc datacommunicatie tussen voertuigen (inzet in Nederland voor Defensie en de OOV-sector). Onderzoek naar verbeteringen van MANET protocol (o.a. performance, schaalbaarheid en standaardisatie). Onderzoek aan welke beveiligingseisen een in te zetten ad-hoc netwerk moet voldoen, op welk rubriceringniveau en hoe dit moet worden gerealiseerd. Onderzoek naar de mogelijkheden om alle locatie-informatie uit te wisselen via het ad-hoc netwerk tussen eenheden van verschillende veiligheidsregio s en kolommen incl. Defensie. Idem v.w.b. de mogelijkheid van uitwisseling van beeld- en achtergrondinformatie. Opstellen architectuurontwerp voor informatie-uitwisseling voor uitwisseling van (geo-) informatie en beeldinformatie. Opstellen functionele en technische eisen Proof-of-Concept Realiseren Proof-of-Concept o Verwerving van materieel en inbouw voor test- en evaluatiedoeleinden. o Op basis van het architectuurontwerp en functionele en technisch eisen samenstellen van aantal prototypes, waarin vanuit de definitiestudie ook de aspecten spectrum, beveiliging, locatie- en beeldinformatie-uitwisseling worden opgenomen. Testen en evalueren Proof-of-Concept Hoofdaannemer Defensie/C2SC 6.3. Secure collaboratie met behulp van PKI Overheid Toelichting Het veilig uitwisselen van informatie tussen verschillende beveiligingsdomeinen levert vaak problemen op, vooral tijdens crisissituaties. Een bijkomend probleem hierbij betreft het opschalen met andere partijen die niet in de vaste crisisorganisatie werkzaam zijn en daarom ook geen directe aansluiting hebben op de crisisinfrastructuur. i-bridge 3.0 zal als platform dienen waarop verschillende oplossingen hiervoor getest en geëvalueerd kunnen worden. Binnen Defensie loopt sinds enige tijd een pilot project waarin wordt beproeft hoe en op welke wijze vertrouwde gebruikers die niet op de standaard omgeving zijn aangesloten toch een veilige toegang tot het netwerk kunnen verkrijgen. Dit pilot project heeft de naam Telestick. Daarnaast is er een 2e pilot gepland waarin ook een email omgeving wordt aangeboden, die lijkt die vergelijkbare functionaliteit levert als de outlook client en ook via een outlook client is te benaderen. Tenslotte een samenwerkingsportal waar diverse informatie ontsloten kan worden (preparatieve data), een presence en een instant messaging functie en een call manager voor spraak, data en video. Dit pilot project heeft de naam Crossbow. Een van de grote voordelen van Crossbow is dat het is gebaseerd op Open Source software en hierdoor zonder licentieproblemen beschikbaar is te stellen aan de partijen in de Openbare Orde en Veiligheid sector.

Blad : 15 / 29 Werkzaamheden Definitiestudie & analyse. Vraagstukken die opgelost moeten worden: o Werkt de cross-domain information sharing met behulp van PKI overheid in de verschillende i-bridge componenten? o Is er beveiliging nodig en mogelijk op attribuutniveau? Bijvoorbeeld de geografische webservices zoals die van de Basisregistraties. Zijn de OGC security standaarden hier geschikt voor in combinatie met de PKI overheid? o Kan je i-bridge digimeldingen laten doen? o Op welke wijze kan de Crossbow functionaliteit aan het bestaande i-bridge platform worden toegevoegd of geïntegreerd? Zo wordt bijv. onderzocht in hoeverre het mogelijk is om in de i-bridge omgeving de Microsoft Presence en Instant Messaging systemen te vervangen door de Open Source Presence en Instant Messaging systemen. o Zijn er wellicht andere beveiligingseisen van toepassing indien functionaliteit vanuit de Crossbow omgeving wordt overgebracht naar de i-bridge omgeving, zonder verbinding naar de telestick omgeving (Mulan)? o Hoe om te gaan met identity management? In de i-bridge omgeving is de potentiele gebruikers populatie bekend, maar de functionarissen die namens hun organisatie acteren in een incident zijn NIET van te voren vast te stellen. Dit vraagt om Just In Time Account provisioning door middel van federatieve technologieën, vanuit de wens om schaalbaar te zijn. Ontwikkelen en implementeren van 1 of meer prototypes in een Proof-of-Concept. o Beschikbaar stellen Telestick omgeving aan beperkte groep gebruikers i-bridge. o Opstellen Proof-of-Concept voor de integratie van de Crossbow 'Nieuwe applicatieservers' (E-mail, Collaboration, Instant Messaging, Presence en Call Management, afgekort ECIPC). Met integratie wordt bedoeld: een eenduidige Presence in alle ECIPC functies, personen kunnen in elke ECI functie elkaar onderling gemakkelijk bellen volgens het Least Cost Routing principe. Genoemde ECIPC functies worden vanaf 1 centrale plaats geserviced. Bij het wegvallen van verbindingen zijn deze functies dus mogelijk niet meer beschikbaar voor i-bridge eindgebruikers. o Opstellen Proof-of-Concept waarin het Microsoft Call Management systeem door het Open Source Call Management systeem wordt vervangen, en de Microsoft Presence en Instant Messaging systemen door de Open Source Presence en Instant Messaging systemen. Testen, evalueren en documenteren van de Proof-of-Concept, waarbij de (on)mogelijkheden van cross-domain informatiedeling met behulp van de PKI overheid worden geanalyseerd. Hoofdaannemer Defensie/IVENT/RIC 6.4. Crowd sourcing Toelichting Crowd sourcing is een recente ontwikkeling, waarin organisaties (overheid, bedrijven, instituten) of personen gebruik maken van een grote groep niet vooraf gespecificeerde individuen (een zgn. community van professionals, vrijwilligers, emergent groups ofwel participerende burgers etc.) om een bepaald doel te bereiken. In het kader van rampenbestrijding en crisisbeheersing zou crowd sourcing van betekenis kunnen zijn om meer efficiënt gebruik te maken van de informatie van het bij een ramp/crisis betrokken publiek om daarmee tot een meer efficiënte rampbestrijding te kunnen komen. Belangrijk hierbij is het filteren van de ongestructureerde informatie die via het betrokken publiek in de rampenbestrijdingscyclus als informatiebron wordt binnengebracht. Daarnaast maken deze personen ook gebruik van de publieke netwerken, die bij rampen en crisis het eerste overbelast raken. In het kader van een ramp of crisis (groot en klein) zou crowd sourcing op verschillende manieren een rol van betekenis kunnen spelen: betrekken van het publiek bij de rampenbestrijding om tot een efficiëntere rampenbestrijding te komen. Dit kan door de informatie die het publiek heeft in te brengen in de crisismanagement systemen (Twitter, sms, foto s en video s van de ramp). Het publiek is vaak eerder ter plaatse dan

Blad : 16 / 29 de zwaailichtdiensten, is vaak in het bezit van waardevolle informatie en heeft de bereidheid om te helpen; Inzet van expertise die sneller op de plaats van het incident aanwezig kan zijn dan de zwaailichtdiensten. In feite de moderne versie van is er een doktor in de zaal? Een voorbeeld hiervan is de registratie en het volgen van real-time locaties van burgers met een AED diploma en het lokaliseren van AED devices als een service; Het zelfoplossend vermogen van het publiek gebruiken bij grote evenementen, door bepaalde groepen een rustiger deel van een festivalterrein of stad te laten opzoeken. Hiermee wordt de crowd sourcing omgezet in crowd control via sociale media en smartphones. Het inzetten van crowd sourcing door in rampen en crisis de zelfredzaamheid van de burger te vergroten. Een voorbeeld hiervan is bij evacuatie geen ambulance inzetten voor vervoer van hulpbehoevenden, maar een zelfredzame buurman koppelen aan de hulpbehoevende. Er is een veelheid aan platforms, die gebruikt zouden kan worden als bron voor crowd sourcing. Grofweg vallen deze platforms in twee categerieen uiteen. De semi-gestructureerde crowd souring en de gestructureerde crowd souring. Beide categorien zijn bruikbaar als bron in de rampenbestrijding: Semi-gestructureerd, bv Ushahidi en OSM. Informatie wordt op enigszins gestructureerde wijze opgeslagen (op basis afspraken en gemeenschappelijke vocabulaire). Verzoeken kunnen aan de community via 1 ingang gedaan worden. Filtering is relatief eenvoudig. Ongestructureerd, bv. via Twitter, Facebook, Flickr, etc. Informatie wordt op ongestructureerde wijze vergaard.filteren van informatie is lastig door het ontbreken van gemeenschappelijke semantiek. Er is niet 1 community. Informatie kan zeer snel beschikbaar zijn. Werkzaamheden De volgende werkzaamheden worden voorzien: Definitie studie. Hierbij zal onderzocht worden hoe crowd source ingezet kan worden in de rampenbestrijdingscyclus, wat voor methoden er zijn, hoe deze het meest effectief ingezet kunnen worden, aan welke randvoorwaarden voldaan moet worden en hoe informatie gefilterd kan worden. Ook worden er een aantal use-cases gedefinieerd waarbij crowd souring effectief ingezet kan worden. Ontwikkelen prototypes. Hierbij wordt op basis van de geselecteerde use-cases een tweetal prototypen geïmplementeerd. Een prototype voor semi-gestructureerde use-case (b.v. op basis van Ushahidi) en een voor prototype voor ongestructureerde case (b.v. op basis van Twitter). Een ander mogelijk prototype kan een mobiele applicatie zijn die attendeert op relevante informatie bij de hulpverlener in de buurt. Testen en evalueren prototype. Op basis van de resultaten van de definitiestudie, worden de prototypen getest, geëvalueerd en gedocumenteerd. Hoofdaannemer Geodan 6.5. Intelligentie in kaartlagen Toelichting Modellering van de mogelijke ontwikkelingen van een brand of een gasverspreiding bij een industriële brand kan van groot belang zijn tijdens incidentenbestrijding. Nu worden nog vrij eenvoudige en doorgaans statische modellen gebruikt zoals bijvoorbeeld een gasmal. Door integratie van realtime sensor informatie in een model (met informatie als windrichting, temperaturen etc.) kan een veel nauwkeuriger model geïmplementeerd worden. Gebruik van de informatie uit het model stelt hulpverleners in staat betere voorspellingen te doen over het verloop van een incident. Andere toepassingen hier zijn het verwerken van informatie over bewegingen van grote groepen waarmee evt. knelpunten in de verplaatsing van deze groepen kunnen worden voorspeld (zie Duisburg) of het verwerken van informatie over het transport van gevaarlijke stoffen. Ook het voorspellen van het verloop van een overstroming kan een belangrijke bijdrage leveren bij het bestrijden van een dergelijk incident.

Blad : 17 / 29 Werkzaamheden De werkzaamheden die nodig zijn voor het modelleren en integreren van de modellen zijn in het kort: Definitiestudie. Hierbij worden er een aantal use cases geselecteerd (b.v. bosbrand, terroristische activiteit, wateroverlast). Deze use cases worden verder uitgewerkt en geanalyseerd. Onderzoek integratie. Er worden verschillende modellen genoemd. Er moet een standaard methode onderzocht worden voor de koppeling van de modellen en de integratie van de resultaten in ibridge. Hiervoor zal o.a. naar de verschillende standaarden gekeken worden, zoals OGC WPS (Web Processing Service) die het mogelijk maken op standaard manier processing services aan te roepen. Data preparatie. Voor de input van data voor de verschillende modellen is in het algemeen een grote hoeveelheid data van verschillende bronnen nodig die eerst geschikt gemaakt moet worden voor gebruik door de modellen. Prototype implementatie modellen. De geselecteerde modellen moeten geïmplementeerd worden op basis van de specificaties die zijn gedefinieerd tijdens de definitiestudie en integratie onderzoek. Onderzoek visualisatie en interactie. Zowel het aansturen als het gebruik van de informatie vereist een eenvoudige, gebruikersvriendelijke interactie met i-bridge. Hieraan zal specifiek zorg besteed worden om de resultaten zo optimaal mogelijk aan de hulpverleners te presenteren en om de aansturing van de modellen zo eenvoudig mogelijk te maken. Prototype implementatie integratie i-bridge. Het ontwikkelen van de code en interface voor het aansturen van de modellen en het delen en presenteren van de modelinformatie binnen de verschillende i-bridge onderdelen. Testen, evalueren en documenteren. De geïmplementeerde en geïntegreerde modellen dienen getest en geëvalueerd te worden om het gebruik ervan binnen i-bridge te valideren. Hoofdaannemer Geodan 6.6. Gebruik sensoren/plaatsbepaling in crisissituaties Toelichting In i-bridge2.0 is vooral gekeken naar het integreren van beeldmateriaal afkomstig van een UAV in het i-bridge platform en is gekeken naar de toegevoegde waarde van beeldmateriaal ten behoeve van de rampenbestrijding en crisisbeheersing. In i-bridge3.0 is de focus meer gericht op kleine sensoren, die op verschillende manieren kunnen worden ingezet. Net als alle elektronische apparatuur worden ook sensoren goedkoper en kleiner. Hiermee neemt de toepasbaarheid van sensoren in crisisbestrijding toe. We kunnen verschillende sensoren onderscheiden. 1. Sensoren die op het lichaam gedragen worden en die bijvoorbeeld hitte en ademhaling meten en deze gegevens doorgeven aan een centrale. Hitte- en ademhalingsstress komt veel voor bij brandweermensen. Sensoren op of bij het lichaam kunnen helpen deze risico s signaleren. 2. Onbemande sensoren in een sensornetwerk. Deze omgevingssensoren maken het mogelijk om verschillende grootheden te meten, zoals temperatuur, straling en trillingen. Sommige van deze sensoren zijn in staat om met elkaar te communiceren en zo een netwerk te vormen van sensoren. Binnen Defensie wordt er op dit gebied vooral gekeken naar sensoren die trillingen en geluid kunnen opvangen om akoestiek op het gevechtsveld te lokaliseren. Deze verschillende sensor netwerken kunnen verschillende bronbeheerders hebben. Het flexibel inschakelen van deze externe sensor netwerken en het nuttig en logisch combineren van hun informatie om tot betere beslissingen en efficiënter allocatie van schaarse middelen te komen is een van de uitdagingen de komende periode. Met standaarden zoals het Sensor Web van het Open Geospatial Consortium, is het mogelijk om op een gestandaardiseerde manier sensoren te koppelen aan het netwerk en sensoren te zoeken, te vinden en aan te sturen. Naast de speerpunten lokalisatie en communicatie dient ook de integratie van de technologie in de uitrusting van de hulpverlener te worden geadresseerd. Tenslotte zal bekeken worden in hoeverre het koppelen en fuseren van sensoren kan leiden tot het beter kunnen analyseren van informatie die via deze sensoren wordt

Blad : 18 / 29 gegenereerd en hoe deze systemen kunnen worden ingezet als alternatief voor of ondersteuning/ verfijning van plaatsbepaling systemen. Naast de behoefte aan informatie over omstandigheden, groeit ook de behoefte om materieel en personeel onder alle omstandigheden te kunnen lokaliseren en zodoende optimaal te alloceren. Dit om redenen van tijdigheid, compliancy wetgeving (aanrijtijdenwet bijvoorbeeld), verslaglegging, logistiek (beschikbare brandstof/blusmiddelen), fleetmanagement (leasekosten terugdringen), route optimalisatie (bv. in relatie tot verstoringen als file, wegopbrekingen, lokale demografische of geografische kenmerken). Nadeel is alleen dat de voor de hand liggende techniek hiervoor, GPS (Global Positioning System) bij rampen slecht tot niet werkt als er geen zichtbereik (line of sight) is met de satellieten. Verstoring als gebouwen, blokkering als Kooi van Farraday (bv binnen gebouwen of stalen structuren als schepen en raffinaderijen) maakt blind varen op de informatie moeilijk. Daarnaast is GPS ook notoir eenvoudig te verstoren door kwaadwillenden (spoofen bv, het misleiden van de GPS ontvanger door een sterker, maar vals signaal te sturen dat als echt wordt geinterpreteerd), waardoor GPS niet altijd de enige plaatsbepaling methodiek zou moeten zijn. Sensoren kunnen hier, als bijproduct van hun taakfocus, mede bij helpen. Werkzaamheden Definitiestudie, waarin een aantal use cases worden uitgewerkt. De use cases worden aangedragen door de denktank i-bridge3.0. Onderzoek bruikbaarheid ervaringen project I- Garment (referentieproject ESA en ydreams). Onderzoek naar de mogelijkheden tot sensorfusie en welke combinaties van sensoren waardevolle informatie opleveren voor het te ondersteunen proces. Onderzoek architectuur en integratie, met als uitgangspunten o De oplossing dient aan te sluiten op de bestaande i-bridge infrastructuur. o Sensoren moeten worden gezocht en gevonden en de resultaten moeten op een vriendelijke wijze uitgelezen kunnen worden. o Integratie van sensordata in modellen en technische integratie van sensorfusie Ontwikkelen en bouwen van de PoC binnen de bestaande i-bridge omgeving Beproeving in een nader te bepalen oefening Evalueren van de resultaten en rapportage Hoofdaannemer -??? 6.7. Augmented reality Toelichting Op basis van GPS kunnen applicaties in tablet PC s of telefoons objecten in het veld zoals gebouwen of bewegende voorwerpen identificeren. en daar meer informatie over opvragen. Op de objecten in de foto wordt een marker geplaatst vanuit een centrale geodatabase aan de hand van de x,y,z en kijkrichting (via compas) gegevens die naar die server gestuurd worden. De augmented reality functionaliteit projecteert de gegevens uit de database op de foto. Dit kunnen punten, lijnen of vlakken zijn maar ook films of foto s. Binnen i-bridge wordt augmented reality functionaliteit geïmplementeerd waarmee een hulpverlener in het veld de camera op een object, een voertuig, of een persoon kan richten en daar meer informatie over krijgt via geprojecteerde meta data. Gegevens als bv. BAG data, voertuignummer, naam, functie maar ook telefoonnummer kunnen dan worden getoond. In de OOV sector zouden op deze wijze verschillende databases ontsloten kunnen worden. Te denken valt aan vergunningen databases, aanvalsplannen van gebouwen, rampenplannen, kwetsbare objecten, etc. Het is geen kwestie of augmented reality van toegevoegde waarde kan zijn voor de rampenbestrijding en crisisbeheersing, maar het definiëren van welke datalagen er via augmented reality ontsloten kunnen worden (nut en noodzaak).

Blad : 19 / 29 Werkzaamheden Update definitie studie uit i-bridge 2.0. Hierbij zal verder onderzocht worden hoe augmented reality ingezet kan worden in de rampenbestrijdingscyclus en hoe dit het meest effectief ingezet kan worden. Ook worden er een aantal use-cases gedefinieerd waarbij augmented reality effectief ingezet kan worden. Hierbij zal o.a. contact gelegd worden met de VR Amsterdam-Amstelland, waar al een proef loopt met augmented reality. Ontwikkelen prototypes. Hierbij wordt op basis van de geselecteerde use-cases een aantal prototypes geïmplementeerd. Testen en evalueren prototype(s). Op basis van de resultaten van de definitiestudie, worden de prototypen getest, geëvalueerd en gedocumenteerd. Hoofdaannemer Nieuwland

Blad : 20 / 29 7. Organisatiestructuur 7.1. Organogram Voor de duur van het project wordt een tijdelijke organisatie opgezet: Hierna worden de verantwoordelijkheden van de diverse betrokken spelers algemeen toegelicht. Stuurgroep Functie en naam Rol KLTZ P. Kwant Opdrachtgever (Business Executive) Districtscdt. I. Kortleven Vertegenwoordiger gebruikers (Senior User) KTZ R. Dekker Vertegenwoordiger NOI F. Gronsveld Vertegenwoordiger Netcentrisch werken Kol. R. Boots Vertegenwoordiger leverancier (Senior Supplier) Opdrachtnemer De opdrachtgever is eindverantwoordelijk voor het overall eindresultaat van het project. Hij laat zich hierbij ondersteunen door de andere leden van de Stuurgroep. De Stuurgroep komt formeel alleen bij elkaar voor het bespreken van het PID, voortgangsrapportages, deelplannen (indien van toepassing) en afwijkingsrapportages. Denktank i-bridge Functie en naam Districtscdt. I. Kortleven D. Bolsius, G. Legemaate, G. Spaling, R. Peters, A. Scholtens, H. Djurrema, M. Pors, M. van Wanrooij, S. Diehl, H. Vos, W. Schouten, M. Luijten Rol Voorzitter Denktank Leden Denktank

Blad : 21 / 29 De Denktank i-bridge denkt vanuit het gebruikersbelang mee over het juist inzetten van de onderwerpen die in i-bridge 3.0 worden uitgewerkt. Daarnaast verzorgen zij ook linking pins naar oefeningen en andere beproevingen van deze onderwerpen bij potentiële gebruikers. Opdrachtnemer, Projectleider, Advies en ondersteuning, Integratie Naam Rol Kol. Rob Boots Opdrachtnemer Relinde van Bladel Projectleider Vincent Hoek Strategisch adviseur Semir Daskapan Adviseur Beveiliging Patrick Brooijmans Functionele Integratie Eric Spronk Technische integratie Opdrachtnemer stelt zeker dat de gewenste producten worden opgeleverd binnen tijd, binnen budget en volgens de afgesproken kwaliteit. De projectleider stuurt de dagelijkse gang van zaken in het project. Opdrachtnemer en projectleider nemen in onderling overleg beslissingen binnen de grenzen zoals aangegeven door de Stuurgroep. De teamleiders worden aangestuurd door de projectleiders en sturen op hun beurt de projectmedewerkers binnen hun team aan. De adviseurs functionele en technische integratie zorgen er voor dat de verschillende functionaliteiten geïntegreerd worden in het i-bridge concept (functioneel en technisch). 7.2. Taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden Binnen de Stuurgroep zijn de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden als volgt verdeeld: Opdrachtgever Is eigenaar van de business case van het project Vertegenwoordigt/rapporteert onder andere aan de sponsorgroep van het programma crisisbeheersing en rampenbestrijding Keurt de projectresultaten goed en houdt kosten en tijd in de gaten Is verantwoordelijk voor project assurance (levert het project de juiste resultaten op vanuit optiek opdrachtgever) Zit Stuurgroep vergaderingen voor Senior User Vertegenwoordigt belangen van de gebruikers (crisisorganisaties) Bewaakt de voortgang van het project vanuit het oogpunt van de gebruikers Stelt zeker dat de projectresultaten de gebruikersbehoeften weerspiegelen Stelt zeker dat de gebruikers (crisisorganisaties) voldoende capaciteit beschikbaar stellen in kwantitatief en kwalitatief opzicht Is linking pin naar het management van de crisisorganisatie Senior Supplier Vertegenwoordigt belangen van het Samenwerkingsverband NVBR en BG IVENT en de aangestuurde leveranciers Bewaakt de voortgang van het project vanuit het oogpunt van leverancier van de projectresultaten Stelt zeker dat geselecteerde leveranciers voldoende capaciteit beschikbaar stellen in kwantitatief en kwalitatief opzicht Bij de taakverdeling tussen senior user en senior supplier wordt als uitgangspunt gehanteerd dat de NVBR m.n. vanuit het gebruikersperspectief en de BG IVENT m.m. vanuit het leveranciersperspectief inbreng en ondersteuning organiseert voor het project. Dit betekent dat de NVBR de contacten naar het OOV-veld organiseert (denktank, voorbereiden en ondersteunen oefeningen en demo s) en dat

Blad : 22 / 29 de BG IVENT de contacten naar de industriepartners organiseert (definitiestudies, realisatie Proof-of- Concepts, integratie op het i-bridge platform). 7.3. Overlegstructuren Communicatielijn Deelnemers Wat Stuurgroep Leden Stuurgroep project Projectleider Tweemaandelijks voortgangsoverleg Hoofdpuntenrapportage Projectoverleg Projectleider Programmamanager BG IVENT Teamleiders onderwerpen innovatie Maandelijks voortgangsoverleg* Voortgangsrapportage Issuelijst Denktank i-bridge Voorzitter denktank Leden denktank Projectleider Maandelijks voortgangsoverleg Organiseren en bespreken gebruikersinbreng Verslag en actielijst Voortgang Teamoverleg Teamleider Wekelijks voortgangsoverleg Teamleden * Wat betreft het projectoverleg vindt er maandelijks een overleg plaats waarbij genoemde deelnemers ook fysiek bijeenkomen. Daarnaast dienen de teamleiders tweewekelijks een schriftelijke rapportage over de voortgang en issues in bij de Projectleider.

Blad : 23 / 29 8. Aanpak 8.1. Fasering Binnen het project i-bridge 3.0 worden verschillende onderwerpen stapsgewijs ontwikkeld naar een Proof-of-Concept. De volgende stappen worden daarbij gevolgd: Een definitiefase: hierin worden de vraagstellingen geïnventariseerd waarop een antwoord wordt gegeven en/of de (gebruikers)behoeften waaraan invulling zal worden gegeven; Een ontwerp- en realisatiefase: het op basis van de resultaten van de definitiefase maken van een beknopt functioneel en technisch ontwerp en het vervolgens realiseren van een werkende Proofof-Concept (systeemversie, waarmee een demo kan worden gegeven danwel een oefening ondersteund kan worden). Een beproevingsfase waarin de PoC daadwerkelijk wordt beproefd en geëvalueerd. Daarnaast worden een aantal activiteiten uitgevoerd ter ondersteuning van alle hiervoor genoemde fasen van het project. Het betreft: het inrichten en onderhouden van de fysieke omgevingen i-bridge het inrichten en onderhouden van de kennisbank 8.2. Initiële projectplanning De projectplanning geeft aan wanneer welke mijlpalen worden opgeleverd. Deze planning kan gedurende de loop van het project aangepast worden op basis van ervaringen in het project en / of nieuwe gegevens. Op te leveren resultaat Geplande datum oplevering Cloud Computing en container concept Definitiestudie en analyse cloud computing Juni 2011 Functioneel en technisch ontwerp Juli 2011 Realisatie POC Sept 2011 Beproeving n.t.b. Evaluatie n.t.b. Ad-hoc (data) infrastructuur voor informatie-uitwisseling Definitiestudie en analyse Mei 2011 Ad-hoc-WP01: Architectuur & workshop met gebruikersorganisatie(s) Mei 2011 Ad-hoc-WP02: Beproevingen met radiotechnologie (incl. frequenties) Okt 2011 Ad-hoc-WP03: Onderzoek/ontwikkeling ad hoc-router (MANET-protocol) Dec 2011 Ad-hoc-WP04: Onderzoek/beproevingen koppelen Dec 2011 commandovoeringapplicaties Ad-hoc-WP05: Onderzoek/beproevingen security-aspecten Dec 2011 Ad-hoc-WP06: Systeemintegratie en test Feb 2012 Ad-hoc-WP07: Demonstratie en eindoplossing Apr 2012 centrale voorziening/knooppunt Hardware - basis voorziening 10x Feb 2012 Hardware - ad hoc routers 50x Feb 2012

Blad : 24 / 29 Secure collaboratie met behulp van PKI Overheid Definitiestudie en analyse Mei 2011 Telestick Sept 2011 Virtuele werkplekken Sept 2011 Basisinrichting e-mail, adresboek en agenda Sept 2011 Samenwerkingsruimte Sept 2011 Call manager Sept 2011 Instant messaging en presence Sept 2011 Intelligent bellen Nov 2011 Verdere inrichting digitaal samenwerken Nov 2011 Email / samenwerkingsruimte / telefonie integratie Feb 2011 Beproeving n.t.b. Evaluatie n.t.b. Crowd Sourcing Definitiestudie Juni 2011 Functioneel en technisch ontwerp Juli 2011 Realisatie POC Sept 2011 Beproeving n.t.b. Evaluatie n.t.b. Intelligentie in kaartlagen Semantische principes Definitiestudie Juni 2011 Functioneel en technisch ontwerp Juli 2011 Realisatie POC Sept 2011 Beproeving Incident Schipholtunnel Okt 2011 Evaluatie Nov 2011 Intelligentie in kaartlagen Natuurbrandmodellering Definitiestudie Juni 2011 Functioneel en technisch ontwerp Juli 2011 Realisatie POC Sept 2011 Beproeving n.t.b. Evaluatie n.t.b. Sensoren geluid Definitiestudie Aug 2011 Onderzoek architectuur en integratie n.t.b. Ontwikkelen en bouwen PoC n.t.b. Beproeving n.t.b. Evaluatie n.t.b. Sensoren op de man Definitiestudie Sept 2011 Onderzoek architectuur en integratie n.t.b. Ontwikkelen en bouwen PoC n.t.b. Beproeving n.t.b. Evaluatie n.t.b. Augmented reality Definitiestudie Juni 2011 Ontwikkelen 3D Layar van festivalterrein Juni 2011 Publieke Layar app Juni 2011

Blad : 25 / 29 Niet publieke Layar app Juni 2011 Testen Juli 2011 Oefening Zwarte Cross 14-17 Juli 2011 Evaluatie Zwarte Cross Juli 2011 Integratie i-bridge platform Dec 2011 9. Projectbeheersing Dit hoofdstuk beschrijft de maatregelen die binnen het project worden genomen om het project beheersbaar uit te voeren qua tijd en geld. Daarmee wordt geborgd dat de oplevering van de producten van het project geschiedt conform afspraken en dus binnen de afgesproken toleranties opgeleverd worden. Risicobeheersing zal tijdens de uitvoering van het project een aandachtspunt van de projectleider blijven. 9.1. Toleranties Voor budget en doorlooptijd van het deelproject gelden de onderstaande toleranties waarbinnen de projectleider het project kan uitvoeren zonder goedkeuring van de opdrachtgever. - Doorlooptijd : 5 %; - Project budget : 5 %. Tijdens de uitvoering van het deelproject controleert de projectleider regelmatig de voortgang. Indien de afwijking van de plannen naar verwachting groter is dan de afgesproken toleranties, rapporteert de projectleider dat direct aan de opdrachtgever. 9.2. Rapportages De projectleider rapporteert over het project via de onderstaande rapportagevormen. Hoofdpuntenrapport De projectleider rapporteert hiermee over de voortgang van project. Afwijkingsrapport Hiermee rapporteert de projectleider naar de opdrachtgever, indien de overeengekomen toleranties van het project of de fase in doorlooptijd en/of projectbudget dreigen te worden overschreden. 9.3. Projectadministratie Het project i-bridge 3.0 voert een eigen projectadministratie. Deze zal worden gekoppeld aan de projectadministraties voor i-bridge3.0 binnen de BG IVENT en NVBR. Op deze wijze wordt gewaarborgd dat genoemde projectadministratie aansluit bij de deeladministraties en hieraan gerelateerde procedures binnen beide organisaties. 9.4. Afwijkingsprocedure De afwijkingsprocedure treedt in werking als van een fase of van het project wordt verwacht dat het niet binnen de afgesproken tolerantiegrenzen blijft. Zodra de projectleider dit op basis van aangeleverde informatie verwacht, meldt hij dit in een afwijkingsrapport aan de opdrachtgever. In onderling overleg wordt de aanleiding en oorzaak besproken. Daarna wordt besloten tot één van de volgende situaties: de opdrachtgever treft maatregelen ter voorkoming/opheffing van de aanleiding; de opdrachtgever escaleert; de toleranties voor de fase worden verruimd; er worden concessies gedaan inzake tijd, geld, kwaliteit of omvang van het op te leveren resultaat. Alle situaties worden vermeld in het eerstvolgende hoofdpuntenrapport.

Blad : 26 / 29 9.5. Opdrachtverstrekking en goedkeuring plannen Opdrachtverstrekking geschiedt in de projectlijn via de opdrachtgever. Goedkeuring van alle plannen is een verantwoordelijkheid van de opdrachtgever.

Blad : 27 / 29 10. Risico s De volgende tabel geeft een overzicht van de tot nu toe onderkende bedreigingen ten aanzien van het project met voorgestelde tegenmaatregelen, de kans van optreden en de mate van negatief effect op het project (aangegeven op een schaal van 1 tot 5) 1. De laatste kolom geeft het risico aan (kans * effect). Op deze wijze kan gefundeerd worden afgewogen welke bedreigingen de meeste aandacht of hulpbronnen verdienen. Tijdens het project wordt deze lijst bijgehouden in het risico logboek, met een uitgebreidere beschrijving van de risico's. Toevoeging van bedreigingen of andere wijzigingen worden vermeld in de eerstvolgende hoofdpuntenrapportage. Bedreiging Tegenmaatregel Kans Effect Risico Afsluiten convenant tussen Defensie en NVBR loopt vertraging op, waardoor vertraging in het project ontstaat. Geld moet overgemaakt zijn naar Defensie en NVBR om contractafsluiting te kunnen starten. Multi-inbreng is nog niet volledig ingericht. Begin 2011 is tijd genomen voor definitiestudies waarbij bedrijven zelf investeren. Begin 2011 is tijd genomen voor definitiestudies waarbij besrijven zelf investeren. Starten met beperkt aantal deelnemers in denktank en vanuit daar verder uitbreiden. 3 2 6 4 4 16 4 3 12 1 1 = kleine kans of gering effect, 5 = grote kans of groot effect

Blad : 28 / 29 11. Bijlagen 11.1. Bijlage A. Productbeschrijvingen In deze bijlage zijn alle productbeschrijvingen opgenomen: Productnaam Onderdeel Omschrijving Fysieke i-bridge omgeving (ontwikkel- en testomgeving) Productnummer P-001 Doel Samenstelling Verantwoordelijke Leveren van de fysieke infrastructuur om de software toepassingen van i-bridge te kunnen ontwikkelen en testen. Werkende ontwikkel- en testomgeving om de i-bridge producten geintegreerd te kunnen ontwikkelen en testen. Betreft enkelvoudige omgevingen. Projectleider Productnaam Onderdeel Omschrijving Fysieke i-bridge omgeving (demonstratie- en oefenomgeving) Productnummer P-002 Doel Samenstelling Verantwoordelijke Leveren van de fysieke infrastructuur om de software toepassingen van i-bridge kunnen demonstreren en/of in te zetten voor oefeningen Werkende demonstratie- en oefenomgeving om de i-bridge producten geintegreerd te kunnen tonen bij oefeningen en tijdens demonstraties. Betreft enkelvoudige omgevingen. Projectleider Productnaam Onderdeel Kennisbank Omschrijving Productnummer P-003 Doel Samenstelling Verantwoordelijke Vastleggen van alle in het i-bridge traject opgedane kennis en ervaringen op een wijze dat deze informatie eenvoudig kan worden ontsloten en hergebruikt De kennisbank is een digitale omgeving waarin alle documenten die binnen het i-bridge project worden opgeleverd, aan i-bridge worden aangeleverd of gerelateerd zijn aan i-bridge worden opgeslagen. De kennisbank wordt zo opgebouwd, dat in de kennisbank vastgelegde informatie - eenvoudig kan worden ontsloten - eenvoudig kan worden teruggevonden - eenvoudig kan worden gedistribueerd Projectleider

Blad : 29 / 29 Productnaam Onderdeel Proof-of-Concept Omschrijving Productnummer P-004 Doel Samenstelling Verantwoordelijke Het Proof-of-Concept heeft als doel om in een praktijksituatie aan te tonen dat de innovatieve ontwikkeling werkt op het i- Bridge platform. Een werkend systeem in een demo- en een oefenomgeving Naast het werkende systeem worden de volgende documenten opgeleverd: - een definitiedocument, waarin staat beschreven welke functionaliteit moet worden geleverd in het PoC - een document, waarin het resultaat van de PoC (functioneel en technisch) is beschreven - alle overige relevante systeemdocumentatie Projectleider Productnaam Onderdeel Omschrijving Overdrachtsdocument (tussenversie) Proof-of-Concept Productnummer P-005 Doel Samenstelling Verantwoordelijke Aan opdrachtgever of andere functionaris waaraan wordt overgedragen inzicht verschaffen in de consequenties van het daadwerkelijk operationeel maken van de PoC. Plandocument waarmee inzichtelijk wordt gemaakt welke activiteiten zouden moeten worden uitgevoerd om het PoC daadwerkelijk operationeel te stellen. Er moet duidelijkheid worden verschaft over: - de uit te voeren activiteiten - de hiervoor benodigde personele capaciteit - de benodigde hard- en software - de kosten die gemoeid gaan met het uitvoeren van deze activiteiten - eventuele randvoorwaarden, uitgangspunten en aandachtspunten die van belang zijn bij het operationeel stellen Realisatie van het operationeel stellen van het PoC wordt op basis van dit plandocument verder uitgewerkt. Projectleider