MARJO BERENDSEN (PLEIN C) De post-hbo-opleiding Cultuurbegeleider Na een pilot en een daaropvolgend eerste opleidingstraject zijn er nu vijftien officieel opgeleide Cultuurbegeleiders. In dit artikel een terugblik op het ontstaan van deze post-hboopleiding en een schets van de ervaringen met de eerste cursusgroepen. Ontstaan en doel van de opleiding Icc ers ervaren het vaak als lastig om goed uitvoering te geven aan hun cultuurbeleidsplan in de school en draagvlak te bereiken bij hun team. Tijdgebrek, handelingsverlegenheid bij het team om kunstlessen te geven en de lage prioriteit van dit leergebied spelen hierin mee. 143 De Onderwijsraad en de Raad voor Cultuur (2012) constateerden een behoefte aan meer deskundigheidsbevordering. Een van hun aanbevelingen was het ontwikkelen van een functie cultuurexpert : een gespecialiseerde leraar die de visie van de school op cultuureducatie kan vertalen naar het leerplan van de school, doorlopende leerlijnen kan ontwerpen en de opbrengsten kan evalueren. 144 Zo n specialisatie kan zich richten op het primaire proces van lesgeven of op een versterking van de rol van de icc er in de school. 145 Een post-hbo-opleiding als stevig vervolg op de icc-cursus leek een logische stap, ook in vergelijking met de opleidingstrajecten voor de specialisaties in het basisonderwijs, zoals taalcoördinator, 146 die allemaal bestaan uit langere post-hbo-opleidingen. De regeling Cultuureducatie met Kwaliteit bood Plein C, het provinciale bureau voor cultuureducatie in Noord-Holland, in 2013 de mogelijkheid samen met Inholland Academy een dergelijke langere opleiding te ontwikkelen: de post-hbo-opleiding Cultuurbegeleider. Deze opleiding werd met het Landelijk Platform Nascholing Primair Onderwijs (LPNPO) gecertificeerd en uitgerold naar andere hogescholen. Opzet en toegevoegde waarde van de opleiding In de huidige pabo-opleiding wordt de student opgeleid voor vier rollen: onder wijsuitvoerder, onderwijsontwerper, teamlid en onderzoeker. De icc-cursus maakt een begin met het ontwikkelen van de rol van beleid- 143 Zoals in het voorgaande artikel uitgebreider wordt geanalyseerd. 144 Onderwijsraad & Raad voor Cultuur (2012). Cultuureducatie: leren, creëren, inspireren! Den Haag: Onderwijsraad. 145 Beide vormen zijn ook ontwikkeld; voor een vergelijking van de trajecten Cultuurexpert en Cultuurbegeleider, zie http://www.lkca.nl/primair-onderwijs/nascholing/cultuurexpert-cultuurbegeleider, geraadpleegd op 17-02-2016. 146 Ondanks de verwarrende diversiteit in naamgeving coördinator, expert, begeleider hebben de specialisaties een inhoudelijke expertise en een begeleidende rol in het team. 121
smaker, door het schrijven van een cultuurbeleidsplan. Deze rol wordt in de post-hbo-opleiding versterkt door verdere visieontwikkeling op cultuuronderwijs, verdieping van de inhoudelijke kennis en curriculaire vaardigheden. Daarbij komt dan de nieuwe rol van begeleider, waarin kennis wordt opgedaan op het gebied van verandermanagement en teambegeleiding in dit specifieke leergebied. De opleiding duurt in totaal anderhalf jaar. De icc-basiscursus is een instapeis. Het eerste jaar bestaat uit zeventien bijeenkomsten van drie uur op woensdagmiddag, onderverdeeld in vijf modules. Drie modules dienen om inhoudelijke kennis en de beleidsrol te verstevigen, de overige twee zijn gewijd aan verandermanagement en teambegeleiding. In het laatste halfjaar sluiten de Cultuurbegeleiders de opleiding af met een onderzoek in de praktijk, waarvan zij verslag doen in hun Meesterproef. 122 Aandachtspunten uit de evaluatie De vijftien verse Cultuurbegeleiders geven aan de opleiding zeer nuttig te hebben gevonden en persoonlijk een grote groei te hebben doorgemaakt in vergelijking met hun eerdere positie als icc er. Opvallend genoeg is het niet de verdieping in cultuur-inhoudelijke aspecten, maar de theorie van verandermanagement en teambegeleiding die voor hen de hoogste urgentie heeft. Daarbij is met name het steeds verbinden van de theorie met de eigen schoolpraktijk belangrijk. Houdt de Cultuurbegeleider zich vaak bezig met handelingsverlegenheid of overtuigingen van de teamleden op het gebied van bijvoorbeeld een kunstdiscipline of creativiteitsontwikkeling, 147 zelf kan hij of zij ook een handelingsverlegenheid hebben, namelijk in het begeleiden. Ook op dit niveau speelt self-efficacy 148 een rol. De Cultuurbegeleider moet de nieuwe rol kunnen en dúrven innemen in het team. Concrete voorbeelden van hoe met het team kan worden gewerkt, helpen daarbij en kunnen nu op basis van de Meesterproeven worden verzameld. In het kader twee voorbeelden van onderwerpen die studenten in hun Meesterproef hebben onderzocht. De opleiding mondt uit in een onderzoek passend bij het niveau van post-hbo. Terwijl in de huidige pabo-opleiding vanaf het eerste leerjaar een leerlijn onderzoeksvaardigheden zit, heeft het overgrote deel van deze leerkrachten daar niet eerder mee te maken gehad. Daarom is het ontwikkelen van onderzoeksvaardigheden een aandachtspunt vanaf de eerste bijeenkomst. Einddoel is echter het stimuleren van een onderzoekende houding, om de Cultuurbegeleider toe te laten groeien naar onderzoekend handelen in de praktijk. 149 EEN KLEURRIJKE BASIS 147 Uitgangspunt van begeleiding is het teamniveau. De coachings- en gespreksvaardigheden in module 5 zijn bedoeld om aanvullende gesprekken met individuele leerkrachten te kunnen voeren. 148 Zie voorgaande artikel; en Hoorn, M. van & Hagenaars, P. (2012). Kunstzinnige oriëntatie: de kwaliteit van de leerkracht. In M. van Hoorn (Ed.), Cultuureducatie: een kwestie van onderwijskwaliteit. (pp. 48-71). (Cultuur+Educatie 33). Utrecht: Cultuurnetwerk. 149 Steen, J. van der & Peters, M. (2014). Onderzoekend handelen in de dagelijkse praktijk van leraren en docenten. Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 35(1), 71-84.
Foto: Rolf Resink 123
Twee voorbeelden van Meesterproeven Bart Smulders en Jeanet Donker van basisschool Klavertje vier in Hoofddorp onderzochten in hun Meesterproef hoe cultuuronderwijs een bijdrage kan leveren aan een grotere onderwijsvernieuwing in hun school; het veranderproces naar boeiend onderwijs en de ontwikkeling van 21e-eeuwse vaardigheden. Jeanet nam daarbij twee specifieke 21e-eeuwse vaardigheden onder de loep, creativiteitsontwikkeling en samenwerken, terwijl Bart zich richtte op de bijdrage van erfgoededucatie aan boeiend onderwijs. Bart: We hebben door deze opleiding een grote stap gemaakt richting het professionaliseren van cultuuronderwijs op Klavertje vier. Wij zijn nu in staat een doorgaande lijn te ontwikkelen die past bij het boeiend onderwijs dat we voor ogen hebben. 124 Op de Dreefschool in Haarlem is de schoolvisie dat onderwijs moet bijdragen aan de 3 O s, te weten Ontmoeten, Ontdekken en Ontplooien. In haar Meesterproef beschreef Saskia van der Putten hoe zij haar team heeft begeleid om gezamenlijk te komen tot een leerlijn beeldende vorming volgens deze drie principes én het Leerplankader kunstzinnige oriëntatie van SLO. Plus hoe hierbij in de toekomst de ontwikkeling van kinderen zichtbaar kan worden gemaakt. Saskia: Door het inzetten van de vier lesfasen (oriënteren, onderzoeken, uitvoeren en evalueren) bij een les beeldende vorming, zijn mijn collega s gaan inzien wat het effect is op de betrokkenheid en de resultaten van de kinderen. Er worden doelen gesteld, er wordt naar het hele proces gekeken (niet alleen naar het eindresultaat), er wordt gereflecteerd en de kinderen zijn meer gemotiveerd. EEN KLEURRIJKE BASIS
De Cultuurbegeleider moet meer dan de groepsleerkracht en de icc er op metaniveau kunnen reflecteren, niet alleen op het eigen professionele handelen in de klas, maar ook op wat er speelt in de school en de eigen begeleidende rol daarbij. Hulpvragen om steeds bij stil te staan zijn: Herken je dit vanuit je ervaring? Wat betekent het voor jou? Hoe kun je het toepassen in je begeleidende rol in je team? Wat is er verder nodig? Voor de doorontwikkeling van de opleiding is randvoorwaardelijk een aantal zaken van belang. Allereerst is een sterkere communicatie over de opleiding noodzakelijk. De urgentie bij scholen voor deskundigheidsbevordering op het gebied van cultuuronderwijs is niet erg hoog, en post-hbo-opleidingen op dit gebied zijn nog weinig bekend. 150 Cultuurbegeleider moet een merk worden, net als icc, en een logische stap als je door wilt groeien als cultuurcoördinator. Essentieel is daarnaast uitwisseling tussen de verschillende hogescholen die nu met de opleiding zijn gestart, en de vorming van een kennisnetwerk. Ten slotte is een voortdurende spiegeling aan de actualiteit nodig. In januari 2014 startte de pilot, anticiperend op de SLO-leerplankaders Kunstzinnige oriëntatie en Cultuur in de Spiegel. 151 Het (cultuur)educatieve veld blijft echter sterk in beweging, zoals ook blijkt uit het Eindadvies van het Platform Onderwijs2032 of de oprichting van de Vereniging Cultuurprofielscholen PO. Samenvatting en discussie De post-hbo Cultuurbegeleider is gericht op brede visieontwikkeling op cultuuronderwijs en het begeleiden van het team. De opleiding besteedt veel aandacht aan verandermanagement en teamcoaching in relatie tot dit specifieke leergebied, en aan het ontwikkelen van een onderzoekende houding die nodig is om de nieuwe begeleiderrol te kunnen innemen. De eerste resultaten van de opleiding zijn veelbelovend. Intussen zijn op verschillende hogescholen in het land post-hbo-opleidingen Cultuurbegeleider van start gegaan. De ervaringen uit deze groepen én de actuele ontwikkelingen op het gebied van (cultuur)onderwijs moeten een vertaling krijgen in het opleidingsprogramma. In het voorgaande artikel wordt de vraag gesteld naar de relatie met schoolontwikkeling. Cultuuronderwijs kan zeker bijdragen aan onderwijsvernieuwing of aan bredere verandertrajecten die al in een school plaatsvinden. Hier ligt een geschikte taak voor Cultuurbegeleiders, samen met directie en team. 125 150 Hoogeveen, K., Beekhoven, S., Kieft, M., Donker, A., & Grinten, M. van den (2014). Monitor cultuuronderwijs in het primair onderwijs & programma Cultuureducatie met kwaliteit (2013-2014). Utrecht: Sardes/Oberon. 151 Hoeven, M. van der, Jacobse, A., Lanschot Hubrecht, V. van, Rass, A., Roozen, I., Sluijsmans, L., Vorle, R. van de, Copini, E., Dorsten, T. van & Ekster, W. (2014). Cultuur in de spiegel. Een leerplankader voor cultuuronderwijs. Enschede: SLO.