Leideschapsontwikkeling (11): Van een gefagmenteede naa een samenhangende aanpak Leideschapsontwikkeling 2.0 E is veel gescheven ove de ontwikkeling van leideschap in oganisaties. In dit atikel beschijven we een venieuwende kijk. Russel Ackoff zei ooit: You aely impove an oganization as a whole by impoving the pefomance of one of it s pats. Hetzelfde geldt voo (aankomende) leides. Michel Lamtink, Ajen Mol & Joost van Rantwijk Al jaen is e binnen oganisaties aandacht voo leides en hun ontwikkeling. Geheel teecht, want deze goep is van goot belang voo het behalen van duuzaam succes. Het pespectief van waauit naa leideschap en leideschapsontwikkeling wodt gekeken, is echte ook al jaen hetzelfde. De inhoud en opzet van ontwikkelpogamma s wodt weliswaa venieuwd, maa de ondeliggende aandachtsgebieden veandeen niet. In onze visie is het pespectief van waauit momenteel naa leideschapsontwikkeling wodt gekeken, te bepekt. Wij pleiten dan ook voo een integale manie van kijken naa leideschapsontwikkeling, waabij de volledige ontwikkeling van leides aandacht kijgt. In dit atikel beschijven wij wat wij bedoelen met integale leideschapsontwikkeling en hoe dit in de paktijk vomgegeven kan woden. Integale leideschapsontwikkeling: vie dimensies Volgens veel filosofieën is het welzijn van mensen en hun ontwikkeling teug te voeen op vie dimensies; het mentale, emotionele, fysieke en spiituele/enegetische vlak. Steven Covey (1989) was één van de eesten die deze thema s ook intoduceede voo leides binnen oganisaties. Integale leideschapsontwikkeling betekent evenwichtige aandacht voo alle vie de dimensies, ekening houdend met hun ondelinge samenhang. Hieonde lichten we elke dimensie kenachtig toe. Mentaal Deze dimensie omvat alles wat met onze atio en mentale vemogens te maken heeft. Daabij valt te denken aan kennis(ontwikkeling) en onze cognitieve kwaliteiten, maa ook onze attitude, de ovetuigingen die we hebben en ceatief denken. Deze dimensie is al jaen van goot belang voo leides om hun ol effectief te kunnen vevullen. Emotioneel In de eeste plaats gaat het eom in contact te staan met je eigen emoties. Daana is de vaag hoe je met je emoties omgaat en of je deze een plek kunt geven. Empathie (je kunnen inleven in de gevoelens van andeen) is ook een belangijk ondedeel van deze dimensie. Evenals het op een effectieve manie aandacht geven aan de emoties van andeen. Deze dimensie is van cuciaal belang voo het aangaan en ondehouden van elaties met andeen. Kade 1. Integale leideschapsontwikkeling: een nieuw pespectief? Het gymnasium staat tegenwoodig symbool voo intellectuele ontwikkeling, maa dat is zeke niet altijd zo geweest. Volgens de oude Gieken gingen lichamelijke en geestelijke ontwikkeling hand in hand. In die tijd was het gymnasium een plek om te spoten, waa tevens dialogen en bijeenkomsten plaatsvonden ondom wetenschap en filosofie. 12 O&O / NR 2 2014
INTERVENTIE Fysiek Deze dimensie heeft alles te maken met onze lichamelijke gesteldheid. Op het meest basale niveau betekent dit gezond zijn. Echt fitte leides gaan echte nog vede. Zij zogen dat zij fysiek dusdanig in vom zijn dat hun pestaties als leides toenemen. Deze leides voelen zich uitstekend en hebben veel enegie. Het managen van de enegie binnen het team is een kentaak voo leides. Dit lukt je alleen als je in staat bent je eigen enegie te managen. Spiitueel/enegetisch De centale vagen bij deze dimensie zijn: - Wie ben je echt (essentie)? - Waa geloof je in? - Hoe vehoud je jezelf tot de weeld om je heen? Zelfbewustzijn en zingeving zijn dan ook essentiële thema's. De spiituele dimensie is het minst tastbaa en wodt daaom ook wel de enegetische dimensie genoemd. Meditatie en andee enegetische methoden helpen om in vebinding te komen met jezelf en je omgeving. Zo blijkt uit ondezoek (Austin, 1999) bijvoobeeld, dat meditatie bijdaagt aan bewustwoding, veandeing van ons bewustzijn en een toename van het aantal spiituele evaingen. Daanaast is aangetoond dat je middels meditatie en aandachtoefeningen invloed hebt op de weeld om je heen (McTaggat, 2008). Kade 2. Paktijkvoobeeld eenzijdige ontwikkeling Veel topspotes hebben hun ontwikkeling hoofdzakelijk geicht op het fysieke vlak, wat veelal tot mooie pestaties in hun spotcaièe leidt. Zoda zij de topspot velaten, vallen zij echte in een zwat gat. Mee dan de helft van de Nedelandse topspotes heeft moeite met de ovegang van een spotcaièe naa een maatschappelijke caièe (zie ook: www.gezond24.nl/tv-uitzending/ g24_iv_8455/het-zwate-gat-na-topspot). De spotieve ambities en doelen vallen weg en ove de zin van (de est van) het leven is niet nagedacht. Ook hebben weinig topspotes competenties opgebouwd buiten hun eigen tak van spot. Spotpsycholoog Jef Bouwes heeft wel eens Justine Henin als voobeeld aangehaald: Justine Henin heeft na haa caièe ik-weet-niet-hoeveel pojecten opgestat, maa negens vond ze de voldoening die de ovewinning in een gand slam je geeft. En: ze had voo geen enkel poject - haa televisiewek, bijvoobeeld - de competentie. Ze wilden haa enkel voo haa naam. Ze zat daa op haa vijfentwintigste, en ze had niets mee te doen. Veschikkelijk. Samenhang tussen de dimensies Ondescheid maken tussen vie dimensies maakt de mateie inzichtelijk en hanteebaa, maa past eigenlijk niet bij het pincipe van integaal leideschap. De dimensies hangen nauw met elkaa samen en beïnvloeden elkaa vootduend. Jezelf ontwikkelen op de ene dimensie, schept uimte om jezelf ook te ontwikkelen op de andee dimensies. Echte, jezelf tekot doen op één van de dimensies, betekent ook jezelf tekot doen op de andee dimensies. Zo blijkt bijvoobeeld uit het Nethelands Mental Health Suvey and Incidence Study Jezelf tekot doen op één van de dimensies, betekent jezelf tekot doen op de andee dimensies (Timbos Instituut, 2010) dat mensen die spoten een 1,5 kee zo kleine kans hebben op enigelei psychische stoonis als mensen die geen actieve spot beoefenen. Ande ondezoek (Landes, 2007) toont aan dat spotief bewegen het cognitieve functioneen vebetet. En met acupunctuu kan langs de enegetische weg woden gewekt aan lichamelijke, mentale en emotionele gezondheid. De Wold Health Oganization (WHO) heeft een appot gepubliceed met uiteenlopende klachten (lichamelijk, mentaal en emotioneel) waabij het toepassen van acupunctuu zinvol is. Ondezoek naa meditatie toont voo veschillende meditatievomen (bijvoobeeld Tanscendente Meditatie of Mindfulness) aan dat e positieve effecten zijn op psychisch en fysiek niveau (Baet, 2004). Ook is e veel ondezoek gedaan naa de invloed van meditatie op onze hesenen. De HeatMath methode (zie kade 7) stelt mensen in staat om hun emoties te eguleen en gezondheid te vebeteen via aandachts- en ademhalingsoefeningen. In de paktijk is het veleidelijk je te ontwikkelen op die ondedelen die eaan bijdagen dat je vandaag en mogen betee pestaties levet. Vaak zal deze nauwe focus op één of twee dimensies op de kote temijn O&O / NR 2 2014 13
Kade 3. Focus op intellectuele ontwikkeling Het volgende fagment komt uit het boek Uw bein als medicijn van David Sevan-Scheibe (2003). Hij beschijft de deelname van een jonge en biljante ondezoekste aan één van zijn expeimenten. In het ondezoek wed het effect van schokkende beelden zichtbaa gemaakt met een MRI-scanne. Al diect bij aanvang van het expeiment, toen haa lichaam helemaal in de MRIscanne was vedwenen, zag ik hoe het hatitme en de bloedduk van de vouw als een pijl omhoogschoten, als teken van aanzienlijke stess. Ik vond het zelfs zo veontustend dat ik haa voostelde het expeiment af te beken. Vebaasd antwoodde ze me dat ze zich uitstekend voelde, dat ze niets mekte, dat de beelden geen enkel effect op haa hadden en dat ze mijn voostel om de hele poef te stoppen niet begeep! Late hoode ik dat deze vouw heel weinig vienden had en alleen voo haa wek leefde. Zonde pecies te weten waaom vonden de leden van mijn team haa eigenlijk onsympathiek... Zij is voo mij het typische voobeeld gebleven van een pesoon met een heel hoog IQ en een jammelijk laag EQ. Dit voobeeld illusteet hoe iemand die zich eenzijdig heeft geicht op mentale ontwikkeling (biljant ondezoekste, leven voo haa wetenschappelijke wek), niet optimaal functioneet als mens. Zij is niet in staat haa eigen emoties te evaen, tewijl deze duidelijk invloed hebben op haa (fysieke) gezondheid. Daanaast lijkt het eop dat zij moeite heeft om aansluiting te vinden bij andeen, wat haa sociale leven bepekt, maa ook in de samenweking met collega s lastig kan zijn. ook zijn waade tonen. Het voobeeld in kade 2 ondesteept echte het belang van integale ontwikkeling, dus op alle vie de dimensies, voo duuzaam succes. In onze ogen geldt dat in het bijzonde voo (aankomende) leides, vanwege hun ol en het voobeeld dat zij (zullen) zijn voo andeen. Leideschapsontwikkeling nu... vee van integaal Een integale benadeing van leideschapsontwikkeling mag dan wenselijk zijn, in de paktijk kijgen lang niet alle dimensies (evenveel) aandacht. Al eeuwen is e veel aandacht voo mentale ontwikkeling. René Descates scheef al in de 17e eeuw: Ik denk, dus ik besta. Deze uitspaak typeet ook nu nog het leidende uitgangspunt voo veel mensen. Onze atio en kennis woden ove het algemeen gezien als de belangijkste ingediënten voo (zakelijk) succes. Binnen opleidingen en tainingen voo leides kijgen kennisovedacht en cognitieve wekvomen dan ook de meest pominente plaats. Naast aandacht voo onze mentale vemogens, is e wel steeds mee aandacht voo de emotionele staat van mensen. Zo wodt naast het begip IQ (Intelligentie Quotiënt) al enige tijd het begip EQ (Emotie Quotiënt) gebuikt (zie ook kade 3). Cijfes ondeschijven het belang van aandacht voo dit thema, aangezien 52% van de weknemes kampt met emotioneel veeleisend wek en 13% van de medewekes met een bun-out (TNO, 2009). Van leides wodt vandaag de dag dan ook gevaagd dat zij effectief om kunnen gaan met emoties, van zichzelf en van andeen. Daanaast wodt van leides vewacht dat zij in staat zijn om elaties met en tussen medewekes vom te geven. EQ speelt daabij een cuciale ol. In veel opleidingen en tainingen wodt theoie ove dit thema behandeld en oefenen de deelnemes met het hanteen van emoties. De fysieke gezondheid en ontwikkeling van mensen staat pas sinds enkele jaen in de belangstelling van het bedijfsleven. Vitaliteit is een bekend begip, maa wodt pimai gekoppeld aan het teugdingen van vezuim. Dat vitale leides bijdagen aan succes voo de oganisatie is zelden het uitgangspunt, tewijl ondezoek (TNO en PwC, 2011) aantoont dat voldoende bewegen naast minde vezuim nog andee positieve effecten heeft voo oganisaties, zoals poductiviteitsvehoging, bete functioneen van leides en medewekes, minde veloop en een betee communicatie tussen collega's. Eén van de meest uitvoeige ondezoeken op dit gebied is tussen 2003 en 2007 uitgevoed binnen het openbaa vevoe in Austin, Texas. Hoewel het pogamma in de eeste die jaa geld kostte, bespaade het in de twee jaa daana geld. Ove een peiode van vijf jaa bedoeg het totale endement op de investeing 243%. Oveigens woden initiatieven op het gebied van gezondheid en vitaliteit vooal gezien als Nice to have en gaan oganisaties in de meeste gevallen niet vede dan het aanbieden van algemene bedijfsfitness en een gezonde keuze in de kantine. Spiitualiteit en enegetische aspecten zijn binnen veel oganisaties nog taboe. Het wodt beschouwd als iets voo in je eigen tijd. Op collectief niveau wodt binnen oganisaties wel steeds mee stilgestaan bij kenwaaden en de maatschappelijke bijdage die de oganisatie levet, maa leides woden slechts bepekt uitgenodigd om zichzelf op individueel niveau sootgelijke vagen te stellen. Tegelijketijd is e wel een goeiende belangstelling mekbaa voo zingevingsthema s als: wie ben ik echt, wat wil ik, waa geloof ik in, hoe kan ik zinvol wek doen, etc. Het Financieele Dagblad (25-11-2010) meldt dat Nedelandse manages in hoge mate geïnteesseed zijn in zingevingsaspecten van het wek. Vede is 66% van de mensen actief op zoek naa een zinnig leven en kan het niet kunnen vevullen van de behoefte om andeen te helpen leiden tot gevoelens van depessie en een lage zelfvetouwen. Ook houden steeds mee mensen zich bezig met zaken als meditatie, aandachtoefeningen en spiitualiteit. Dat Kade 4. Leides in Balans Bekijk te inspiatie ook eens de afleveing Leides in Balans van de documentaie Leides Gezocht (NTR). Hiein inteviewt Jeoen Smit veel veschillende mensen in zijn zoektocht naa leides van de toekomst en wat zij moeten kunnen. www.nt.nl/playe?id=telea_1059871 14 O&O / NR 2 2014
INTERVENTIE Kade 5. Voobeeld pogamma integale leideschapsontwikkeling Het eeste ondedeel van het pogamma is een 0-meting, waabij de wensen en ambities van de deelnemes op de vie dimensies van ontwikkeling (mentaal, emotioneel, fysiek, spiitueel/enegetisch) achtehaald woden. Vevolgens vinden veschillende modules plaats. Sommige modules woden doo alle leides gevolgd, andee modules zijn keuzeondedelen. Het aanbod is afgestemd op de uitkomsten van de 0-metingen. Ondestaand ovezicht schetst een beeld van de activiteiten die opgenomen zijn in het pogamma. Het ondescheid tussen de dimensies is alleen om een indicatie te geven van de dimensie(s) waaop de meeste naduk ligt bij elke activiteit. Zie dit niet als een stikte indeling, veel activiteiten hebben wel invloed op alle dimensies. Het uitgangspunt is juist de samenhang tussen de dimensies. (Vak)inhoudelijke tainingen Psycholoog Fitness wokout met de goep (Bootcamp) Diëtist Mindfulness meditatie Wokshop zingeving Aikido Acupunctuu Mentaal Emotioneel Fysiek Spiitueel/enegetisch Het pogamma bestaat uit mee dan het samenbengen van activiteiten op de vie dimensies. Op basis van de 0-meting is samen met de deelneme een eigen pogamma samengesteld, waabij alle deelnemes paticipeen in sommige activiteiten. De (individuele) pogamma s woden bespoken met de betokken dienstvelenes/pofessionals in een zogeheten integatie oveleg. De leides zelf zijn ook bij hun eigen oveleg aanwezig. Centaal staat de vaag hoe de veschillende activiteiten elkaa kunnen vesteken, uitgaande van de wensen en behoeften van de deelneme. Geduende het pogamma vinden coachingsgespekken met de leides plaats, waain wodt gekeken naa de vootgang en nagegaan wodt of de aanpak (nog) aansluit op de behoeften en leide als pesoon. zingeving een plaats vedient binnen oganisaties blijkt daanaast uit een ecent poefschift van Machteld van den Heuvel (2013); zinvol bezig zijn leidt tot mee bevlogenheid en betokkenheid bij de oganisatie en heeft een positief effect op de mate waain medewekes in staat zijn zich aan te passen aan oganisatieveandeingen. In onze ogen kunnen alleen zelfbewuste leides - zij die in vebinding staan met zichzelf - zelfbewustzijn stimuleen bij medewekes, hetgeen een andvoowaade is voo zinvol weken. Samengevat kijgen de vie dimensies niet allemaal de aandacht die ze vedienen binnen pogamma s geicht op leideschapsontwikkeling. Met name initiatieven op de dimensies fysiek en spiitueel/enegetisch zijn nog geen gemeengoed. Bovendien is de belangijkste constateing dat e momenteel niet integaal naa de vie dimensies wodt gekeken. Dat is jamme, want de veschillende dimensies zijn niet los van elkaa te zien. Het bovenstaande is oveigens eenvoudig te toetsen. Kijk maa eens hoe in uw oganisatie wodt omgegaan met leideschapsontwikkeling of wat het gos van de opleidingsinstanties aanbiedt. Waauit bestaat het aanbod, waaop icht de ontwikkeling zich en hoe is de samenhang tussen ondedelen? Integale leideschapsontwikkeling in de paktijk Hoe kan integale leideschapsontwikkeling in de paktijk woden vomgegeven? Ontwikkeling kan pas beginnen als leides zicht hebben op waa zij staan (op de vie dimensies) en wat zij de komende tijd nog (mee) nodig hebben. Zelfinzicht is dus de eeste stap. Wat de beste manie is om dit te vekijgen, is afhankelijk van iemands pesoonlijke leestijl. Voobeelden zijn: zelfeflectie, expeimenteen met / uitvoeen van activiteiten, het bijwonen van wokshops of het lezen van liteatuu. Daana volgt ontwikkeling waabij de dimensies in samenhang met elkaa aandacht kijgen. Hietoe staat oganisaties een beed palet aan mogelijkheden te beschikking. Te denken valt aan concete ontwikkelpogamma s, het aanbieden van divese vomen van ondesteuning, inbedding in be- O&O / NR 2 2014 15
Kade 6. Integale leideschapsontwikkeling bij Google Google biedt haa leides veschillende pogamma s aan, waavan Seach Inside Youself één van de meest populaie is. Dit pogamma is gebaseed op Mindfulness en helpt mensen om te gaan met de immense duk en stess die weken bij Google met zich mee kan bengen. Zoals het Seach Inside Youself Leadeship Institute zelf aangeeft, willen ze dat iedeeen gelukkig en in vede (happy and at peace) is, omdat dit mensen ook effectief maakt in hun wek. Maa het gaat nog een stap vede. Met het pogamma wil het Seach Inside Youself Leadeship Institute ook bijdagen aan weeldvede. Samengevat, woden tijdens het pogamma die stappen doolopen: 1. Attention taining; aandachtstaining om een geest te hebben die zowel kalm als alet is. 2. Self knowledge and self-mastey; het leen begijpen van cognitieve en emotionele pocessen en het leen eguleen van en meeste woden ove emoties. 3. Ceation of useful mental habits; gewoonten ontwikkelen om met compassie leiding te geven en met inzicht te communiceen. Het Seach Inside Youself pogamma is een voobeeld van integale leideschapsontwikkeling, omdat het pogamma evoo zogt dat e naast de enome aandacht die e is voo IQ binnen Google, ook aandacht is voo EQ. Doodat deelnemes emoties en duk bete kunnen hanteen, zijn e ook minde fysieke klachten (zeke in combinatie met de vele mogelijkheden die Google faciliteet om te weken aan fysieke fitheid). De spiituele/enegetische dimensie komt teug in de mindfulness methode en het hogee doel van het instituut om bij te dagen aan weeldvede. staande stuctuen binnen de oganisatie of eigen initiatieven van medewekes. In iede geval maakt samenhang tussen de veschillende initiatieven het veschil, dus dat moet woden gebogd. In kade 5 en 6 geven wij voobeelden van concete ontwikkelpogamma s. Hieonde gaan we in op andee manieen om integale ontwikkeling handen en voeten te geven in oganisaties. Wij pleiten evoo om integale leideschapsontwikkeling niet te bepeken tot pogamma s, hoewel het hiemee wel kan beginnen. Integale leideschapsontwikkeling kijgt pas echt vom als dit ondedeel wodt van het DNA van de oganisatie; wannee het vanzelfspekend is. Alleeest vanuit het geloof dat een mens niet deelbaa is en daamee zijn/haa ontwikkeling ook niet gefagmenteed benaded zou moeten woden. En daanaast ook vanuit een puu financieel-economisch pespectief. taditionele coaches - ook de weg wijzen naa coaches/ pofessionals met andee aandachtsgebieden, zoals levensstijl, voeding, spiitualiteit of enegetische wekwijzen (zoals Tai Chi, Aikido en Acupunctuu) of het inzetten van HeatMath. Conclusie In dit atikel pleiten wij voo integale leideschapsontwikkeling. Waa nu de focus vooal ligt op mentale en in mindee mate op emotionele ontwikkeling, is het in het huidige tijdpek noodzakelijk om integaal aandacht te schenken aan de mentale, emotionele, fysieke en spiituele/enegetische ontwikkeling van leides. De eden hievoo is dat het huidige tijdpek ons leet dat de elevantie van in het veleden opgedane kennis ove managen en leideschap snel afneemt, en dat in plaats daavan behoefte is aan leides die fit en in balans zijn en van daauit ichting geven aan de toekomst. E is behoefte aan leides die fit en in balans zijn en van daauit ichting geven aan de toekomst Gelukkig zijn e volop mogelijkheden voo evenwichtige initiatieven, waain uimte is voo integale leideschapsontwikkeling. Dit vaagt vooal om het ceeen van samenhang tussen veschillende disciplines die nu nog vaak eendimensionaal geoiënteed zijn. Integale leideschapsontwikkeling komt tot uiting in de inichting van pogamma s, maa ook in (ondesteunende) beleidsmaategelen, zoals het aanbieden van begeleiding op de veschillende dimensies. Een eeste stap is het geven van goede voolichting ove de achteliggende pincipes en de voodelen van integale leideschapsontwikkeling. Daanaast kan integale leideschapsontwikkeling een plek kijgen in de plannings-, vootgangs- en beoodelingsgespekken. Naast het oganiseen van pogamma s, zijn e nog veel andee manieen om invulling te geven aan integale leideschapsontwikkeling. Denk bijvoobeeld aan het aanbieden van op-weg-naa-huis sessies met inteessante spekes, het ceëen van mogelijkheden tot individueel of gezamenlijk bewegen, het kunnen laten uitvoeen van een gezondheidstest, het volgen van cusussen, het - naast het te beschikking stellen van 16 O&O / NR 2 2014
INTERVENTIE Kade 7. Mentale weebaaheid bij de politie Naa aanleiding van ondezoek besluit ministe Opstelten in 2011 tot een eenduidige landelijke aanpak, geicht op het vegoten van de mentale weebaaheid van agenten. Aan de taining Mentale weebaaheid nemen ove een peiode van 3 jaa 40.000 agenten deel. De taining bestaat uit veschillende ondedelen, waavan het hatcoheentie ondedeel van HeatMath e één is. - Heuvel, M. van den (2013). Adaptation to Oganizational Change. Univesiteit Utecht. - Landes, D.M. (2007). Physical activity and mental health. New Jesey: John Wiley & Son. - McTaggat, L. (2008). The Intention Expeiment. Fee Pess. - TNO (2009). Vinge aan de pols van wekend Nedeland. Hatcoheentie is de mate van samenhang in het hatitme. Een hoge mate van coheentie duidt op emotioneel welzijn en weinig stess. De deelnemes weken aan stesseductie doo middel van ademhalingsoefeningen en aandachtstechnieken geicht op het evaen van positieve gevoelens. E is feedbackappaatuu beschikbaa waadoo e geicht getaind kan woden en vodeingen zichtbaa zijn. Uit wetenschappelijk ondezoek blijkt dat gebuik van de HeatMath technieken kan leiden tot een mee efficiënt functioneen van ons zenuwstelsel, een gezonde hat en vaatstelsel, een betee homoonbalans en steke immuunsysteem. Dit uit zich in de paktijk doo een hoge pestatievemogen, minde stess, vebeted welbevinden en emotionele stabiliteit. De aanpak van de politie is een mooi voobeeld van integale ontwikkeling, omdat medewekes via ademhalingsoefeningen en zelfeguleing van emoties leen om tegelijketijd hun mentale (cognitieve), emotionele en fysieke toestand te vebeteen. Liteatuu - Amook, T. (2008). Living Deeply. New Habinge Publications. - Austin, J.H. (1999). Zen and the Bain. Fist MIT Pess Papeback Edition. - Baet, P. (2004). De Effecten van Meditatie, wetenschappelijk ondezocht. Amstedam. - Covey, S.R. (1989). De zeven eigenschappen van effectief leideschap. Simon & Schuste Inc. Michel Lamtink MMC is ondeneme en opichte van Repat Oganisatie Advies B.V. Vanuit zijn ol als oganisatieadviseu ondesteunt hij oganisaties bij tansfomatiepocessen, met een naduk op leideschapsontwikkeling en oganisatiecultuu. E-mail: michel.lamtink@epatbv.nl / www.epatbv.nl Ajen Mol MMC is ondeneme en opichte van Repat Oganisatie Advies B.V. Vanuit zijn ol als oganisatieadviseu ondesteunt hij oganisaties bij tansfomatiepocessen, met een naduk op talentontwikkeling en inten ondenemeschap. www.epatbv.nl Ds. Joost van Rantwijk was oganisatieadviseu bij Repat Oganisatie Advies B.V. en zee nauw betokken bij de totstandkoming van dit atikel. Advetentie ASS12011-04 Faciliteen examens adv 179,5x131mm.indd 1 04-10-12 14:02 O&O / NR 2 2014 17