Duidelijke taal. Het bestrijden en voorkomen van onderwijsachterstand Effectief taalonderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duidelijke taal. Het bestrijden en voorkomen van onderwijsachterstand Effectief taalonderwijs"

Transcriptie

1

2 2

3 3 Het bestrijden en voorkomen van onderwijsachterstand Effectief taalonderwijs Deze brochure is geschreven door de unit Taal van Sardes te Utrecht, in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Colofon: Tekst: M.m.v.: Illustraties: Uitgave van: Vormgeving: Sardes: Jeroen Aarssen, Kees Broekhof, Hans Cohen de Lara en Miek Hoogbergen Hogeschool van Utrecht, CENTO: Maaike Hajer Wim Stevenhagen (Comic House) Procesmanagement Primair Onderwijs Faces Reclame & Marketing bv, Veghel September 2001

4 4 We danken alle scholen en instellingen voor hun bereidwilligheid om ons te woord te staan. Ook danken we degenen die hebben meegedacht over de opzet van deze brochure.

5 5 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 9 Hoofdstuk 1 Effectief taalonderwijs De voor- en vroegschoolse periode De basisschool Het voortgezet onderwijs Ouders 18 Hoofdstuk 2 De schoolportretten Startblokken: taal leren door spelactiviteiten De Babbeldoos: taal leren buiten school Taalmethode en taalbeleid Ict in het taalonderwijs Onderwijs in allochtone levende talen Interactief lezen en schrijven in de basisschool: werken in onderzoeksgroepen De internationale kopklas Bazar: leesbevordering in het vmbo Werken aan onderwijskansen 53 Hoofdstuk 3 Een stapsgewijze aanpak voor taalbeleid Effectief taalonderwijs Lokaal taalbeleid 62 Literatuur 65 Overzicht van de geïnterviewde scholen en instellingen 69 Andere belangrijke adressen 74

6 6

7 7 Voorwoord D u i d e l i j k e t a a l Zoveel talen iemand spreekt, zoveel malen is hij mens, schijnt Karel de Vijfde ooit gezegd te hebben. Jaren geleden sprak ik een Turkse jongere die mij uitlegde waarom hij in het Nederlands moest spreken als hij over zijn eigen gevoelens sprak. Het kwam erop neer dat het in zijn gezin niet gebruikelijk was om over jezelf te praten en dus had hij de woordjes niet tot zijn beschikking in het Turks. Aan de andere kant bleek hij het Turks nodig te hebben om mij uit te leggen hoe het ingewikkelde web van zijn familierelaties in elkaar zat. Waar we in het Nederlands de woorden oomen tante voor verschillende familierelaties gebruiken, heeft het Turks de mogelijkheid om daar veel preciezer over te zijn. Zonder taal zijn we nergens. Om onszelf, onze omgeving en anderen te begrijpen hebben we taal nodig. Taal leren we van anderen. Ook al bezitten we het vermogen tot taal vanaf ons ontstaan. Kader Abdollah leerde Nederlands via de gedichten van Annie M.G. Schmidt. Hij wist dat te verbinden met oude Perzische tradities. Voor hem was het de manier om zichzelf te begrijpen in relatie tot zijn nieuwe omgeving. Voor ons leidde dat tot prachtige Nederlandse literatuur. Leerkrachten met leerlingen voor wie het Nederlands niet de moedertaal is, staan voor ingewikkelde uitdagingen. Als de leerlingen nog helemaal geen Nederlands beheersen, worden de meest simpele instructies niet begrepen en leg je contact met handen en voeten. Als ze aanspreekbaar zijn, blijkt hun beheersing van het Nederlands te oppervlakkig om aan de ingewikkelde eisen van de schooltaal te voldoen. Soms voel je je machteloos, maar vaker voedt het je beroepstrots als ze vooruitgang maken. Ooit dachten we dat het voldoende zou zijn om kinderen zo snel mogelijk aanspreekbaar te maken. Inmiddels weten we beter. Scholen met anderstalige leerlingen moeten fundamentele veranderingen doorvoeren in methodes en didactiek, schoolorganisatie en samenwerking met de omgeving om hun leerlingen te helpen het Nederlands als tweede taal te leren. In sommige scholen en wijken is dat een haast onmenselijke opgave omdat de leerkracht de enige is met wie de kinderen in het Nederlands communiceren. Die leerlingen ont-

8 8 breekt het bovendien aan kennis van de wereld : zij leren het woordje zee maar hebben de zee nog nooit gezien. Juist die scholen hebben een omgeving nodig die medeverantwoordelijkheid neemt door ook in niet-schoolse omgevingen te werken aan taalontwikkeling. In deze brochure vindt u inspirerende voorbeelden van werken aan taal. U zult zien dat de methode ertoe doet, maar dat de kwaliteit van de leerkracht het grootste verschil van de wereld kan maken. Ik hoop van harte dat deze voorbeelden ook betekenisvol zijn in uw eigen praktijk. Kijk aan de hand van deze brochure nog eens goed naar uw eigen taalonderwijs, praat met collega s binnen en buiten de school en besef hoezeer ú verschil kunt maken in de kansen van kinderen. Jantine Kriens Landelijke procesmanager onderwijskansen

9 9 Inleiding Taalonderwijs is een belangrijk aandachtspunt in het onderwijskansenbeleid. Zowel in het beleid als in de onderwijspraktijk houden velen zich bezig met de vraag hoe het taalonderwijs op school en in voorzieningen buiten school versterkt kan worden. Uit onderzoek komt steeds meer informatie naar voren over wat werkt in de praktijk. Een goed voorbeeld op de ene school vindt echter niet vanzelfsprekend zijn weg naar de andere. Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen heeft daarom aan Sardes gevraagd een brochure samen te stellen met een aantal praktijkvoorbeelden van effectief taalonderwijs, zodat zoveel mogelijk scholen en andere instellingen hun voordeel kunnen doen met diverse effectieve aanpakken waarmee de afgelopen jaren in het taalonderwijs ervaring is opgedaan. Deze brochure is vooral bedoeld voor beroepskrachten in voorschoolse voorzieningen en in het primair en voortgezet onderwijs. Wij hopen dat de inzichten uit onderzoek en de concrete praktijkvoorbeelden hen zullen inspireren om hun eigen manier van werken eens met andere ogen te bekijken. Wat doen we goed? Wat kan beter? Hoe moeten we dat aanpakken? Op deze vragen hopen we in deze brochure een antwoord te geven. Ook voor beleidsmakers zal de brochure nuttig zijn. Vooral op gemeentelijk beleidsniveau, waar men vaak belang hecht aan een doorgaande lijn in het beleid, kan een beargumenteerde beschrijving van de belangrijkste elementen van een goede doorgaande lijn in het taalonderwijs, met concrete voorbeelden van uitwerkingen, van goed van pas komen. Het eerste hoofdstuk beschrijft recente inzichten uit onderzoek naar de taalontwikkeling van kinderen. Het accent ligt hierbij op de doorgaande lijn van de voorschoolse leeftijd tot en met de periode van het voortgezet onderwijs. Ook wordt gewezen op het vitale belang van het gedrag van de beroepskracht (peuterspeelzaalleidster of leerkracht). Duidelijk wordt, dat kinderen in alle leeftijdsgroepen gebaat zijn bij vormen van interactie die het denken en de taalontwikkeling stimuleren. Dit aspect van het taalonderwijs overstijgt de leeftijdsgerichte programma s die beschreven worden in het tweede hoofdstuk en krijgt daarom in hoofdstuk 1 extra aandacht. Beroepskrachten krijgen concrete suggesties aangereikt om te zorgen voor stimulerende interacties

10 10 met en tussen kinderen. Hoofdstuk 2 geeft een beschrijving van een aantal concrete praktijkvoorbeelden van effectief taalonderwijs in de voorschoolse periode, het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs. Alle portretten hebben dezelfde globale structuur: er wordt beschreven waaruit de aanpak bestaat, hoe de aanpak tot stand is gekomen, welke resultaten er worden geboekt en waarop men moet letten als men deze aanpak in de eigen school of instelling wil invoeren. Het derde hoofdstuk beschrijft hoe de school, mede op basis van de informatie in de twee voorgaande hoofdstukken, stapsgewijs kan werken aan het tot stand brengen en uitvoeren van effectief taalbeleid. Ten slotte is voor scholen en instellingen die meer informatie willen hebben ove r individuele projecten of producten een lijst opgenomen met contactadressen.

11 11 Hoofdstuk 1 Effectief taalonderwijs Scholen doen veel moeite om hun taalonderwijs voor Nederlandse en allochtone achterstandsleerlingen effectiever te maken. De ene school slaagt daar echter veel beter in dan de andere (Emmelot, Schooten & Timman, 2001). Dit verschil in effectiviteit kan verklaard worden vanuit twee typen onderzoek: onderzoek naar algemene kenmerken van de effectieve school en meer specifiek onderzoek naar de effectieve vormen van taalonderwijs. Uit onderzoek naar algemene kenmerken van effectieve scholen (ESI team, 2000) komt een aantal belangrijke gemeenschappelijke kenmerken naar vo re n : - de school heeft een deskundige leiding - het gehele team is het eens over de doelen en uitgangspunten van het onderwijs - de school heeft een krachtig onderwijsprogramma - de leraren hebben hoge verwachtingen van hun leerlingen - de school toetst de prestaties van de leerlingen regelmatig Uit deze algemene kenmerken kan afgeleid worden dat een school die leerlingen goed Nederlands wil leren, het taalonderwijs eensgezind en resultaatgericht zal moeten vormgeven. Scholen die hiermee willen beginnen kunnen daarbij gebruik maken van bestaande ervaringen, want er is inmiddels veel bekend over succesvolle aanpakken. Hieronder volgt een beknopt overzicht van wat werkt D e v o o r - e n v r o e g s c h o o l s e p e r i o d e De waarde van vroege taalstimulering wordt algemeen erkend. Daarom is het van groot belang dat zoveel mogelijk achterstandskinderen peuterspeelzalen bezoeken die hier veel aandacht aan besteden. De kwaliteit van taalstimulering wordt vooral bepaald door de volgende drie elementen: - de juiste accenten in het stimuleringsprogramma - uitdagende situaties - intensieve interactie (tussen leidsters en kinderen en tussen kinderen onderling)

12 12 Accenten Kinderen met een taalachterstand profiteren het meest van taalstimulering als het accent ligt op de ontwikkeling van woordenschat en verhaalbegrip. Dit zijn de onderdelen waarmee deze leerlingen de meeste moeite hebben en die ze het hardst nodig hebben in hun schoolloopbaan. Om de teksten die zij krijgen op de basisschool en in het voortgezet onderwijs te kunnen begrijpen moeten ze immers over een grote woordenschat beschikken (aan het eind van de basisschool zo n woorden) en een goed inzicht in tekststructuur hebben ontwikkeld. Voor dat laatste kan de peuterspeelzaal een basis leggen met behulp van prentenboeken, die gebruikt kunnen worden om het verhaalbegrip bij kinderen te stimuleren (Mason, 1992; Sulzby & Teale, 1991). Een ander belangrijk accent is het bevorderen van de mondelinge taalontwikkeling. Dit is niet alleen een doel op zich, maar het heeft ook een positief effect op latere prestaties bij begrijpend lezen. Stimulerende gesprekken met kinderen, bijvoorbeeld in spel of bij het oplossen van vragen, vergroten namelijk het taalbegrip dat nodig is bij begrijpend lezen (Leseman en De Jong, 2000). De inzet waarmee kinderen aan dit soort gesprekken deelnemen (en daarmee ook het effect), hangt af van de situatie: hoe uitdagender die is, hoe groter de kans dat alle kinderen een actieve bijdrage willen leveren. Uitdagende situaties Kinderen vinden het spannend en uitdagend om in spel hun fantasie uit te leven. Dit soort situaties biedt veel kansen om de taal- en de denkontwikkeling te stimuleren. De leidster moet de kinderen dan wel prikkelen om te praten over wat er tijdens het spel in hun hoofd omgaat. Dat kan op een natuurlijke manier door met de kinderen mee te spelen. In deze brochure

13 13 laat het portret van De Loopplank zien hoe het klassieke idee spelen is leren - dat al te vinden is bij Pestalozzi, Fröbel en Montessori - ingezet kan worden bij achterstandskinderen (zie Janssen-Vos en Pompert, 2001). Het portret van De Babbeldoostoont aan dat dit ook mogelijk is in de buitenschoolse opvang. Bij spelsituaties die zich goed lenen om de taalontwikkeling te stimuleren gaat het niet alleen om poppenspel, toneelspel en dergelijke. Ook het spelen aan de zandtafel, bij het kleien of in de bouwhoek kan aangegrepen worden om kinderen op een stimulerende manier met taal bezig te laten zijn. Vragen als Zou deze toren nog hoger kunnen? Zullen we eens kijken of dit blok ook blijft drijven?zijn het begin van gesprekken met kinderen waarin hun denken en taal allerlei impulsen krijgen. Ook het behandelen van prentenboeken is een goed middel om de taalontwikkeling van kinderen te bevorderen (Verhoeven en Aarnoutse, 2000). Vooral verhalen met veel spannende elementen, onverwachte gebeurtenissen en komische momenten houden de aandacht van kinderen goed vast en prikkelen hen om er van alles over te vragen en te zeggen. Het behandelen van prentenboeken is daarmee een krachtig instrument om verhaalbegrip, mondelinge taal en woordenschat te ontwikkelen. Maar ook hier geldt dat de leerwinst afhangt van de manier waarop leidsters en leerkrachten met de kinderen praten. Met andere woorden: de effectiviteit van taalstimulering, in welke situatie dan ook, hangt vooral af van de kwaliteit van de interactie. Interactie Wat bepaalt de kwaliteit van de interactie? Dickinson en Smith (1994) en De Temple en Sn ow (2001) beantwoorden deze vraag voor het behandelen va n een prentenboek. Dat blijkt in het ene geval veel meer op te leveren voor de taalontwikkeling dan in het andere. Positieve effecten treden vooral op als er sprake is van child involved analytic talk, dat wil zeggen: gesprekken die het denken van de kinderen stimuleren. Het blijkt bijvoorbeeld dat vragen als Wat zou jij doen als? Waarom vindt hij dat vervelend? Waarom denk je dat hij dat doet?de taalontwikkeling veel sterker bevorderen dan vragen als Wat is dat? Wat zie je op dit plaatje? Waar zie je een varkentje?het eerste type vragen stimuleert overigens niet alleen de taalontwikkeling het best, maar ook de denkontwikkeling. Die combinatie is precies wat deze aanpak zo effectief maakt: als de stimulering van de taal en het denken hand in hand gaan, l e ve rt dat voor beide gebieden het meeste op (Dwye r, e.a., 2000). De Mu l t a t u- lischool, die in deze bro c h u re is geport re t t e e rd, brengt deze aanpak in praktijk door principes van de denktraining L e e r K ra c h tin taalstimulering te integre re n.

14 14 Uit het bovenstaande blijkt dat de inzet van stimuleringsprogramma s alleen niet voldoende is. Succes is vooral het resultaat van de deskundigheid van leidsters en leerkrachten om bij kinderen het onderste uit de kan te halen. Het is raadzaam om dat bij het lezen van de portretten in deze brochure in gedachten te houden. Een programma biedt een kader, methodische uitgangspunten en materialen, maar het is uiteindelijk de leidster of de leerkracht die door interactie met het kind resultaten moet zien te behalen D e b a s i s s c h o o l De taalontwikkeling van kinderen krijgt de beste kansen als de lijn uit de voor- en vroegschoolse periode in de basisschool wordt doorgezet. Dat betekent dat dezelfde accenten in de taalstimulering steeds weer terug moeten komen: woordenschatstimulering en begrijpend lezen (de voortzetting van het begrijpend luisteren). Mutluluk Woordenschatstimulering is vooral belangrijk voor allochtone kinderen, die gemiddeld over een veel kleinere Nederlandstalige woordenschat beschikken dan autochtone Nederlandse kinderen. Om dit effectief aan te pakken, is een goede samenwerking tussen de Nederlandse leerkracht en de OALT-leerkracht essentieel. Het volgende voorbeeld (uit Cohen de Lara e.a., 1999) maakt dit duidelijk. Als Marokkaanse leerlingen het Tarifit-woord koezina (keuken) al hebben geleerd en dus al weten wat een keuken is, hoeft de Nederlandse leerkracht niet lang stil te staan bij het begrip keuken. De Marokkaanse leerlingen hoeven dan alleen nog te leren dat je zoiets in het Nederlands keukennoemt. Maar dan moeten de leerkrachten natuurlijk wel van elkaar weten dat dit begrip in de lessen aan de orde komt. Het leren van het Nederlands wordt door de afstemming met OALT niet alleen efficiënter, het wint ook aan kwaliteit. Turkse leerlingen kunnen bijvoorbeeld leren dat het Nederlandse woord gelukmeerdere betekenissen heeft, als ze van de Turkse leerkracht horen dat het Turks voor deze betekenissen verschillende woorden heeft: mutluluk(een aangename situatie, bijvoorbeeld huiselijk geluk) en sans(succes, bijvoorbeeld: geluk in de loterij). In het portret van de Jules Verneschool wordt beschreven hoe deze zogenoemde ondersteunende functie van OALT in de praktijk vorm kan krijgen. Woordenschatstimulering in het kader van taalondersteuning kan een nuttig onderdeel zijn van een longitudinale lijn voor woordenschatonderwijs.

15 15 Voor succesvol taalonderwijs aan achterstandsleerlingen is zo n lijn onontbeerlijk (zie o.a. Appel en Vermeer; 1997; Verhallen en Verhallen, 1994). Gelukkig zijn er inmiddels diverse taalmethoden op de markt waarin die woordenschatlijn is uitgewerkt. Deskundigheidsbevordering Wat voor de voor- en vroegschoolse periode werd benadrukt, geldt ook hier: uiteindelijk is niet de kwaliteit van het programma of de methode doorslaggevend voor leerresultaten, maar de kwaliteit van de interactie in de klas. Om de prestaties van de leerlingen te verbeteren, zal daarom in veel gevallen ook deskundigheidsbevordering van leerkrachten nodig zijn. Op het punt van woordenschatonderwijs zijn hiervoor inspirerende suggesties te vinden bij Verhallen en Verhallen (1994) en voor de kwaliteitsverbetering van de interactie over de hele breedte in Verhallen en Walst (2001). Leerkrachten blijken overigens ook goed van elkaar te kunnen leren door middel van peer coaching, waarbij leerkrachten elkaar in de klas observeren en elkaar op basis daarvan suggesties geven voor verbetering. Begrijpend lezen Bij onderwijs in begrijpend lezen gaat het erom om met leerlingen op een enthousiasmerende en prikkelende manier over teksten te praten en om ook tussen leerlingen onderling discussies over teksten goed op gang te brengen. Fielding en Pearson hebben dat in 1994 nog eens duidelijk onderstreept in een meta-onderzoek waarin ze de uitkomsten van zo n tachtig studies met elkaar

16 16 vergeleken: het blijkt steeds weer te gaan om veel interactie die het denken van de leerlingen stimuleert. Het portret van De Rolpaal laat zien hoe dat kan en welke rol informatie- en communicatietechnologie hierbij kan spelen. Onderwijs in begrijpend lezen hoeft overigens niet beperkt te worden tot de taallessen. Ook in de zaakvakken kan gewerkt worden aan begrijpend lezen. Er zijn zelfs scholen die daar het zwaartepunt van hun leesonderwijs leggen, zoals het portret van De Prinsehaghe laat zien. Het werken met informatieve teksten blijkt een uitstekend uitgangspunt te zijn om het begrijpend lezen van de leerlingen op een hoger plan te brengen. Leerlingen die zelf op zoek gaan naar antwoorden op hun vragen zijn zeer gemotiveerd om informatie uit teksten (boeken, tijdschriften, internet) te halen (Guthrie e.a., 1996). Ook dit type onderwijs werkt het best als er veel interactie aan te pas komt: leerkrachten die de leerlingen op weg helpen en leerlingen die samenwerken om tot oplossingen te komen. Mercer (1995) wijst erop hoe belangrijk de rol van de leerkracht hierbij is: hij of zij moet de leerlingen met prikkelende ( socratische ) vragen aan het denken zetten en hun zoveel mogelijk ruimte geven om met eigen ideeën en interpretaties te komen. Deze vorm van onderwijs, die wel taalgericht zaakvakonderwijs wordt genoemd, krijgt steeds meer aandacht in de basisschool. Dat is terecht, want de taalachterstanden van leerlingen zijn soms zo groot dat een school alle mogelijkheden moet gebruiken om die weg te werken: niet alleen in de taal- en leeslessen dus, maar ook bij de andere vakken H e t v o o r t g e z e t o n d e r w i j s Het aantal achterstandsleerlingen dat doorstroomt naar het havo/vwo kan groeien als de taalstimulering in de voor- en vroegschoolse periode en in de basisschool wordt versterkt. Voor allochtone leerlingen kan daarnaast een extra jaar in een zogenaamde Kopklas (zie het portret verderop in deze brochure) ervoor zorgen dat zij beter voorbereid, en dus met een grotere kans op succes, de overstap naar hogere vormen van voortgezet onderwijs maken. Dat blijkt uit het verhaal van de Utrechtse kopklasleerling die, na tienen (!) gehaald te hebben in het schoolonderzoek havo, doorging naar een hboopleiding journalistiek. Ondanks deze successen zitten de meeste leerlingen met achterstanden nu nog op het vmbo. Docenten op deze scholen hebben de laatste jaren op dive r s e manier geprobeerd om de taalachterstanden van deze leerlingen aan te pakken en te verkleinen. In eerste instantie zocht men de oplossing in nieuwe

17 17 methoden Nederlands: methoden die veel aandacht besteden aan woordenschat en begrijpend lezen. Dat was een behoorlijke stap vooruit, want dit zijn - zoals we eerder zagen - precies de onderdelen waar achterstandsleerlingen moeite mee hebben. Toch bleek het gebruik van deze methoden onvo l d o e n d e op te leve ren. De meeste leerlingen hielden problemen met het begrijpen van ingewikkelde teksten en van instructie bij de verschillende vakken. De volgende stap was daarom om bij de vakken zèlf extra aandacht te besteden aan de begrijpelijkheid en toegankelijkheid van de lessen, onder meer door in de vaklessen het Posterproject(woordenschatprogramma) in te voeren en een vast stramien voor het behandelen van teksten af te spreken. Taaldoelen Ondanks de goede effecten van deze vernieuwingen, wordt duidelijk dat er meer nodig is om de taalachterstanden van vmbo-leerlingen aan te pakken. Om de vaklessen hierbij optimaal te gebruiken, moet in die lessen niet alleen rekening gehouden worden met de taalachterstand van leerlingen, maar kunnen de lessen ook ingezet worden voor het we g we rken van die achterstand. Scholen zoals het Vader Rijn College laten zich hierbij inspireren door een succesvolle Amerikaanse aanpak, the content based approach (Snow en Brinton, 1997). Kenmerkend voor deze benadering is, dat vakdoelen èn taaldoelen gelijktijdig worden nagestreefd. Dit betekent bijvoorbeeld dat een vakleerkracht bij leerlingen inzicht ontwikkelt in de oorzaken van milieuverontreiniging door ze hierover met elkaar te laten discussiëren, ze te ondersteunen om op een doelgerichte manier - in teksten of op het internet - naar informatie te zoeken en samen met hen een stramien te ontwikkelen om hierover op een begrijpelijke manier te rapporteren. Het mes snijdt zo aan t wee kanten: leerlingen raken beter thuis in het onderwerp en ontwikkelen t e g e l i j k e rtijd allerlei taalva a rdigheden die ze in alle vakken hard nodig hebben. Samenwerkend leren Voor dit taalgericht vakonderwijs (een voortzetting van het taalgericht zaakvakonderwijs op de basisschool dat eerder aan de orde kwam) geven Hajer, Meestringa en Miedema (2000) een overzicht van allerlei verschillende werkvormen. Die variëteit is hard nodig: alleen het lezen van een tekst en het luisteren naar de uitleg van de leerkracht nu nog vaak de kern van een vakles is voor veel leerlingen volstrekt onbevredigend. Ze begrijpen de uitleg niet en de tekst is voor hen een ondoordringbaar oerwoud met veel onbekende woorden. Daarom pleiten Hajer c.s. voor de inzet van bijvoorbeeld audiovisuele middelen, experimenten en demonstraties. Leerlingen

18 18 krijgen daarmee een beter inzicht in het onderwerp en hebben meer kansen om hun taalvaardigheid te ontwikkelen. Ze worden in zo n rijke context immers meer uitgedaagd om met elkaar te overleggen, om op zoek te gaan naar informatie en om verslagen te maken, dan in de situatie waarin ze alleen een tekst en wat theoretische uitleg krijgen. Een van de meest werkzame bestanddelen van taalgericht vakonderwijs is het laten samenwerken van leerlingen. Meestringa (2000) pleit er zelfs voor om hiervoor ongeveer de helft van de lestijd te reserveren. Het praktijkboek van Ebbens e.a. (1996) geeft goede aanwijzingen over de wijze waarop leraren deze samenwerking kunnen stimuleren. Daaruit blijkt overigens duidelijk dat de rol van de leraar onmiskenbaar meer is dan die van regelaar van het groepsproces. Samenwerkend leren is het meest effectief als de leraar het groepswerk voedt met stimulerende vragen en aanvullende informatie. Een inhoudelijke inbreng is dus essentieel. Er is inmiddels een overtuigende hoeveelheid onderzoek (zie onder meer Mercer, 1995 en Granott en Gardner, 1994) die aantoont dat puur zelfstandig werk (individueel of in groepen) in de meeste gevallen veel te weinig oplevert, zeker voor achterstandsleerlingen. Deskundigheidsbevordering Voor de meeste leraren betekent het geven van taalgericht vakonderwijs een behoorlijke koerswijziging in hun lespraktijk, die zonder scholing en begeleiding niet makkelijk is te realiseren. Net als in de voor- en vroegschoolse periode en in de basisschool, is ook het taalonderwijs in het voortgezet onderwijs niet substantieel te verbeteren zonder deskundigheidsbevordering van de docenten. Alleen met deskundige docenten, die gebruik maken van goede methodieken en goede materialen - zoals beschreven in deze brochure - kan een school erin slagen om een taalgevoelige school te worden (Miedema, 2000): een school die niet alleen in de lessen Nederlands, maar door het hele curriculum heen, de kansen benut om bij hun leerlingen de ontwikkeling van het Nederlands te stimuleren O u d e r s Een kort woord over de rol van de ouders. Uit de schoolportretten blijkt dat scholen veel belang hechten aan een goed contact met de ouders en dat zij ouders bij diverse activiteiten betrekken. De Jules Verneschool spreekt zelfs van de gouden driehoek van school - kind - ouders. Een dergelijke expliciete aandacht voor de ouders is een goede zaak, want de betrokkenheid van

19 19 ouders is een aanwijsbare factor in het schoolsucces van kinderen. Met betrekking tot de taalontwikkeling van kinderen is er voor ouders in de voorschoolse periode en in het basisonderwijs een sterkere rol weggelegd dan in het voortgezet onderwijs. In de voorschoolse periode valt de meeste winst te boeken. Er zijn voor deze periode diverse landelijke programma s voor kinderen die risico lopen een taalachterstand op te lopen. Bij sommige daarvan zijn de ouders (met name de moeders) betrokken als actieve uitvoerders. Voorbeelden van deze zogenoemde gezinsgerichte programma s zijn de Stapprojecten, waarmee met name op de kortere termijn positieve resultaten worden geboekt, ondanks diverse belemmerende factoren bij de uitvoering (Leseman, 2000). Om de positieve effecten ook op de langere termijn vast te houden lijkt extra aandacht voor de kinderen op de basisschool noodzakelijk. Voorbeeldgedrag Op de basisschool wordt de taalontwikkeling van de kinderen de formele verantwoordelijkheid van de school. De school kan de ouders daar op verschillende manieren bij betrekken, met name in de vorm van voorlichting via informatiebijeenkomsten, nieuwsbrieven of de schoolgids. De school kan ouders bijvoorbeeld wijzen op het belang van voorlezen voor de taalontwikkeling van het kind. Dat is vooral zinvol als ouders daarbij ook tips krijgen over de wijze waarop zij interactief kunnen vo o r l ezen (zie het eerder genoemde voorbeeld van child involved analytic talk ). Ook kan de school ouders wijzen op het belang van voorbeeldgedrag (zelf lezen en daarover praten met huisgenoten) en op de talloze mogelijkheden die allerlei dagelijkse situaties bieden om spelenderwijs met kinderen over taal te praten. Uit de schoolportretten blijkt dat veel scholen hun taalonderwijs, of zelfs het hele onderwijs, thematisch inrichten. Wat is eenvoudiger dan de ouders van te voren te laten weten dat in de komende weken het menselijk lichaam in de lessen centraal zal staan en ouders tegelijkertijd te vragen daar thuis eens op in te gaan in situaties die zich daar goed voor lenen (bijvoorbeeld in bad, of bij het aanen uitkleden)? Blijven stimuleren In het voortgezet onderwijs zijn de mogelijkheden om ouders bij de taalontwikkeling van kinderen te betrekken beperkter. De sturende rol van de ouders neemt in deze periode sowieso af, ten gunste van de ontwikkeling van de eigen identiteit en de autonomie van het kind (Van den Boom, 1999). Ouders zijn in deze periode dan ook minder direct betrokken, en worden bijvoorbeeld op school uitgenodigd als toeschouwer bij een poëzie-

20 20 of vertelfestival. Dat neemt echter niet weg dat ouders ook bij deze leeftijdsgroep een stimulerende rol kunnen blijven spelen, bijvoorbeeld door voorbeeldgedrag en door gesprekken.

21 21 Hoofdstuk 2 De schoolportretten Dit hoofdstuk laat aan de hand van negen portretten zien hoe scholen in de praktijk bezig zijn om hun taalonderwijs te verbeteren. De scholen zijn geselecteerd om een zo breed mogelijk palet te laten zien van aanpakken in deelaspecten van het taalonderwijs, variërend van spelstimulering in de vooren vroegschoolse periode tot leesbevordering in het voortgezet onderwijs S t a r t b l o k k e n : t a a l l e r e n d o o r s p e l a c t i v i t e i t e n De christelijke basisschool De Loopplank in Zaandam telt 220 leerlingen, waarvan 180 allochtonen. Meer dan tweederde van de allochtone leerlingen is van Turkse afkomst. De school werkt nauw samen met Het Touwladdertje, een peuterspeelzaal-plus, die binnen de school is gehuisvest. Veilig en stimulerend De Loopplank werkt volgens de methodiek van ontwikkelingsgericht onderwijs. Een van de uitgangspunten van dit onderwijs is het individuele kind met zijn of haar mogelijkheden en moeilijkheden. Een kind kan pas groeien en zich ontwikkelen als het zich gekend en gerespecteerd weet. Dat betekent dat de directe omgeving (de groep en de school) veilig en stimulerend moet zijn. De sfeer waarin een kind opgroeit is van groot belang voor de ontwikkeling tot volwaardig mens. Daarom vinden wij een vriendelijk en veilig klimaat met orde en regelmaat heel belangrijk, zegt directeur Alida Joachim. Voor veel peuters en jonge kleuters is het nog moeilijk om zich in het Nederlands uit te drukken. Driekwart van de peutergroep is niet of nauwelijks vertrouwd met de Nederlandse taal. Deze kinderen worden op school opgevangen in hun eigen taal. Op deze manier leren kinderen beter Nederlands spreken, stelt Alida Joachim, Turkse kinderen die vanaf hun vierde gedwongen worden om alleen Nederlands te spreken zullen zich onveilig voelen en geen open leerhouding ontwikkelen. Pas als een kind zich veilig voelt kan het zich ontwikkelen. Daarom zijn er in de peuterspeelzaal en in de groepen 1 tot en met 3 tweetalige klassenassistenten aanwezig. Die kunnen een brug slaan tussen de kinderen en de peuterleidsters of leerkrachten.

22 22 Ook kunnen zij de kinderen spelenderwijs Nederlandse woorden aanleren. Vanaf groep 1 krijgt de eigen taal binnen de school een plaats binnen het OALT-onderwijs. Op De Loopplank we rken twee OA LT- l e e rkrachten. De l e e rkracht in groep 1 tot en met 4 is in de klas aanwezig en kan zo beoord e l e n welke kinderen hij het beste kan ondersteunen. De leerlingen van groep 5 tot en met 8 krijgen buiten schooltijd les in de eigen taal. Startblokken als basis Het project Startblokkenis een belangrijk element in het beleid van de school om de kansen van jonge kinderen te vergroten. Startblokkenis bedoeld voor peuters en wordt gecombineerd met Basisontwikkelingvoor groep 1 en 2, dat volgens dezelfde uitgangspunten werkt. Binnen de school verwijst men met de benaming Startblokkennaar de gecombineerde aanpak voor de peuters tot en met groep 2. Het project heeft als doel de ontwikkeling van kinderen, met name de taalontwikkeling, te stimuleren via diverse spelactiviteiten rond thema's. Binnen St a rt b l o k k e nzorgen kinderen en leerkrachten voor veel interessante en o n t w i k k e l i n g s b e vo rd e rende activiteiten. De peuterleidster en de leerk r a c h t e n bepalen de thema s, die zoveel mogelijk echte situaties weerspiegelen. Een thema duurt zes weken. Bij ieder thema wordt een taalaanbod bedacht dat de basis vormt voor spel- en leeractiviteiten. Voor de jongste kinderen is het spelen met zand en water heel belangrijk en niet meer weg te denken. Kinderen doen ook nieuwe ervaringen op met rollenspel en met constructief spel. Daarbinnen is men ook heel bewust met taal bezig: samen praten, boekjes lezen en platen bekijken. Bij de activiteiten wordt zowel gedrukte als geschreven taal gebruikt. De activiteiten op het gebied van taal en beginnende geletterdheid worden voortgezet in groep 1 en 2. Ook hier worden samen boekjes gelezen en er vinden naar aanleiding van verhalen gesprekjes plaats tussen de leerkracht en de kinderen. Kinderen maken zelf teksten door woorden te knippen, te plakken en te stempelen. Zo raken ze al bekend met allerlei aspecten van geschreven taal voordat het echte leren lezen in groep 3 begint. Ze leren bijvoorbeeld spelenderwijs dat letters woorden vormen, dat woorden een betekenis hebben en dat je tekst moet lezen van links naar rechts. In groep 3 tot en met 8 wordt vo o rt g e b o u wd op wat de kinderen in de kleuterg roepen hebben geleerd. Dat betekent dat de kinderen blijven werken aan de hand van thema s. Ze krijgen opdrachten die passen bij hun denkniveau en bij de vaardigheden waar ze aan toe zijn. Een kind wordt beoordeeld op wat het al kan, en niet op wat het nog niet kan. Door zoveel mogelijk aan te slui-

23 23 ten bij de interesse van de kinderen, worden ze toch gestimuleerd iedere keer een stapje verder te komen. Alida Joachim: Een kind dat graag voetbalt, maar moeite heeft met schrijven, wordt meer uitgedaagd als het mag schrijve n over een voetbalwedstrijd. Die relatie met de eigen ervaring is voor het leren erg belangrijk. Ouders De Loopplank organiseert door het jaar heen verschillende activiteiten en overlegmomenten om een goede band met de ouders te onderhouden. Een goede verstandhouding met de ouders vinden wij heel belangrijk omdat we als het ware partners zijn in de zorg voor kinderen, zegt Alida Joachim. Er zijn koffie-ochtenden ingevoerd om allerlei zaken op een informele manier met elkaar te bespreken. Huisbezoeken zijn daar een goede aanvulling op. Verschillende keren per jaar verzorgt de school bovendien ouderbijeenkomsten, die druk worden bezocht: een opkomst van honderd ouders is geen uitzondering. Daar wordt bijvoorbeeld ook gesproken over de wijze waarop ouders de taalontwikkeling van hun kind kunnen stimuleren. Ook zijn er ouders die zelf meehelpen bij activiteiten. Zo gaan ze mee met uitstapjes die de school organiseert in het kader van het werken aan een thema. Een eigen visie Een aantal jaren geleden maakte Alida Joachim deel uit van de Commissie Van Eijndhoven, die het kabinet heeft geadviseerd over klassenverkleining. Door de contacten met wetenschappers en beleidsmakers over de vo o r s c h o o l s e periode groeide bij haar het idee om vanuit de school meer aandacht te besteden aan de voorschoolse periode. Doordat je uit de school komt, vertelt Joachim, neem je afstand en ontstaat er meer ruimte voor iets

24 24 nieuws. Het belang van taalstimulering van kinderen in de voor- en vro e g- schoolse periode wordt inmiddels steeds meer erkend. Er was wel al contact met de peuterspeelzalen in de gemeente, maar daar was Joachim niet tevreden over: De inhoudelijke visie sloot niet aan bij die van de school. De kinderen kwamen met te weinig bagage de school binnen. Er werd niet voldoende aandacht besteed aan taal en sociale vaardigheden. De gevoelige periode van kinderen werd niet of nauwelijks benut. Ze wilde graag een eigen peuterspeelzaal. En dat is gelukt. Onderwijs Voorrang Zaanstad (OVZ), de Stichting Welsaen en De Loopplank zijn gezamenlijk een peuterspeelzaal-plus gestart, die binnen de school is gehuisvest. Binnen de peuterzaal-plus en de kleutergroepen wilden we werken aan een betere start voor de jongste kinderen, zodat ze meer kans hebben op een goede schoolloopbaan, zegt Joachim. We kozen voor een brede ondersteuning van de ontwikkeling van peuters en kleuters: zorgen dat kinderen zich veilig voelen, dat ze actief deelnemen aan activiteiten en dat ze binnen die activiteiten veel met taal bezig zijn. Dat kan door het spel als ontwikkelingsinstrument te zien. Dit is de kern van Startblokken: leidsters en leerkrachten lokken sociale ontwikkeling en taalontwikkeling uit en sturen die ontwikkeling binnen de spelactiviteit. Daarnaast stelde de school tweetalige klassenassistenten aan om kinderen in hun eigen taal te kunnen opvangen. Ontwikkelingsgericht onderwijs Het ontwikkelingsgericht onderwijs, waarop Startblokkenis gebaseerd, betrekt kinderen bij de keuze en de planning van activiteiten. Hun inbreng is het uitgangspunt. Door die actieve betrokkenheid leren kinderen veel meer. Er komt wel heel wat bij kijken om deze methodiek op school te introduceren. Een goede scholing van de leerkrachten en goede samenwerking binnen het team zijn een absolute vereiste. Ook is het belangrijk dat de leerkrachten goed op de hoogte zijn van hoe kinderen zich ontwikkelen. Bij het werken volgens deze visie moeten leerkrachten heel wat afleren, zegt Alida Joachim. Ze moeten goed naar de kinderen leren luisteren en leren observeren. Iedere leerkracht is in feite een begeleider en coach van het proces van ontwikkelingsgericht onderwijs. De leerkrachten worden daarin begeleid door de Hogeschool Alkmaar en het APS. Die begeleiding blijft noodzakelijk, niet alleen voor het inwerken van nieuwe leerkrachten, maar ook om je als school steeds verder te kunnen ontwikkelen, vindt Joachim. Inmiddels mogen we ons ervaren noemen, en is het ontwikkelingsgericht werken als een rode lijn door de school te herkennen.

25 25 Meer bagage Het verschil is volgens Alida Joachim enorm: We zien een duidelijke verandering bij de kinderen die uit onze peuterspeelzaal de kleutergroep binnenkomen. Ze spelen beter en zijn verder in hun spelontwikkeling. Ze zijn zelfstandiger en langer achter elkaar actief bezig. Ze uiten zich mondeling beter. Ook in groep 3 signaleren de leerkrachten deze verschillen. De winst is dat de kinderen veel meer bagage hebben en met een open blik in de school rondlopen. Uit het Cito-leerlingvolgsysteem voor taal is af te leiden dat de resultaten beter zijn. Maar er kunnen nog geen harde conclusies worden getrokken omdat dan over een langere periode gekeken moet worden. Verder ontwikkelen De Loopplank wil doorgaan met het verder implementeren van het ontwikkelingsgericht onderwijs en vooral ook van observatie en evaluatie. Dit proces is nooit afgerond, zegt Alida Joachim. Steeds wordt er een nieuw onderwerp onder de loep genomen, bijvoorbeeld hoe verloopt de taalontwikkeling bij kinderen. Iedere keer gaan de leidster en de leerkrachten dan weer gezamenlijk op cursus. Het ontwikkelingsgericht werken is alleen mogelijk als je als school op een andere manier naar je onderwijs en naar jezelf durft te kijken en dat ook constant blijft doen. Joachim zou graag samen met andere instellingen een brede school opzetten volgens de visie waarmee De Loopplank werkt D e B a b b e l d o o s : t a a l l e r e n b u i t e n s c h o o l Het schoolopbouwwerk in het Vlaamse Maasmechelen wil samen met de school en de ouders de groeikansen van kinderen verbeteren in de buurt waarin zij opgroeien. De Babbeldoosis een samenwerkingsproject van het buurt- en kinder/jongerenwerk, de openbare bibliotheek, het onderwijs en het schoolopbouwwerk, dat het geheel coördineert. Het project slaagt erin de taalachterstand van met name allochtone kinderen terug te brengen. De Babbeldooskan ingezet worden op school, in het buurtwerk, in de openbare bibliotheek en in de na- en buitenschoolse opvang. Het project werd in januari 2001 onderscheiden met de Taalunie-onderwijsprijs.

26 26 Spelenderwijs taal leren De Babbeldoosis een taalcursus in de vorm van een spel voor kinderen van zes tot acht jaar. De bedoeling is om via spel interactief taalgebruik uit te lokken bij kinderen zonder dat zij zich ervan bewust zijn dat zij met taal bezig zijn. De kinderen ervaren alle activiteiten als spel en niet als taal leren. De Ba b b e l d o o sis bestemd voor autochtone en allochtone kinderen die moeite hebben met de Nederlandse taal. De Babbeldoosbestaat uit tien grote dozen vol spel- en knutselmateriaal. Iedere doos heeft een eigen thema en bevat materiaal voor een vast stramien van zes activiteiten. De thema s staan in relatie tot het onderwijs dat in die periode wordt gegeven. De thema s zijn: mijn buurt, vuur, voeding, vervoer, natuur, kunst, beeld en geluid, boeken, water en sprookjes. De thema s zijn op een speelse manier uitgewerkt. Rond elk thema is een speurtocht gemaakt, een gezelschapsspel en een knutselactiviteit. Ook wordt er een stuk voorgelezen uit een kinderboek, wat verder uitgewerkt wordt in een creatieve activiteit. Bij een aantal activiteiten zijn ook de ouders betrokken. Ieder thema begint voor de kinderen met een spectaculaire kennismaking met het onderwerp, bijvoorbeeld een bezoek aan een schaatsbaan. Als wij naar de schaatsbaan gaan, dan schaatsen wij niet alleen, maar gaan we ook kijken hoe het ijs gemaakt wordt en mogen we meehelpen bij het slijpen. De kinderen komen dus waar anderen nooit komen en dat geeft hun al heel snel een statusverhoging binnen de klas, vertelt coördinator schoolopbouwwerk Toon Voorjans. Bovendien werkt zo n kennismaking motiverend voor de volgende bijeenkomst. De kinderen die mogen meedoen met De Babbeldoosworden door hun school opgegeven bij het buurtwerk. Oo r s p ronkelijk bestond de doelgroep alleen uit allochtone kinderen, maar op ve rzoek van de scholen is dat criterium verlaten. Nu is deelname ook mogelijk voor Vlaamse kinderen met een taalachterstand of kinderen die erg gesloten zijn.

27 27 De ontwikkeling van De Babbeldoos De Babbeldoosis ontstaan vanuit de ervaringen van het buurtwerk. Anderstalige kinderen bleken uitleg over een spel vaak niet te begrijpen en konden mede daardoor vaak niet met spel- en knutselmateriaal omgaan. Daarnaast bleek dat, ondanks de inspanningen van het onderwijs, de Nederlandse taal voor veel kinderen ook autochtone - een groot struikelblok blijft. Het project De Babbeldoosging vier jaar geleden als experiment van start met twee groepen van elk tien kinderen. In de eerste twee jaar werden van alle activiteiten video-opnamen gemaakt, die bekeken werden door taalspecialisten van het steunpunt NT2 (Nederlands als tweede Taal) van de Universiteit van Leuven en van het Onderwijsvoorrangsgebied Limburg. Zij hebben erop toegezien dat we niet te schools bezig zijn en dat we geen verkeerde taalkundige eisen aan de kinderen stellen, vertelt Voorjans, en ze gaven ook praktische tips. Zo is het direct verbeteren van fouten, zoals ik loopte, verbannen uit De Babbeldoos. Wij willen de kinderen vooral aanmoedigen om te praten. Vaak is hun passieve woordenschat groot, maar durven kinderen die woorden zelf niet te gebruiken. Daarom benoemen we alles wat we doen. Ik pak de dobbelsteen, ik ga gooien, kijk ik heb drie gegooid, nu ga ik mijn pion zetten, een, twee, drie. Dat is belangrijk, want uit onderzoek weten we dat een kind taal hoofdzakelijk verwerft via interactie. Maar in het onderwijs zijn de momenten dat een kind interactief bezig is vaak beperkt. De uitdaging is dus om kinderen een langere tijd per week interactief bezig te laten zijn. Het eerste jaar werden de kinderen geselecteerd op basis van de taalachterstand die werd vastgesteld door mensen die in buurtverband met de kinderen werkten en mensen van de plaatselijke spelotheek. Het tweede jaar vond de selectie plaats op basis van gesprekken met leraren. Naast het hoofdexperiment zijn in het tweede jaar de eerste vijf thema s ook uitgetest met kinderen van 6 tot 12 jaar, die niet altijd samenwerkten in vaste groepjes. Ook hier sprak het werken met de thema s sterk aan. Het materiaal was echter te eenvoudig voor de oudere kinderen. Dit is opgevangen door de oudere kinderen te laten voorlezen aan de kleintjes. Belangrijke aspecten bij de uitvoering Bij het werken met De Babbeldoosis de speciale sfeer waarin de activiteiten plaatsvinden van groot belang. Die sfeer kan gecreëerd worden door bijvoorbeeld speciale uitnodigingen, de aankleding van het lokaal, de ontvangst van ouders of de presentatie van de eindresultaten. De begeleiders geven de uitnodigingen persoonlijk af aan de kinderen bij een huisbezoek. Zo worden de

28 28 ouders vanaf het begin betrokken bij de activiteiten. Het is ook noodzakelijk om de leerkrachten van de kinderen in te lichten over de achtergrond van het project en hen op de hoogte te houden van de activiteiten waaraan de kinderen deelnemen. Het moment waarop ouders aanwezig zijn bij een aantal activiteiten leent zich hier uitstekend toe. Op die manier krijgen leerkrachten de kans om vanuit een andere betrokkenheid met de kinderen én hun ouders te communiceren. Het blijkt dat het werken met een groepje van tien à twaalf kinderen onder leiding van drie begeleiders voldoende mogelijkheden biedt om interactief bezig te zijn. De kinderen moeten de activiteiten wel erva ren als spelactiviteiten en niet als taalactiviteiten. De begeleiders daarentegen zullen er continu bewust van moeten zijn dat taal centraal staat in de activiteiten. Ze moeten een reflex ontwikkelen om kinderen als vanzelf te ondersteunen in hun talige verkenning van de wereld: de spelactiviteiten vormen het kader waarbinnen met taal kan worden geëxperimenteerd. Voorjans: De begeleider moet zich continu bewust zijn van zijn eigen gedrag met de kinderen: zeg bijvoorbeeld altijd wat je doet en doe dat dan ook, stel alleen open vragen, vraag door en wijs kinderen niet meteen op taalfouten. Voorjans wijst er ook op dat De Babbeldooszo getrouw mogelijk uitgevoerd moet worden: Respecteer de activiteiten zoals ze er in staan, anders bereik je niet de bedoelde effecten. En schenk veel aandacht aan de sfeer waarin de activiteiten plaatsvinden; sleutel bijvoorbeeld niet aan de uitnodigingen. En ga als buitenschoolse instelling zeker niet op de stoel van het onderwijs zitten. Ten slotte is het ook belangrijk dat de begeleiders zicht houden op de vorderingen. Dit kan bijvoorbeeld door te observeren hoe goed de kinderen het doen in een quiz. Dat geeft een indicatie van de vorderingen zonder dat kinderen het gevoel hebben dat ze worden geëvalueerd. Resultaten op verschillende fronten De resultaten van het project zijn boven alle verwachtingen, vertelt Toon Voorjans. De evaluaties met ouders en leerkrachten laten duidelijk zien dat er positieve veranderingen zijn bij de kinderen. Kinderen durven zich te uiten, praten meer en beter en worden zelfverzekerder. Heel gesloten kinderen praten al na drie, vier keer volop mee. Ook valt op dat Turkse kinderen onderling meer gaan communiceren in het Nederlands. Van de leerkrachten horen wij dat de werkhouding van de kinderen is verbeterd, dat ze meer betrokken zijn bij de les. In de klas praten de kinderen geregeld over De Babbeldoosof verwijzen zij ernaar. Omdat de leerkrachten weten wat er de voorgaande spelmiddag is

29 29 gebeurd, gaan ze gemakkelijk met de kinderen een gesprek aan. Er ontstaat bij de leerkrachten een spontane nieuwsgierigheid en betrokkenheid waardoor hun manier van werken met de kinderen in de klas verbetert. Opvallend is bovendien dat er uit het project ook dingen naar voren komen die niet als doelstelling zijn opgenomen. De vertrouwensband tussen de leerkracht en de ouders van kinderen die deelnemen aan De Babbeldooswordt bijvoorbeeld sterker. En De Babbeldoosdraagt door de uitstapjes met de kinderen ook bij aan de integratie van allochtonen in Maasmechelen. Ook de samenwerking met de vier instellingen rond De Babbeldoosheeft een onverwachte meerwaarde opgeleverd. Men heeft door het project elkaars werkwijzen beter leren kennen, wat weer bevorderlijk is voor een toekomstige samenwerking. Ondanks de opvallende resultaten, stellen de makers van De Babbeldoosdat het vooral het proces, en niet het resultaat van de activiteiten centraal moet staan. Het gaat om de talige ontwikkeling van de kinderen, de interactie, het proces. De ervaring leert echter dat de resultaten van de activiteiten soms belangrijker worden gevonden dan de aandacht voor de taalontwikkeling. Dit is volgens Voorjans de grootste valkuil van De Babbeldoos. De toekomst Nu De Ba b b e l d o o sals project is afgerond is het de bedoeling dat de re g u l i e re instellingen het gaan uitvo e ren en dat het schoolopbouwwe rk weer nieuwe i n i t i a t i e ven ontplooit. Op de wat langere termijn wil het schoolopbouwwerk een taalprogramma ontwikkelen voor jongeren van 15 à 16 jaar, ter voorbereiding op het toekomstig werk, wellicht in de vorm van sollicitatietraining en training in communicatieve technieken Ta a l m e t h o d e e n t a a l b e l e i d De Multatulischool is een openbare basisschool in het Amsterdamse stadsdeel Bos en Lommer met ongeveer 300 leerlingen, van wie ruim 90 procent een allochtone achtergrond heeft. De meeste zijn van Marokkaanse of Turkse afkomst. Brede taalaanpak De school werkt sinds een aantal jaren met een gerichte aanpak van het taalonderwijs. Er is een taalcoördinator aangesteld, in de persoon van Marijke Paulusma, er is een nieuwe taalmethode aangeschaft en er is veel aandacht

30 30 voor de scholing van leerkrachten op het terrein van taal. De Stichting Advies- en Begeleidingscentrum voor het Onderwijs in Amsterdam (ABC) ondersteunt de school bij de aanpak van het taalonderwijs. De school heeft gekozen voor de methode Taalleesland, die bestemd is voor de groepen 1 tot en met 8. In deze methode komen alle taalvaardigheden aan bod. De methode is opgebouwd rond thema s die ieder jaar verschillend zijn. Daarnaast wordt het woordenschatprogramma Schateilandgebruikt voor leerlingen met een achterstand in het Nederlands. Eigen niveau Veel kinderen die op de Multatulischool komen kennen weinig of geen Nederlands, vertelt Marijke Paulusma. Het is belangrijk dat de kinderen in groep 1 en 2 goed Nederlands leren. Daarom hebben we gekozen voor de methoden Knoop het in je orenen Laat wat van je horen. De kinderen krijgen zoveel mogelijk op hun eigen niveau les. Daarom zijn er twee groepen: een met een hoog niveau en een met een laag niveau. Ook OALT maakt deel uit van het taalbeleid van deze school. Er zijn vier OALT-leerkrachten voor Arabisch en Turks. In de onderbouw wordt OALT één uur als ondersteuning gegeven en één uur als zelfstandig vak buiten de klas. In de bovenbouw krijgen de leerlingen één uur per week OALT. De school verzorgt ook de opvang van nieuwkomers, die niet terecht kunnen op de centrale opvang. De nieuwkomers volgen een opvangprogramma bij een leerkracht die speciaal voor deze doelgroep is aangesteld. Iedere ochtend

Taal 100: een werkwijze om de taalontwikkeling van kinderen in het basisonderwijs te verbeteren

Taal 100: een werkwijze om de taalontwikkeling van kinderen in het basisonderwijs te verbeteren Ronde 7 Jeanny Duyf & Jørgen Hofmans TeleacNOT Contact: Jeanny.duyf@teleacnot.nl Website met digitale boekenhoek voor groep 4 Kinderen pakken steeds minder zomaar een boek om te lezen en kunnen daardoor

Nadere informatie

Aanbod SchakelKlas voor Kleuters

Aanbod SchakelKlas voor Kleuters Aanbod SchakelKlas voor Kleuters Van woorden word je wijzer De SchakelKlas voor Kleuters (SKK) van FlevoMeer Bibliotheek biedt in Lelystad al ruim tien jaar ambulante begeleiding aan kleuters die meer

Nadere informatie

Zomerscholen. Kees Broekhof Sardes

Zomerscholen. Kees Broekhof Sardes Zomerscholen Kees Broekhof Sardes Agenda Kader: bestuursafspraken Doelgroepen Doelen en ambities Kwaliteit Kwantiteit Ervaringen in Utrecht en elders Bestuursafspraken zomerschool Doelgroepen: kinderen

Nadere informatie

De Brede School Academie Utrecht

De Brede School Academie Utrecht OOK IN uw wijk! De Brede School Academie Utrecht Er gebeurt iets nieuws in Utrecht. Iets bijzonders. Basisscholen uit de wijken Overvecht, Hoograven, Ondiep/Zuilen, Kanaleneiland en Lombok/Oog in Al werken

Nadere informatie

Onderwijs in Amsterdam

Onderwijs in Amsterdam Onderwijs in Amsterdam Verslag van het symposium van de dienst Onderzoek en Statistiek op 25 november 2010 Verbeteraanpak voor zwarte vmbo s? Goed onderwijs is goed voor de sociaal-economische ontwikkeling

Nadere informatie

Opvoeden en opgroeien doen we samen

Opvoeden en opgroeien doen we samen s a m e n met ouders Opvoeden en opgroeien doen we samen Dé brede taalschool Het Kompas Het Kompas vindt het belangrijk dat de kinderen zich welkom, veilig, gesteund en gewaardeerd voelen. Op iedere basisschool

Nadere informatie

Quickscan Ouderparticipatie en ouderbetrokkenheid thuis

Quickscan Ouderparticipatie en ouderbetrokkenheid thuis Quickscan Ouderparticipatie en ouderbetrokkenheid thuis Wenst u de participatie en betrokkenheid van ouders binnen uw school, peuterspeelzaal, kinderdagverblijf, buitenschoolse opvang (of in brede schoolverband)

Nadere informatie

Wegwijzertje. Website: www.wegwijzer.pcboapeldoorn.nl Mail: wegwijzer@pcboapeldoorn.nl 15 januari 2016 Nieuwsbrief nummer 9.

Wegwijzertje. Website: www.wegwijzer.pcboapeldoorn.nl Mail: wegwijzer@pcboapeldoorn.nl 15 januari 2016 Nieuwsbrief nummer 9. Website: www.wegwijzer.pcboapeldoorn.nl Mail: wegwijzer@pcboapeldoorn.nl 15 januari 2016 Nieuwsbrief nummer 9 Geachte ouders, Wegwijzertje De eerste nieuwsbrief van het nieuwe jaar. Het was goed elkaar

Nadere informatie

Deze brochure is een uitgave van het Programmabureau Onderwijs Bewijs in samenwerking met het Ministerie van OCW.

Deze brochure is een uitgave van het Programmabureau Onderwijs Bewijs in samenwerking met het Ministerie van OCW. Deze brochure is een uitgave van het Programmabureau Onderwijs Bewijs in samenwerking met het Ministerie van OCW. Programmabureau Onderwijs Bewijs Agentschap NL Postbus 93144 2509 AC Den Haag onderwijsbewijs@agentschapnl.nl

Nadere informatie

Basisschool De Goede Herder. Schakelklas. plan

Basisschool De Goede Herder. Schakelklas. plan Basisschool De Goede Herder Schakelklas plan 2008-2009 1. Inleiding Basisschool De Goede Herder participeerde in de periode 2002-2006 in het Helmondse Onderwijs- Kansenbeleid. Met een percentage gewichtenleerlingen

Nadere informatie

Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons

Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons 12 Sardes Speciale Editie nummer 13 juni 2012 Karin Hoogeveen (Sardes) Ouders en de Van Ostadeschool in Den Haag Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons In opdracht van de gemeente

Nadere informatie

Informatie voor scholen, leerlingen en ouders. De Kopklas, een onderwijskans voor open doel

Informatie voor scholen, leerlingen en ouders. De Kopklas, een onderwijskans voor open doel Informatie voor scholen, leerlingen en ouders De Kopklas, een onderwijskans voor open doel Wat is de Kopklas? De Kopklas is een extra schooljaar, aansluitend op de basisschool. Het onderwijs is gericht

Nadere informatie

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Programma Kennismaken Presentatie Jong geleerd Warming-up Pauze Praktische oefening Afsluiting Jong geleerd over het belang van actieve stimulering van ontluikende

Nadere informatie

Aandacht voor laaggeletterde ouders. Nynke Okma Stichting Lezen & Schrijven

Aandacht voor laaggeletterde ouders. Nynke Okma Stichting Lezen & Schrijven Aandacht voor laaggeletterde ouders Nynke Okma Stichting Lezen & Schrijven Stichting Lezen & Schrijven Stichting Lezen & Schrijven initiatief van H.K.H. Prinses Laurentien Doel: het voorkomen en verminderen

Nadere informatie

Doe meer met Bas. Speel- en leerprogramma bij de Bas-prentenboeken

Doe meer met Bas. Speel- en leerprogramma bij de Bas-prentenboeken Doe meer met Bas Speel- en leerprogramma bij de Bas-prentenboeken In samenwerking met de gemeente Staphorst, directies, onderbouwleerkrachten en leid(st)ers van peuterspeelzalen in Staphorst. cip-gegevens

Nadere informatie

Wat is de rol van eigentijds taalonderwijs?

Wat is de rol van eigentijds taalonderwijs? Wat is de rol van eigentijds taalonderwijs? Taalconferentie 13 oktober Ineke Bruning WWW.CPS.NL Ineke Bruning i.bruning@cps.nl 06 25 065 512 Aan het einde van de workshop o Heeft u een beeld van wat eigentijds

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

ENGELS als Tweede Taal

ENGELS als Tweede Taal ENGELS als Tweede Taal o.b.s. De Drift de Pol 4a 9444 XE Grolloo 0592-501480 drift@primah.org Inhoudsopgave Inhoud: 1. Inleiding 2. Keuze voor de Engelse taal (Why English?) 3. Vroeg vreemde talenonderwijs

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen Ronde 5 Bert de Vos APS, Utrecht Contact: b.devos@aps.nl Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen 1. Over de drempels met taal Het rapport Over de drempels met taal is al ruim een jaar oud.

Nadere informatie

Nieuwsbegrip Masterclasses Verbeter het begrijpend leesonderwijs op uw school

Nieuwsbegrip Masterclasses Verbeter het begrijpend leesonderwijs op uw school Nieuwsbegrip Masterclasses Verbeter het begrijpend leesonderwijs op uw school Wat is nu eigenlijk goed begrijpend leesonderwijs? Hoe ga ik om met verschillende leesniveaus? En hoe model ik begrijpend lezen

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving De relatie tussen leesvaardigheid en de ervaringen die een kind thuis opdoet is in eerder wetenschappelijk onderzoek aangetoond: ouders hebben een grote invloed

Nadere informatie

De Voorleesvogel voor ouders en peuters. Workshop voor leid(st)ers

De Voorleesvogel voor ouders en peuters. Workshop voor leid(st)ers De Voorleesvogel voor ouders en peuters Workshop voor leid(st)ers 1 Gemeentebibliotheek Utrecht Bureau Educatieve Ondersteuning 030-2861943 gbu.beo2@utrecht.nl 2 Inhoud Inleiding... 4 Opzet van de workshop...

Nadere informatie

Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs

Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs Ouderbetrokkenheid in het voortgezet onderwijs Een goede relatie tussen ouders en school komt het leerresultaat ten goede en dat is wat we allemaal willen! Convenant Impuls Kwaliteitsverbetering Onderwijs

Nadere informatie

Tabel 1: Weekrooster voor de instructie in het Programma Interactief Taalonderwijs

Tabel 1: Weekrooster voor de instructie in het Programma Interactief Taalonderwijs Evaluatieonderzoek naar Programma Interactief Taalonderwijs ER ZIT PIT IN Het Expertisecentrum Nederlands heeft een evaluatieonderzoek uitgevoerd op negen scholen die het Programma Interactief Taalonderwijs

Nadere informatie

PUK! Spelkaartjes behorende bij spelbord Pak een Puk!, thema Woordenschat & Taal.

PUK! Spelkaartjes behorende bij spelbord Pak een Puk!, thema Woordenschat & Taal. PUK! Spelkaartjes behorende bij spelbord Pak een Puk!, thema Woordenschat & Taal. # STEL MEDESPELER ENKELE GESLOTEN VRAGEN EN STEL ENKELE OPEN VRAGEN. LEUKE TAALACTIVITEIT BIJ HET THEMA HATSJOE! IS...

Nadere informatie

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014

Algemene informatie Kinderopvang 0-4. November 2014 Algemene informatie Kinderopvang 0-4 November 2014 Voorwoord Positive Action wordt in Amerika met veel succes uitgevoerd. Het is een bewezen effectief programma dat positieve resultaten behaalt op zowel

Nadere informatie

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL Wat ben ik? Wat staat bovenaan m n verlanglijst? Het programma: van pingpongen

Nadere informatie

Planmatig samenwerken met ouders

Planmatig samenwerken met ouders Ouderparticipatie Team Planmatig samenwerken met ouders Samen vooruit! Tamara Wally Tamara Wally (MSc.) is werkzaam bij de CED- Groep. Ze werkte mee aan de publicatie Samen vooruit, over planmatig werken

Nadere informatie

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Bonifatius Mavo VMBOGT

RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK. Bonifatius Mavo VMBOGT RAPPORT VAN BEVINDINGEN KWALITEITSONDERZOEK Bonifatius Mavo VMBOGT Plaats : Emmeloord BRIN nummer : 02KR C1 BRIN nummer : 02KR 00 VMBOGT Onderzoeksnummer : 290332 Datum onderzoek : 4 oktober 2016 Datum

Nadere informatie

ZELF AAN DE SLAG MET DE TAALLIJN?

ZELF AAN DE SLAG MET DE TAALLIJN? ZELF AAN DE SLAG MET DE TAALLIJN? MATERIALEN EN INFORMATIE Het boek Peuters interactief met taal van het Expertise centrum Nederlands is te bestellen via www.lcowijzer.nl. Het boek Interactief met taal:

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken in de onderbouw = benutten van talenten in de onderbouw

Opbrengstgericht werken in de onderbouw = benutten van talenten in de onderbouw Opbrengstgericht werken in de onderbouw = benutten van talenten in de onderbouw SLO doelen: taal, rekenen en sociaal-emotioneel PO Conferentie,Zwolle Donderdag 3 november 2011 Gäby van der Linde Wat komt

Nadere informatie

Ontwikkelingsgericht onderwijs (OGO)

Ontwikkelingsgericht onderwijs (OGO) Ontwikkelingsgericht onderwijs (OGO) Deze visie is gebaseerd op de sociaal- constructivistische leertheorie van Vygotski. Een eerste kenmerk daarvan is dat het leren van kinderen plaatsvindt in een realistische

Nadere informatie

Taalbeleidsplan Sisa Kinderopvang Kinderdagverblijven en Peuterspeelplaatsen

Taalbeleidsplan Sisa Kinderopvang Kinderdagverblijven en Peuterspeelplaatsen 1 Taalbeleidsplan Sisa Kinderopvang Kinderdagverblijven en Peuterspeelplaatsen 2 Voorwoord Door middel van dit taalbeleidsplan wordt zichtbaar hoe onze voorschoolse voorzieningen bijdragen aan de taalontwikkeling

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE KINDERHOF

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE KINDERHOF VVE-RAPPORT DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE KINDERHOF Locatie : Brinnr. : 15TT Plaats : Amersfoort Registratienummer : 060454 Onderzoeksnummer

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

F3.3 Ouderbetrokkenheid Draaiboek bijeenkomst werken met een portfolio

F3.3 Ouderbetrokkenheid Draaiboek bijeenkomst werken met een portfolio F3.3 Ouderbetrokkenheid Draaiboek bijeenkomst werken met een portfolio F3.3 DRAAIBOEK OUDERBETROKKENHEID Bijeenkomst werken met een portfolio Door Kees Broekhof (Sardes) Draaiboek bijeeenkomst werken met

Nadere informatie

Taalleermechanisme het kind praat uitgebreid en op eigen initiatief: hij gebruikt zo creatief en actief mogelijk zijn kennis van de taal

Taalleermechanisme het kind praat uitgebreid en op eigen initiatief: hij gebruikt zo creatief en actief mogelijk zijn kennis van de taal Gesprekken Wat is gespreksvaardigheid? Het subdomein gesprekken heeft betrekking op alle mondelinge taalactiviteit waarbij sprake is van interactie (van informele gesprekjes en kringgesprekken tot overleg,

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

TALEN JE LEVEN! Informatie over meertalig opvoeden voor ouders en opvoeders

TALEN JE LEVEN! Informatie over meertalig opvoeden voor ouders en opvoeders TALEN JE LEVEN! Informatie over meertalig opvoeden voor ouders en opvoeders Talen kleuren je leven! Groei je op met meer dan één taal? Kun je in verschillende situaties meer dan één taal gebruiken of spreken?

Nadere informatie

september Linknieuws Inhoud OPENING -- KINDCENTRUM - Opening Kindcentrum - Nieuwe leerkracht voor de Taalgroep - Centrum Jeugd & Gezin op school

september Linknieuws Inhoud OPENING -- KINDCENTRUM - Opening Kindcentrum - Nieuwe leerkracht voor de Taalgroep - Centrum Jeugd & Gezin op school + OPENING -- KINDCENTRUM september Linknieuws Sinds twee jaar zijn wij samen met Peuterwerk de Schakel (SPO) en BSO de Nieuwe Link (de Schaepskooi) bezig met de ontwikkeling van een Kindcentrum. Dankzij

Nadere informatie

Rotterdams Ambassadrices Netwerk

Rotterdams Ambassadrices Netwerk De ambassadrice als werver van inburgeraars 1. Inleiding; eigen ervaringen 2 A. Wat is werven 2 B. Het belang van werven 2 C. Verwachtingen 3 D. Rollenspel 4 E. Opdracht 4 2. Voortraject: 4 A. Doel 4 B.

Nadere informatie

Woordenschatontwikkeling anderstalige instappende peuters en kleuters. GO4ty!

Woordenschatontwikkeling anderstalige instappende peuters en kleuters. GO4ty! Woordenschatontwikkeling anderstalige instappende peuters en kleuters GO4ty! GO4ty! terug GO4ty! Visie GO4ty! GO4ty! Waarom Waarom deze woorden? Hoe gebruiken? Evalueren GO4ty! terug zelfontplooiïng willen,

Nadere informatie

De competenties. A Vertellen en voorlezen. A 1.2 Competenties. Competenties

De competenties. A Vertellen en voorlezen. A 1.2 Competenties. Competenties De competenties A Vertellen en voorlezen A 1.2 A1 A2 A3 A4 Je kunt verhalen om voor te lezen of te vertellen kiezen voor iedere leeftijdsgroep van de basisschool. Je kunt het voorlezen of vertellen van

Nadere informatie

Effectief leesonderwijs

Effectief leesonderwijs Effectief leesonderwijs Het CPS heeft in de afgelopen jaren een aantal projecten op het gebied van lezen ontwikkeld en uitgevoerd. Deze projecten zijn in te zetten in de schakelklassen en met name bij

Nadere informatie

Brochure. Kindcentrum

Brochure. Kindcentrum Brochure Kindcentrum Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het gaat daarbij niet alleen over goede

Nadere informatie

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE HORST

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE HORST VVE-RAPPORT DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE HORST Locatie(s) :Basisschool De Horst Brinnr. :15LX Plaats :201 HT Spijkenisse Reg.nr.

Nadere informatie

De Voorleesvogel voor ouders en kleuters. Draaiboek voor de leerkracht

De Voorleesvogel voor ouders en kleuters. Draaiboek voor de leerkracht De Voorleesvogel voor ouders en kleuters Draaiboek voor de leerkracht 1 Openbare Bibliotheek Amsterdam Team Educatie 020-5230786 / 780 g.vanderbijl@oba.nl 2 Inhoud In het kort... 4 Een planning... 6 1.

Nadere informatie

Meedoen met de Monitor

Meedoen met de Monitor Meedoen met de Monitor Een school die deelneemt aan de Monitor de Bibliotheek op school wil doelgericht samenwerken met de bibliotheek om de taalontwikkeling van de leerlingen te stimuleren. Dat gebeurt

Nadere informatie

Leesontwikkeling op de Casimirschool

Leesontwikkeling op de Casimirschool Leesontwikkeling op de Casimirschool Waarom veel aandacht voor leesontwikkeling? Als kinderen lezen worden allerlei onderdelen van het brein aangesproken Veel aandacht voor leesontwikkeling 1. Als kinderen

Nadere informatie

info over de voorschool Voor- en Vroegschoolse educatie

info over de voorschool Voor- en Vroegschoolse educatie info over de voorschool Voor- en Vroegschoolse educatie Voorwoord Partou Kinderopvang Beste ouders/verzorgers, U heeft uw kind aangemeld voor een voorschool. In dit boekje vindt u alle informatie over

Nadere informatie

Samen voor taal in Arnhem

Samen voor taal in Arnhem Samen voor taal in Arnhem nataliekuypers.nl Een overzicht voor professionals Inleiding In Arnhem groeien niet alle kinderen op in een taalrijke omgeving; een omgeving waarin praten en boeken een belangrijke

Nadere informatie

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden LIEVERWIJS kindercoaching & training kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling Een rups kan altijd nog een vlinder worden Kindercoaching Van Rups naar Vlinder Voor kinderen in de

Nadere informatie

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs

Mbo, toets je taal! Taalvaardigheid Nederlands beoordelen in competentiegericht onderwijs . Competentieleren Hajer, M. & T. Meestringa (2004). Handboek taalgericht vakonderwijs. Bussum: Coutinho. Ministerie van OC&W (2004). Van A tot Z betrokken. Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 (http://taalinmbo.kennisnet.nl/bronnen/aanvalsplan).

Nadere informatie

Plan van aanpak Hoek van Holland/Van Rijckevorsel n.a.v. rapportage inspectie kwaliteit VVE.

Plan van aanpak Hoek van Holland/Van Rijckevorsel n.a.v. rapportage inspectie kwaliteit VVE. De aanpak op schoolniveau: Indicator Doel Actie/middel Tijdpad Wie Resultaat Professionalisering Tussenevaluatie /borging Condities Scholing VVE. Ouders De leerkrachten van de vroegschoolse zijn VVE-geschoold.

Nadere informatie

Piramide. Dé educatieve methode voor alle jonge kinderen

Piramide. Dé educatieve methode voor alle jonge kinderen Voor- en vroegschoolse educatie Piramide Piramide Dé educatieve methode voor alle jonge kinderen Geeft jonge kinderen de kans zich optimaal te ontwikkelen Biedt houvast en ruimte voor pedagogisch medewerkers,

Nadere informatie

VRAGENLIJST LEERKRACHT ONDERBOUW TUSSENDOELENMONITOR

VRAGENLIJST LEERKRACHT ONDERBOUW TUSSENDOELENMONITOR VRAGENLIJST LEERKRACHT ONDERBOUW TUSSENDOELENMONITOR INHOUDSOPGAVE Beginnende geletterdheid Doelen blz. 3 Activiteiten blz. 3 Evaluatie blz. 4 Speciale leerbehoeften blz. 4 Mondelinge communicatie Doelen

Nadere informatie

Nieuwsbegrip Masterclasses Verbeter het begrijpend leesonderwijs op uw school

Nieuwsbegrip Masterclasses Verbeter het begrijpend leesonderwijs op uw school Nieuwsbegrip Masterclasses Verbeter het begrijpend leesonderwijs op uw school Wat is nu eigenlijk goed begrijpend leesonderwijs? Hoe ga ik om met verschillende leesniveaus? En hoe model ik begrijpend lezen

Nadere informatie

Het jonge kind op de Haagse Hogeschool

Het jonge kind op de Haagse Hogeschool Het jonge kind op de Haagse Hogeschool Annemarie Dek Op de Haagse Hogeschool spreken we met Annemarie Dek, coördinator van de kleuterspecialisatie in het derde jaar van de pabo. In de opleiding komen de

Nadere informatie

EEN KRACHTIGE LEEROMGEVING

EEN KRACHTIGE LEEROMGEVING EEN KRACHTIGE LEEROMGEVING Informatie voor scholen, leerlingen en ouders Wat is de Kopklas? De Kopklas is een extra schooljaar, aansluitend op de basisschool. Het onderwijs is gericht op een extra aanbod

Nadere informatie

Visie in de praktijk

Visie in de praktijk Gastlessen voor studenten 2 e leerjaar PW 3 en 4 Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar - Docentenhandleiding Visie in de praktijk Gastles visie in de praktijk - Docentenhandleiding Theorie over dit onderwerp:

Nadere informatie

Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs

Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs Ronde 5 Hilde Hacquebord Rijksuniversiteit Groningen Contact: H.I.Hacquebord@rug.nl Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs 1. Inleiding De onderwijsinspectie stelt in haar verslag van

Nadere informatie

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en Peuters spelender wijs! Een praktische verdiepingscursus voor pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven De ontwikkeling van jonge kinderen gaat snel. Ze zijn altijd op ontdekkingstocht

Nadere informatie

Meedoen met de Monitor

Meedoen met de Monitor Meedoen met de Monitor Een school die deelneemt aan de Monitor de Bibliotheek op school wil doelgericht samenwerken met de bibliotheek om de taalontwikkeling van de leerlingen te stimuleren. Dat gebeurt

Nadere informatie

Isaac Asimov. marnix academie

Isaac Asimov. marnix academie Project Wetenschap & Technologie op de Marnix The most exci-ng phrase to hear in science, the one that heralds the most discoveries, is not "Eureka!" (I found it!) but...'that's funny... Isaac Asimov marnix

Nadere informatie

l m n o p q r s t u v w x y z Taalprogramma s Stroomschema Taalprogramma s gericht op preventie en ontwikkelingsstimulering leeswijzer en stroomschema

l m n o p q r s t u v w x y z Taalprogramma s Stroomschema Taalprogramma s gericht op preventie en ontwikkelingsstimulering leeswijzer en stroomschema a b c d e Deelnemende organisaties TAALPROGRAMMA S VOOR 0 TOT 8 JAAR - LEESWIJZER EN STROOMSCHEMA Taalprogramma s f voor g 0 tot h 8 i jaar j k l m n o p q r s t u leeswijzer en stroomschema Stroomschema

Nadere informatie

Training met persolog profielen

Training met persolog profielen Training met persolog profielen Verkrijg de beste resultaten op het werk en in uw dagelijks leven Ontdek een praktische manier om uw persoonlijkheid te ontwikkelen: U leert verschillende gedragstendensen

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

2013-2017. Actief burgerschap en sociale integratie

2013-2017. Actief burgerschap en sociale integratie 201-2017 Actief burgerschap en sociale integratie Inhoudsopgave: Kwaliteitszorg actief burgerschap en sociale integratie Visie en planmatigheid Visie Doelen Invulling Verantwoording Resultaten Risico s

Nadere informatie

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE PEUTERSPEELZAAL OP DE RODE PADDESTOEL

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE PEUTERSPEELZAAL OP DE RODE PADDESTOEL VVE-RAPPORT DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE PEUTERSPEELZAAL OP DE RODE PADDESTOEL Locatie : Peuterspeelzaal Op de Rode Plaats : Haarlem Reg.nr.

Nadere informatie

Wij gaan (voor)lezen

Wij gaan (voor)lezen Wij gaan (voor)lezen Aanbod Primair Onderwijs Bibliotheek Helmond-Peel 2015-2016 De bibliotheek die ertoe doet Asten Deurne Helmond Someren 1 Voorwoord Rode Draad: Lezen is leuk! Met de hele school de

Nadere informatie

BROCHURE:-LEZEN? JA-GRAAG!-

BROCHURE:-LEZEN? JA-GRAAG!- -! BROCHURE:-LEZEN? JA-GRAAG!- Lezen? ja graag! Kinderen lezen tegenwoordig veel minder, vinden lezen lastig of beginnen er niet eens aan. Misschien lijkt het lezen van een boek teveel op een schoolopdracht,

Nadere informatie

Spelenderwijs Utrecht & de Bibliotheek Utrecht

Spelenderwijs Utrecht & de Bibliotheek Utrecht Spelenderwijs Utrecht & de Bibliotheek Utrecht schooljaar 2015-2016 Activiteiten Bibliotheek Utrecht voor Spelenderwijs Utrecht U weet hoe belangrijk voorlezen voor kinderen is. Net als wij! Daarom zetten

Nadere informatie

Het Baken: Een school van de Vereniging voor Christelijk Primair Onderwijs.

Het Baken: Een school van de Vereniging voor Christelijk Primair Onderwijs. Het Baken: Een school van de Vereniging voor Christelijk Primair Onderwijs. De Vereniging voor Christelijk Primair Onderwijs in Spijkenisse bestaat ruim 100 jaar. Gedurende die honderd jaar hebben wij

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

Informatiefolder ICBS OCTANT Schooljaar 2012-2013

Informatiefolder ICBS OCTANT Schooljaar 2012-2013 Adres: I.c.b.s. Octant Blauwe Ring 90A 1566 MZ Assendelft tel: 075-6573770 dependance: Blauwe Ring 89 1566 MX Assendelft tel: 075-6226716 Email: info@icb-octant.nl Website: www.icb-octant.nl Informatiefolder

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

VAKOVERSCHRIJDEND: ACTIEF LEREN

VAKOVERSCHRIJDEND: ACTIEF LEREN VAKOVERSCHRIJDEND: ACTIEF LEREN Kernteam actief leren voor alle leraren 1 Actief Leren Bij de start van dit nieuwe schooljaar leggen we met ons kernteam het accent op Actief Leren. Actief leren omvat zeer

Nadere informatie

Inleiding 4. Engels in het basisonderwijs 5. Words&Birds een verrijking van de les, een verbreding van de wereld 6. Wat is Words&Birds?

Inleiding 4. Engels in het basisonderwijs 5. Words&Birds een verrijking van de les, een verbreding van de wereld 6. Wat is Words&Birds? Inleiding 4 Engels in het basisonderwijs 5 Words&Birds een verrijking van de les, een verbreding van de wereld 6 Wat is Words&Birds? 6 Wat zijn de belangrijkste eigenschappen van Words&Birds? 6 Met welk

Nadere informatie

Omgaan met. meer- en anderstaligheid. op school

Omgaan met. meer- en anderstaligheid. op school Omgaan met meer- en anderstaligheid op school Omgaan met meer- en anderstaligheid op school 1 Basisvoorwaarden Een school die goed weet om te gaan met meer-/anderstaligheid neemt een open houding aan tegenover

Nadere informatie

ONDERSTEUNING BIJ HET LEZEN

ONDERSTEUNING BIJ HET LEZEN ONDERSTEUNING BIJ HET LEZEN De meeste leerlingen hebben geen moeite met lezen op zich. Maar vanaf het moment dat ze langere teksten moeten lezen en globale vragen beantwoorden of als ze impliciete informatie

Nadere informatie

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak.

Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is gericht op het aanleren van deelvaardigheden die nodig zijn voor een strategische leesaanpak. Doelgroepen Strategisch Lezen Muiswerk Strategisch Lezen is

Nadere informatie

Kids2b. Een koffer vol bagage. Kleine kinderen worden groot. REIS vormt de kern van ons handelen; RES PEC VOOR. Het pedagogisch beleid

Kids2b. Een koffer vol bagage. Kleine kinderen worden groot. REIS vormt de kern van ons handelen; RES PEC VOOR. Het pedagogisch beleid Op REIS met Kids2b Kids2b Kids2b is zeer verheugd dat u uw kind aan ons toevertrouwd. Wij begrijpen dat het voor S I E R u als ouder een grote stap is om een deel van de zorg en opvoeding van uw kind te

Nadere informatie

Workshop: Coach je kind zet allochtone ouders in hun kracht.

Workshop: Coach je kind zet allochtone ouders in hun kracht. Vierde nationaal congres opvoedingsondersteuning Workshop: Coach je kind zet allochtone ouders in hun kracht. Ede,1 juni 2012 1 Opbouw workshop Coach je kind Kort voorstellen, warming up Presentatie van

Nadere informatie

Bruggenbouwers Linko ping, Zweden

Bruggenbouwers Linko ping, Zweden Bruggenbouwers Linko ping, Zweden Het Bruggenbouwers project wordt in de Zweedse stad Linköping aangeboden en is één van de succesvolle onderdelen van een groter project in die regio. Dit project is opgezet

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Leren begint bij lezen,

Leren begint bij lezen, Leren begint bij lezen, 1 Het voorkomen van taalachterstanden: een maatschappelijke uitdaging voor Gemeente, Onderwijs en Bibliotheek. 2014_debieb_notitie_v01.indd 1 09-10-14 14:48 Inhoud 2 03 05 06 07

Nadere informatie

SAMEN VOOR GEZOND DE KRENTENMIK HET SPECTRUM HET SPECTRUM. Integraal kindcentrum voor onderwijs en opvang. Hofsingel Wilhelminastraat Boslaan

SAMEN VOOR GEZOND DE KRENTENMIK HET SPECTRUM HET SPECTRUM. Integraal kindcentrum voor onderwijs en opvang. Hofsingel Wilhelminastraat Boslaan SAMEN VOOR GEZOND DE KRENTENMIK HET SPECTRUM HET SPECTRUM Hofsingel Wilhelminastraat Boslaan Integraal kindcentrum voor onderwijs en opvang Welkom OP Het Spectrum Elkaar de ruimte geven, SAMEN leren, SAMEN

Nadere informatie

Presentatie ouderbetrokkenheid op basisscholen en peuterspeelzaal Leren gaat thuis door 23 juni van harte welkom

Presentatie ouderbetrokkenheid op basisscholen en peuterspeelzaal Leren gaat thuis door 23 juni van harte welkom Presentatie ouderbetrokkenheid op basisscholen en peuterspeelzaal Leren gaat thuis door 23 juni 2016 van harte welkom Voorstellen Lize van der Veen Ambulant begeleider en coördinator SchakelKlas voor Kleuters

Nadere informatie

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1 9. Taalbeleid en -screening Ronde 4 Tiba Bolle & Inge van Meelis ITTA Contact: Tiba.bolle@itta.uva.nl Inge.vanmeelis@itta.uva.nl Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek

Nadere informatie

CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN

CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN DE TAALLIJN CHECKLIST LEIDSTERVAARDIGHEDEN Binnen de Taallijn staat de deskundigheidsbevordering van (toekomstige) leidsters centraal. De nadruk in de scholing ligt dan ook

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

EEN GOEDE WOORDENSCHAT: DE BASIS VOOR EEN GOEDE SCHOOLLOOPBAAN

EEN GOEDE WOORDENSCHAT: DE BASIS VOOR EEN GOEDE SCHOOLLOOPBAAN EEN GOEDE WOORDENSCHAT: DE BASIS VOOR EEN GOEDE SCHOOLLOOPBAAN Leren als een op taal gebaseerde activiteit is sterk afhankelijk van woordkennis. Lezers begrijpen niet wat ze lezen als ze de betekenis van

Nadere informatie

VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR

VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR INHOUDSOPGAVE Gevorderde geletterdheid Doelen blz. 3 Activiteiten blz. 3 Evaluatie blz. 3 Speciale leerbehoeften blz. 4 Mondelinge communicatie Doelen

Nadere informatie

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE KLINKER

DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE KLINKER VVE-RAPPORT DEFINITIEF RAPPORT VAN HET ONDERZOEK IN HET KADER VAN DE VOOR- EN VROEGSCHOOLSE EDUCATIE BASISSCHOOL DE KLINKER Locatie De Klinker Brinnr. 17LU Plaats Spijkenisse Reg.nr. 1004 Onderzoeksnummer.

Nadere informatie

3. Protocollen en reglementen VE Beleid Datum 9 januari 2014 Versie 1 Blad 1 van 7

3. Protocollen en reglementen VE Beleid Datum 9 januari 2014 Versie 1 Blad 1 van 7 Blad 1 van 7 CONCEPT VE BELEID Versie januari 2014 Blad 2 van 7 INHOUD 1. INLEIDING 3 2. DE DOELGROEP 3 3. DE VE-PEUTERSPEELZAAL 3 4. TAALNIVEAU VAN DE PEUTERLEIDSTERS 4 5. COACHING ON THE JOB: DE HBO-COACH

Nadere informatie