HELDER NUMMER 6 JAARGANG 2 OKTOBER 2007

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HELDER NUMMER 6 JAARGANG 2 OKTOBER 2007"

Transcriptie

1 HELDER NUMMER 6 JAARGANG 2 OKTOBER 2007 NUMMER 6 JAARGANG 2 Duurzaamheid en drinkwater

2 INHOUD 4 Het Kader Gesprek met hydroloog Theo Olsthoorn 6 De Peiling Beleggen in duurzaam heid. Is er sprake van een hype? 8 Ter Plekke Bodem daling in Langerak. De heer Bassa, lokaal bestuurder van de LTO, vertelt. 11 Waterdicht Infographic 12 Interview Dr. ir. B.G. Temmink 15 In Beeld Koude-warmteopslag in de bodem en ons grondwater. 16 Column Maarten Gast Het milieu wordt ons milieu. Colofon Helder is een uitgave van drinkwaterbedrijf Oasen Aan dit nummer werkten mee Jeroen Schmaal (hoofdredacteur), Barbara Brian, Maarten Gast, Rolf Hermsen, Anne Marie Kaandorp, Joline Korthoven, Joost van Luijt, Mark van der Schaaf, Inge Sijpkens, Edo Visser (cover), Jeannette Kaptein (infographic), Yvonne van de Wal, Annette Zeelenberg Eindredactie en vormgeving Total Identity bv, Amsterdam Fotografie Duo, Amsterdam Druk Crezée, Meerkerk REDACTIONEEL H et milieu is hot. Al Gore heeft met de documentaire An incovenient truth het milieu weer hoog op de agenda gekregen. In de film wordt gesteld dat door de opwarming van de aarde Nederland voor de helft onder water zou verdwijnen. Al Gore roept de kijkers op om het globale doemscenario tegen te gaan door politici aan te spreken op ander beleid. De drinkwatersector heeft een reputatie hoog te houden op dit vlak. In de jaren zeventig van de vorige eeuw vroegen we aandacht voor de kwaliteit van de Rijn, die verontreinigd werd door het bestrijdingsmiddel bentazon. En met succes, want lozer BASF besloot daarop de lozingen te stoppen en zijn bedrijfsstructuur ingrijpend aan te pakken. Geohydroloog Theo Olsthoorn vindt dat de lobby voor de rivieren niet moet verslappen, het is tenslotte dé bron van ons drinkwater (zie pagina 4 en 5). De drinkwatersector houdt zich al lange tijd bezig met duurzaamheid. Alhoewel het produceren van drinkwater nauwelijks energie kost, zoals u op pagina 11 kunt lezen, proberen drinkwaterbedrijven door bijvoorbeeld het gebruik van innovatieve pompen energie te besparen. Afvalstoffen die vrijkomen bij de zuivering van drinkwater worden zoveel mogelijk hergebruikt en lokaal worden oplossingen met boeren gezocht voor de bodemdaling als gevolg van de grondwaterwinning (zie pagina 8 en 9). Voor de drinkwatersector speelt echter niet alleen de invloed die zij zelf hebben op hun omgeving, maar ook de invloed van de omgeving op haar primaire proces, het maken van drinkwater. Daarom houdt de drinkwatersector bijvoorbeeld de toename van prioritaire stoffen in het milieu scherp in de gaten. De hoeveelheden door de mens gemaakte stoffen die tot het drinkwater doordringen zijn verwaarloosbaar klein, en dat moet natuurlijk vooral zo blijven. Betrekkelijk nieuw is de strijd die we voeren om de diepe ondergrond te beschermen tegen invloeden van buitenaf. Daarbij komen we op een gebied waarin we milieuvervuiling moeten afzetten tegen milieuwinst. Met Koude Warmte Opslag kun je energie besparen. Alleen is het risico op vervuiling van het door de natuur zo mooi beschermde grondwater dermate groot, dat Koude Warmte Opslag in grondwaterbeschermingsgebieden niet zou mogen plaatsvinden. Op pagina 15 kunt u de laatste ontwikkelingen op dat gebied lezen. Als er een keuze zou bestaan tussen milieu en volksgezondheid, dan kiezen we als drinkwaterbedrijf altijd voor het laatste. Het borgen van de kwaliteit van het drinkwater is immers van levensbelang. De lange termijn speelt hierin een belangrijke rol. Resten van verontreinigingen van het rivierwater, zoals het eerdergenoemde bentazon, zien we nu nog in ons grondwater terug. Oasen investeert daarom veel in nieuwe zuiveringstechnieken en we hameren als drinkwaterbedrijf op het belang van een visie en maatregelen voor de lange termijn. De Kader richtlijn water die in 2000 van kracht is geworden is hiervan een goed voorbeeld. De Europese richtlijn moet ervoor zorgen dat de kwaliteit van het oppervlakte en grondwater in 2015 op orde is. Tegelijkertijd weten we ook dat een termijn van 15 jaar het minimum is. We moeten dus vooruit blijven kijken, ver vooruit. En ons bewust zijn dat ons handelen van vandaag gevolgen heeft voor een toekomst die nu nog ver weg lijkt. Dat is immers de kern van het begrip duurzaamheid. De redactie HELDER 2 3

3 HET KADER Tekst Yvonne van de Wal Als we terugblikken op de zomer van 2007, dan denken we dat we veel water hebben, maar dat is niet zo. Nederland is eigenlijk een land met waterschaarste, alleen hebben we daar geen last van omdat de grote rivieren ons land binnenkomen. Hadden we die rivieren niet, dan hadden we altijd watertekort. Aan het woord is Theo Olsthoorn, hydroloog. Ik denk dat we veel meer aandacht moeten vragen voor de kwaliteit van de Rijn en de Maas. Ruimte voor de rivieren Prof. dr. ir. Theo N. Olsthoorn is professor geohydrologie aan de Technische Universiteit Delft en senior-onderzoeker hydrologie bij Waternet. Als ons klimaat verandert, dan moeten we de landinrichting aanpassen. Hij doet er maar meteen een schepje bovenop. Al Gore heeft gelijk: het klimaat verandert. De extremen over een periode van 30 jaar laten dat zien. Hele droge jaren wisselen hele natte jaren af. De zomer van 2003 was daarvan een voorproefje. Als ons klimaat verandert, dan moeten we de landinrichting aanpassen. De recente overstromingen in Engeland zijn daar een treffend voorbeeld van: aanhoudende regenval in combinatie met een verouderd afvoersysteem hadden tot gevolg dat delen van Engeland onder water stonden. Ruimte voor relativering De bedreigingen komen vanuit het westen, het oosten, van boven en van onder. Het westen brengt het risico van de zee, en de verzilting die de rivieren opkomt. Vanaf het oosten stromen rivieren met grote hoeveelheden water of tekorten ons land binnen met het gevaar van overstromingen. Van boven de stortbuien: in juni 2007 lokaal tot 200 millimeter. Van onder meer kwelwater vanwege de bodemdaling en verzilting door zout water wat naar boven komt. Toch is er ook ruimte voor relativering, want watertekort heeft weinig gevolgen voor het maken van drinkwater omdat we daar feitelijk maar kleine hoeveelheden voor gebruiken. Het heeft echter wel gevolgen voor het milieu: verder reikende zoutwatertongen door het oppompen van grondwater of het toelaten van gebiedsvreemd water zorgen ervoor dat flora en fauna veranderen. Aandacht voor kwaliteit De invloed van klimaatveranderingen op het milieu wordt steeds evidenter. Daarnaast is er steeds meer belangstelling voor zogeheten emerging substances in het water, tot nu toe onbekende stoffen die als nieuwe microverontreinigingen gemeten worden. Een voorbeeld hiervan zijn medicijnresten, afkomstig van met name grootverbruikers als ziekenhuizen. Een klein deel daarvan komt terecht in het oppervlaktewater, een klein beetje in het grondwater en een minimale hoeveelheid in het drinkwater, zo weinig dat het absoluut niet schadelijk is voor de gebruiker ervan. Maar toch: gaan we de veroorzakers aanspreken of juist flink investeren in het achteraf zuiveren voor ons drinkwater? Olsthoorn heeft daar een uitgesproken mening over: Voor mensen in de drinkwatervoorziening is het natuurlijk heel interessant om met high tech-innovaties bezig te zijn. Maar voor de maatschappij als geheel is het veel beter om de vervuilers aan te spreken. Ik denk dat we veel meer aandacht moeten vragen voor de kwaliteit van de Rijn en de Maas. In het verleden hadden we daar een sterke lobby voor; de laatste tijd verslapt die aandacht. Doordat het Rijnwater de afgelopen 30 jaar zoveel schoner is geworden, voldoet het nu aan veel kwaliteitseisen en volstaat beperkte zuivering bij de inlaat van infiltratiewater. Juist ook de oevergrondwaterwinning heeft daar baat bij. Het rivierwater dat door de oevers sijpelt wordt dan op natuurlijke wijze voldoende gezuiverd zonder dat de bodem duurzaam wordt verontreinigd. Dit water levert de grondstof voor de productie van drinkwater. Olsthoorn: Ook al is het rivierwater al drastisch verbeterd, het blijft zaak om aandacht te blijven vragen voor de kwaliteit ervan. Drinkwaterbedrijven moeten op tijd aan de bel te trekken, niet alleen omdat hun grondstof in het geding is, maar ook ten behoeve van het milieu. Rigoreuze oplossingen Olsthoorn is als senior-onderzoeker hydrologie werkzaam bij drinkwaterbedrijf Waternet, dat gebruik maakt van water uit de Amsterdamse Waterleidingduinen om drinkwater van te maken. De tweede bron voor Waternet is kwelwater uit de Bethunepolder bij Loosdrecht. In die zin is de milieuproblematiek waar Oasen mee te maken heeft, anders dan die van Waternet. Verzilting bijvoorbeeld. Bij Waternet speelde dat probleem vijftig jaar geleden. De duinen verziltten toen doordat er teveel grondwater werd opgepompt. Omdat de duinen werden leeggepompt drong het zeewater steeds dieper het land binnen. De oplossing was vrij rigoureus: niet meer het diepe grondwater aanboren, maar gebruik maken van voorgezuiverd rivierwater. Olsthoorn verwacht overigens op de langere termijn dat de Bethunepolder zal gaan verzilten. Het kan nog wel tweehonderd jaar duren voordat het zover is, maar op grote diepte zit zout water, dat op termijn meegevoerd wordt. Daar moeten we onderzoek naar doen. Oasen maakt veel gebruik van oevergrondwater. Met de stijging van de zeespiegel of met minder afvoer van rivierwater in de zomer, reikt de zoutwatertong in de rivieren verder dan in het verleden. Het risico bestaat dan dat op een zeker moment zout water infiltreert met het oevergrondwater. Olsthoorn: In zoverre zit Oasen eigenlijk dichter op het klimaat dan Waternet. Oasen moet daarom eerder en verder vooruitkijken hoe om te gaan met klimaatveranderingen. Drinkwaterbedrijven moeten op tijd aan de bel trekken als hun grondstof in het geding is. HELDER 4 5

4 DE PEILING Tekst Barbara Brian i.s.m. Annette Zeelenberg De hype voorbij Duurzaam beleggen wordt volwassen Duurzaam beleggen is hot. Steeds meer mensen zien geld niet meer als een doel, maar als middel voor maatschappelijke verandering. Is er sprake van een hype? Onzin, vinden Triodos Bank en ASN Bank, die al jaren niet anders doen. Trends maken beleggingen in de drinkwatersector interessant, zegt Robeco. De heren Rüter (Triodos Bank), Goudswaard (ASN Bank) en Wilders (Robeco) over duurzaam beleggen en de aandacht daarbinnen voor drinkwater. Bas Rüter, directeur beleggingsfondsen Triodos Bank Ewoud Goudswaard, Algemeen Directeur van de ASN Bank Ruud Wilders, directielid van de Zwitserse SAM Group van Robeco HELDER 6 7 Triodos Bank werd in 1980 opgericht, ASN Bank in Pioniers op het gebied van duurzaam beleggen, en overtuigd van het belang ervan. De banken plaatsen aandacht voor mens en aarde niet tegenover een goed financieel rendement op de korte termijn, maar geloven dat deze op de lange termijn elkaar juist versterken. Milieudefensie riep Triodos Bank dit jaar uit tot de meest klimaatvriendelijke bank, gevolgd door de ASN Bank. Kost niks, voelt beter De vraag naar duurzaam beleggen stijgt, ook omdat het rendement zich heeft bewezen. Kost niks, voelt beter, is het credo van de belegger volgens Rüter. Hij staat vrij neutraal tegenover de schijnbaar plotselinge belangstelling van de grote banken voor duurzaam beleggen. Klassieke grootbanken handelen natuurlijk vanuit een heel andere intrinsieke motivatie dan Triodos Bank, meent hij. Zij investeren in innovaties en technologieën waarop het verwachte rendement groot is. En ja, innovaties vinden nu vaak duurzaam plaats. Maar duurzaamheid is voor hen een middel om rendement te behalen, geen doel op zich. Goudswaard vult daarop aan: De criteria van ASN Bank gaan een stuk verder dan die van de grote financiële instellingen. Zo investeren zij bijvoorbeeld in het minst vervuilende bedrijf in de olie-industrie terwijl wij überhaupt niet in de olie-industrie investeren. Rendement boven moraal Nu bewezen is dat het rendement van duurzaam beleggen niet lager is dan van gewoon beleggen en de klant er zelf om vraagt, verschijnen er ook andere financiële instellingen op deze markt. Zoals Robeco, dat in 1999 als eerste grote vermogensbeheerder een duurzaam aandelenfonds introduceerde en onlangs het SAM Sustainable Water Fund lanceerde. Wilders erkent dat bij Robeco rendement boven morele verantwoordelijkheid gaat: Bij het Sustainable Water Fund gaat het puur om rendement. We zijn immers een vermogensbeheerder. Maar we zijn er wel van overtuigd dat bedrijven die duurzaam opereren het niet alleen op lange termijn beter kunnen doen, maar ook als bedrijf beter omgaan met bijvoorbeeld het milieu of hun mensen. We hebben met de keuze voor onze themafondsen wel duurzaamheid als absolute focus. Morele verantwoordelijkheid speelt overigens zeker een rol. We leven in een mondiale economie, met problemen van wereldformaat. Het oplossen van die problemen kunnen we niet overlaten aan overheden alleen. We moeten er ook zelf wat aan doen. Morele verantwoordelijkheid speelt zeker een rol. De interesse van bedrijven als Robeco in duurzaam beleggen juicht Goudswaard toe: Het heeft geholpen de markt voor duurzaam beleggen volwassen te maken, uit de niche-sfeer te halen. Daar profiteren wij van. Rüter voegt daaraan toe: En het geeft een bank als Triodos de kans om zich op nieuwe markten te begeven, waarininvesteringen misschien nog wel veel harder nodig zijn. Investeren in drinkwater Het thema drinkwater profiteert ook van de opgekomen interesse in duurzaam beleggen. Rüter vergelijkt het met de markt voor duurzame energie: Twaalf jaar geleden was de markt voor windenergie minder dan 10 miljoen euro en hadden wij een marktaandeel van 100%. Nu is er sprake van een markt van 6 miljard euro voor duurzame energie en biologische landbouw en is ons Groenfonds goed voor 460 miljoen euro. Robeco investeert in binnen- en buitenland in bedrijven uit de waterketen, die worden getoetst op duurzaamheidsaspecten als milieu en de omgang met mensen in het bedrijf. Wilders legt uit waarom beleggen in drinkwater interessant is voor Robeco: We zien een aantal trends die een belegging in de drinkwatersector interessant maken. Zo zijn demografische veranderingen een belangrijke reden om in de watersector te beleggen. Er komen steeds meer mensen en de industrialisering neemt toe. Hierdoor groeit de vraag naar drinkwater, terwijl de hoeveelheid drinkwater beperkt is en ook op de drinkwatervoorziening nog veel verbeterd kan worden. Investeringen in infrastructuur blijven wereldwijd achter. Er zijn zelfs gebieden waar 30 tot 40 procent van het water de eindbestemming niet bereikt door lekkages. Daar is nog wel wat te doen. ASN Bank belegt via het Milieu- en Waterfonds in beursgenoteerde bedrijven; ongeveer de helft daarvan is water gerelateerd. Zij stellen criteria op het gebied van milieu, mens en maatschappij. Tevens financiert de bank uit het spaartegoed duurzame projecten van de waterleidingbedrijven en de waterschappen in Nederland, steunt zij initiatieven in ontwikkelingslanden en biedt zij venture capital. Zo investeert ASN Bank in het Japanse bedrijf Kurita dat technologieën levert om zeewater te zuiveren en ondersteunt de ASN Foundation de drinkwatervoorziening in een Nepalees vluchtelingenkamp. Duurzaamheid stimuleren Ook Triodos Bank investeert in watergerelateerde bedrijven via het beursgenoteerde Groenfonds. Om goed waterbeheer te stimuleren, worden de bedrijven beoordeeld op aspecten als waterwinning en een schoner grondgebruik. In het kader van de groenregeling zijn er specifieke thema s benoemd zoals het realiseren van schonere binnenvaartschepen (door innovaties te realiseren met betrekking tot de vaak nog erg vervuilende motoren), het aanpakken van diffuse bronnen van watervervuiling, het upgraden van de riolering en het stimuleren van integrale gebiedsontwikkeling in het volle Nederland. Daarnaast belegt Triodos Meerwaardefonds in beursgenoteerde bedrijven, ook in watergerelateerde bedrijven, die voorop lopen in duurzaamheid. Tevens selecteert het fonds bedrijven op basis van een duurzaamheidstoets en geeft gevraagd en ongevraagd advies aan de onderzochte bedrijven over de verduurzaming van hun bedrijfsvoering. Voor beursgenoteerde drinkwaterbedrijven telt bijvoorbeeld de mate waarin zij actief bijdragen aan de beschikbaarheid en betaalbaarheid van drinkwater voor iedereen en hoe zij omgaan met milieuaspecten, zoals het vrijkomen van CO2 bij waterzuivering, lekkage, afvalverwerking etcetera. Je ziet dat bedrijven steeds ontvankelijker zijn voor onze adviezen. Zowel Triodos Bank als ASN Bank waren betrokken bij de succesvolle fiscale groenregeling van 1995, die bedoeld is om het beleggen in milieuvriendelijke projecten en natuur aantrekkelijk te maken en zo groene investeringen te bevorderen. De rol van de overheid blijft daarin belangrijk, vindt Goudswaard: Zij zijn met zo n regeling in staat gebleken om een gedragsverandering bij partijen te versnellen. Je ziet dat bedrijven steeds ontvankelijker zijn voor onze adviezen. Rol pensioenfondsen Het tv-programma Zembla zond onlangs een documentaire uit die aan het licht bracht dat pensioenfondsen investeren in niet erg maatschappelijk verantwoord handelende bedrijven. In een vervolg op die documentaire moesten ook Nederlandse grootbanken als ABN Amro, ING, Fortis en de Rabobank het ontgelden. Investeringen in bedrijven die betrokken zijn bij de productie van clusterbommen of landmijnen, of die het niet zo nauw nemen met zaken als het milieu en kinderarbeid, kwamen aan het licht. Goudswaard voorziet voor de pensioenfondsen een grotere rol dan dat zij nu spelen in het veld van duurzaam beleggen: Die uitzending heeft wel wat in beweging gebracht. De pensioenfondsen hebben veel geld in beheer en roepen tot nu toe veel, maar doen weinig. Met name PGGM en ABP worden duidelijk transparanter en dat is weer een stap voorwaarts. Ook zij zullen zich bezig gaan houden met duurzaam beleggen en dat is prima. Dat sluit keurig aan bij ons streven naar duurzaamheid.

5 TeR Plekke Tekst Joline Korthoven Foto Duo HELDER 8 9 De nuchtere aanpak RUBRIEK Tekst Xxx Xxx Foto s Xxx Xxx De diepe waterwinning, waarmee werd gestart in 1992, zou geen bodemdaling veroorzaken, zo was de inschatting van de vergunningverlener vooraf. Dat veranderde in 2001, toen ook werd gestart met de ondiepe waterwinning. Enige bodemdaling zou wel het gevolg kunnen zijn van de beide waterwinningsactiviteiten, was In Langerak wint Oasen drinkwater. Zowel diep, op tachtig meter onder de grond, als ondiep, op 15 tot 40 meter. Als gevolg van de waterwinning zijn de landbouwgronden verzakt. Tevens is er ongelijkheid opgetreden in die verzakking. Hoe kijkt de belangenvereniging van boeren daar tegenaan? Een gesprek met de heer Bassa, lokaal bestuurder van de Land en Tuinbouw Organisatie, die bemiddelde namens de boeren. toen de verwachting. Nu, 15 jaar na de start, blijkt er dus inderdaad sprake van verzakking van landbouwgronden. Bassa: Al vanaf de vergunningverlening zijn we door de provincie betrokken bij deze drinkwaterwinning. Met de gemeenten en natuurorganisaties zaten wij als landbouw in een klankbordgroep. We zien natuurlijk het gemeenschappelijk belang van drinkwaterwinning en staan daar positief tegenover. Er werd over en weer goed geluisterd en zo zijn de voorwaarden vastgelegd. De rol van de provincie in deze is aangeven waar metingen moeten worden verricht, wat dan opgepakt wordt door drinkwaterbedrijven. Zodra die extra bodemdaling vaststellen en de landbouw hiervan schade ondervindt, moet die vergoed worden. Dat gebeurt nu ook. Ongelijkmatige inklinking Bodemdaling was vooraf moeilijk te voorspellen. Door de grote diepte van de winning leek het redelijk veilig. Maar het land zakt toch meer dan de 2 tot 2,5 millimeter die we sinds de ontginning van dit gebied elk jaar inklinken. Dat is verdubbeld, maar de bodem zet bovendien ongelijkmatig en dat is eigenlijk wat nu voor schade zorgt. Lager liggende delen komen onder water te staan en dan gaat het gras kapot. Zakt de polder gelijkmatig, dan kun je het waterpeil aanpassen, maar aan kuilen doe je niks met gemalen. Levend land Het is moeilijk te zeggen waardoor het komt, maar we merken dat de inklinking ook afhangt van de grondsoort. Wij hebben hier veengrond, al of niet met een kleilaag erop. Veengrond is levend land. In de zomer oxideert het door de warmte, planten nemen water op dat verdampt en in de winter zuigt het veen zich als een spons vol water. De kleilaag die op het veen ligt verschilt in dikte. Als er één meter klei ligt heb je minder zetting (red. het samendrukken van de grond) maar wordt die laag dunner dan dertig centimeter, dan kan de grond behoorlijk zakken. Alert Het waterpeil in de polder is van groot belang voor het land. Het slootwater staat gemiddeld zestig centimeter onder de kant. Op dat peil heb je een goed opbrengend vermogen van deze grond en is er ook voldoende wateropvang bij regen. Als de grond inklinkt en je past het peil niet aan, zit je zo op maar twintig, dertig centimeter. Dan neemt de groei van de gewassen af, dus daar zijn we altijd alert op. Dat peil wordt eens in de tien jaar volgens een uitgebreide procedure met >> Waterwinning dient een groot belang, maar als individuele boer mag je er geen schade van ondervinden.

6 metingen door de waterschappen herzien. Maar vanwege de extra daling hier vroegen de boeren eerder om een herpeiling in het waterwingebied. Het waterschap heeft nu de herpeiling voor de hele Alblasserwaard vervroegd, zodat we een goede meting van de hele omgeving krijgen. Nuchtere kijk Tot nog toe verloopt de schadeafwikkeling bij de boeren wel goed. Een onafhankelijk bureau stelt de schade vast en de boeren hebben vervolgens een keuze in de afhandeling. Ze kunnen de schade direct herstellen en dat vergoed krijgen, of voor een aantal jaren een vergoeding vooruit ontvangen voor opbrengstderving. Het herstellen van een groot stuk beschadigd grasland kost al gauw een halfjaar productie; het is technisch lastig. Sommige boeren verwachten daarbij dat het land nog verder zal zakken en zij wachten daarom liever met het tijdsintensieve herstel. Maar de schade is zeker nog te overzien, er is geen reden voor paniek. Standpunt Waterschap Rivierenland De laatste jaren blijkt de maaivelddaling in de omgeving van de grondwateronttrekking te Langerak (De Steeg) in de Alblasserwaard aanzienlijk groter dan de gemiddelde 2 à 3 mm per jaar. Onderzoek van Waterschap Rivierenland en Oasen liet een daling zien van circa 14 mm per jaar. Daarom sluit het Waterschap met Oasen dit jaar nog een overeenkomst om specifiek voor bemalingsgebied Middelbroek, Ameide en Tienhoven waterhuishoudkundige maatregelen te treffen die het agrarische gebied van het bebouwde gebied scheiden. Oasen als belangrijke veroorzaker van de maaivelddaling zal dit grotendeels financieren. Verdere maaiveldanalyses moeten tonen of voor andere bemalingsgebieden maatregelen nodig zijn. WATERDICHT Tekst Inge Sijpkens Illustratie Jeannette Kaptein uitstoot van CO 2 KG per gezin per JAAr We kunnen veel met techniek, maar voor landbouw blijf je afhankelijk van de natuur, van het weer. Voor je gras kunt kuilen (red. ingedroogd gras conserveren als wintervoer) heb je bijvoorbeeld drie dagen mooi weer nodig. Is het te nat, dan moeten de koeien ook s zomers op stal, anders trappen ze het gras kapot. Zorgt de drinkwaterwinning voor problemen op je land, dan ga je met de verantwoordelijken praten en pas je er een mouw aan. Waterwinning dient weliswaar een groot maatschappelijk belang, als individuele boer mag je daar geen schade van ondervinden. Zo simpel is het. Standpunt Oasen Dat waterwinning enige schade veroorzaakt is geen reden om de drinkwatervoorziening stop te zetten. Een samenleving heeft nu eenmaal drinkwater nodig. Oasen vindt dat alle schade die door de waterwinning optreedt, moet worden vergoed. Die vergoeding wordt betaald uit de opbrengsten voor het drinkwater. In het geval van de ongelijke bodemdaling bij de waterwinning De Steeg te Langerak bestaan er twijfels of de schade geheel veroorzaakt wordt door de winning. Wij willen echter niet in een situatie van langdurig onderzoek en discussie verzeild raken. Een deel van de daling zal zeker aan de winning zijn toe te schrijven. Die winningsschade vergoedt Oasen volledig. HELDER 10 11

7 INTERVIEW Tekst Rolf Hermsen Foto Duo Dr. ir. B.G. (Hardy) Temmink is onderzoeker bij de Sectie Milieutechnologie van de Wageningen Universiteit en bij Wetsus, centre for sustainable water technology, in Leeuwarden. Als expert in aërobe waterzuivering, xenobiotica en nutriëntenverwijdering richt hij zijn onderzoek vooral op de behandeling van afvalwater. Daarbij gaat het om de biologische, chemische en fysische processen die nodig zijn om duurzame oplossingen te ontwikkelen voor zuivering en hergebruik. HELDER De formule 1-functie Als je tegenwoordig milieu zegt, zeg je al snel klimaat. Maar de gevolgen van de klimaatverandering voor de Nederlandse drinkwatervoorziening lijken beperkt te blijven en technisch goed hanteerbaar. Misschien wordt microverontreiniging een lastiger kwestie of is dat een luxeprobleem? Dr. ir. Hardy Temmink vraagt zich hardop af of we niet bezorgder moeten zijn over het basale tekort aan drinkwater in Afrika en Azië. T emmink is werkzaam als onderzoeker aan de Wageningse Universiteit en bij Wetsus. Hij houdt zich voornamelijk bezig met afvalwater en benadrukt dat hij geen drinkwaterexpert is. Aan de andere kant: of het nou drink-, afval-, regen- of ander water is, het vormt toch één verbonden waterketen waarvan de schakels elkaar vergaand beïnvloeden. Zout en zoet Door de klimaatverandering stijgt de zeespiegel. Dat betekent dat er bij de kust wat meer zout uit het water moet worden gezuiverd, maar daarvoor zijn technieken voorhanden die al worden gebruikt. Droge zomers kunnen problemen opleveren. In Zuid-Engeland is een paar jaar geleden, tijdens een extreem droge voorzomer, zelfs serieus overwogen ijsbergen de Thames op te slepen om de drinkwatervoorziening te garanderen. Drinkwater is dus niet enkel een probleem van ontwikkelingslanden, constateert Temmink, al wil hij niet de indruk wekken dat droge zomers voor Nederland problemen gaan opleveren. Er zijn landen waar nu geen drinkwatertekort is, die daar in de toekomst wel mee te maken krijgen. Bijvoorbeeld omdat het in de zomer droger wordt, terwijl door het toerisme de behoefte aan water dan het grootst is. Bij een veranderend klimaat wordt het terugdringen van het waterverbruik voor deze landen belangrijk en daar ligt een link met afvalwater. In Nederland bestaan misschien niet direct tekorten aan drinkwater, toch zegt Temmink: We verspillen te veel. Ons gezamenlijk sanitair verbruikt nu het meeste huishoudelijke drinkwater. Dat afvalwater is wel te recyclen, maar dan moet het geconcentreerder. Dus niet negen liter water per toiletgang, maar één of twee. Absurd hoeveel water verspild wordt! En dan wordt er ook nog regenwater gebruikt om het riool door te spoelen. Grijs en zwart Volgens Temmink moeten we naar decentrale zuivering van afvalwater. Dan kun je grijze en zwarte waterstromen gescheiden houden. Grijs water (denk aan douchewater) is een verdunde stroom die na een lichte behandeling opnieuw bruikbaar is. Zwart water (toilet) is sterk verontreinigd. Als dat met behulp van vacuümtoiletten sterk concentreert, zijn er energie en meststoffen zoals fosfaat uit te winnen. Fosfaaterts is over een jaar of vijftig misschien wel op, dus winning kan nog zeer belangrijk worden. Temmink: Decentrale zuivering kost meer, aan onderhoud bijvoorbeeld. Maar als je energie kunt terugwinnen, water hergebruiken en meststoffen kunt produceren, dan heb je netto toch een voordeel. En er blijft meer drinkwater over om daadwerkelijk te drinken. Wat dat betreft is terugdringing van het zogeheten virtuele watergebruik ook belangrijk. Virtueel water is de hoeveelheid water die nodig is voor de totstandkoming en het transport van een product. De fabricage van één auto, bijvoorbeeld, kost vijftig keer zijn gewicht aan water. Het is verbazingwekkend, maar virtueel gesproken is Nederland netto een importeur van water. Anders gezegd: de hoeveelheid water die gebruikt wordt voor wat wij importeren, opgeteld bij ons eigen waterverbruik, overstijgt de Nederlandse watercapaciteit. Van een dreiging voor het drinkwater is geen sprake. Er verschijnen regelmatig berichten over de mogelijke schadelijke gevolgen van restanten van medicijnen en dergelijke in het oppervlaktewater, aldus Temmink. Die stoffen zijn ontworpen om goed oplosbaar en slecht afbreekbaar te zijn. Stoffen die voor microverontreiniging zorgen, zijn moeilijk te analyseren. De techniek om zulke stoffen te vinden wordt steeds verfijnder. Dus we vinden ook steeds meer stoffen, tot in duizendste of zelfs miljoenste milligrammen. Maar dat wil nog niet zeggen dat die stoffen dan ook verwijderd moeten worden. Misschien moeten we dat ook niet willen. Het kost enorm veel geld om die stoffen op te sporen en te verwijderen. En of ze ook daadwerkelijk schadelijk zijn voor de gezondheid is onwaarschijnlijk. De drinkwatersector houdt een oogje in het zeil als het om microverontreiniging gaat. Van een dreiging voor het drinkwater is dan ook geen sprake. Er komen nog maar minieme hoeveelheden in het grondwater en onze geavanceerde zuiveringssystemen sluiten risico s uit. Kunnen wij ons dan niet beter richten op échte problemen? We doen hier ons best om één milligrammetje stikstof uit het water te verwijderen, terwijl ze in Afrika en Azië

8 schreeuwen om drinkwater. Je zou kunnen zeggen dat wij een soort formule 1-functie hebben wat betreft het testen van verfijnde en dure technieken. Het lijkt me echter een uitdaging om te proberen onze standaardtechnologie op een goedkope manier elders te krijgen. Dat is onderzoekswaardig, denk ik. Professor Jules van Lier, collega van Temmink bij de sectie Milieutechnologie van WUR, gaf eind vorig jaar bij zijn inaugurele rede een aardig voorbeeld van de scheefgroei van kosten en baten: In de Verenigde Staten lopen de kosten van het tegengaan van het risico dat één inwoner hepatitis A oploopt op tot jaarlijks drie tot dertig miljoen dollar IN BEELD Tekst Joost van Luijt Illustratie Rob Fabriek Ondergronds erfgoed HELDER We moeten de waterketen meer als één geheel bekijken. aan zuiveringslasten. Dat bedrag staat in geen verhouding tot de kosten om een patiënt met deze ziekte te behandelen. Twee werelden Drinkwater en afvalwater zijn twee gescheiden werelden. Toch raken die twee elkaar steeds meer. Daarom pleit Temmink ervoor de waterketen meer als één geheel te bekijken. Die twee werelden praten nog veel te weinig met elkaar. Bij Wetsus gaan we wel meer op drinkwatergebied doen. Wetsus wordt het topinstituut voor watertechnologie, met KIWA en IHE erbij. En je moet wel samenwerken, want technieken uit de drinkwaterzuivering zijn nodig om het laatste beetje vuil uit het afvalwater te halen. Toch spelen vooral andere vragen: hoe zit het met het watergebruik ten opzichte van de productie van afvalwater? Zijn er niet meer hergebruikmogelijkheden? Hoe zit het met die microverontreinigingen? En moet je wel alles eruit willen halen? Er zijn sterke staaltjes van hoe er niet wordt samengewerkt door tegenstrijdige belangen, zo ervoer Temmink zelf toen hij eens voor een project bij een papierfabriek werd gevraagd. In de papierfabricage werken ze met zeer warm water. Om het afvalwater goed te kunnen zuiveren, moet die temperatuur weer omlaag, van 60 naar 30 graden. Dan wordt het water gezuiverd en vervolgens weer opgewarmd voor de fabricage. Het energieverbruik daarvan is gigantisch! Dus moet je een zuiveringstechniek ontwikkelen die ook bij hogere temperaturen werkt. Die fabriek voelde daar wel voor. Maar het Waterschap zei: als je gewoon blijft lozen, dan hoef je voortaan iets minder te betalen. En dus ging het hele project niet door. Want het is de core business van het Waterschap om water te zuiveren! Jorritsma pompt illegaal grondwater op kopten de kranten eind vorig jaar. Voor veel drinkwaterbedrijven is de toename van systemen die grondwater gebruiken voor koude-warmteopslag al jarenlang een bron van zorg. Ze vrezen dat deze systemen de kwaliteit van hun gekoesterde grondwater aantasten. WARMTE VRAAG AFSLUITENDE GRONDLAAG WATERVOEREND PAKKET Werking van een KWO in de winter: relatief warm grondwater wordt uit een diepe laag opgepompt, geeft zijn warmte af aan het gebouw en wordt als koud water weer terug naar de diepe laag gepompt. In de zomer wordt dit proces herhaald: het koude grondwater geeft koeling aan het gebouw. Grondwater zit geïsoleerd van de bovengrond in watervoerende lagen onder dikke kleilagen. Die beschermende kleilagen worden bij KWO doorboord. Een grondboring gaat tot wel honderd meter diep. Daardoor wordt de natuurlijke bescherming weggenomen en kan het grondwater zelfs verontreinigd raken. K oude-warmteopslag (KWO) haalt de beschikbare winterkoude en zomerwarmte uit de omgevingslucht in een gebouw en slaat dit op in de watervoerende lagen (grondwater). Het werkt als een systeem dat grondwater gebruikt, maar niet verbruikt. De opgeslagen energie wordt gebruikt voor koeling tijdens de zomer en voorverwarming van ventilatielucht tijdens de winter. Hierdoor wordt bespaard op stroom- en stookkosten. Drinkwaterbedrijven vrezen voor de kwaliteit van het grondwater en zien het liefst alle systemen verdwijnen uit de grondwaterbeschermingsgebieden in hun voorzieningsgebied. Voorlopig ontbreken echter in de meeste provincies duidelijke richtlijnen voor de toepassing van koude-warmteopslag. Jorritsma Zowel bedrijven als particulieren gebruiken de ondergrond in Nederland in toenemende mate voor het winnen en opslaan van thermische energie. Eind 2006 raakte Annemarie Jorritsma, burgemeester van Almere, in opspraak omdat zij zonder vergunning grondwater oppompte voor het koude-warmteopslagsysteem onder haar nieuwe woning. De provincie Flevoland verleende haar die vergunning niet, omdat Jorritsma in een grondwaterbeschermingsgebied woont en er in Flevoland niet mag worden geboord in zo n gebied. Een bezwaarschrift van de burgemeester werd door het provinciebestuur afgewezen. Drinkwaterbedrijven voorzichtig Provincies hebben in hun grondwaterbeleid vastgelegd of en onder welke voorwaarden een KWOsysteem mag worden geplaatst. Niet alleen de bodemstructuur is hierbij bepalend, ook het zogeheten thermisch evenwicht: er mag niet meer koude of warmte de grond in dan eruit gaat. In de Grondwaterwet is precies bepaald wat er wel en niet mag, maar het beleid per provincie verschilt nogal. En daarom bekijken vrijwel alle drinkwaterbedrijven de toename van KWO-systemen met argusogen. Hun grootste angst zijn afgedankte KWO-systemen in grondwaterbeschermingsgebieden. Als die niet goed worden afgesloten en daardoor een open verbinding met het grondwater houden, kunnen schadelijke stoffen van boven de grond in het van nature zo goed beschermde grondwater terecht komen. Zou Jorritsma haar KWO-systeem in een grondwaterbeschermingsgebied van een andere provincie hebben gebouwd, dan had ze de benodigde vergunning wellicht makkelijker verkregen. Voorlopig kunnen provincies nog hun eigen beleid formuleren, waarbij de meeste provincies, waaronder Zuid- Holland, in elk geval de grondwaterbeschermingsgebieden behoeden voor koude-warmteopslag. De provincies Noord-Holland, Gelderland, Utrecht en Limburg daarentegen staan de aanleg van KWOsystemen in grondwaterbeschermingsgebieden wel toe. De verwachting is dat er over een paar jaar een landelijke regeling komt die KWO in grondwater beschermingsgebieden verbiedt. KWO-systemen die al in gebruik zijn in grondwaterbeschermingsgebieden zullen tot opluchting van veel drinkwaterbedrijven op den duur worden verwijderd. De voorwaarde is dan wel dat dit professioneel gebeurt. Een grondwaterbeschermingsgebied is een zone rondom het waterwingebied die als buffer dient voor de bescherming van het grondwater in het waterwingebied. Dit gebied kan gewoon worden gebruikt voor wonen, werken en verkeer, alleen gelden er wel beperkingen voor onder andere mestgebruik, de inzet van bestrijdingsmiddelen en grondboringen.

9 column Tekst Maarten Gast Foto DUO Ons milieu Maarten Gast (1948) is oud-directeur van waterleidingbedrijf Amsterdam en voormalig president-directeur van Watertransportmaatschappij Rijn- Kennemerland. HELDER 16 et milieu, een begrip om even bij stil te staan... In de landen om ons heen gebruikt men dit woord namelijk niet zo. Daar spreekt men van de omgeving: the environment, l environnement, die Umwelt. Margreet de Boer, ooit minister van VROM, stelde zich in Frankrijk voor als ministre du milieu. Dat bleek het criminele circuit te zijn. Toen ik in 1960 aan de Landbouwhogeschool in Wageningen ging studeren, bestond het woord nog niet in deze betekenis. Een studie in de Milieukunde was er nog niet. Afvalwaterzuivering, de studierichting die ik koos, was een nieuwe specialisatiemogelijkheid binnen de studierichting Cultuurtechniek. Dat is nu weer een woord dat niet meer bestaat. Jo Cals was in die tijd minister van Onderwijs en Wetenschappen. In 1963 of 1964 was hij uitgenodigd een toespraak te houden op de Dies Natalis, in goed Nederlands de verjaardag van de Landbouwhogeschool. Dat instituut viel niet onder hem, maar onder zijn collega voor Landbouw en Visserij, een situatie die hem een doorn in het oog was. Onderwijs dat niet onder zijn ministerie ressorteerde dat kon niet veel zijn. Cultuurtechniek, brieste hij zijn gehoor toe, van zo n woord begrijp ik helemaal niets. Techniek studeer je in Delft, voor cultuur ga je naar Amsterdam, Den Haag of Arnhem. Arnhem is voor jullie Wageningers niet zo ver. De dames en heren hoogleraren lachten als de spreekwoordelijke boeren. Ik denk niet dat Jo Cals nog heeft mogen meemaken dat in een volgende periode deze studie werd omgedoopt in Landinrichting, dat rechte waterlopen weer mochten gaan meanderen en dat het woord cultuurtechniek werd geschrapt, althans voor de westerse gebieden. Ondertussen was gebleken dat naast waterverontreiniging ook de vervuiling van de bodem en de lucht aandacht behoefden. En begin jaren zeventig was daar ineens het woord milieu. De studierichting ging toen Milieukunde heten. Het milieu werd een gebied van steeds meer meten en steeds meer waarnemen. Zowel in de diepte als in de breedte. Wat dat laatste betreft, werd de hinder van geluid gehoord, bleken windmolens ook de horizon te vervuilen en zal veel licht uitmoeten als we in ons land weer sterrenhemels willen zien. In de diepte manifesteerden wij ons als drinkwaterbedrijven. Onze laboratoria vonden in de Lek en in ons drinkwater bentazon toen er een nieuwe analysemethodiek ontwikkeld was, waar BASF niet op gerekend had. Voor dit chemieconcern was dit de aanleiding tot een grote interne sanering, en voor bedrijven als Oasen, Waternet of PWN de reden om actieve kool-, dan wel hyperfiltratie in te bouwen in het systeem van bereiding van betrouwbaar drinkwater. Dat bleek uiteindelijk pas een begin. Een ander denken kwam op gang. Voorkomen werd belangrijk, preventie van ongelukken, analyse van risico s. U herkent het ongetwijfeld. Ik mag het woord milieu wel. Meer dan het woord omgeving geeft het mij het gevoel ergens middenin te staan, ergens deel van uit te maken en dus medeverantwoordelijk te zijn. Het milieu wordt dan ons milieu.

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Helder, schoon... Rivierwater Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Introductie door Peter Stoks, directeur RIWA Het belang van schoon oppervlaktewater Schoon water. We kunnen niet zonder.

Nadere informatie

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN

JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN JA: BETTER YN WETTER! VERKIEZINGSPROGRAMMA PVDA FRYSLÂN WETTERSKIP MAKKELIJK LEZEN INLEIDING Foto: Timo Tijhof, Creative Commons OP PEIL BRENGEN Voor iedereen is het belangrijk dat er genoeg schoon water

Nadere informatie

Negentien windmolens van rond 1740

Negentien windmolens van rond 1740 Wandelroute Kinderdijk Lengte: 11 en 20 kilometer Landschap: veenweidegebied, soms zacht en drassig Routebeschrijving: zie pagina 70 Markering: geen Plattegrond: beschikbaar (zie: www.klikprintenwandel.nl)

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING INLEIDING Landustrie Sneek BV bezit een ruime hoeveelheid kennis en ervaring in het transporteren en behandelen van riool-

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014 MENS Staat van Utrecht 204 Bodemsanering Hoeveel humane spoedlocaties zijn nog niet volledig gesaneerd? 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd Kaart (Humane spoedlocaties bodemverontreiniging

Nadere informatie

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast?

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond Grondwater bestaat uit regenwater en oppervlaktewater dat in de bodem is weg gezakt en kwelwater dat onder druk uit lager

Nadere informatie

Drinkwater voor nu en later

Drinkwater voor nu en later Drinkwater voor nu en later PAL lunchlezing Provincie Zuid-Holland 19 december 2014 Mirja Baneke Consultant drinkwatervoorziening en waterbeheer Afdeling Strategie Water Inhoud Drinkwatervoorziening in

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Kraanwater alle feiten op een rij

Kraanwater alle feiten op een rij Kraanwater alle feiten op een rij Inhoud Kraanwater is vanzelfsprekend 4 Goed voor de gezondheid 8 Zuiver van kwaliteit 12 Lekker goedkoop 18 Tips 22 Drinkwaterbedrijven 28 3 kraanwater.nu Kraanwater is

Nadere informatie

Wat de waterschappen voor je doen.

Wat de waterschappen voor je doen. Niet bang voor water? Wat de waterschappen voor je doen. Katrina, New Orleans 1 Hoofdstuk 1 - Wat het waterschap voor je doet 1.1 Waterschap is functionele democratie met vier kerntaken Positie van de

Nadere informatie

Nederland Waterland Basisonderwijs

Nederland Waterland Basisonderwijs Nederland Waterland Basisonderwijs Introductie Nederland is een land vol met water. Water in rivieren en meren. De zee klotst tegen onze duinen. En de zachte bodem van Nederland zit ook vol met water.

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52482 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49

2 Bemesting 44 2.1 Meststoffen 44 2.2 Soorten meststoffen 46 2.3 Grondonderzoek 49 2.4 Mestwetgeving 49 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Bodem en grond 9 1.1 Grond, bodem en grondsoorten 9 1.2 Eigenschappen van grond 20 1.3 Problemen met de grond 23 1.4 Verbeteren van landbouwgronden 30 1.5 Transport van

Nadere informatie

Roelof J. Stuurman. 11 juli 2011

Roelof J. Stuurman. 11 juli 2011 Roelof J. Stuurman Een Proeftuin waarin toegepast innovatief onderzoek wordt gedaan om een gezonde energie- en waterneutrale Uithof te bereiken die geen nadelige invloed heeft op zijn omgeving en waar

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Brabantwater en uw kraanwater

Brabantwater en uw kraanwater Brabantwater en uw kraanwater Uw kraanwater wordt geleverd door Brabant Water. Wij winnen en zuiveren grondwater, wat u later als drinkwater van hoge kwaliteit uit de kraan haalt. In totaal maken 2,4 miljoen

Nadere informatie

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren,

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren, Toespraak van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de ondertekening van de waterovereenkomst Vechterweerd op Vrijdag 20 januari 2012 van 14.00 16.00 uur in t Boerhoes, Koepelallee 8 te Dalfsen HET GESPROKEN

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Warm afvalwater verliest een groot deel van zijn warmte in de afvoer en het riool. Als we deze warmte weten terug te winnen, biedt dat grote mogelijkheden

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving

ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving ABiodiversiteit en natuur & landschap in de samenleving Voorzichtig herstel bedreigde soorten Verdere achteruitgang functioneren van ecosystemen en biodiversiteit Meer aandacht voor natuur als basisvoorwaarde

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie.

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. Versie 28 februari 2014 Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. 250 miljoen euro per jaar wordt geraamd als extra onderhoudskosten voor infrastructuur (wegen en rioleringen)

Nadere informatie

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 1. ALLES IS WATER Alles is water. We zijn letterlijk omringd door water. Water

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

Het WC². Riolering in de niet zo verre toekomst. Marije Stronks

Het WC². Riolering in de niet zo verre toekomst. Marije Stronks Het WC² Riolering in de niet zo verre toekomst Marije Stronks Ergens in Nederland in de niet zo verre toekomst in een Water Controle Centre (WC² ) verschijnt een venster voor één van de dienstdoende tacerators

Nadere informatie

Wijs met water! Verkiezingsprogramma

Wijs met water! Verkiezingsprogramma Wijs met water! Verkiezingsprogramma Waterschap Hollandse Delta Lijst 10 www.wijsmetwaterhollandsedelta.nl In uw handen ligt het verkiezingsprogramma van onze partij. Graag willen wij u kennis laten maken

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken

Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Grondwater beïnvloedt kwaliteit Limburgse beken Resultaten WAHYD Hoe zit het in elkaar: afkijken bij Noord-Brabant In het onderzoeksproject WAHYD (Waterkwaliteit op basis van Afkomst en HYDrologische systeemanalyse)

Nadere informatie

VERKIEZINGS PROGRAMMA

VERKIEZINGS PROGRAMMA VERKIEZINGS PROGRAMMA 2 WATERSCHAPSVERKIEZINGEN 2015-2018 1 VERKIEZINGSPROGRAMMA 2015-2018 Partijleden Samen werken aan water 1 Theo Hogendoorn Dronten 2 Bert Philipsen Rutten 3 M.C. Slootman-Claassen

Nadere informatie

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën

FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën FODI Federatie van Oppervlakte Delfstoffenwinnende Industrieën Koepel van het Nederlandse grondstofwinnende bedrijfsleven De leden van FODI zijn in principe brancheorganisaties. Zand (beton, wegfundering)

Nadere informatie

DSI regenwater infiltratie.

DSI regenwater infiltratie. DSI regenwater infiltratie. De adequate oplossing van een actueel probleem. Klimaatverandering. Het klimaat verandert. Met als gevolg een toename van de duur en frequentie van wateroverlast, verkeersonveiligheid

Nadere informatie

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water

Samen werken aan waterkwaliteit. Voor schoon, voldoende en veilig water Samen werken aan waterkwaliteit Voor schoon, voldoende en veilig water D D Maatregelenkaart KRW E E N Z D E Leeuwarden Groningen E E W A IJSSELMEER Z Alkmaar KETELMEER ZWARTE WATER MARKER MEER NOORDZEEKANAAL

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen

Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen De Trias Bavarica van directievoorzitter Jan-Renier Swinkels: Liever investeren in energiebesparing dan in zonnepanelen 10 oktober 2013 Geen Trias Energetica maar de Trias Bavarica. Oftewel: liever zoveel

Nadere informatie

De integrale waterfactuur van de drinkwatermaatschappijen... de effecten van het nieuwe waterbeleid worden zichtbaar

De integrale waterfactuur van de drinkwatermaatschappijen... de effecten van het nieuwe waterbeleid worden zichtbaar Bart Gille 1/5 De integrale waterfactuur van de drinkwatermaatschappijen... de effecten van het nieuwe waterbeleid worden zichtbaar 1. INLEIDING Door de reorganisatie van de watersector in December 2004

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07.

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. Overdaad Schaadt Onderzoek naar vervuild water Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. 1 inleiding Inleiding: Vroeger was alles beter. Dus niet. Neem bijvoorbeeld drinkwater. Tot ver in de vorige

Nadere informatie

Winnen van brak grondwater om brakke kwel te beperken?

Winnen van brak grondwater om brakke kwel te beperken? Winnen van brak grondwater om brakke kwel te beperken? symposium zoetwatervoorziening in zilte delta's KWR, Nieuwegein, 4 april 2013 Amsterdam, 9 april 2013 Dienst Waterbeheer en Riolering Waterschap Amstel,

Nadere informatie

Eindexamen m&o havo 2009 - II

Eindexamen m&o havo 2009 - II Opgave 5 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 4 tot en met 8. Beleggingsvereniging De Toekomst heeft als doel door middel van scholing, advies en het uitwisselen van ervaringen er toe bij te dragen

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Welke regels gelden voor WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Welke regels gelden voor WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Welke regels gelden voor WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan

Nadere informatie

EEN BODEM VOOR WATER

EEN BODEM VOOR WATER EEN BODEM VOOR WATER Hemel en grondwaterbeleid Breda 2011 RWZI De gemeente is verantwoordelijk voor de afvoer van afvalwater naar de rioolwaterzuivering (RWZI: een soort wasmachine voor water). RWZI De

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Achtergrondartikel grondwatermeetnetten

Achtergrondartikel grondwatermeetnetten Achtergrondartikel grondwatermeetnetten Wat is grondwater Grondwater is water dat zich in de ondergrond bevindt in de ruimte tussen vaste deeltjes, zoals zandkorrels. Indien deze poriën geheel met water

Nadere informatie

Decentrale productie drinkwater

Decentrale productie drinkwater Decentrale productie drinkwater Relevante wet- en regelgeving Wim Heiko Houtsma Projectleider Drinkwater voor later (IenM) Opbouw Decentraal? Prioriteiten drinkwatervoorziening: I. Drinkwater moet gegarandeerd

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Grondwater en de fundering van uw huis

Grondwater en de fundering van uw huis Grondwater en de fundering van uw huis Vlak onder de grond is de bodem verzadigd met water: dit is het grondwater. Als uw huis houten funderingspalen heeft of géén funderingspalen, dan kan een lage grondwaterstand

Nadere informatie

Genoeg water voor iedereen

Genoeg water voor iedereen Genoeg water voor iedereen eerlijk verdeeld - betaalbaar - schoon - duurzaam Of je nu rijk bent of arm, als je een dag niet drinkt heb je dorst. Niemand kan zonder water. Met genoeg en schoon water hebben

Nadere informatie

WAT WIJ WILLEN MET WATER

WAT WIJ WILLEN MET WATER WAT WIJ WILLEN MET WATER Programma 2015-2019 voor de waterschapsverkiezingen Waterschap Amstel Gooi en Vecht Wij willen droge voeten houden als het heeft gestortregend. Maar wij willen ook, dat in droge

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Learnshop INDUSTRIE & MILIEU 24/03/10. Duurzaam hergebruik van warmte-energie uit afvalwater! Ir. Marc Feyten

Learnshop INDUSTRIE & MILIEU 24/03/10. Duurzaam hergebruik van warmte-energie uit afvalwater! Ir. Marc Feyten Learnshop INDUSTRIE & MILIEU 24/03/10 Duurzaam hergebruik van warmte-energie uit afvalwater! Ir. Marc Feyten WWW.AAQUA.BE Onze referenties zijn onze visitekaartjes Meerderheid mensheid erkent klimaatopwarming

Nadere informatie

Grond water in Delfland

Grond water in Delfland Grond water in Delfland Een reis door de bodem Inhoud 1. Een reis door de bodem 3 2. Ons dagelijks grond water 4 3. De bodem nader bekeken 6 4.Duinen als unieke 8 drinkwatervoorziening 5. Polders: het

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

Kringlooplandbouw: Meer verdienen met aandacht voor het natuurlijk systeem. Linda van der Weijden

Kringlooplandbouw: Meer verdienen met aandacht voor het natuurlijk systeem. Linda van der Weijden Kringlooplandbouw: Meer verdienen met aandacht voor het natuurlijk systeem Linda van der Weijden Opzet Inhoud: Hoe ontwikkel je met het natuurlijk systeem? Proces: Hoe pakken we dat aan? 2 Wat is kringlooplandbouw?

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon

Naar een energieneutrale waterkringloop. Een stip op de horizon Naar een energieneutrale waterkringloop Een stip op de horizon Een stip op de horizon Energie in de kringloop waterschap Regge en Dinkel en waterschap Groot Salland werken aan initiatieven op het gebied

Nadere informatie

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Versie: 0.0 Datum: 21-4-2015 Auteur: Vrijgave: M.J.A. Rijpert T. Crum 1 IKN (Innovatie Kenniscentrum Nederland) Copier is de initiatiefnemer

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Drinkwaterland In Nederland 10 drinkwaterbedrijven Sinds 1950 sterke concentratie

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten Klimaatverandering vraagt om innovatie De crisis als voorbode van grote veranderingen in economie en maatschappij Brabantse Waterdag 28 februari 2014 s Hertogenbosch door Pier Vellinga Hoogleraar aan Wageningen

Nadere informatie

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 Inhoud 1. Introductie 2. Inventarisatie a. Bodemgeschiktheid b. Bouwontwikkelingen c. Omgevingsbelangen

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen

De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen 1 maximumscore 1 Tot de lange vakanties, want bij lange vakanties wordt

Nadere informatie

Debietmeting maken. Aan de hand van metingen aan de sloten en werken met natuurkundige formules een debietmeting leren maken.

Debietmeting maken. Aan de hand van metingen aan de sloten en werken met natuurkundige formules een debietmeting leren maken. Debietmeting maken Doel: Aan de hand van metingen aan de sloten en werken met natuurkundige formules een debietmeting leren maken. Benodigdheden: Groot meetlint / rolmeter Stok / lat om sloot op te meten

Nadere informatie

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden Ko Hage (TTE) Delft, 1 december 2010 TTE consultants verbinden van ondergrond en bovengrond - Opgericht in 1999 door drie ingenieurs (The Three Engineers)

Nadere informatie

Notitie. 1. Beleidskader Water

Notitie. 1. Beleidskader Water Notitie Ingenieursbureau Bezoekadres: Galvanistraat 15 Postadres: Postbus 6633 3002 AP Rotterdam Website: www.gw.rotterdam.nl Van: ir. A.H. Markus Kamer: 06.40 Europoint III Telefoon: (010) 4893361 Fax:

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

Ontwerpbesluit inzake de Wet verontreiniging oppervlaktewateren

Ontwerpbesluit inzake de Wet verontreiniging oppervlaktewateren Ontwerpbesluit inzake de Wet verontreiniging oppervlaktewateren Nummer : 2009.09833V Venlo, Bijlage(n) : Het Dagelijks Bestuur heeft op 12 augustus 2009 een aanvraag om vergunning op grond van de Wet verontreiniging

Nadere informatie

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau Vragenlijst overstromingen Deze vragen zijn niet bedoeld als een test. Je krijgt er geen cijfer voor. 0. Waar woon je?. In welke klas zit je?... 1. Hoe zou je het gebied waarin je woont omschrijven? (kies

Nadere informatie

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s

Afvalwaterplan DAL/W 2 In vogelvlucht. Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s In vogelvlucht Gemeente Delfzijl Gemeente Appingedam Gemeente Loppersum Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Hunze en Aa s watersysteem De afvalwaterketen Wij beschouwen de afvalwaterketen als één geheel,

Nadere informatie

Inleiding. Belangrijke themas zijn voor ons : Duurzaamheid, samenwerking en betaalbaarheid. Het CDA HHSK wil:

Inleiding. Belangrijke themas zijn voor ons : Duurzaamheid, samenwerking en betaalbaarheid. Het CDA HHSK wil: Waterschapsverkiezing 2015. Waar staat het CDA voor? (Concept HHSK 12 september 2014.Bijdragen zijn hierin verwerkt) Inleiding Samen leven met water, want zonder water geen samenleving. Water is essentieel

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie