Biosynthese. Biosynthese. Metabolic engineering. 8 Oktober 2014

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Biosynthese. Biosynthese. Metabolic engineering. 8 Oktober 2014"

Transcriptie

1 Biosynthese Metabolic engineering 8 Oktober 2014 CV 1982 Studie Moleculaire Wetenschappen, WU 1989 Promotie productie monoklonale antilichamen Bioprocestechnologie&RIVM Post-docs 2001 Universitair docent bioprocestechnologie Farmaceutische eiwitten 2008 Algentechnologie Biosynthese Maken van producten met behulp van enzymen. Losse enzymen: biokatalyse Beperkt aantal stappen Micro-organismen. Complexe metabole routes 1

2 Penicilline G Acylase Producten Bulkchemicaliën Halffabricaten: Melkzuur, Citroenzuur,... Veevoer: Lysine,... Biobrandstoffen: ethanol, butanol, propanol, biodiesel Semi-bulk Medicijnen: Antibiotica Levensmiddelen: PUFA s, kleur en smaakstoffen Enzymen (wasmiddelen) Producten Specialities Medicijnen Farmaceutische eiwitten Complexe moleculen Vaccins 2

3 Waarom biosynthese? Chemisch niet mogelijk Complexe moleculen (multistap synthese) Stereospecifiek Milieuvriendelijk Milde condities Minder chemisch afval Olie gebaseerde economie Biobased economy 3

4 Catabolisme en Anabolisme glucose O 2 NH 3 Amino zuren Pyruvaat Citraat... / NH Eiwit Vetten DNA/RNA Suikers CO 2 Ethanol melkzuur Aminozuren Monoclonaal antilichaam Collageen Glycolyse GLC G6P PYR PEP H 2 O F6P F16P 2PG 3PG DHAP GAP 13PG P NAD + Glycolyse FRU GLC G6P Aromatic amino acids Polysaccharides DNA/RNA PYR PEP H 2 O Alanine Lysine Valine F6P F16P P 2PG 3PG Serine Glycine Cysteine DHAP GAP 13PG Lipids NAD + 4

5 Glycolyse anaeroob GLC G6P F6P F16P 2PG 3PG 13PG H 2 O NAD + PEP PYR CO 2 ACA DHAP GAP P LAC ETH H 2 O +P +0.5O2 3 3 H2O Citroenzuur cyclus NAD + CO 2 PYR AcCoA CITR CoA OXA ICITR MAL FUM FADH2 AKG FAD CoA SUC GTP GDP+Pi SUCCoA CoA Citroenzuur cyclus Lipids AcCoA CITR ASP Pyr OXA ICITR Lysine MAL FUM FADH2 AKG GLU FAD CoA SUC SUCCoA GTP GDP+Pi CoA 5

6 Citroenzuur cyclus: Anaplerotische routes PEP CoA NAD + CO 2 C 2 PYR AcCoA CITR CO 2 OXA C 2 GLYOX C 6 ICITR CO 2 C 4 MAL AKG FUM SUC C 4 SUCCoA Pentose fosfaat route PEP N+ NH N+ NH G6P 6PGL 6PG Ri5P H2O H+ X5P GAP DNA/RNA R5P S7P F6P E4P Phenylalanine Tyrosine CHO Tryptophan Biosynthese in de praktijk Bestaand micro-organisme Selecteer micro-organisme Maak het geschikt voor grote schaal Plug Bug Micro-organisme geschikt voor grote schaal Eschericia coli Sacharomyces cereviseae Zet de route er in Zoek de benodigde enzymen Genetische modificatie 6

7 Elektronen balans A (GAP) B (1,3-PG) M1 (NAD) M2 () Moiety D (LAC) C (PYR) Thermodynamica S1+S2P1+P2 0 [ P1] [ P2] G G RT ln [ S1] [ S2] In evenwicht ΔG=0: G RT ln Keq G RT ln K G RT ln K eq eq [ products] [ Subtrates] Thermodynamica G RT ln K eq [ products] [ Subtrates] ( mass action ratio) K eq Stappen in evenwicht: G = 0 (/Keq = 1) Stappen uit evenwicht: G < 0 (/Keq < 1) Stappen met grote G: ver uit evenwicht Elke stap en hele route: G < 0 7

8 Thermodynamica Voorbeeld 1. Ethanol Lignocellulose Hernieuwbare grondstof Geen competitie met voedsel Samenstelling 15-25% Lignine----> Chemie 38-50% cellulose-----> Ethanol 23-32% Hemicellulose-----> Ethanol? Behandeling 8

9 Pentose fosfaat route Xylose Xylulose Ri5P G6P NH N+ Xylitol GAP X5P R5P S7P F6P E4P Ethanol Voorbeeld 2. Artemisinine Saccharomyces cerivisiae Blauw: direct overexpressie Paars: indirect overexpressie Rood: remming Groen: Nieuw Artemisia annua 100 mg/l Reacties vinden atggtacgtatctatac gttgacacttgcgccct ctctcgatagcgcaac aattaccccgcaaattt atcccgaaggaaaact gcgctgtaccgcaccg gtgttcgaacccgggg gcggc... Ec F6P = F16P H + Localization 9

10 Reacties vinden Atgtcagaacgtttccc aaatgacgtggatccg atcgaaactcgcgact ggctccaggcg... atggctatcgaaatcaa agtaccggacatcggg gctgatgaagttgaaat caccgagatc... Ec Ec PYR+CoA+NAD--> AcCoA+CO 2 + atgagtactgaaatcaa aactcaggtcgtggta cttggggcaggcccc gcaggttactcc... Ec Olie productie in algen Koolstof fixatie: Calvin cyclus

11 Vragen? 11

Celademhaling & gisting

Celademhaling & gisting Celademhaling & gisting Tekst voor de leerlingen V. Rasquin - 1 - DISSIMILATIE - TEKST VOOR DE LEERLINGEN celademhaling & GISTING Wij weten dat heel wat processen endergonisch zijn (ze vergen energie).

Nadere informatie

SAMENVATTING 141 Aminozuren zijn bouwstenen voor de synthese van eiwitten die nodig zijn voor de groei van een organisme. De synthese van aminozuren kost energie dat wordt gewonnen uit de voedingstoffen

Nadere informatie

Achtergronden bij het Metabolaspel

Achtergronden bij het Metabolaspel Achtergronden bij het Metabolaspel Colofon Naar idee: dr. M. Lopes Cardozo, Universiteit Utrecht prof. dr. M.C.E. van Dam Mieras, Universiteit Leiden Projectleiding: J. Berkhout, Open Universiteit Nederland

Nadere informatie

a. 38 b. 38 c. 0 d. 36/38

a. 38 b. 38 c. 0 d. 36/38 Microbiologiedeel: Hieronder staan vier vragen die de stijl en diepgang hebben van de vragen van het microbiologiedeel zoals ze op het tentamen gevraagd kunnen worden. 1.a. Hoeveel ATP kan de gram negatieve

Nadere informatie

Metabolisme koolhydraten RozenbergSport.nl 2012 pagina 1 / 5

Metabolisme koolhydraten RozenbergSport.nl 2012 pagina 1 / 5 RozenbergSport.nl 2012 pagina 1 / 5 Inhoud Aerobe glycolyse Glycogenolyse Cori cyclus Aerobe glycolyse aerobe glycolyse NADH, vormen voor respiratoire keten Voorwaarde NAD + moet beschikbaar zijn, NADH

Nadere informatie

Inspiratie- en referentieprojecten ontwerpopdracht biotechniek

Inspiratie- en referentieprojecten ontwerpopdracht biotechniek Inspiratie- en referentieprojecten ontwerpopdracht biotechniek Biotechniek Biotechniek: een overzicht Biotechniek: een overzicht Biotechniek: een overzicht Biotechniek: een overzicht Biotechniek Life sciences

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie

Naam : Examinator 100% = 10 = 63 punten

Naam : Examinator 100% = 10 = 63 punten Celbiologie 2 (MIB 10306) Biochemie deel Maandag 18 december 2006, 9.00-12.00 uur - Begin met het invullen van je naam en registratienummer. - Alle antwoorden moeten op het vragenformulier worden ingevuld.

Nadere informatie

Biochemische principes Hans V. Westerhoff

Biochemische principes Hans V. Westerhoff Hans V. Westerhoff Leerstof: Voet, Voet & Pratt: Fundamentals of Biochemistry (1999 editie) Hoofdstukken 13-17, 21 (zie syllabus voor details) Syllabus: de principes van het metabolisme (III.A-E) Syllabus:

Nadere informatie

1. In zoogdieren zal elk van devolgende reacties gebeuren in de Krebscyclus, behalve:

1. In zoogdieren zal elk van devolgende reacties gebeuren in de Krebscyclus, behalve: 1. In zoogdieren zal elk van devolgende reacties gebeuren in de Krebscyclus, behalve: a. vorming van α-ketoglutaarzuur b. vorming van NADH en FADH 2 c. metabolisme van acetaat tot koolstofdioxide en water

Nadere informatie

Studiehandleiding Biochemie I

Studiehandleiding Biochemie I Studiehandleiding Biochemie I 2006-2007 1 Proeftentamen Biochemie I 1. Vul de juiste term uit de lijst op de open plaatsen in onderstaande tekst in. Elke term mag maar éénmaal worden gebruikt maar niet

Nadere informatie

Bio- organische chemie, Biochemie & Celbiologie Deeltentamen 2 26 oktober 2009

Bio- organische chemie, Biochemie & Celbiologie Deeltentamen 2 26 oktober 2009 Vraag 1. Fototrofen en chemotrofen zijn sterk van elkaar afhankelijk omdat: 1. Fototrofen energie leveren aan de chemotrofen en de chemotrofen leveren suikers aan de fototrofen. 2. Fototrofen de chemotrofen

Nadere informatie

Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen

Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen Dicht bij huis meer rendement halen uit gras, maïs en andere eiwitbronnen Heusden, 11 en 12 september 2014 Prof. Dr. J.P.M. (Johan) Sanders Biobased Commodity Chemicals (BCH) De nieuwe uitdaging voor biomassa

Nadere informatie

Basisscheikunde voor het hbo ISBN e druk Uitgeverij Syntax media

Basisscheikunde voor het hbo ISBN e druk Uitgeverij Syntax media Hoofdstuk 11 Biomoleculen bladzijde 1 Opgave 1 Geef de reactie van de verbranding van glucose (C 6H 12O 6) tot CO 2 en water. C 6H 12O 6 + 6 O 2 6 CO 2 + 6 H 2O Opgave 2 Hoe luidt de reactie (bruto formules)

Nadere informatie

Van biofuels naar biobased

Van biofuels naar biobased Van biofuels naar biobased PPA-dag, 11 maart 2010, Delft Rolf Blaauw Wageningen Universiteit en Researchcentrum Food & Biobased Research Inhoud Introductie De chemische industrie nu Chemicaliën uit biomassa

Nadere informatie

Aminozuren Kleine stukjes eiwit kunnen de celwand van een bacterie sterker maken. Eiwitten zijn opgebouwd uit aminozuren.

Aminozuren Kleine stukjes eiwit kunnen de celwand van een bacterie sterker maken. Eiwitten zijn opgebouwd uit aminozuren. Activiteit 5 Peptidebindingen en Penicilline Aminozuren Kleine stukjes eiwit kunnen de celwand van een bacterie sterker maken. Eiwitten zijn opgebouwd uit aminozuren. In de natuur komen ongeveer 100 verschillende

Nadere informatie

Vermeld op ieder antwoordvel je naam en studentnummer

Vermeld op ieder antwoordvel je naam en studentnummer ertentamen MC 15-08-2013 9:00 uur 12:00 uur Vermeld op ieder antwoordvel je naam en studentnummer pgave 1 D-Apiose is een typische suiker, die alleen in planten voorkomt. et wordt gesynthetiseerd vanuit

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

40 jaar genome editing in industriële micro-organismen: what s new?

40 jaar genome editing in industriële micro-organismen: what s new? 40 jaar genome editing in industriële micro-organismen: what s new? Jack Pronk Afdeling Biotechnologie Amsterdam 7 september 2016 Industriële Biotechnologie microorganismen als celfabrieken Grondstof (

Nadere informatie

Fossiele brandstof kent problemen

Fossiele brandstof kent problemen Racen met wc-papier Fossiele brandstof kent problemen Broeikaseffect Global Temperature CO 2 concentration 1000 1500 2000 Year Fossiele brandstof kent problemen Het klimaat verandert De olie raakt op Oorzaak

Nadere informatie

Agenda. 2 de Gen BE. Voortgangsvergadering 3 TETRA projecten. 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel

Agenda. 2 de Gen BE. Voortgangsvergadering 3 TETRA projecten. 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel Voortgangsvergadering 3 TETRA projecten 80108 Valorisatie van (ligno-)cellulose reststromen - VaLiCel 80166 Bio-ethanol uit lignocellulose grondstoffen beschikbaar in Vlaanderen Agenda - Tweede generatie

Nadere informatie

Effectieve micro-organismen. Wat is het en wat kunnen wij er mee.

Effectieve micro-organismen. Wat is het en wat kunnen wij er mee. Effectieve micro-organismen. Wat is het en wat kunnen wij er mee. Wat is EM. Effectieve Micro-organismen. Fototrope bacteriën. ( Rhodopseudomonas ) Gisten. ( Saccharomices ) Melkzuurbacteriën. ( Lactobaccillus

Nadere informatie

BIOLOGIE Thema: Stofwisseling Havo

BIOLOGIE Thema: Stofwisseling Havo BIOLOGIE Thema: Stofwisseling Havo Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van foto

Nadere informatie

van de cel Bioinformatica het probleem Inleiding Medisch Technische Wetenschappen Bioinformatica Deel 1 Celbiologie Elementaire celbiologie

van de cel Bioinformatica het probleem Inleiding Medisch Technische Wetenschappen Bioinformatica Deel 1 Celbiologie Elementaire celbiologie Bioinformatica het probleem Inleiding Medisch Technische Wetenschappen Bioinformatica Deel 1 Michael Egmont-Petersen Watisdebetekenis [in brede zin] van het menselijk genome? Welke structuur hebben de

Nadere informatie

Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 van Biology, Campbell, 8 e druk Versie 2010-2011

Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 van Biology, Campbell, 8 e druk Versie 2010-2011 Celstofwisseling I Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 van Biology, Campbell, 8 e druk Versie 2010-2011 Inleiding 1-12 Deze module gaat over de omzetting van voedsel in energie

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling VWO

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling VWO BIOLOGIE Energie & Stofwisseling VWO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking

Nadere informatie

Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel)

Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel) Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel) 1. Morfologie (vorm, grootte, onderdelen) a. Teken schematisch de doorsnede van een bacterie en benoem 10 structuren. vacuole met reservestoffen,

Nadere informatie

Anabolisme: anabole processen: opbouwstofwisseling Energie wordt toegevoegd: assimilatie

Anabolisme: anabole processen: opbouwstofwisseling Energie wordt toegevoegd: assimilatie Fysiologie les 2 BIO-ENERGETICA Celstofwisseling = cel metabolisme Basis metabolisme: stofwisseling in rust Anabolisme: anabole processen: opbouwstofwisseling Energie wordt toegevoegd: assimilatie Katabolisme:

Nadere informatie

Vermeld op ieder antwoordvel je naam en studentnummer. Zie voor de structuren van de gebruikte co- factoren de bijgevoegde appendix

Vermeld op ieder antwoordvel je naam en studentnummer. Zie voor de structuren van de gebruikte co- factoren de bijgevoegde appendix Tentamen iomoleculaire Chemie Vrijdag 3 juli 2015, 14:00-17:00 Vermeld op ieder antwoordvel je naam en studentnummer Zie voor de structuren van de gebruikte co- factoren de bijgevoegde appendix pgave 1

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN

NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN Dit hoofdstuk is bedoeld voor iedereen die geen kaas heeft gegeten van moleculaire biologie. In dit hoofdstuk wil ik duidelijk maken wat het doel was van mijn

Nadere informatie

Multi-Omics Analyses of the Molecular Physiology and Biotechnology of Escherichia Coli and Synechocystis sp. PCC6803 O. Borirak

Multi-Omics Analyses of the Molecular Physiology and Biotechnology of Escherichia Coli and Synechocystis sp. PCC6803 O. Borirak Multi-Omics Analyses of the Molecular Physiology and Biotechnology of Escherichia Coli and Synechocystis sp. PCC6803 O. Borirak Samenvatting O. BORIRAK Het hoofddoel van het onderzoek beschreven in dit

Nadere informatie

BIOFUELS: ZIN EN ONZIN

BIOFUELS: ZIN EN ONZIN BIOFUELS: ZIN EN ONZIN KIVI NIRIA 2010 F. Goudriaan and J.E. Naber (BIOFUEL BV) 1 HTU 2005 ONZIN: ONZIN: STOPPEN MET BIOBRANDSTOFFEN Vragen van het lid De Mos (PVV) aan de minister van Volkshuisvesting,

Nadere informatie

Moderne biotechnologie

Moderne biotechnologie Moderne biotechnologie 6 vwo Van cel naar fabriek 1 COLOFON Het ontwikkelteam: Ingeborg de Kooter, Christelijk Lyceum te Delft Daan Robeerst, student LST, TU Delft Sander Haemers, Stanislas College te

Nadere informatie

Van onderzoek bij Wageningen Food & Biobased Research naar onderwijs

Van onderzoek bij Wageningen Food & Biobased Research naar onderwijs Van onderzoek bij Wageningen Food & Biobased Research naar onderwijs CBBE-docentendag 13 September 2016, Ben van den Broek Wageningen University & Research Universiteit Onderzoekinstelling 2 Wageningen

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

De pot Amino Prep bevat 150 tabletten en de adviesdosering is 4 tabletten per dag. De pot gaat daarom 37 dagen mee.

De pot Amino Prep bevat 150 tabletten en de adviesdosering is 4 tabletten per dag. De pot gaat daarom 37 dagen mee. Marathon Prepare Pro Een goed begin is het halve werk! Product information Hoe lang gaat dit pakket mee? De pot Amino Prep bevat 150 tabletten en de adviesdosering is 4 tabletten per dag. De pot gaat daarom

Nadere informatie

Vlaanderen en de Key Enabling Technology Industrial Biotechnology. Prof. Wim Soetaert

Vlaanderen en de Key Enabling Technology Industrial Biotechnology. Prof. Wim Soetaert Vlaanderen en de Key Enabling Technology Industrial Biotechnology Prof. Wim Soetaert Transitie van een fossiel-gebaseerde naar een bio-gebaseerde economie Fossiele grondstoffen petroleum, steenkool, aardgas

Nadere informatie

De Kracht van Eiwit. Hans Wassink. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout

De Kracht van Eiwit. Hans Wassink. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout De Kracht van Eiwit Hans Wassink EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 Februari 2009, Noordwijkerhout Programma Eigen Kracht 10.00 uur De Kracht van Eiwit Hans Wassink 11.15 uur Afslanken met IJzer

Nadere informatie

Amino acid transport in Penicillium chrysogenum in relation to precursor supply for beta-lactam production Trip, Hein

Amino acid transport in Penicillium chrysogenum in relation to precursor supply for beta-lactam production Trip, Hein Amino acid transport in Penicillium chrysogenum in relation to precursor supply for beta-lactam production Trip, Hein IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF)

Nadere informatie

Rooster van het vak Medische Biochemie en Pathofysiologie (BW301) Studiejaar

Rooster van het vak Medische Biochemie en Pathofysiologie (BW301) Studiejaar Cursusweek 1 (kalenderweek 36): Basale Biochemie Week 1 Datum: maandag 31 augustus 2009 10:00 10:45 HC00 Introductie allen Hochstenbach CZ-2 11:00 11:45 HC01 Enzymen en enzym remmers allen Hochstenbach

Nadere informatie

Meerkeuzevragen. Fotosynthese, celademhaling en gisting. V. Rasquin

Meerkeuzevragen. Fotosynthese, celademhaling en gisting. V. Rasquin Meerkeuzevragen Fotosynthese, celademhaling en gisting V. Rasquin MEERKEUZEVRAGEN FOTOSYNTHESE 1. Een brandende kaars dooft vlug onder een glazen stolp. Plaatst men naast de kaars ook een plant onder de

Nadere informatie

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 docent: drs. Ruben E. A. Musson Het gebruik van uitsluitend BINAS is toegestaan. 1. Welk van de volgende processen

Nadere informatie

PKU 2-activa tomaat. Indicatie: Fenylketonurie Hyperfenylalaninemie. Bereiding: Eén sachet PKU 2-activa wordt in 125 ml warm water opgelost.

PKU 2-activa tomaat. Indicatie: Fenylketonurie Hyperfenylalaninemie. Bereiding: Eén sachet PKU 2-activa wordt in 125 ml warm water opgelost. PKU 2-activa tomaat Omschrijving: PKU 2-activa bevat een aminozuurmengsel verrijkt met vetten, koolhydraten, vitamines, mineralen en spoorelementen. PKU 2-activa is geschikt voor de dieetbehandeling van

Nadere informatie

PKU 3-activa tomaat. Bereiding: Eén sachet PKU 3-activa wordt in 125 ml warm water opgelost.

PKU 3-activa tomaat. Bereiding: Eén sachet PKU 3-activa wordt in 125 ml warm water opgelost. PKU 3-activa tomaat Omschrijving: PKU 3-activa bevat een aminozuurmengsel verrijkt met vetten, koolhydraten, vitamines, mineralen en spoorelementen. PKU 3-activa is geschikt voor de dieetbehandeling van

Nadere informatie

PKU 2-shake. Indicatie: Phenylketonurie Hyperphenylalaninemie. Bereiding: Eén sachet PKU 2-shake wordt in 100 ml water opgelost.

PKU 2-shake. Indicatie: Phenylketonurie Hyperphenylalaninemie. Bereiding: Eén sachet PKU 2-shake wordt in 100 ml water opgelost. PKU 2-shake Omschrijving: PKU 2-shake bevat een fenylalaninevrij aminozuurmengsel, vetten, koolhydraten, vitamines, mineralen en spoorelementen en is aangepast aan de voedingsbehoefte van kinderen van

Nadere informatie

_j i-ot'hr j>flf,,!"< L lj 1 1

_j i-ot'hr j>flf,,!< L lj 1 1 \...\ ""' \r! _j iot'hr j>flf,,!"< L lj 1 1 "1 1. Als bij een röntgenbuis de buisspanning wordt opgevoerd gebeurt het volgende met de pieken in (\ het spectrum die horen bij de karakteristieke straling:

Nadere informatie

Brew a better Breezer

Brew a better Breezer Brew a better Breezer Workshop Woudschoten Conferentie Sonja Isken / Marieke Beijer Levensmiddelenmicrobiologie Biotechnologie Wageningen Universiteit Workshop - Brew a better breezer Breezer Levensmiddelenfermentaties

Nadere informatie

Biologie Hoofdstuk 16 (p1-3)

Biologie Hoofdstuk 16 (p1-3) Biologie Hoofdstuk 16 (p1-3) Bij elke beweging heb je botten, spieren en gewrichten nodig. Door spieren samen te trekken, bewegen de botten rond hun draaipunten in de gewrichten. Door training kunnen spieren

Nadere informatie

Groene Chemie Nieuw subdomein in havo en vwo examenprogramma

Groene Chemie Nieuw subdomein in havo en vwo examenprogramma Groene Chemie Nieuw subdomein in havo en vwo examenprogramma Woudschoten, 4 november 2011 Aonne Kerkstra Sander Haemers 1 Twaalf principes voor Groene chemie 1. Preventie Vorming van afval moet zoveel

Nadere informatie

Toekomstverkenning mogelijkheden recycling reststromen uit voedselverwerkende industrie

Toekomstverkenning mogelijkheden recycling reststromen uit voedselverwerkende industrie Toekomstverkenning mogelijkheden recycling reststromen uit voedselverwerkende industrie donderdag 24 september, 2015 Agrivizier Jan-Henk Welink, ww.duurzaamgrondstoffenbeheer.nl, 015 278 9205, j.h.welink@tudelft.nl

Nadere informatie

Sportcafé. (Sport)voeding in functie van prestatie en herstel

Sportcafé. (Sport)voeding in functie van prestatie en herstel Sportcafé (Sport)voeding in functie van prestatie en herstel Opzet Voeding Vocht Koolhydraten Eiwitten Eten en drinken rondom inspanning Vragen Belang sportvoeding Gezondheid / energie Optimale prestatie

Nadere informatie

Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 2, 3, 4 en 5 van Unit 1 van Biology, Campbell,10 e druk Versie

Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 2, 3, 4 en 5 van Unit 1 van Biology, Campbell,10 e druk Versie Chemie van het leven Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 2, 3, 4 en 5 van Unit 1 van Biology, Campbell,10 e druk Versie 2014-2015 Chemische achtergrond van leven 1. Atoomnummer

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2004

Bijlage VMBO-GL en TL 2004 Bijlage VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL BIOLOGIE VBO-MAVO-D Deze bijlage bevat informatie. 400009-1-586-543b BIOTECHNOLOGIE INFORMATIE 1 OUDE TECHNIEKEN Al eeuwen gebruiken mensen organismen

Nadere informatie

GRONDSTOFFEN VAN DE TOEKOMST MICHIEL ADRIAANSE

GRONDSTOFFEN VAN DE TOEKOMST MICHIEL ADRIAANSE GRONDSTOFFEN VAN DE TOEKOMST MICHIEL ADRIAANSE KCPK DOORWERTH 1 FEBRUARI 2017 SIA 2020: VISIE PAPIER- EN KARTONINDUSTRIE "Papiersector is aanjager van een biomassa gebaseerde circulaire economie. We halen

Nadere informatie

a. fosfatidylethanolamine b. fosfatidylcholine c. plasmologeen d. ceramide e. Een mengsel van A en B

a. fosfatidylethanolamine b. fosfatidylcholine c. plasmologeen d. ceramide e. Een mengsel van A en B 1. Een onbekend lipide wordt behandeld met een mengsel van fosfolipasen A1, A2, C en D. Vermits er geen glycerol wordt gevormd na deze behandeling, is het lipide meest waarschijnlijk a. fosfatidylethanolamine

Nadere informatie

Biochemie 2 samenvatting

Biochemie 2 samenvatting Biochemie 2 samenvatting Hoofdstuk 15: Vrije energie ΔG Gibbs free energy ΔG Gibbs free energy onder standaard condities 1M ΔG ΔG met H + concentratie van 1x10 7 M (ph = 7) ( [ ] [ ] [ ] [ ] ) R = 8.31

Nadere informatie

Inspanningsfysiologie. Energiesystemen. Fosfaatpool. Hoofdstuk 5. 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem

Inspanningsfysiologie. Energiesystemen. Fosfaatpool. Hoofdstuk 5. 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem Inspanningsfysiologie Hoofdstuk 5 Energiesystemen 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem Fosfaatpool Anaërobe alactische systeem Energierijke fosfaatverbindingen in de cel Voorraad ATP en

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Samenvatting in het Nederlands

Hoofdstuk 8 Samenvatting in het Nederlands Hoofdstuk 8 Samenvatting in het Nederlands 135 Inleiding Het stoppen van een bloeding bestaat uit twee processen: bloedstelping en bloedstolling. Tijdens de bloedstelping worden bloedplaatjes aan de beschadigde

Nadere informatie

Het kunnen onderscheiden van verschillende isomeren is nodig voor het begrijpen van de unieke eigenschappen die isomeren bezitten.

Het kunnen onderscheiden van verschillende isomeren is nodig voor het begrijpen van de unieke eigenschappen die isomeren bezitten. Eindtoets Bio-organische Chemie (8RB19) Mandag, 7 april, 2014, 9:00 12:00 (3 uur) Bij het begin van elke opgave staat het aantal punten dat te verdienen is en de geadviseerde tijdsbesteding. Er zijn in

Nadere informatie

MEER ENERGIE MET ENER GYAN.

MEER ENERGIE MET ENER GYAN. MEER ENERGIE MET ENER GYAN t@il*".nu Ín 2run ENER Herkent u dit? o o z, Veel gehoord uit uw directe omgeving enlof zelf ervaren: Haast..., geen tijd..., stress..., werkdruk..., geen conditie..., te weinig

Nadere informatie

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp.

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Inleiding In de hout en papierindustrie ontstaat veel afval in de vorm van cellulose. Als men dit zou kunnen verwerken tot veevoer, wordt waardeloos

Nadere informatie

Introductie tot Biokatalyse en Industriële Biotechnologie. Prof. Wim Soetaert

Introductie tot Biokatalyse en Industriële Biotechnologie. Prof. Wim Soetaert Introductie tot Biokatalyse en Industriële Biotechnologie Prof. Wim Soetaert Kleuren van de Biotechnologie Rode Biotechnologie Biotechnologie in de gezondheidszorg Groene Biotechnologie Planten Biotechnologie

Nadere informatie

Biochemie van Leven college 6 uit de serie Het Levend Heelal

Biochemie van Leven college 6 uit de serie Het Levend Heelal Biochemie van Leven college 6 uit de serie Het Levend Heelal Nora Goosen Moleculaire Genetica Leids Instituut voor Chemie Universiteit Leiden 1. Introductie Elke vorm van leven op aarde is opgebouwd uit

Nadere informatie

www.vetserieus.nl Beste Student,

www.vetserieus.nl Beste Student, www.vetserieus.nl Beste Student, De documenten op VETserieus.nl zijn alleen bedoeld als ondersteuning bij het studeren. De samenvattingen worden nagekeken door studenten tijdens het volgen van de lessen

Nadere informatie

ANTWOORDEN ENERGIE EN FOTOSYNTHESE

ANTWOORDEN ENERGIE EN FOTOSYNTHESE OPDRACHTEN SERIE A Teken een schets ANTWOORDEN ENERGIE EN FOTOSYNTHESE 1a. Een vet bestaat uit een molecuul glycerol waaraan door middel van esterverbindingen vetzuren zijn gekoppeld. De vetzuren kunnen

Nadere informatie

De kleiner afgedrukte errata zijn niet (zo) storend.

De kleiner afgedrukte errata zijn niet (zo) storend. Module 4 Formules Blz. 5-11 boven opdracht 5.12: molmassa zuurstof = 16 gram I molecuulmassa zuurstof = 16 u moet zijn molmassa zuurstof = 32 gram I molecuulmassa zuurstof = 32 u Blz. 2-7 (vraag) c. moet

Nadere informatie

KERNCONCEPTEN. Het micro-macroconcept

KERNCONCEPTEN. Het micro-macroconcept KERNCONCEPTEN Het molecuulconcept Atomen als bouwstenen van moleculen Verschillende typen bindingen Structuur en flexibiliteit van moleculen Maken en breken van bindingen Ontwerpen van moleculen Het micro-macroconcept

Nadere informatie

Gisten en ethanolproductie met C-6-suikers

Gisten en ethanolproductie met C-6-suikers Gisten en ethanolproductie met C-6-suikers 2 PB-CB Stephanie Jordaens Sara Van Hoven Sam Van Bouwel Nathalie De Smet Salima El Boujeddaini Doel: bepalen welke oorsprong van gist de verschillende suikers

Nadere informatie

Natriumbenzoaat. Medische aspecten

Natriumbenzoaat. Medische aspecten M E T A B O L E C R I S I S - I N T E R V E N T I E S Natriumbenzoaat Benzoaat wordt in het lichaam eerst gemetaboliseerd tot benzoyl-coenzyme A, en daarna in de lever en in de nieren door het enzyme glycine-n-acylase

Nadere informatie

Subsidies Biobased Economy

Subsidies Biobased Economy Subsidies Biobased Economy Amsterdam, 23 juni 2014 Astrid Hamer Subsidies Weinig gebruikt door bedrijven (spec. BBE) Wijs ze erop. WBSO regio Overzicht regelingen BBE door RVO.nl RDA SDE+ NL EU MIT: MKB

Nadere informatie

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106.

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106. Examentrainer Vragen Fotosynthese Vanuit tussenproducten van de fotosynthese worden niet alleen koolhydraten gevormd, maar ook vetten, vetzuren, aminozuren en andere organische zuren. Dag- en seizoensgebonden

Nadere informatie

Hoogte van Volle pallet 92 cm. 332 kg. Bruto gewicht van Volle pallet

Hoogte van Volle pallet 92 cm. 332 kg. Bruto gewicht van Volle pallet Produkt Specificatie Artikel Code 25562 Tomaten Ketchup Ingredienten declaratie tomaten (uit concentraat)*, water, tarwestroop (glutenvrij)*, glucose stroop*, azijn*, rijstmeel*, zeezout, pectine, uien

Nadere informatie

De logica van bacteriele groei

De logica van bacteriele groei The dream of every cell is to become two cells (Francois Jacob, 1971) De logica van bacteriele groei Bij ideale condities: dubbeling binnen 20 min een top-downbenadering Na 24 uur: 1021 cellen Hoe krijgt

Nadere informatie

Verestering volgens Fischer gezien door Ben Erné, fysisch chemicus

Verestering volgens Fischer gezien door Ben Erné, fysisch chemicus Van t Hoff Laboratorium voor Fysische en Colloïdchemie Debye Instituut Universiteit Utrecht Verestering volgens Fischer gezien door Ben Erné, fysisch chemicus H + lcohol + uur Ester + Water b.erne@chem.uu.nl

Nadere informatie

Kunststoffen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/60782

Kunststoffen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/60782 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Emiel D 26 October 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/60782 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Tentamen Biochemie,, onderdeel Abrahams, 2e jaar MST, Antwoorden

Tentamen Biochemie,, onderdeel Abrahams, 2e jaar MST, Antwoorden Tentamen Biochemie,, onderdeel Abrahams, 2e jaar MST, 26-09-2014 Antwoorden 1. Hieronder is de structuur weergegeven van octadecyl rhodamine B chloride. Let op de alifatische (CH 2 ) 17 keten die is veresterd

Nadere informatie

Eindexamen vwo scheikunde pilot II

Eindexamen vwo scheikunde pilot II Selectieve opname koolstofdioxide 1 maximumscore 2 Een juist antwoord kan als volgt zijn weergegeven: rechts van de pijl H + 1 juiste coëfficiënten 1 Indien in een overigens juiste vergelijking H 2 is

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Stofwisseling

Mitochondriële ziekten Stofwisseling Mitochondriële ziekten Stofwisseling Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de stofwisseling. De stofwisseling is niet eenvoudig daarom

Nadere informatie

Bioinformatica tentamen D1 voor 2MNW op woensdag 30 maart 2005 van 9.30-12.30 uur in zaal Q105

Bioinformatica tentamen D1 voor 2MNW op woensdag 30 maart 2005 van 9.30-12.30 uur in zaal Q105 Bioinformatica tentamen D1 voor 2MNW op woensdag 30 maart 2005 van 9.30-12.30 uur in zaal Q105 Naam: Studentnummer: NB: er zijn extra vellen achteraan bijgevoegd die je kunt gebruiken om antwoorden verder

Nadere informatie

Toekomstige Biobased Materialen. Dr Harriëtte Bos Wageningen UR, Biobased Products

Toekomstige Biobased Materialen. Dr Harriëtte Bos Wageningen UR, Biobased Products Toekomstige Biobased Materialen Dr Harriëtte Bos Wageningen UR, Biobased Products Geld verdienen met biomaterialen 23 november 2011 Groene grondstoffen in non-food toepassingen Zo oud als de mensheid!

Nadere informatie

Eindexamen vwo scheikunde pilot I

Eindexamen vwo scheikunde pilot I Duurzame productie van waterstof uit afvalwater 1 maximumscore 4 C 6 H 12 O 6 + 4 H 2 O 4 H 2 + 2 CH 3 COO + 2 HCO 3 + 4 H + molverhouding CH 3 COO : HCO 3 = 1 : 1 en C balans juist 1 coëfficiënt voor

Nadere informatie

Pure Whey Eiwit - Kennismakingsset

Pure Whey Eiwit - Kennismakingsset Zo ondersteunt Pure Whey Eiwit uw gezondheid Eiwitten zijn belangrijke bouwstoffen voor het lichaam. Ze zijn nodig voor groei, herstel en instandhouding van lichaamscellen en weefsels. Niet voor niets

Nadere informatie

Bio-energie ketens: ethanol

Bio-energie ketens: ethanol Bio-energie ketens: ethanol Rob Bakker Business Unit Biobased Products Agrotechnology & Food Innovations Wageningen UR robert.bakker@wur.nl Overzicht Wat is ethanol? Eigenschappen Welke ketens? Huidige

Nadere informatie

Glastuinbouw Business met Biomassa

Glastuinbouw Business met Biomassa Glastuinbouw Business met Biomassa Caroline Labrie, Jan Willem Donkers, Wageningen UR Glastuinbouw Douwe Frits Broens, LEI 27 september 2011 Inhoud Waardepiramide en de glastuinbouw Voorbeelden Aanpak

Nadere informatie

Examen Voorbereiding Stofwisseling

Examen Voorbereiding Stofwisseling Examen Voorbereiding Stofwisseling Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 1 Stofwisseling Begrippenlijst: Begrip Organische stoffen Anorganische stoffen Enzymen Assimilatie Chemische energie Koolstofassimilatie

Nadere informatie

www. Biologie 2001 Vraag 1 Dit zijn een aantal gegevens over een nucleïnezuur. 1. Het is een enkelvoudige keten. 2. Het bevat als basen: G - A - C - T. 3. Het varieert naargelang de soort cel binnen één

Nadere informatie

Indicaties Voor de dieetbehandeling van gediagnostiseerde methylmalonacidemie of propionacidemie geschikt bij kinderen van 1 tot 8 jaar.

Indicaties Voor de dieetbehandeling van gediagnostiseerde methylmalonacidemie of propionacidemie geschikt bij kinderen van 1 tot 8 jaar. XMTVI MAXAMAID Omschrijvin Een neutrale drinkmix vrij van methionine, threonine, valine en beperkt in isoleucine in poedervorm op basis van vrije aminozuren. Het bevat een ebalanceerde hoeveelheid essentiële

Nadere informatie

Voedingsvezel % (m/m) 1.1. Koolhydraten (berekend) 2 % (m/m) 5.4

Voedingsvezel % (m/m) 1.1. Koolhydraten (berekend) 2 % (m/m) 5.4 Analysecertificaat Analytical Service Manager Klantcode Uw projectnaam Uw projectnummer Uw ordernummer Quotationcode Aantal monsters Ronald Van Der Schaaf HE0012223 Whey Protein Bodymass LTI&2015004614

Nadere informatie

2. Energiesystemen. 2.1 Inleiding

2. Energiesystemen. 2.1 Inleiding 2. Energiesystemen 2.1 Inleiding Spieren hebben energie nodig om te kunnen samentrekken. Deze energie halen de spiervezels, net als alle andere cellen, uit glucose en vetzuren. Spiervezels zijn vrij bijzondere

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Tandenstokerase - biochemie experiment -

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Tandenstokerase - biochemie experiment - Afsluitende les Leerlingenhandleiding Tandenstokerase - biochemie experiment - Introductie Een enzym is een eiwit dat chemische reacties versnelt of mogelijk maakt. Enzymen zijn onmisbaar voor een goede

Nadere informatie

Praktijkgericht onderzoek Hogeschool Rotterdam. Bijeenkomst Platform BioDelta Zuid Holland

Praktijkgericht onderzoek Hogeschool Rotterdam. Bijeenkomst Platform BioDelta Zuid Holland Praktijkgericht onderzoek Hogeschool Rotterdam Bijeenkomst Platform BioDelta Zuid Holland 24 juni 2014 Hogeschool Rotterdam 32.000 studenten 12 instituten 9 locaties 89 opleidingen 5 kenniscentra Vijf

Nadere informatie

www. Sanatan Dharm. Net

www. Sanatan Dharm. Net www. Sanatan Dharm.net Inleiding 2 Vegetarische 3 Niet-vegetarische 4 Twijfelgevallen 5 Additieven afkomstig van eieren 6 Inleiding Deze brochure geeft u een overzicht van additieven die door de Europese

Nadere informatie

Synthetic Biology of Cyanobacterial Cell Factories S.A. Angermayr

Synthetic Biology of Cyanobacterial Cell Factories S.A. Angermayr Synthetic Biology of Cyanobacterial Cell Factories S.A. Angermayr Synthetic biology of cyanobacterial cell factories S. Andreas Angermayr Copyright 2014 S. Andreas Angermayr Samenvatting Cyanobacteriën,

Nadere informatie

Eindexamen vwo scheikunde pilot II

Eindexamen vwo scheikunde pilot II Bio-ethanol uit stro 20 maximumscore 3 Een juist antwoord kan als volgt zijn weergegeven: twee xylose-eenheden via de juiste OH groepen aan elkaar gekoppeld 1 de uiteinden van het fragment juist weergegeven

Nadere informatie

Samenvatting van Product Kenmerken

Samenvatting van Product Kenmerken RVG 10289 @ SPC zonder electrolyten EF 10289 vs 5.doc 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL zonder electrolyten 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING 1000 ml bevat l-alanine 16,0 g l-arginine 11,3 g l-asparagine

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker Wondzorg Symposium 14 oktober 2014 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of

Nadere informatie