Kennisdocument triple-negatieve borstkanker

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kennisdocument triple-negatieve borstkanker"

Transcriptie

1 JUNI 2014 Kennisdocument triple-negatieve borstkanker

2 Inhoudsopgave Kenmerken 3 Diagnostiek 5 Erfelijke belasting 6 TNM-classificatie 7 Behandeling 7 Psychologische zorg 9 Na de behandelingen 9 Vooruitzichten 10 Wetenschappelijk onderzoek 10 Studies naar nieuwe behandelingen 11 Meer informatie 14

3 Vroeger dacht men dat borstkanker één soort kanker was. Inmiddels weten we dat borstkanker in verschillende variaties voorkomt. Een minder bekende vorm is triple-negatieve borstkanker. In dit overzicht staat informatie over de kenmerken, welke behandelingen er zijn en welk wetenschappelijk onderzoek wordt gedaan om de behandeling te verbeteren. Om een indeling in varianten van borstkanker te maken, wordt gekeken naar de aanwezigheid van drie receptoren in of op de tumorcel: oestrogeenreceptoren (ER), progesteronreceptoren (PR) en HER2 (humaan epidermale groeifactorreceptor 2). Deze receptoren zijn betrokken bij de groei van borstkanker en zijn een belangrijk aangrijpingspunt voor bepaalde behandelingen. Bij triple-negatieve borstkanker ontbreken deze drie receptoren, vandaar de term triple-negatief. Deze tumoren worden op dit moment dus eigenlijk geclassificeerd op grond van eigenschappen die ze niet hebben. Mogelijk worden in de toekomst specifieke aangrijpingspunten gevonden bij triple-negatieve borstkanker waardoor een nieuwe variant borstkanker kan worden vastgesteld (zie figuur 1). Figuur 1. In de loop der jaren zijn binnen borstkanker steeds meer varianten ontdekt. Ook de komende jaren blijven wetenschappers zoeken naar meer eigenschappen om borstkanker mee te classificeren ER- ER+ HER2 mt BRCA ER- ER+ HER ER- ER+ Kenmerken Triple-negatieve borstkanker komt voor bij 15 tot 20% van alle borstkankerpatiënten. De gemiddelde leeftijd van deze patiënten is lager dan bij andere vormen van borstkanker; deze ligt namelijk in de leeftijd van vóór de menopauze. Mensen van Afro- en Latijns-Amerikaanse afkomst hebben minder kans op borstkanker, maar als ze borstkanker krijgen, is de kans groter dat ze triple-negatieve borstkanker krijgen. De oorzaak hiervan is nog niet precies duidelijk. Ongeveer 10 tot 20% van de patiënten met triple-negatieve borstkanker heeft een erfelijke aanleg, veelal een mutatie in één van de twee BRCA-genen. Bij mensen met een BRCA1-mutatie is vaker sprake van een triple-negatieve tumor dan bij mensen met een BRCA2-mutatie. 3

4 Kenmerken De oestrogeenreceptor, progesteronreceptor en HER2 ontbreken. De cellen van de tumor groeien vaak sneller dan bij hormoongevoelige borstkanker. De cellen lijken vaak weinig op gezonde borstcellen (graad 3 op een schaal van 1 tot 3). Triple-negatieve borstkanker komt relatief vaak voor bij jonge vrouwen en bij vrouwen van Afro- en Latijns-Amerikaanse afkomst. Triple-negatieve borstkanker heeft vaak een erfelijke aanleg en komt relatief vaker voor bij vrouwen met een BRCA1-mutatie dan bij vrouwen met een BRCA2-mutatie. Als de borstkanker uitzaait, dan is de tijdspanne waarin dat gebeurt korter dan bij andere vormen van borstkanker. Triple-negatieve borstkanker verloopt het meest agressief in de eerste drie jaar na behandeling, maar als er na zeven jaar nog geen uitzaaiingen zijn, is de patiënt vrijwel zeker genezen. De cijfers Meer dan * mensen per jaar krijgen borstkanker. 15 tot 20% daarvan krijgt triple-negatieve borstkanker, dat zijn tot mensen per jaar. Ongeveer 80% van de triple-negatieve tumoren heeft een ongunstige gradering (graad 3 op een schaal van 1 tot 3). 10 tot 20% van die groep is erfelijk belast; zij hebben een mutatie in een BRCA-gen. Triple-negatieve borstkanker komt vaker voor bij een BRCA1- mutatie dan bij een BRCA2-mutatie. Bij ongeveer 50% van de triple-negatieve tumoren werkt een bepaald DNAreparatiemechanisme niet (homologe recombinatiedeficiëntie; HRD). *Bron: 4

5 Diagnostiek Er zijn verschillende aanleidingen om onderzoek te doen naar mogelijke borstkanker: verandering of groei van de borst, een knobbeltje in de borst, huid- of tepelintrekking, tepelvloed of een gevonden afwijking bij de borstkankerscreening. Standaarddiagnostiek De standaarddiagnostiek bestaat uit de anamnese en lichamelijk onderzoek, radiologisch onderzoek en weefselonderzoek om het stadium van de borstkanker vast te stellen. Tijdens de anamnese probeert de arts zo veel mogelijk te weten te komen over de voorgeschiedenis en relevante informatie over de ziekte. Hierbij is ook aandacht voor het voorkomen in de familie in verband met eventuele erfelijkheid. Bij het lichamelijk onderzoek wordt gekeken naar vitale lichamelijke functies en specifiek naar zichtbare of voelbare afwijkingen in de borst(en). Het radiologisch onderzoek bestaat uit een mammografie en soms aanvullend een echografie. Een mammografie is een röntgenfoto van de borst. Op de foto zijn vetweefsel, klierweefsel en bindweefsel zichtbaar. Een mammografie maakt afwijkingen in de borst zichtbaar. Bij een echografie worden hoogfrequente geluidsgolven via een kleine scanner - die over de huid wordt bewogen - het lichaam ingezonden. De signalen worden opgevangen en omgezet in beeld op het scherm van de echograaf, waardoor de structuur van de borst goed zichtbaar wordt. Weefselonderzoek gebeurt aan de hand van een punctie of biopsie. Als de afwijking voelbaar is of zichtbaar bij echografie, kan een punctie worden verricht. Hierbij worden met een fijne naald cellen uit het afwijkende gebied in de borst opgezogen. De opgezogen cellen worden onder een microscoop onderzocht en beoordeeld of ze goedaardig of kwaadaardig zijn. Bij een biopsie kan ook naar de samenhang van het weefsel in de omgeving worden gekeken. Met een dikkere, holle naald worden ongeveer zes reepjes weefsel weggenomen die onder de microscoop worden onderzocht. De borsttumor Een tumor is de medische term voor een groep cellen. Bij kwaadaardige cellen spreekt men van kanker. Het belangrijkste gegeven over iedere kwaadaardige borsttumor is in hoeverre deze zich heeft uitgebreid binnen de borst. De grootte van de tumor wordt gemeten in millimeters of centimeters. Ook wordt gekeken naar afwijkingen in de tumorcellen. Bij graad 1 lijken de tumorcellen sterk op gezonde cellen en groeien over het algemeen langzaam. Tumorcellen met graad 2 lijken niet op gezonde cellen, groeien meestal sneller en hebben de neiging aan elkaar te plakken. Bij graad 3 gaat het om tumorcellen met ongebruikelijke vormen die aan elkaar plakken. Ze groeien gewoonlijk sneller dan normale cellen. Bij ongeveer 80% van de triple-negatieve tumoren is sprake van graad 3. 5

6 De lymfeklieren De aanwezigheid van tumorcellen in de lymfeklieren van de oksel is de belangrijkste voorspellende factor met betrekking tot de kans op uitzaaiingen elders in het lichaam. Lymfeklieruitzaaiingen kunnen worden vastgesteld met behulp van de schildwachtklierprocedure of bij complete okselklierverwijdering. Bij de schildwachtklierprocedure wordt operatief onderzocht of er tumorcellen in de schildwachtklier zitten. Dit is de lymfeklier die als eerste het lymfevocht uit de borst opvangt. Deze klier zal ook als eerste eventuele uitzaaiingen bevatten. Mede op basis van de uitkomst van dit onderzoek kan worden gekozen voor aanvullende behandeling met chemotherapie of bestraling. Er is ook een verhoogd risico op uitzaaiingen indien er tumorcellen zijn aangetoond in de lymfebanen of bloedvaten. Dit wordt een lymfatische of vasculaire invasie genoemd. Receptoren In of op borstkankercellen kunnen receptoren aanwezig zijn, net als bij gezonde borstcellen. Deze receptoren (eiwitten) ontvangen boodschappen van de hormonen oestrogeen en progesteron over hoe ze moeten groeien en hoe ze moeten functioneren. Sommige borstkankercellen ontvangen daarnaast van HER2 instructies om te groeien. Met te veel HER2 groeien en delen borstkankercellen te snel. De meeste vormen van borstkanker worden behandeld met geneesmiddelen die aangrijpen op de genoemde receptoren. Bij triple-negatieve borstkanker heeft de tumor echter geen receptoren voor oestrogeen, progesteron en HER2, waardoor deze gerichte behandelingen niet zinvol zijn. Pathologieverslag Bovenstaande onderzoeksresultaten worden beschreven in het pathologieverslag. Een patiënt mag altijd inzage vragen in het eigen pathologieverslag; en kan dit verslag op verzoek ook mee naar huis krijgen. Kijk voor meer informatie over het pathologieverslag op het_pathologisch_rapport Aanvullend onderzoek Een MRI wordt gedaan bij onvoldoende duidelijkheid naar aanleiding van de standaarddiagnostiek, bij een onbekende tumor bij okseluitzaaiing, bij screening van genmutatiedraagsters, bij twijfel over de grootte van het afwijkende gebied of indien chemotherapie wordt gegeven voorafgaand aan de operatie. Erfelijke belasting In het DNA kunnen foutjes ontstaan: een genmutatie. Een genmutatie kan van ouder op kind worden overgedragen, zowel door mannen als door vrouwen. Elk kind heeft 50% kans om deze aanleg te erven van een ouder die drager is van een genmutatie. Ongeveer 10 tot 20% van de patiënten met triple-negatieve borstkanker is erfelijk belast; zij hebben een mutatie in het BRCA-gen. Bij deze erfelijke afwijking mist de kankercel het gereedschap om na schade door chemotherapie het DNA te repareren. Met behulp van een speciale test op het tumormateriaal dat in het verleden bij de operatie is weggehaald, kan worden bekeken of de tumor afwijkingen heeft in dit BRCA of juist niet. Als er vermoeden is van erfelijke borstkanker, kunnen leden van een familie waar dat voorkomt zich aanmelden voor genetisch onderzoek. Het doel van dat onderzoek is 6

7 het voorkomen van kanker of in een vroeg stadium behandelen. Het onderzoek bestaat uit het in kaart brengen van de familiegeschiedenis. Als blijkt dat er een duidelijk verhoogde kans is, wordt DNA-onderzoek gedaan. Omdat er bij patiënten met triple-negatieve borstkanker relatief vaak een erfelijke belasting voorkomt, wordt aangeraden deze patiënten altijd door te sturen naar een klinisch geneticus. Kijk voor meer informatie over erfelijkheid op de volgende websites: kwaliteitswijzer checklist zorgstandaard voor erfelijke borst- en eierstokkanker TNM-classificatie Op basis van alle onderzoeksresultaten heeft de arts een helder beeld gekregen van de tumor en van het stadium van de kanker. Hiervoor wordt de TNM-classificatie gebruikt. De T (tumor) staat voor de grootte van de primaire tumor, de N (nodus) voor de (eventuele) mate waarin de lymfeklieren zijn aangetast. De M (metastasen) geeft aan of er uitzaaiingen zijn en zo ja, waar deze zich bevinden. Stadia in TNM-classificatie Stadium I: Een tumor kleiner dan 2 centimeter zonder uitzaaiingen naar de lymfeklieren in de oksel. Stadium II: Een tumor tussen 2 en 5 centimeter groot, met eventueel uitzaaiingen naar de lymfeklieren in de oksel, maar verder geen uitzaaiingen. Stadium III: De tumor is groter dan 5 centimeter, met eventueel uitzaaiingen naar de lymfeklieren in de oksel. De tumor valt ook onder dit stadium als deze kleiner is, maar door de huid naar buiten komt of vastzit aan de borstwand. Stadium IV: Een tumor met aangetoonde uitzaaiingen naar andere plekken in het lichaam. Behandeling bij triple-negatieve borstkanker Bij triple-negatieve borstkanker ontbreken de receptoren voor oestrogeen, progesteron en HER2, die aangrijpingspunten zijn voor bepaalde behandelingen. Een behandeling met hormoontherapie of trastuzumab (Herceptin ) maakt gebruik van deze receptoren en is bij triple-negatieve borstkanker daarom niet zinvol. Behandeling bij triple-negatieve borstkanker zonder uitzaaiingen De behandeling van triple-negatieve borstkanker zonder uitzaaiingen is gericht op genezing van de ziekte en bestaat uit het operatief verwijderen van de tumor (chirurgie). Opereren geeft de grootste kans op overleving (ongeveer 70%). Aan de hand van de TNM-classificatie, de gradering, het operatieresultaat (vrije snijvlakken), de leeftijd en de conditie van de patiënt wordt bepaald of aanvullende behandelingen in de vorm van chemotherapie en/of bestraling noodzakelijk zijn. Indien de tumor is uitgezaaid naar de okselklier, wordt vrijwel altijd chemotherapie geadviseerd. 7

8 Chemotherapie Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat triple-negatieve borstkanker heel gevoelig is voor chemotherapie. De standaardchemotherapie bij triple-negatieve borstkanker bestaat uit een combinatie van drie middelen: (epi-)adriamycine, cyclofosfamide en paclitaxel of docetaxel. Als vierde middel wordt soms 5- fluorouracil gegeven. Vanwege de verschillende werking van de afzonderlijke middelen wordt met een combinatie de hoogste effectiviteit bereikt. Wanneer wordt gekozen voor aanvullende behandeling met chemotherapie, wordt ook gekeken of dit voor de operatie (neoadjuvant) of na de operatie (adjuvant) gebeurt. Wanneer de tumor te groot is voor een borstsparende operatie, wordt chemotherapie vaak ingezet vóór de operatie. Het bijkomend voordeel hiervan is dat het effect van de chemotherapie op de tumor dan kan worden beoordeeld. Als de tumor kleiner wordt, slaat de chemotherapie aan. Zo niet, dan kan worden gekozen voor een andere vorm van chemotherapie. Het is echter niet per definitie beter om eerst te starten met chemotherapie, bijvoorbeeld als vóór de operatie nog niet duidelijk is of chemotherapie nodig is. Behandeling bij uitzaaiingen elders in het lichaam Wanneer borstkanker is uitgezaaid naar andere organen is een genezende behandeling meestal niet meer mogelijk. Het doel van de behandeling bij uitzaaiingen is dan ook om de patiënt zo lang mogelijk in goede conditie te laten leven. De behandeling bij uitzaaiingen bestaat uit dezelfde chemotherapeutische middelen als bij tumoren zonder uitzaaiingen, maar worden minder vaak in combinatie gegeven om de mate van bijwerkingen te beperken. Of behandeling van de uitzaaiingen met operatie en/of bestraling in sommige gevallen nuttig is, wordt op dit moment onderzocht. Behandeling bij terugkeer van de ziekte in (de directe omgeving van) de behandelde borst Wanneer de ziekte terugkomt in de behandelde borst of in de directe omgeving van deze borst, wordt dat een lokaal of loco-regionaal recidief genoemd. De tumor zit dan ongeveer op dezelfde plaats als de eerste tumor: in het operatiegebied, in de borstwand, de oksel, in het kliergebied onder het sleutelbeen of naast het borstbeen. Een recidief heeft meestal dezelfde eigenschappen als de eerste tumor en wordt in principe op dezelfde manier als de primaire tumor behandeld. Dit betekent zo mogelijk chirurgische verwijdering, al dan niet gevolgd door bestraling en (andere) chemotherapie. Een nieuwe primaire tumor komt ook voor. Dan heeft de patiënt eerst een tumor gehad in de ene borst en krijgt enkele of vele jaren later een tumor in de andere borst of een nieuwe tumor in dezelfde borst. Een nieuwe tumor kan wel van een ander celtype zijn, bijvoorbeeld hormoongevoelig of HER2-positief, waardoor er ook andere behandelmogelijkheden kunnen zijn. 8

9 In gesprek met de arts Na de diagnose ontvangt iemand veel informatie in een korte tijd. Aarzel niet om bij vragen contact op te nemen met de mammacare/oncologieverpleegkundige of de arts. Het is verstandig om met de arts alle mogelijke behandelingen goed te bespreken aan de hand van het pathologieverslag. Het gaat dan bijvoorbeeld om de volgorde van de behandeling en in welke frequentie de chemotherapie wordt gegeven. Wellicht is het mogelijk om mee te doen aan één van de lopende studies naar nieuwe behandelmogelijkheden die in het eigen ziekenhuis of eventueel in andere ziekenhuizen beschikbaar zijn. Deze informatie is te vinden op Het is belangrijk dat een patiënt vertrouwen heeft in de arts. Bij twijfel over het behandelplan is het altijd mogelijk een second opinion aan te vragen, al is het maar ter bevestiging. Psychologische zorg Wanneer kanker wordt gediagnosticeerd staat iemands leven op zijn kop en lijkt alle zekerheid verdwenen. Kanker is een ruimte-innemende ziekte. Niet alleen lichamelijk, maar ook emotioneel, sociaal en geestelijk. Het Helen Dowling Instituut biedt psychologische ondersteuning aan mensen met kanker en hun naasten, zowel individueel als in groepen. De psychologische ondersteuning kan mensen helpen zich aan de nieuwe levenssituatie aan te passen door het eigen vermogen tot emotioneel en geestelijk herstel te ontdekken, te ontplooien en te versterken. De therapeuten van het Helen Dowling Instituut schotelen geen pasklare oplossingen voor. Zij beslissen niet hoe iemand verder moet. Zij kunnen worden beschouwd als een coach: iemand die meeloopt, toelichting geeft en zo nodig adviseert in een moeilijke tijd. Ga voor meer informatie naar Na de behandelingen Bij triple-negatieve borstkanker is na de operatie en eventuele chemotherapie en/of bestraling de behandeling afgerond. Dit in tegenstelling tot hormoongevoelige borstkanker, waarbij nog 10 jaar hormoontherapie wordt gegeven. Na de behandeling blijft een patiënt nog geruime tijd onder controle. Hoe de controle eruit ziet hangt af van de situatie en het ziekenhuis. Deze afspraken zijn er om te blijven controleren dat de borstkanker weg is. Daarnaast is het een belangrijk onderdeel van de nazorg. Informatie over mogelijke klachten helpt artsen ook bij het opvolgen en opmerken van bijwerkingen. Zo kunnen ze behandelmethoden bijstellen en nieuwe geneesmiddelen voorstellen. De controle bestaat over het algemeen uit een anamnese (wat iemand zelf over de ziekte en omstandigheden te vertellen heeft), lichamelijk onderzoek en jaarlijks een mammogram en/of een echoscopie van de borst. Het doel is om recidieven of afwijkingen in de behandelde en gezonde borst op te sporen. Alhoewel er vaak behoefte bij de patiënt bestaat aan verder beeldvormend onderzoek (zoals bijvoorbeeld een CT-scan), heeft dit geen toegevoegde waarde als standaard onderdeel van de follow-up. Onderzoek heeft uitgewezen dat vroege opsporing van uitzaaiingen niet leidt tot een betere overleving; dit in tegenstelling tot vroege opsporing van de primaire tumor, wanneer genezing nog mogelijk is. Aanvullend onderzoek wordt daarom alleen heel gericht ingezet bij klachten. Op dit moment bestaat er nog geen bloedonderzoek waarmee kan worden gekeken of de borstkanker is teruggekomen. 9

10 Vooruitzichten Triple-negatieve borstkanker verloopt het meest agressief in de eerste drie jaar na behandeling. De tumor groeit sneller, er is eerder kans op uitzaaiing en de kans op terugkeer van de ziekte is in deze eerste jaren groter in vergelijking met hormoongevoelige borstkanker. Maar als er na zeven jaar nog steeds geen uitzaaiingen of recidieven zijn, is de patiënt vrijwel zeker genezen, terwijl hormoongevoelige borstkanker tot wel jaar na de diagnose kan terugkeren. Op de lange duur kan de prognose van triple-negatieve borstkanker daarom soms beter zijn dan van hormoongevoelige borstkanker. Wanneer er wel uitzaaiingen zijn, is een genezende behandeling vaak niet meer mogelijk. Dit geldt overigens voor alle typen borstkanker. De behandeling is er dan vooral op gericht de patiënt zo lang mogelijk in goede conditie te laten leven. Wetenschappelijk onderzoek De kennis over triple-negatieve borstkanker is volop in ontwikkeling. Resultaten uit reeds afgeronde studies bieden voortschrijdend inzicht en lopende studies proberen antwoord te geven op openstaande vragen. Dit wil overigens niet zeggen dat alle bevindingen gelijk worden overgenomen in behandelrichtlijnen. Vaak moet eerst meer onderzoek worden gedaan om de bevindingen te bevestigen voordat het in de richtlijn kan worden opgenomen. De richtlijn Mammacarcinoom (borstkanker) uit 2012 is een zogenoemde levende richtlijn en wordt jaarlijks ge-update aan de hand van nieuwe ontwikkelingen. Dit wordt besproken in regionale en landelijke bijeenkomsten. Naar verwachting zal een formeel aangepaste versie in 2015 worden gepubliceerd. Nieuwe inzichten Een aanzienlijk deel van de triple-negatieve borstkankertumoren heeft een afwijkend BRCA1- of BRCA2-eiwit. Tumoren met BRCA1- en BRCA2-mutaties en BRCA-liketumoren (die erop lijken, omdat het eiwit niet werkt) lijken heel gevoelig te zijn voor een bepaald type chemotherapie, zoals bijvoorbeeld carboplatin, cisplatin, cyclofosfamide en PARP-remmers. In veel onderzoeken naar nieuwe behandelingen voor triple-negatieve borstkanker wordt dan ook gebruikgemaakt van één of meerdere van deze middelen. Onlangs zijn de resultaten van de Geoparsixto-studie gepresenteerd waarbij standaardchemotherapie werd vergeleken met standaardchemotherapie + carboplatin. De chemotherapie werd voor de operatie gegeven (neoadjuvant). Hieruit bleek dat triple-negatieve borstkankertumoren met een BRCA1- of BRCA2-mutatie het best reageren op de toevoeging van carboplatin. Het percentage complete pathologische remissie, waarbij alle kankercellen zijn verdwenen, stijgt hierbij tot 60%. Uit een studie bij uitgezaaide triple-negatieve borstkanker is gebleken dat tumoren met een stoornis in het DNA-reparatiemechanisme (homologe recombinatiedeficiëntie; HRD) het beste reageren op platinumbevattende therapie zoals carboplatin en cisplatin. 10

11 Triple-negatieve borstkanker is vaak agressief en sneldelend. Er zijn aanwijzingen dat een kortere tijdsduur tussen de kuren beter werkt bij triple-negatieve borstkanker. Dit zou de kans op het ontstaan en de uitgroei van cellen die niet gevoelig zijn voor de chemotherapie kunnen verminderen. In plaats van 1 x per drie weken wordt de combinatie van adriamycine en cyclofosfamide (4 kuren) dan eens per twee weken gegeven, gevolgd door 12 x wekelijks paclitaxel. Indien sprake is van een BRCA1- of BRCA2-mutatie kan aan de paclitaxel carboplatin worden toegevoegd. Deze combinatiebehandeling en de kortere tijdsduur tussen de kuren zijn nog niet opgenomen in de Nederlandse behandelrichtlijn, omdat er nog geen grote fase-3-studies zijn gedaan waaruit de meerwaarde onomstotelijk is bewezen. Een aandachtspunt hierbij is altijd de mogelijke toename in bijwerkingen op de korte en lange termijn. Er zijn enkele ziekenhuizen in Nederland die dit reeds toepassen bij triple-negatieve borstkanker, meestal als onderdeel van een klinische studie. Vaatnieuwvorming speelt een rol bij het ontstaan van een tumor, de groei ervan en het vormen van uitzaaiingen. De stof VEGFR2 wordt onder andere in de tumor gemaakt en geeft het signaal om aan de ontwikkeling van nieuwe bloedvaten te beginnen. De hoeveelheid VEGFR2 in het bloed kan in het laboratorium worden gemeten. Bevacizumab remt de groei van bloedvaten, die nodig zijn voor de groei van de tumor, door de stof VEGFR2 te remmen. Studies bij uitgezaaide borstkanker laten een verbetering zien in progressievrije overleving (de waarschijnlijkheid dat een patiënt in leven zal blijven zonder dat de kanker verergert), maar niet in totale overleving. Mogelijk heeft bevacizumab meerwaarde bij uitgezaaide triple-negatieve borstkanker. Ook dit wordt in verschillende studies verder onderzocht. Studies naar nieuwe behandelingen Om meer te begrijpen van triple-negatieve borstkanker en deze vorm van borstkanker specifieker te kunnen behandelen, worden op dit moment in Nederland verschillende studies gedaan. Er wordt steeds meer duidelijk over de specifieke gevoeligheid van dit borstkankertype voor bepaalde vormen en combinaties van chemotherapie. Ook komen er nieuwe geneesmiddelen die gebruikmaken van een specifieke eigenschap van veel triple-negatieve tumoren, namelijk homologe recombinatiedeficiëntie (HRD). HRD betekent dat een cel niet goed in staat is om beschadigingen aan zijn DNA te herstellen. Wanneer het DNA ernstig is beschadigd, zal ook een kankercel afsterven. Zowel sommige bekende vormen van chemotherapie (zoals carboplatin, cisplatin en cyclofosfamide) als nieuwe geneesmiddelen (zoals PARP-remmers) veroorzaken dit soort DNA-schade aan kankercellen en kunnen daarom zeer effectief zijn. Omdat niet alle triple-negatieve borsttumoren HRD hebben, is het belangrijk om te onderzoeken welke andere kwetsbare plekken er eventueel wel aanwezig zijn. Studie naar het genetische profiel Deze studie richt zich met name op het genetische profiel van triple-negatieve borstkanker. Door 2000 genen in kleine stukjes tumorweefsel te analyseren, hopen de onderzoekers te ontdekken welke genen specifiek actief zijn bij onder andere triple-negatieve tumoren. Wanneer specifieke genen kunnen worden geïsoleerd, kan dat uiteindelijk leiden tot gerichte behandeling. Het Antoni van Leeuwenhoek, Erasmus Medisch Centrum en UMC Utrecht voeren deze studie uit. Zij zoeken geen deelnemers. 11

12 TNM-studie Bij ongeveer de helft van de triple-negatieve borstkankertumoren is sprake van homologe recombinatiedeficiëntie (HRD), waardoor de tumorcellen een dubbelstrengs DNA-breuk niet meer kunnen herstellen. Dat is mogelijk een aangrijpingspunt voor behandeling. In die behandeling zou dan een andere combinatie en een hogere dosis chemotherapie kunnen worden gebruikt. Deze zorgt ervoor dat de cellen dubbelstrengs DNA-schade oplopen die de cellen niet meer kunnen herstellen. De studie, waarbij de chemotherapie voor de operatie (neoadjuvant) wordt gegeven, moet uitwijzen of de genezingskansen hiermee worden verbeterd. Deze studie wordt gecoördineerd vanuit het Antoni van Leeuwenhoek in samenwerking met 10 ziekenhuizen in Nederland. Oligo-studie Bij deze studie wordt hetzelfde principe gehanteerd als bij de TNM-studie, maar dan voor patiënten waarbij de borstkanker is teruggekomen met maximaal drie uitzaaiingen. Ook patiënten met een hormoongevoelige tumor kunnen meedoen aan de studie wanneer er sprake is van HRD. Vrouwen met een HER2-gevoelige tumor kunnen niet meedoen. Deze studie loopt momenteel alleen in het Antoni van Leeuwenhoek. Triple-B-studie In deze studie bij uitgezaaide triple-negatieve borstkanker worden vier behandelingen met elkaar vergeleken: de standaardchemotherapie en specifieke chemotherapie die dubbelstrengs DNA-schade toebrengt (geen hoge dosis), al dan niet in combinatie met bevacizumab. Belangrijke vraag bij deze studie is of van tevoren kan worden voorspeld welke behandeling het beste bij welke patiënt past. Tumoren met een afwijkend BRCA-eiwit lijken heel gevoelig te zijn voor carboplatin en cyclofosfamide. Tumoren zonder deze afwijking lijken heel gevoelig te zijn voor behandeling met paclitaxel. Ook wordt gekeken naar de effectiviteit van het toevoegen van bevacizumab aan de behandeling. Er zijn aanwijzingen dat hiermee het effect van de chemotherapie op de tumor wordt versterkt. Bevacizumab remt de groei van bloedvaten, die nodig zijn voor de groei van de tumor, door de stof VEGFR2 te remmen. Uit recent wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat de hoogte van VEGFR2 in het bloed mogelijk kan voorspellen of de tumor wel of niet gevoelig is voor behandeling met bevacizumab. Deze studie is in 2013 gestart en wordt gecoördineerd door de Borstkanker Onderzoek Groep (BOOG) in samenwerking met meerdere ziekenhuizen in Nederland. 12

13 PARP-remmers Poly-ADP-ribose-polymerase (PARP) zit in alle cellen. Dit is een eiwit dat helpt om DNA-schade te herstellen. Een PARP-remmer kan ervoor zorgen dat, indien sprake is van HRD, DNA-schade die in een kankercel ontstaat niet goed kan worden hersteld. BRCA1- en BRCA2-eiwitten zijn belangrijk voor het reparatiemechanisme van DNAschade. Tumoren met BRCA1- en BRCA2-mutaties en BRCA-like-tumoren hebben deze eiwitten niet en zijn daarmee bij uitstek gevoelig voor behandeling met PARPremmers. Een PARP-remmer kent weinig bijwerkingen. Studies met PARP-remmers bij borstkanker worden in 2014 in Nederland verwacht bij zowel primaire als uitgezaaide borstkanker. Lees meer op kankeronderzoek.info. Lees meer over eerdere (kleine) studies op Experimentele Iniparib Plus Chemo Olaparib Meedoen aan één van deze studies? In overleg met de behandelend arts kan worden bekeken of iemand in aanmerking komt voor één van de lopende studies. Studie-informatie van kan worden uitgeprint ter bespreking met de arts. De arts beoordeelt aan de hand van de medische gegevens of een patiënt daadwerkelijk aan alle voorwaarden voldoet om aan bepaald onderzoek mee te kunnen doen. Het kan zijn dat voor de studie verwijzing naar een ander ziekenhuis nodig is. 13

14 Informatie Meer informatie over triple-negatieve borstkanker of ervaringen van patiënten staat op de onderstaande blogs en websites. Blogs Blog van Monica (51), moeder van twee kinderen, heeft triple-negatieve borstkanker. Zij noemt het drie keer niks : Blog van Patricia Prijatel, gezondheidsjournaliste die onderzoek deed naar triplenegatieve borstkanker: Boek In Surviving triple-negative breast cancer geeft gezondheidsjournalist Patricia Prijatel op onderzoek gebaseerde informatie over de achtergrond van triple-negatieve borstkanker, de rol van genetica, familiegeschiedenis en ras en verschillende behandelmogelijkheden. Surviving triple-negative breast cancer Patricia Prijatel Engelstalig ISBN ,99 Gids De organisatie Living Beyond Breast Cancer (VS) maakte samen met de Triple Negative Breast Cancer Foundation een gids over triple-negatieve borstkanker. De gids biedt nuttige informatie over feiten, risicofactoren, (na)behandelingen, het omgaan met emoties, ervaringen van anderen en tips van professionals. Je kunt de (Engelstalige) gids gratis downloaden op Websites over erfelijke borstkanker Amerikaanse website over (triple-negatieve) borstkanker Amerikaanse website over (triple-negatieve) borstkanker download Guide to understanding triple negative breast cancer Bronnen Artikel B: Triple-negatieve borstkanker door Martine de Wijs m.m.v. prof. dr. Sabine Linn en dr. Gabe Sonke Breastcancer.org (VS): Interpreteren van het pathologieverslag uitgegeven door Roche i.s.m. Borstkankervereniging Nederland Living Beyond Breast Cancer (VS): Dit document is mede mogelijk gemaakt dankzij input van drs. Inge Konings, medisch oncoloog bij VU medisch centrum te Amsterdam, en drs. Rianne Oosterkamp, internist-oncoloog bij Medisch Centrum Haaglanden te Den Haag. 14

TRIPLE NEGATIEF BORSTKANKER. Nieuwe ontwikkelingen en onderzoek. Rianne Oosterkamp, internist-oncoloog Medisch Centrum Haaglanden

TRIPLE NEGATIEF BORSTKANKER. Nieuwe ontwikkelingen en onderzoek. Rianne Oosterkamp, internist-oncoloog Medisch Centrum Haaglanden TRIPLE NEGATIEF BORSTKANKER Nieuwe ontwikkelingen en onderzoek Rianne Oosterkamp, internist-oncoloog Medisch Centrum Haaglanden Triple negatief borstkanker TNBC Geen ER Geen PR Geen HER2 (Nog) geen target

Nadere informatie

Triple negatieve borstkanker. Algemene informatie

Triple negatieve borstkanker. Algemene informatie Triple negatieve borstkanker Algemene informatie Inge Konings, medisch oncoloog VUMC 20 juni 2014 Bron: RIVM Incidentie borstkanker in Nederland 14.000 nieuwe gevallen per jaar nog steeds stijgende relatief

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel BORSTKANKER

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel BORSTKANKER Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE onderdeel BORSTKANKER Inhoud Wat is borstkanker?... 3 Vormen van kanker... 4 DCIS... 4 Ductaal carcinoom... 4 Lobulair carcinoom... 4 Erfelijke en familiare belasting...

Nadere informatie

Mijn pathologieverslag begrijpen

Mijn pathologieverslag begrijpen Mijn pathologieverslag begrijpen Deze brochure bevat zeker niet alle gedetailleerde informatie over uw pathologieverslag. We geven u vooral de belangrijkste en juiste informatie mee over de resultaten

Nadere informatie

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn:

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn: Indicatoren VIP²-project Oncologie In België is, net als in Europa, borstkanker de meest voorkomende oorzaak van overlijden door kanker bij vrouwen (20,6 % van alle overlijdens ingevolge kanker). In 2009

Nadere informatie

3.3 Borstkanker bij de man

3.3 Borstkanker bij de man 3.3 Borstkanker bij de man Bij u is zojuist de diagnose borstkanker vastgesteld. Alle patiënten die voor borstkanker worden behandeld in het Catharina-ziekenhuis ontvangen een Persoonlijke Informatie Map.

Nadere informatie

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling

Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Status bepaling: 99,4% Aandeel van patiënten met invasieve borstkanker waarbij een ER, PR en/of HER2 statusbepaling werd uitgevoerd vóór enige systemische behandeling Vóór het starten van de behandeling

Nadere informatie

Borstcentrum Bernhoven. Yvonne Paquay Chirurg

Borstcentrum Bernhoven. Yvonne Paquay Chirurg Borstcentrum Bernhoven Yvonne Paquay Chirurg Klachten van de borst? Verwijzing naar het borstcentrum voor analyse en zonodig behandeling 2 3 4 Verwijsredenen: > Knobbeltje voelbaar > BOBZ (de bus) > Controle

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Chirurgie / mammacare

Chirurgie / mammacare Afdeling: Onderwerp: Chirurgie / mammacare Algemeen U heeft van de chirurg en/ of nurse practitioner een schokkend bericht gekregen: u heeft borstkanker. Er komt veel op u af en er zullen ongetwijfeld

Nadere informatie

Vlaams Indicatoren Project VIP²

Vlaams Indicatoren Project VIP² Vlaams Indicatoren Project VIP² Het initiatief voor het Vlaams Indicatoren Project VIP² gaat uit van de Vlaamse overheid, de Vlaamse vereniging van hoofdartsen en de ziekenhuiskoepels Zorgnet en Icuro.

Nadere informatie

MARKEN, verhoogd risico op borstkanker

MARKEN, verhoogd risico op borstkanker MARKEN, verhoogd risico op borstkanker Uitwerking van de voorlichtingsavond dd 5-10-2011 in de Patmoskerk, Marken Mw R. Kaas oud-screeningsarts en genealoog, Mw I Kluijt klinisch geneticus Bij de inwoners

Nadere informatie

INLEIDING kwaliteitsindicatoren.

INLEIDING kwaliteitsindicatoren. INLEIDING Om objectief zicht te krijgen op de resultaten en de geleverde kwaliteit van onze patiëntenzorg, heeft het Borstcentrum Zuiderkempen (ziekenhuizen Geel-Mol) in 2013 besloten in het Vlaamse indicatorenproject

Nadere informatie

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen In onze bevolking heeft iedere vrouw een risico van ongeveer 10% om in de loop van haar leven borstkanker te krijgen en 1,5% om eierstokkanker

Nadere informatie

KWALITEITSINDICATOREN BORSTKANKER AZ KLINA

KWALITEITSINDICATOREN BORSTKANKER AZ KLINA KWALITEITSINDICATOREN BORSTKANKER AZ KLINA AZ Klina legt hierbij de resultaten voor van de tweede kwaliteitsmeting van onze borstkankerzorg. Deze resultaten werden in januari 2015 meegedeeld door het Kankerregister

Nadere informatie

Risicofactoren Niet erfelijke factoren: Erfelijke factoren:

Risicofactoren Niet erfelijke factoren: Erfelijke factoren: Zoals bij alle soorten kanker, is er bij borstkanker sprake van cellen met een ontregelde celdeling. Door deze ontregeling kunnen cellen zich ongeremd vermenigvuldigen en uitgroeien tot een tumor. Deze

Nadere informatie

Borstkanker. Celdeling

Borstkanker. Celdeling Borstkanker In Nederland wordt per jaar bij ongeveer 12.000 vrouwen borstkanker (mammacarcinoom) ontdekt. Daarnaast wordt bij ongeveer 1.300 vrouwen in Nederland een voorstadium van borstkanker (ductaal

Nadere informatie

Jonge vrouwen met borstkanker

Jonge vrouwen met borstkanker Jonge vrouwen met borstkanker Jonge vrouwen met borstkanker mei 2015 Thema oktober borstkankermaand 2015: jonge vrouwen met borstkanker Komende oktober de borstkankermaand - vragen Borstkankervereniging

Nadere informatie

Borstkanker. Normale cellen in borstklierweefsel Augustus 2016

Borstkanker. Normale cellen in borstklierweefsel Augustus 2016 Borstkanker In Nederland wordt per jaar bij ongeveer 12.000 vrouwen borstkanker (mammacarcinoom) ontdekt. Daarnaast wordt bij ongeveer 1.300 vrouwen Ductaal Carcinoom In Situ (DCIS) geconstateerd. Dit

Nadere informatie

De indicatoren omtrent borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn :

De indicatoren omtrent borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn : Indicatoren VIP²-project Oncologie In België is, net als in Europa, borstkanker de meest voorkomende oorzaak van overlijden door kanker bij vrouwen (20,6 % van alle overlijdens ingevolge kanker). In 2009

Nadere informatie

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen In onze bevolking heeft iedere vrouw een risico van ongeveer 10% om in de loop van haar leven borstkanker te krijgen en 1,5% om eierstokkanker

Nadere informatie

Project Kwaliteitsindicatoren Borstkanker 2007-2008

Project Kwaliteitsindicatoren Borstkanker 2007-2008 Project Kwaliteitsindicatoren 2007-2008 De borstkliniek: Iedere nieuwe diagnose van een borsttumor dient door de borstkliniek te worden geregistreerd bij het Nationaal Kankerregister. Het Project Kwaliteitsindicatoren

Nadere informatie

Borstkanker indicatoren - Resultaten voor

Borstkanker indicatoren - Resultaten voor Borstkanker indicatoren - Resultaten voor 2009-2011 AZ Sint-Jozef Malle maakt samen met AZ Klina Brasschaat deel uit van de Borstkliniek Voorkempen. Recent werden vanuit het Vlaams Indicatoren Project

Nadere informatie

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013

Plenaire opening. Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Plenaire opening Themamiddag Wil ik het weten? En dan? 28 september 2013 Opening door Anke Leibbrandt Iedereen wordt van harte welkom geheten namens de BVN en de programmacommissie erfelijkheid (betrokken

Nadere informatie

Behandeling borstkanker

Behandeling borstkanker Behandeling borstkanker Kanker in het algemeen Er zijn meer dan honderd soorten kanker die op verschillende plaatsen in het lichaam kunnen voorkomen. Elke soort kanker is een andere ziekte. Een gemeenschappelijk

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom?

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom? 6. Behandelingen De uitslagen van alle onderzoeken geven een duidelijk beeld van de ziekte. De artsen weten nu om welke soort borstkanker het gaat, wat de eigenschappen zijn van de kankercellen, hoe groot

Nadere informatie

Wat voor borstkanker heb ik?

Wat voor borstkanker heb ik? Wat voor borstkanker heb ik? (Interpreteren van pathologie uitkomsten) Patiënteninformatie 2 Inhoud A. Hoe te beginnen 4 Wacht op het totale plaatje De onderdelen van het pathologieverslag B. De borsttumor

Nadere informatie

Wat voor borstkanker heb ik?

Wat voor borstkanker heb ik? Wat voor borstkanker heb ik? (Interpreteren van pathologie uitkomsten) Patiënteninformatie 2 3 Inhoud Belangrijke vragen A. Hoe te beginnen 4 Wacht op het totale plaatje De onderdelen van het pathologieverslag

Nadere informatie

Behandeling van borstkanker

Behandeling van borstkanker Behandeling van borstkanker De behandeling van borstkanker Deze folder geeft u algemene informatie over de behandeling van borstkanker. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk de situatie anders

Nadere informatie

Vanaf het moment dat het vermoeden bestaat dat u borstkanker heeft Hoe ontdek ik of ik borstkanker heb

Vanaf het moment dat het vermoeden bestaat dat u borstkanker heeft Hoe ontdek ik of ik borstkanker heb Vanaf het moment dat het vermoeden bestaat dat u borstkanker heeft Hoe ontdek ik of ik borstkanker heb Inleiding Zoals bij alle soorten kanker, is er bij borstkanker sprake van cellen met een ontregelde

Nadere informatie

Interpreteren van het pathologieverslag

Interpreteren van het pathologieverslag Interpreteren van het pathologieverslag Borstkanker Informatie voor de patiënt Belangrijke vragen Dit boekje Interpreteren van het pathologieverslag helpt u om samen met uw arts een duidelijk antwoord

Nadere informatie

INLEIDING kwaliteitsindicatoren.

INLEIDING kwaliteitsindicatoren. INLEIDING Om objectief zicht te krijgen op de resultaten en de geleverde kwaliteit van onze patiëntenzorg, heeft het A.Z. St.-Dimpna in 2013 besloten in het Vlaamse indicatorenproject voor patiënten en

Nadere informatie

Borstkanker, wat nu?

Borstkanker, wat nu? Borstkanker, wat nu? Oktober 2014 Inleiding U bent verwezen naar de mammapolikliniek voor borstonderzoek. Uit de onderzoeken die zijn uitgevoerd, blijkt dat er bij u sprake is van een kwaadaardige afwijking

Nadere informatie

Borstsparende behandeling

Borstsparende behandeling Borstsparende behandeling Chirurgie Beter voor elkaar Algemeen U heeft van de chirurg en/ of nurse practitioner een schokkend bericht gekregen: u heeft borstkanker. Er komt veel op u af en er zullen ongetwijfeld

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

Hormonale therapie bij borstkanker

Hormonale therapie bij borstkanker Hormonale therapie bij borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Operatie, bestraling en chemotherapie zijn de meest bekende behandelmethoden bij kanker. Bij bepaalde soorten kanker

Nadere informatie

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Vóór het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam, maar met het stijgen

Nadere informatie

99,6% % 99,4% Het Vlaams Indicatorenproject: Behandeling van borstkanker Resultaten AZ Maria Middelares

99,6% % 99,4% Het Vlaams Indicatorenproject: Behandeling van borstkanker Resultaten AZ Maria Middelares Het Vlaams Indicatorenproject: Behandeling van borstkanker Resultaten Interpretatie grafieken In de grafieken wordt ons ziekenhuis voorgesteld door de rode stip. De horizontale grijze lijn verwijst naar

Nadere informatie

Borstsparende behandeling

Borstsparende behandeling Patiënteninformatie Borstsparende behandeling Borstsparende behandeling 899960 Borstsparende behandeling.indd 1 1 12-07-16 14:31 Borstsparende behandeling Martini Borstcentrum, route 1.7 Telefoon: (050)

Nadere informatie

Borstkanker, wat nu?

Borstkanker, wat nu? Borstkanker, wat nu? Mei 2015 Inleiding U bent verwezen naar de mammapolikliniek voor borstonderzoek. Uit de onderzoeken die zijn uitgevoerd, blijkt dat er bij u sprake is van een kwaadaardige afwijking

Nadere informatie

Medische Publieksacademie

Medische Publieksacademie Medische Publiekacademie Medisch Centrum Leeuwarden Leeuwarder Courant Aan de winnende hand Borstkanker 27 oktober 2015 Welkom! #mclmpa 1 Borstkanker aan de winnende hand Marloes Emous, oncologisch chirurg

Nadere informatie

Borstkanker en Erfelijkheid

Borstkanker en Erfelijkheid Borstkanker en Erfelijkheid Algemeen In Nederland wordt per ar bij ongeveer 10.000 vrouwen borstkanker vastgesteld. Het is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen: in Nederland krijgt 1 op de

Nadere informatie

Operatie voor borstkanker

Operatie voor borstkanker Operatie voor borstkanker 1 Wanneer u deze folder ontvangt heeft u zojuist een gesprek met de chirurg/ verpleegkundig specialist /Physician Assistant gehad. Uit onderzoeken is gebleken dat u borstkanker

Nadere informatie

Monique Bos Internist-oncoloog ErasmusMC KLINISCH ONDERZOEK BIJ PATIËNTEN MET GEMETASTASEERDE BORSTKANKER IN NEDERLAND

Monique Bos Internist-oncoloog ErasmusMC KLINISCH ONDERZOEK BIJ PATIËNTEN MET GEMETASTASEERDE BORSTKANKER IN NEDERLAND Monique Bos Internist-oncoloog ErasmusMC KLINISCH ONDERZOEK BIJ PATIËNTEN MET GEMETASTASEERDE BORSTKANKER IN NEDERLAND Disclosures: none Borstkanker komt veel voor in Nederland Niet iedereen krijgt uitzaaiingen

Nadere informatie

communicatie indicatoren borstkanker

communicatie indicatoren borstkanker communicatie indicatoren borstkanker Dr. Stevens Ellen De Vos 8/1/2015 De Sint-Jozefkliniek neemt zoveel mogelijk deel aan nationale en internationale initiatieven om de kwaliteit van zorg te verbeteren.

Nadere informatie

Borstkanker. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven

Borstkanker. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Borstkanker Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Vóór het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam, maar met het stijgen van de leeftijd

Nadere informatie

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra

Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra Medische Publieksacademie UMCG Thema: Dikkedarmkanker Samenvatting van dr. J.J. Koornstra (maag-darm-leverarts) en prof. dr. R.M.W.Hofstra (moleculair geneticus). Dikkedarmkanker is één van de meest voorkomende

Nadere informatie

mammaprint adviezen hernia-operatie borstkanker ZorgSaam

mammaprint adviezen hernia-operatie borstkanker ZorgSaam mammaprint adviezen na een bij hernia-operatie borstkanker ZorgSaam 1 2 Mammaprint Deze folder geeft u informatie over de Mammaprint, een laboratoriumtest die kan worden ingezet bij de behandeling van

Nadere informatie

Kanker. de nieuwe aanpak

Kanker. de nieuwe aanpak Kanker de nieuwe aanpak Tijdens de komende lessen ga je veel meer leren over kanker. Hiervoor gebruik je het cahier Kanker - de nieuwe aanpak van de Stichting Bio- Wetenschappen en Maatschappij. Aan de

Nadere informatie

Basisbegrippen Oncologie

Basisbegrippen Oncologie Basisbegrippen Oncologie Tumor afmeting Diagnose periode Behandel periode Preventie/interventie periode Invasie interventie Tijd Detectie drempel Van normale naar kankercel Normale cel Van celkern naar

Nadere informatie

borstbesparende operatie

borstbesparende operatie patiënteninformatie borstbesparende operatie U wordt opgenomen in het ziekenhuis voor een borstbesparende operatie in verband met borstkanker. Hieronder leest u meer informatie over de operatie. Dit is

Nadere informatie

Chirurgie. Borstamputatie. Afdeling: Onderwerp:

Chirurgie. Borstamputatie. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Chirurgie Operatieve behandeling borstkanker Algemeen U heeft van de chirurg en/ of nurse practitioner een schokkend bericht gekregen: u heeft borstkanker. Er komt veel op u af en

Nadere informatie

Vroegstadium borstkanker Medicamenteuze behandeling. Jan Drooger Internist-oncoloog Huisartsensymposium 20 september 2017

Vroegstadium borstkanker Medicamenteuze behandeling. Jan Drooger Internist-oncoloog Huisartsensymposium 20 september 2017 Vroegstadium borstkanker Medicamenteuze behandeling Jan Drooger Internist-oncoloog Huisartsensymposium 20 september 2017 Disclosures spreker (potentiële) belangenverstrengeling Nothing to disclose Voor

Nadere informatie

Inleiding Wat is een melanoom? Hoe vaak komt het voor? Hoe ontstaat een melanoom?

Inleiding Wat is een melanoom? Hoe vaak komt het voor? Hoe ontstaat een melanoom? MELANOOM 1179 Inleiding De dermatoloog heeft bij u een melanoom geconstateerd. Deze folder geeft u informatie over een melanoom en de behandelmogelijkheden. Daarnaast krijgt u meer informatie over zelfonderzoek

Nadere informatie

Beentumoren (=bottumoren)

Beentumoren (=bottumoren) Beentumoren (=bottumoren) Inleiding Gezwellen in beenderen worden beentumoren genoemd. Er zijn verschillende typen beentumoren te onderscheiden. Zo zijn er vormen waarbij de tumor of het gezwel direct

Nadere informatie

The Symphony triple A study

The Symphony triple A study Patiënten informatie en toestemmingsverklaring The Symphony triple A study USING SYMPHONY AS AN ADJUNCT TO HISTOPATHOLOGIC PARAMETERS WHEN THE DOCTOR IS AMBIVALENT ABOUT THE ADMINISTRATION AND TYPE OF

Nadere informatie

Behandelwijzer Borstkanker

Behandelwijzer Borstkanker Patiënteninformatie Behandelwijzer Borstkanker Behandelwijzer met informatie over mogelijke behandelingen bij borstkanker 1234567890-terTER_ Inhoudsopgave Pagina Algemeen 4 Borstkanker 4 Aanvullend onderzoek

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Wat is FAP? Familiaire adenomateuze polyposis (FAP) is een erfelijke ziekte die zich kenmerkt door het ontstaan van honderden poliepen

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Longkanker

Patiënteninformatie. Longkanker Patiënteninformatie Longkanker Inhoudsopgave Pagina Wat is longkanker? 4 Onderzoek en diagnose 4 De meest voorkomende onderzoeken. 5 Behandeling 7 De meest voorkomende behandelmethoden 8 Revalidatie 9

Nadere informatie

NABON Breast Cancer Audit. Pathologie

NABON Breast Cancer Audit. Pathologie NABON Breast Cancer Audit Pathologie Dr. P.J. Westenend, patholoog, pathologisch laboratorium Dordrecht Drs. A.C.M. van Bommel, arts-onderzoeker, DICA DICA Congres 25 juni 2013 Pathologie Volledige verslaglegging

Nadere informatie

De schildwachtklierprocedure

De schildwachtklierprocedure Afdeling: Onderwerp: Chirurgie De schildwachtklierprocedure 1 De schildwachtklierprocedure Inleiding In uw borst is een kwaadaardige tumor ontdekt. Om die reden wordt u binnenkort geopereerd. Bij een operatie

Nadere informatie

Borstkanker. hoe moet het nu verder?

Borstkanker. hoe moet het nu verder? Borstkanker hoe moet het nu verder? Deze brochure bevat zeker niet alle gedetailleerde informatie over borstkanker. We geven u vooral de belangrijkste en juiste informatie mee over borstkanker. 2 We proberen

Nadere informatie

Factsheet NABON Breast Cancer Audit (NBCA)

Factsheet NABON Breast Cancer Audit (NBCA) Factsheet NABON Breast Cancer Audit () [1.0.; 15-09-] Registratie gestart: 2011 Als algemene voorwaarde voor het meenemen van een patiënt in de berekening van de kwaliteitsindicatoren is gesteld dat ten

Nadere informatie

Chirurgie. Operatie voor borstkanker

Chirurgie. Operatie voor borstkanker Chirurgie Operatie voor borstkanker 1 Inleiding Wanneer u deze folder ontvangt heeft u zojuist een gesprek met de chirurg/ verpleegkundig specialist gehad. Uit onderzoeken is gebleken dat u borstkanker

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Informatie over het ziektebeeld Wat is FAP? Familiaire adenomateuze polyposis (FAP) is een erfelijke ziekte die zich kenmerkt door het ontstaan van honderden poliepen

Nadere informatie

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Uw arts heeft u Zoladex voorgeschreven. Zoladex kan worden toegepast bij vrouwen met borstkanker bij wie sprake is van uitzaaiingen. In deze

Nadere informatie

Behandeling borstkanker

Behandeling borstkanker Behandeling borstkanker 1. Heelkunde (chirurgie) (operatie): - Borstsparend: betekent wegname van het gezwel met veiligheidsmarge van gezond weefsel rondom en wegname van de schildwachtklier (poortwachterklier

Nadere informatie

DERMATOLOGIE/CHIRURGIE

DERMATOLOGIE/CHIRURGIE Zorgpad: Melanoom Algemene informatie U bent door uw huisarts verwezen naar de dermatoloog op verdenking van huidkanker (melanoom). Indien u al onder behandeling bent bij de chirurg, komt u bij de chirurg

Nadere informatie

Welke vragen stel ik mijn dokter?

Welke vragen stel ik mijn dokter? Welke vragen stel ik mijn dokter? INLEIDING Goede algemene voorlichting over het onderzoek en de behandeling van borstkanker is enorm belangrijk. Goede voorlichting over het eigen ziektebeeld is nog belangrijker,

Nadere informatie

Wat brengt 2015 voor de borstkliniek? Dr. Hetty Sonnemans Gynaecoloog 28-02-2015

Wat brengt 2015 voor de borstkliniek? Dr. Hetty Sonnemans Gynaecoloog 28-02-2015 Wat brengt 2015 voor de borstkliniek? Dr. Hetty Sonnemans Gynaecoloog 28-02-2015 Huisartsensymposium Borstkanker 35% van kankers bij vrouwen 1989-1993 5 jaars overleving borstkanker: 77% inmiddels 5 jaars

Nadere informatie

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging

Darmkanker. darmkanker nederland. lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker en uw DNA darmkanker nederland lotgenotencontact voorlichting belangenbehartiging Darmkanker Nederland Darmkanker Nederland wordt gesteund door een Raad van Advies. Deze bestaat uit specialisten

Nadere informatie

Borstkanker en hormoontherapie

Borstkanker en hormoontherapie Chirurgie Borstkanker en hormoontherapie www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is hormoontherapie?... 3 Vrouwelijke geslachtshormonen... 3 Wanneer komt u in aanmerking voor een hormoonbehandeling?... 4

Nadere informatie

Erfelijkheid. Chirurgie / mammacare. Inhoudsopgave Pagina. Inleiding 2. Indicaties voor erfelijke aanleg 2. Hoe ontstaat erfelijke aanleg 3 BRCA 5

Erfelijkheid. Chirurgie / mammacare. Inhoudsopgave Pagina. Inleiding 2. Indicaties voor erfelijke aanleg 2. Hoe ontstaat erfelijke aanleg 3 BRCA 5 1/6 Chirurgie / mammacare Erfelijkheid Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Indicaties voor erfelijke aanleg 2 Hoe ontstaat erfelijke aanleg 3 BRCA 5 Chek2-gen 5 Erfelijkheidsonderzoek 6 Erfelijke aanleg en

Nadere informatie

KWALITEITSINDICATOREN VOOR ONCOLOGIE: INVASIEVE BORSTKANKER

KWALITEITSINDICATOREN VOOR ONCOLOGIE: INVASIEVE BORSTKANKER KWALITEITSINDICATOREN VOOR ONCOLOGIE: INVASIEVE BORSTKANKER Inleiding Op initiatief van de Vlaamse Overheid, de Vlaamse Vereniging van Hoofdartsen, Zorgnet Vlaanderen en ICURO (de koepel van Vlaamse ziekenhuizen

Nadere informatie

Chirurgie. Ductaal carcinoma in situ (DCIS)

Chirurgie. Ductaal carcinoma in situ (DCIS) Chirurgie Ductaal carcinoma in situ (DCIS) 1 Inleiding Wanneer u deze folder ontvangt, heeft u zojuist een gesprek gehad met de chirurg/ verpleegkundig specialist. Uit onderzoek is gebleken dat u een ductaal

Nadere informatie

NABON Breast Cancer Audit (NBCA)

NABON Breast Cancer Audit (NBCA) NABON Breast Cancer Audit (NBCA) Beschrijving Dit overzicht toont de kwaliteitsindicatoren welke per 1 april 2014 ontsloten zullen worden in het kader van het getrapte transparantiemodel van DICA. De ontsluiting

Nadere informatie

NABON Breast Cancer Audit (NBCA)

NABON Breast Cancer Audit (NBCA) NABON Breast Cancer Audit (NBCA) Beschrijving Dit overzicht toont de kwaliteitsindicatoren welke per 1 april 2014 ontsloten zullen worden in het kader van het getrapte transparantiemodel van DICA. De ontsluiting

Nadere informatie

Ontstaan en voorkomen Soorten gliomen Graad 1 Graad 2 Graad 3

Ontstaan en voorkomen Soorten gliomen Graad 1 Graad 2 Graad 3 Gliomen In het hoofd kunnen verschillende soorten tumoren voorkomen. In deze folder e vindt u alleen informatie over tumoren die ontstaan van het hersenweefsel zelf. Over andere soorten van tumoren, bijvoorbeeld

Nadere informatie

Polikliniek familiaire tumoren. voor patiënten met familiaire belasting voor borst- en / of eierstokkanker

Polikliniek familiaire tumoren. voor patiënten met familiaire belasting voor borst- en / of eierstokkanker Polikliniek familiaire tumoren voor patiënten met familiaire belasting voor borst- en / of eierstokkanker Inleiding U bent doorverwezen naar de polikliniek familiaire tumoren van het UMC Utrecht, Cancer

Nadere informatie

Belangrijkste punten van deze folder:

Belangrijkste punten van deze folder: Longkanker: wat nu? HMC (Haaglanden Medisch Centrum) en het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) werken intensief samen binnen het Universitair Kankercentrum Leiden - Den Haag (UKC). De belangrijkste

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Mammapoli

Okselklierdissectie. Mammapoli 00 Okselklierdissectie Mammapoli U wordt binnenkort opgenomen voor een okselklierdissectie, al dan niet in combinatie met een operatie aan de borst. De opname vindt plaats op afdeling Heelkunde, (4e etage).

Nadere informatie

Operatie bij borstkanker. Behandeling. Borstsparende operatie

Operatie bij borstkanker. Behandeling. Borstsparende operatie Operatie bij borstkanker Er is bij u borstkanker vastgesteld. De diagnose borstkanker brengt veel emoties en onzekerheden met zich mee. Deze informatie is bedoeld als algemene voorlichting. Mogelijk hebt

Nadere informatie

Net de diagnose gekregen

Net de diagnose gekregen Net de diagnose gekregen Vragen die u kunt stellen Hieronder vindt u een lijst met vragen die in verschillende stadia van het onderzoek, de behandeling en de verzorging van patiënten van pas komen. Deze

Nadere informatie

Behandelingsmogelijkheden en trials bij het oesophagus- en maagcarcinoom M. Wumkes, Medische Oncologie VUmc

Behandelingsmogelijkheden en trials bij het oesophagus- en maagcarcinoom M. Wumkes, Medische Oncologie VUmc Behandelingsmogelijkheden en trials bij het oesophagus- en maagcarcinoom 2017 M. Wumkes, 21-09-2017 Medische Oncologie VUmc 1 Te bespreken Standaardbehandeling Studiebehandeling Ontwikkeling nieuwe medicijnen

Nadere informatie

Deze folder bevat informatie over het Lynch-syndroom. Het beschrijft:

Deze folder bevat informatie over het Lynch-syndroom. Het beschrijft: Lynch-syndroom Deze folder bevat informatie over het Lynch-syndroom. Het beschrijft: Wat Lynch-syndroom is. Hoe het Lynch-syndroom te herkennen is. Wat te doen als het Lynch-syndroom is vastgesteld. Wat

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker Deze folder is bedoeld voor onze patiënten en de mensen in hun omgeving. Wij willen u graag informeren over onze succesvolle behandelingsmethode

Nadere informatie

Vlaams Indicatoren Project VIP²

Vlaams Indicatoren Project VIP² Vlaams Indicatoren Project VIP² Op initiatief van de Vlaamse Vereniging van Hoofdartsen, Icuro, Zorgnet Vlaanderen en de Vlaamse overheid, is het Vlaamse VIP 2 -indicatorenproject opgericht. Samen met

Nadere informatie

Borstkanker. Leyla Demirbas en Ilse Klompenmaker Leerjaar 4, VMBO, examenjaar, klas b 17 december 2015 Mevr. Van Wolde

Borstkanker. Leyla Demirbas en Ilse Klompenmaker Leerjaar 4, VMBO, examenjaar, klas b 17 december 2015 Mevr. Van Wolde Borstkanker Leyla Demirbas en Ilse Klompenmaker Leerjaar 4, VMBO, examenjaar, klas b 17 december 2015 Mevr. Van Wolde Inhoudsopgave Wat is borstkanker? En hoe moet je het bestrijden? blz. 3 Is borstkanker

Nadere informatie

1 Algemeen 4. 2 Wat is eierstokkanker en bij wie komt het voor 4. 3 Hoe ontstaat eierstokkanker 4. 4 Uitzaaiingen bij eierstokkanker 4

1 Algemeen 4. 2 Wat is eierstokkanker en bij wie komt het voor 4. 3 Hoe ontstaat eierstokkanker 4. 4 Uitzaaiingen bij eierstokkanker 4 eierstokkanker Inhoud 1 Algemeen 4 2 Wat is eierstokkanker en bij wie komt het voor 4 3 Hoe ontstaat eierstokkanker 4 4 Uitzaaiingen bij eierstokkanker 4 5 Wat zijn de klachten bij eierstokkanker 5 6 Onderzoek

Nadere informatie

Behandeling van DCIS. Ductaal carcinoma in situ (DCIS) gemini-ziekenhuis.nl

Behandeling van DCIS. Ductaal carcinoma in situ (DCIS) gemini-ziekenhuis.nl Behandeling van DCIS Ductaal carcinoma in situ (DCIS) gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Wat is DCIS 3 Borstsparende behandeling 4 Ablatio: verwijdering van de gehele borstklier en borst 5 Preventieve

Nadere informatie

CHAPTER XII. Nederlandse Samenvatting

CHAPTER XII. Nederlandse Samenvatting CHAPTER XII Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift behelst een aantal klinische en translationele studies met betrekking tot de behandeling van het primair operabel mammacarcinoom. Zowel aspecten van

Nadere informatie

1 Algemeen... 3. 2 Wat is eierstokkanker en bij wie komt het voor?... 3. 3 Hoe ontstaat eierstokkanker?... 3. 4 Uitzaaiingen bij eierstokkanker...

1 Algemeen... 3. 2 Wat is eierstokkanker en bij wie komt het voor?... 3. 3 Hoe ontstaat eierstokkanker?... 3. 4 Uitzaaiingen bij eierstokkanker... eierstokkanker Inhoud 1 Algemeen... 3 2 Wat is eierstokkanker en bij wie komt het voor?... 3 3 Hoe ontstaat eierstokkanker?... 3 4 Uitzaaiingen bij eierstokkanker... 3 5 Wat zijn de klachten bij eierstokkanker?...

Nadere informatie

HULP BIJ DE KEUZE WEL OF GEEN CHEMOTHERAPIE

HULP BIJ DE KEUZE WEL OF GEEN CHEMOTHERAPIE 70-Genen Borstkanker Test HULP BIJ DE KEUZE WEL OF GEEN CHEMOTHERAPIE MammaPrint, meer inzicht bij de behandeling van borstkanker MammaPrint In vogelvlucht DUIDELIJK EN BEGRIJPELIJK R E S U LTA AT Wel

Nadere informatie

Het verwijderen van de borst

Het verwijderen van de borst Patiënteninformatie Het verwijderen van de borst Het verwijderen van de borst 899953 Verwijderen van borst.indd 1 1 17-02-17 14:27 Het verwijderen van de borst Martini Borstcentrum, route 1.7 Telefoon:

Nadere informatie

Knobbeltje in de borst

Knobbeltje in de borst Knobbeltje in de borst Deze brochure informeert u over de gang van zaken bij een afwijking (knobbeltje) in de borst. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk de situatie anders kan zijn dan beschreven.

Nadere informatie