HET Museum voor Land- en Volkenkunde en Maritiem

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HET Museum voor Land- en Volkenkunde en Maritiem"

Transcriptie

1 EENIGE GEGEVENS OVER HET SCHIP LODE- WIJK" EN OVER DEN HANDEL VAN ROTTER- DAM OP WEST AFRIKA IN DE NEGENTIENDE EEUW DOOR DR SJOERD HOFSTRA HET Museum voor Land- en Volkenkunde en Maritiem Museum Prins Hendrik" heeft verleden jaar van den Heer W. A. Engelbrecht een model van het schip Lodewijk" ten geschenke ontvangen. Dit schip, dat in 1857 te water werd gelaten en in 1876 bij Hoek van Holland verging, voer voornamelijk op Zuid-West Afrika. Het was het eigendom van Kerdijk en Pincoffs te Rotterdam, die in 1857 een handelsonderneming waren begonnen, waarvan de in 1869 opgerichte Afrikaansche Handelsvereeniging de voortzetting was. Het geruchtmakende en katastrophale einde der Afrikaansche Handelsvereeniging in 1879 is nog wel bekend. Waarschijnlijk minder algemeen bekend is echter de belangrijke rol, die zij in de handelsbetrekkingen van ons land en speciaal van Rotterdam met West Afrika, gespeeld heeft. Daarom willen wij in dit artikel enkele feiten over deze handelsbetrekkingen, die nog weinig systematisch onderzocht zijn, mededeelen. Deze feiten, voor een deel van scheepvaart-historischen aard, zullen in de eerste plaats betrekking hebben op de vloot der Afrikaansche Handelsvereeniging en in het bijzonder op het schip Lodewijk", dat een der eerste en grootste schepen dezer maatschappij was. Daarna zullen wij nog eenige meer algemeene gegevens laten volgen over de beteekenis, die West Afrika in de vorige eeuw voor den handel en de scheepvaart van ons land en van Rotterdam had. De Lodewijk" is als driemastschoener gebouwd op de werf van Gebr. Pas te Bolnes en op 2 September 1857 te water gelaten. Het schip, dat eerst Henriette Wilhelmina" heette, was 173 last of 527 ton groot. Later is het als barkschip getuigd, doch wanneer deze verandering aangebracht is, is niet bekend. Zoowel in Sweys' Neêrlands vloot en reederijen" als op de monsterrollen wordt er steeds over een 179

2 driemastschoener gesproken, doch op het model van het schip en eveneens op een teekening, waarop de Lodewijk" voorkomt, liggende bij Banana Point, is het als bark getuigd. In het bericht in de Nieuwe Rotterdamsche Courant", waarin het vergaan van het schip vermeld wordt, wordt het eveneens een bark genoemd. Waarschijnlijk is dus de verandering destijds niet voor genoemde jaarverslagen opgegeven. Het schip is gebouwd voor rekening van de reederij R. van Buren & Co. te Rotterdam. Deze reederij, die in het Verslag van de Maatschappij tot Nut der Zeevaart te Rotterdam" voor het laatst in 1861 genoemd wordt, bezat tevens nog de brik Aganitha Adriana", de schoenerbrik Helmers" en de brik Rhijnvis Feith". *) Over de eerste jaren van de Henriette Wilhelmina" zijn eenige gegevens uit het archief van de Nederlandsche Handelmaatschappij beschikbaar. Op den dag na de tewaterlating bood genoemde reederij het schip aan de Ned. Handelmaatschappij ter bevrachting aan. Hoewel het toen dadelijk op de lijst van te bevrachten schepen is geplaatst, duurde het toch twee jaar voor het door de Ned. Handelmaatschappij werd bevracht 2). Dit geschiedde op 16 Juni 1859, to^ de Henriette Wilhelmina" door de directie ingehuurd werd voor bevrachting tegen November, voor een terugreis van Java naar Rotterdam. Het schip bevond zich toen op een terugreis van Sydney naar Java. Toen het schip te Batavia aankwam, werd het door de factorij van de Ned. Handelmaatschappij aldaar nog voor een tusschentijdsche reis naar Sydney ingehuurd tegen een vrachtprijs van f7.500,-. Op 20 Sept vertrok het schip van Batavia naar Sydney, waar het 7 Nov. aankwam. De lading bestond uit rijst, suiker, koffie, notemuscaat, foelie en rotting. Op 12 Maart i860 berichtte de factorij te Batavia, dat de Henriette Wilhelmina" aldaar van Soerabaja aangekomen was en gereed lag voor vertrek naar Rotterdam. De lading bestond uit 2000 picols suiker, ) Brik Aganitha Adriana", groot 152 last of 288 ton. Schoener-brik Helmers", groot 99 last of 187 ton. Brik Rhijnvis Feith", groot 150 last of 284 ton. 2) Omstreeks 1857 begon het aanbod van schepen op de wereldmarkt de vraag te overtreffen en een hevige vrachtcrisis brak uit (W. M. F. Mansvelt, Geschiedenis van de Nederlandsche Handelmaatschappij, II, blz. 333). 180

3

4 3i. Teekening van de factorij Rotterdam" op Banana Point aan den ingang van den Kongo. Deze factorij behoorde toe aan de Afrikaansche Handelsvereeniging te Rotterdam. Geheel rechts is men bezig het schip Lodewijk" met vaten palmolie te laden.

5 picols koffie, 500 picols tin en 100 picols rotting. Op 22 Aug. van genoemd jaar kwam het schip te Hellevoetsluis binnen. De eerste ge2agvoerder was W. C. Kuyk. In de correspondentie van de Ned. Handelmaatschappij van 1859 en '60 wordt J. H. Bock als gezagvoerder vermeld. Op 16 October i860 is de Henriette Wilhelmina" bij veiling gekocht door de firma Kerdijk en PincorTs voor f ,-. De nieuwe eigenaren veranderden den naam van het schip in Lodewijk", zeer waarschijnlijk naar den voornaam van PincorTs. Van toen af aan werd het voor den handel op Zuid-West Afrika gebruikt. Op 5 Nov. i860 bood PincorTs het schip echter nog aan de Ned. Handelmaatschappij aan voor bevrachting naar Oost-Indië. Voor het tegenwoordige hebben wij besloten de Lodewijk" op eene tusschenreis uit te zenden", voegt hij er in zijn schrijven aan toe. PincorTs en zijn zwager Kerdijk, die in 1857 een handelsonderneming hadden opgericht, begonnen in dit gebied, waar tot op dien tijd geen Hollandsche, doch slechts enkele buitenlandsche handelsondernemingen bestonden, handel te drijven. Onze handelsbetrekkingen waren, naar men weet, voordien in hoofdzaak beperkt gebleven tot de Golf van Guinea en onze bezittingen op de Goudkust. Kerdijk en Pincofïs begonnen hun onderneming op kleine schaal, eerst met één schip, den schoener Adolf en Martinus" (groot 77 last; kapt. F. W. Ridder). Het volgende jaar bezaten zij twee schepen, de brik BiafTra" (79 last; kapt. M. Evenwel) en den schoener Angola" (29 last; kapt. F. W. Ridder). In 1859 komt daar nog de schoener Gitana" (52 last; kapt. J. Schots) bij en in i860 de Lodewijk". Ook de volgende jaren vertoonen, zooals wij nog zullen zien, een geregelde vermeerdering van het aantal schepen van Kerdijk en PincofFs. Het centrum van den handel op Z.-W. Afrika werd gevormd door het schiereiland Banana aan den mond van den Kongo. Een aantal factorijen onderhielden verder den handel langs de kust in noordelijke en in zuidelijke richting. Over den omvang van dezen handel zullen wij in het slot- 181

6 gedeelte van dit artikel nog enkele gegevens laten volgen. De voornaamste uitvoerproducten bestonden uit manufacturen, ijzerwaren, de invoerproducten uit palmolie en -pitten, ivoor, koffie, gom. De eerste reis van de Lodewijk" naar Zuid-West Afrika duurde ruim dertien maanden (van n December i860 tot 12 Januari 1862). Gezagvoerder was toen F. W. Ridder. Deze had in de drie voorafgaande jaren nog over twee andere schepen van Kerdijk en Pincoffs het bevel gevoerd, n.1. over de Adolf en Martinus" en de Angola". De bemanning bestond verder uit een eersten, een tweeden en een derden stuurman, een kok, een hofmeester, zeven matrozen, een ligtman", twee jongens en een kuiper. Bovendien was er één passagier voor Z.-W. Afrika aan boord. De maandgages voor deze reis bedroegen voor de stuurlui resp. f60,-, f45,- en f 26,-; timmerman f 38,-; kok f 52,-; hofmeester f 24,-; zes matrozen ieder f 22,- en den zevenden matroos, evenals den ligtman" f 20,-; de jongens resp. f 12,- en f 10,- en den kuiper volgens contract. Vergelijken wij deze gages met die, welke bijv. in 1874 voor de bemanning van de Lodewijk" uitbetaald werden, dan valt wel eenige stijging waar te nemen. In laatstgenoemd jaar bedroegen de gages voor den eersten en tweeden stuurman resp. f65,- en f 45,-; den timmerman f 46,-; den kok f 40,-; den hofmeester f 36,-; den zeilmaker f 56,- en ieder der acht matrozen f 30,-. De betrekkelijk lange duur der reizen naar de Westkust van Afrika werd niet alleen door den afstand, doch ook door de langzame wijze, waarop de handel gevoerd moest worden, veroorzaakt. Dit was vooral het geval aan de Goudkust, waar wij, naar men weet, bezittingen hadden, doch waar de palmolie in mindere mate voorkomt dan in andere deelen van West Afrika. Dientengevolge moesten de schepen vele plaatsen aandoen om een volle lading te krijgen. De luitenant ter zee Koopman, die als bevelhebber van de Cornelis Dirks" in i860 de Westkust bezocht, vertelt bijv., dat het schip St. George d'elmina" (toebehoorend aan het Rotterdamsche huis H. van Rijckevorsel) in vier maanden tij ds veertien verschillende plaatsen bezocht. Daarbij werd niet meer ingeladen dan 7000 gallon palmolie, een achtste 182

7 deel van de lading van het schip. *) Dezelfde schrijver deelt mede, dat de schepen Goudkust" en Gouverneur Schomerus" meer dan twee jaren moesten wachten voor ze hun lading binnen hadden. *) Uit een scheepsjournaal van de Biaffra", dat aanwezig is in de bibliotheek van het Museum voor Land- en Volkenkunde en Maritiem Museum Prins Hendrik", krijgt men ook eenigermate een denkbeeld van de gedwongen langzaamheid van den toenmaligen handel. Dit schip, dat eveneens aan de firma Kerdijk en PincofTs toebehoorde, lag in 1859 in de Brass River. In het scheepsjournaal nu vinden wij over het tijdvak van 28 Maart tot en met 4 October telkens medegedeeld hoeveel palmolie geladen is. Verschillende keeren wordt op opeenvolgende dagen een partijtje, wisselend van een half vat tot zes vaten, geladen, vaak echter liggen er ook enkele dagen tusschen. Zoo krijgt men over een tijdperk van ongeveer 27 weken 132 vaten palmolie binnen. Niet alleen echter had de hoeveelheid goederen, die het kustgebied opleverde, invloed op het tempo van den handel, doch ook de uitgebreidheid en de organisatie van het aantal factorijen. Een nadeelige factor was ook meermalen de concurrentie tusschen de verschillende landen en handelshuizen.^) Toen later stoombooten in gebruik kwamen, verliepen de reizen natuurlijk vlugger. Zoo maakte een der booten van de Afrikaansche Handelsvereeniging jaarlijks reeds drie a vier reizen. In 1862 ging de Lodewijk" voor de tweede keer naar Z.-W. Afrika, met C. J. Bax als gezagvoerder. *) Verder ondernam het schip ongeveer elk jaar, met grooter of kleiner tusschenpoozen, een reis. Uit het volgende lijstje van de 1) J. F. Koopman, Verslag van eene reize naar de Westkust van Afrika, Rio de Janeiro en Rio de la Plata, , in: Verhandelingen en berigten betrekkelijk het zeewezen en de zeevaartkunde, 1863, blz ) Ibid., blz. 34, 35. 3) Zoo lezen wij dan ook in het verslag van de Rotterdamsche Kamer van Koophandel en Fabrieken van 1859 de volgende klacht: De overdrijving van den handel op Afrika's Westkust, vooral uit Engeland, maakt dat de schepen daar zeer lang worden opgehouden, zoo bij het uitslijten hunner ladingen als om de teruglading te kunnen bekomen" (blz. 16). 4) C. J. Bax bleef gezagvoerder tot 1873; latere gezagvoerders waren J. Kraneveld, van i873~'75 ^n W. J. Depuy, van i875~'76. 18}

8 data, waarop de monsterrollen te Rotterdam geteekend zijn, kan men een indruk krijgen van de betrekkelijke regelmatigheid en van den duur dezer reizen. Deze data zijn: 29 Maart 1862, 17 Juni 1865, 7 April 1864, 11 Oct. 1865, 28 Aug. 1866, 8 Juni 1867, 12 Febr. 1868, 15 Juli 1869, 10 Oct. 1870, 15 Juli 1871, 18 Febr. 1872, 51 Dec. 1875, 31 Oct. 1874, 10 Mei De Lodewijk" heeft dus over het geheel vijftien reizen naar Z.-W. Afrika gemaakt. Den ioden April 1876 is het schip op de terugreis van Afrika, bij Hoek van Holland vergaan. Over deze schipbreuk ontleenen wij het volgende aan een bericht in de Nieuwe Rotterdamsche Courant" van 11 April 1876 uit Maassluis: Van hier vertrokken de sleepbooten Zierikzee" met de ijssloep van B. Weltevreede en Brouwershaven" met een goed bemanden lichter. Door het stormachtige weder was het niet mogelijk met den lichter langs zijde van de Lodewijk" te komen; met de ijssloep werden al spoedig 5 passagiers en 2 zieke matrozen aan den Hoek van Holland aan wal gebracht. Door de sleepboot Zierikzee" werden te vergeefs pogingen in het werk gesteld om het schip af te brengen. Door den steeds toenemenden wind en zee begon het schip zwaar te werken, eindelijk werd het lek en schoof het nog 1^/2 scheepslengte vooruit. Het werd nu meer dan tijd dat de opvarenden, die zich reeds in het want bevonden, het wrak verlieten. De reddingsboot van 't loodswezen aan den Hoek van Holland, de redding willende beproeven, werd zoodanig tegen het wrak geslingerd, dat ze onbruikbaar werd; vier van de vijf redders sprongen op het wrak; de reddingsboot, waarmede de scheepsjongen zich nog wilde redden, doch die daarbij verdronk, dreef met een man benoorden de hoofden, doch werd gelukkig door de sleepboot Brouwershaven" opgenomen en in het Kanaal gesleept. Nu trachtte zoowel de Zierikzee" als de ijssloep het wrak te naderen, maar de pogingen van de beide vaartuigen werden telkens verijdeld. De toestand der schipbreukelingen werd hoe langer hoe hachelijker; 14 man bevonden zich op een kleine ruimte op het voorschip; telkens sloeg de zee 184

9 over hen heen, en twee man geraakten zelfs te water, doch werden door hunne lotgenooten gered. Inmiddels had men van den Hoek van Holland naar hier geseind om de bij ons gestationeerde reddingsboot van de Zuidhollandsche Maatschappij, schipper P. van Noord. Met allen mogelij ken spoed vertrok deze per sleepboot Bato" naar de plaats des onheils en kwam gelukkig nog bij tij ds om de schipbreukelingen, die zich op het wrak bevonden van een anders gewissen dood te redden. Twee matrozen, die uitgeput van vermoeienis en ziek waren, werden door de Bato" overgenomen." Na deze bijzonderheden over de Lodewijk", laten wij hier nog enkele gegevens over de verdere handelsvloot van Kerdijk en PincofTs volgen, ontleend aan Sweys' Neêrlands vloot en reederijen". Wij deelden reeds mede, dat genoemde firma in 1868 met vier schepen handel dreef, n.1. met de Angola", Biaffra", Gitana" en Lodewijk". De Angola" wordt in Januari 1861 en de Gitana" in April van hetzelfde jaar vermist, zoodat er dan dus nog slechts twee schepen over zijn, terwijl ook de Biaffra" in dit jaar uitvalt. In 1865 wordt, behalve de Lodewijk", de brik Afrika" *) genoemd. In 1864 komt hier nog bij de schoener Ster" en in 1866 de bark Mercator" en de schoener Mina". In 1868 wordt dit aantal van vijf schepen nog met twee vermeerderd, n.1. met de schroefstoomboot Zaïre" en de bark Ida Maria de Raath". In 1869 wordt de vloot uitgebreid met de schroef- 1) Hier volgen nog enkele bijzonderheden over grootte, enz. van de Afrika" en de verder in den tekst genoemde schepen. Brik Afrika", groot 136 last, gebouwd in Schoener Ster", gr. 43 last, geb. in Bark Mercator", gr. 213 last, geb. in Schoener Mina" (ex Azalea"), gr. 37 last, geb. in Schroefstoomboot Zaïre", gr. 11 last, geb. in Bark Ida de Raath", gr. 163 last, geb. in Dit schip werd, volgens opgave van Sweys, uit de hand gekocht, vermoedelijk voor f Schroefstoomboot Banana", gr. 116 last, geb. in Kof Noordster" (ex Alida Dijk"), gr. 38 last, geb. in Schoener Eersteling", gr. 10 last, geb. in Schoener Columbus" (ex Statsradt Hvidt"), gr. 76 last, geb. in 1857, uit de hand gekocht voor waarschijnlijk f Brik Hertha" (ex Sliedrecht"), gr. 112 last, geb. in 1854, uit de hand gekocht voor waarschijnlijk f Schroefstoomboot Noordkaper", gr. 92 last, geb. in 1870, gekocht voor f Galjoot Boma" (ex Geerdina"), gr. 83 ton, geb. in 1871, gekocht voor waarschijnlijk f

10 stoomboot Banana", doch drie schepen vallen uit, n.1. de Afrika", die als vermist wordt opgegeven, de Mercator", die gestrand en afgekeurd is en de Mina", die overging naar de firma Hendrik Muller en Co. en die voortaan Assistent" heette. In 1870 is de Ster" als gesloopt vermeld, terwijl in de plaats hiervan is gekomen de kof Noordster". In 1871 wordt de vloot vermeerderd met den schoener Eersteling" en in 1872 nog met den schoener Columbus" en de schoener-brik Hertha". In 1875 klimt het aantal schepen tot negen met den aankoop van de schroefstoomboot Noordkaper". De volgende jaren vertoonen dan echter weer een daling in het aantal schepen. In 1874 wordt gemeld, dat de Columbus" uit de hand verkocht is, vermoedelijk voor f 7.500,-, (het schip heet voortaan Carolina") en in 1875 de Hertha" voor f 9.800,- (dit schip krijgt dan den naam Willemina Antina"). Het vergaan van de Lodewijk" in 1876 en de verkoop van de Ida de Raath" in het- 2elfde jaar, brengen de vloot van de Afrikaansche Handelsvereeniging terug op vijf schepen. In 1878 komt er bij de galjoot Boma". Verder had deze onderneming in Afrika nog enkele kustvaartuigen in gebruik. De Nieuwe Afrikaansche Handelsvennootschap, die vanaf 1880 de zaken der geliquideerde Afrikaansche Handelsvereeniging voortzette, bracht in de volgende jaren nog een aantal andere schepen in de vaart. In de voorgaande bladzijden was voornamelijk sprake van de Lodewijk" en van de overige schepen van Kerdijk en Pincoffs en de Afrikaansche Handelsvereeniging. Wij willen thans enkele bijzonderheden van meer algemeenen aard over de economische relaties tusschen ons land, speciaal Rotterdam, en West Afrika mededeelen. De voornaamste invoerproducten bestonden uit palmolie, palmpitten, ivoor, grondnoten, gommen, koffie, cacao. Onder deze producten nam vooral de palmolie een belangrijke plaats in. De palmolie, die nog thans (met de palmpitten) een van de voornaamste uitvoerproducten van West Afrika vormt, werd pas in het laatst van de 18 de eeuw in Europa ingevoerd. De eerste partijen gingen naar Enge- 186

11 land en Amerika. Toen het artikel eenmaal bekend geworden was, nam de vraag er naar steeds meer toe. Omstreeks 1850, toen in Engeland reeds een aanzienlijke hoeveelheid palmolie werd ingevoerd, kwam zij, volgens Robidé van der Aa, het eerst op de Nederlandsche markt en het product kon hier toen slechts met moeite geplaatst worden. *) De palmolie begon echter waardeering te vinden en nadat te Amsterdam en Gouda stearinefabrieken waren opgericht, groeide de vraag. In de verslagen van de Rotterdamsche Kamer van Koophandel en Fabrieken leest men dan ook verschillende keeren, dat, hoewel de aanvoer toeneemt, deze toch nog niet voldoende is om de behoeften te dekken. Behalve direct uit Afrika, werd de palmolie ook uit Engeland, Frankrijk en Portugal ingevoerd. In het verslag van 1867 bijv. wordt medegedeeld: Onze handelsbetrekkingen op de Zuidwestkust van Afrika hebben zich dit jaar wederom zeer uitgebreid en waren de directe aanvoeren van palmolie grooter dan vroeger, echter nog niet genoeg om in de behoefte onzer stearine-fabrieken te voorzien, welke nog veel palmolie uit Engeland moeten ontbieden" (blz. 17). 2) Omstreeks i860 kwamen, naast de palmolie, ook de palmpitten op de markt. Tevoren hadden deze geen commercieele waarde gehad. Sedert men echter in Europa geleerd had uit de pitten olie te slaan, nam ook de vraag naar palmpitten toe. *) Daar deze olie een belangrijke industrieele waarde bezit, vormden de palmpitten spoedig een van de belangrijkste en meest gevraagde in voerproducten. *) De omzet van den handel met West Afrika vertoont dan ook in de periode, waarvan hier hoofdzakelijk sprake is, een voortdurende stijging, al gaat deze ook wel met schommelingen 1) Afrikaansche Studiën, 's-gravenhage, 1871, blz ) Soortgelijke opmerkingen vindt men in de verslagen van 1868 (blz. 18), 1870 (blz. 27), 1871 (blz. 22). 3) In 1862 had, naar Robidé van der Aa mededeelt, de firma Aberdingh & Zonen te Amsterdam een stoompalmolieraffinaderij gevestigd (blz. 44). 4) In dit artikel is alleen sprake van de waarde der palmolie en palmpitten als uitvoerproducten. Voor de beteekenis, die zij voor de inlanders van West-Afrika bezitten, zie mijn artikel The social significance of the oil palm in the life of the Mendi", in: Internationales Archiv fur Ethnographie, Band XXXIV, Heft 5-6,

12 gepaard. Enkele cijfers, ontleend aan de regeeringsstatistiek van den handel en de scheepvaart, zullen dit kunnen verduidelijken. In 1855 vertegenwoordigde de invoer van palmolie in ons land uit West Afrika en de kust van Guinea een waarde van f (resp. f ,- en f ,-). Voor de jaren 1865, 1870 en 1875 krijgen wij de volgende cijfers: Kust van Guinea Westkust van Afrika Kust van Guinea Westkust van Afrika Palmolie tf. hoeveelh. in kilogr waardein guldens f f f f f Totale waarde van alle ing. artikelen f f f f f Hierbij valt op te merken, dat de hier genoemde streken van herkomst der producten, bij de onregelmatigheid van den toenmaligen handel en de onnauwkeurigheid der geographische indeelingen, noodzakelijkerwijze min of meer vaag aangeduid zijn. In de statistiek van 1875 wordt slechts van de Westkust in het algemeen gesproken. Uit de voorgaande cijfers zien wij: in de eerste plaats een voortdurende toename van den handel; in de tweede plaats een verschuiving van den handel van de Kust van Guinea naar de Westkust (het Kongogebied inbegrepen); in de derde plaats het belangrijke aandeel van de palmolie in den invoer. In 1875 werden daarbij nog kg. (voor een waarde van f ) aan palmpitten direct uit West Afrika ingevoerd. De hier gegeven cijfers betreffen den directen invoer uit West Afrika. De totale invoer, waarbij dus eveneens de invoer van palmolie uit Engeland, Frankrijk en andere landen inbegrepen is, was belangrijk hooger. Hij bedroeg in 1865: kg.,in 1870: kg. en in 1875: kg.

13 Rotterdam nam hierbij een zeer belangrijke plaats in als invoerhaven. Een paar cijfers mogen dit nog verduidelijken. De totale invoer van palmolie in 1865 was voornamelijk over de volgende steden verdeeld: Rotterdam kg.; Amsterdam kg.; Vlaardingen kg. en Dordrecht kg. In 1870 krijgen wij de volgende cijfers: Rotterdam kg.; Amsterdam kg. en Middelburg kg. Het is in dit verband eveneens interessant de cijfers voor het aantal te Rotterdam ingeklaarde schepen na te gaan, zooals ze in de verslagen van de Kamer van Koophandel en Fabrieken aldaar vermeld worden. In de periode van werden te Rotterdam ingeklaard: van Guinea 27 schepen (per jaar dus gemiddeld 4 a 5 schepen) en van Z.-W. Afrika 15 schepen (terwijl 5 als vermist worden opgegeven). Voor de jaren van i8($4-'75 wordt in de statistiek de streek vanwaar de schepen komen, niet nader aangegeven. Het totale bedrag der uit West Afrika te Rotterdam ingekomen schepen bedraagt in: Men ziet, dat er in deze periode van tien jaren een belangrijke stijging valt waar te nemen. Tenslotte vermelden wij nog de cijfers uit de verslagen van , waarin als landen van herkomst de kust van Guinea, West Afrika en Iiberië aangegeven worden Kust van Guinea ) De uitbreiding, die de handel op met den handel Westkust van Afrika Liberië. 25» ) West Afrika onderging, vergeleken op de Kust van Guinea, valt ook in deze cijfers op

14 Vergelijken wij tenslotte deze getallen betreffende een paar jaren nog met het totale aantal schepen, dat te Rotterdam ingeklaard werd: In i860 bedroeg dit totale aantal 247 schepen (waarvan 8 uit Afrika), in schepen (waarvan reeds 17 uit Afrika). Al was dus de handel op West Afrika voor Rotterdam en voor ons land niet van overwegend belang, toch nam zij een geheel eigen en niet onbelangrijke plaats in. Bij dezen handel van Rotterdam op West Afrika speelde de Afrikaansche Handelsvereeniging gedurende een twintigtal jaren een groote rol. *) Al waren de winsten dezer onderneming, naar bij de katastrophe in 1879 en de daarop volgende liquidatie bekend werd, ook voor een deel van fictieven aard, haar handel bezat ongetwijfeld een grooten omvang. Haar mislukking was, naar men weet, aan financieel wanbeheer te danken. Dit beteekende echter niet, dat er met den handel op Z.-W. Afrika geen winsten mogelijk waren. Terecht schreven dan ook de liquidateuren der Afrikaansche Handelsvereeniging in hun rapport inzake de levensvatbaarheid van verderen handel:... dat niettegenstaande de groote concurrentie der Afrikaansche Handelsvereeniging, Engelsche, Fransche, Portugeesche en Duitsche huizen gelijksoortigen handel op de Z.-W. kust van Afrika drijven; en het is toch niet aan te nemen, dat die altijd door geld zullen verloren hebben!" (blz. 11). Vóór Kerdijk en Pincoffs hun handel op Z.-W. Afrika begonnen, was de Nederlandsche handel in hoofdzaak beperkt gebleven tot de Goudkust, waar wij bezittingen hadden, de z.g. olierivieren en Liberië. Daarvan was, naar Robidé van der Aa in 1871 mededeelt, de handel op de Goudkust en op de rivieren destijds achteruitgaande. ^) De firma Hendrik Muller «Sc Co., opvolgster van H. van Rijcke- 1) Wij laten hier de zuiver flnancieele zijde dezer onderneming geheel buiten beschouwing. Zie daarover het rapport van C. W. Vermeulen aan den Hoogen Raad: De Afrikaansche Handelsvereeniging en haar werkkring, Rotterdam, Vgl. over Pincoffs: J. Hudig, In memoriam L. Pincoffs, in het Rotterdamsch Jaarboekje, 1912; P. J. Bouman, Lodewijk Pincoffs, in Vragen des Tijds, ) Afrikaansche Studiën, blz. 74,

15 vorsel, dreef hier nog handel, maar ging meer en meer op Liberië handel drijven. Hiernaast kreeg de handel op Z.-W. Afrika groote beteekenis. Over den begintijd van dezen handel zijn moeilijk gegevens te verkrijgen. In het reeds eerder geciteerde reisverslag van den luitenant ter zee Koopman, die in i860 dit gebied bezocht, vinden wij de onderneming van Kerdijk en Pincoffs reeds eenige keeren vermeld. Zoo was deze te Loango, waar toen reeds twee Engelsche huizen en een Amerikaansch huis bestonden, zaken begonnen. De weinig omvangrijke handel aldaar bestond hoofdzakelijk in ivoor, goud, casava en kopererts. *) Verder was er een factorij te Ponta da Lenha, waarvan het personeel bestond uit vier Nederlanders, voornamelijk handel drijvende met de Portugeesche slavenhandelaren, en hun bestaan vindende in de ruiling tegen manufacturen, kruid, geweren en rum, van palmolie." *) Van de Portugeezen schrijft hij, dat zij in naam wat handel in olie dreven, doch dat zij in werkelijkheid hier zoowel als op andere plaatsen slavenhandelaren waren. Ook Amerikanen dreven nog in het geheim slavenhandel. Koopman vertelt verder, dat het aantal slavenhalers, zoowel Amerikaansche, Portugeesche als Spaansche, dat jaarlijks de Kongo bezocht, ongeveer vijftig bedroeg en hij schat het aantal slaven, dat destijds nog jaarlijks uit de Kongo en het nabije kustgebied werd uitgevoerd, op Genoemde schrijver bezocht ook nog een andere factorij van Kerdijk en Pincoffs te Quicembo, waar een broer van Kerdijk agent was. De handelshuizen ondervonden hier destijds nogal wat moeilijkheden door de Portugeezen. Tengevolge van deze moeilijkheden hadden Kerdijk en Pincoffs hun factorij te Ambriz moeten opgeven. Te Quicembo hadden de Portugeezen echter nog niet zooveel te zeggen. *) Koopman vermeldt tevens, dat tijdens zijn verblijf te Quicembo zich daar ook de schoener Angola" (toebehoorend aan Kerdijk en Pincoffs) bevond. Robidé van der Aa, die in 1871, dus elf jaar later, over de activiteit der Afrikaansche Handelsvereeniging schrijft, deelt mede, dat deze onderneming in 1870 reeds voor een waarde 1) Blz ) Blz ) Blz. 75 e.v. 191

16 van f ,- te Rotterdam aan de markt bracht. Daar deze schrijver, die overigens zeer critisch en deskundig is, een deel zijner gegevens van Kerdijk en PincofFs zelven ontving, moet dit cijfer met eenig voorbehoud aanvaard worden. De handelsomzet van deze onderneming bedroeg, naar genoemde schrijver berekent, ongeveer evenveel als die van al de Engelsche huizen op Loango, Kongo en Angola tezamen. *) Volgens een prospectus der Afrikaansche Handels vereeniging van 1871 bedroeg het aantal factorijen, dat zij toen bezat, 33. Deze werden bediend door een personeel van 64 Europeesche employe's en werklieden. Er is reden om deze gegevens als betrouwbaar te aanvaarden. Immers, in hun rapport van 1880 schrijven de liquidateuren, dat zij in de Noorderafdeeling der onderneming vijf factorijen hadden opgeheven, waarna er nog dertig open waren gebleven. Het personeel ter kuste bestond na deze inkrimping toch nog uit 56 Hollanders, Duitschers en Engelschen en 47 Portugeezen en inlanders. Stanley, die in 1879 Banana Point bezocht, schrijft over een kleine tachtig factorijen, maar dit getal komt mij wel wat hoog voor. Hij deelt mede, dat de gebouwen der onderneming aldaar een oppervlakte besloegen van 700 acres. *) Ook andere schrijvers, die de toestanden aan de Westkust van Afrika in de negentiende eeuw uit eigen waarneming kennen, vermelden den grooten omvang van de zaken der Afrikaansche Handels vereeniging. *) Eenige bijzonderheden geeft Pechuel-Loesche, een der beste kenners van het toenmalige West Afrika. Hij noemt de Afrikaansche 1) Afrikaansche Studiën, blz ) The Congo and the founding of its free state, Londen, 1885,1, blz ) Zoo schrijft J. J. Monteiro, die een aantal jaren in West-Afrika woonde en die in 1873 Banana bezocht: The Dutch house especially is a large establishment" (Angola and the river Congo, I, blz. 81). Richard Oberlander spreekt van de grossartigen Zentralfaktoreien" der Afrikaansche Handelsvereeniging (Deutsch-Afrika, 1885, blz. 125). H. H. Johnston noemt de Hollandsche onderneming by far the largest and most important" (The river Congo, 1884, blz. 25). Interessant is in dit verband ook wat Stanley schrijft over de Rotterdamsche factorij te Ponta da Lenha, waar drie Europeesche huizen gevestigd waren: The Dutch are, as usual, far ahead in the style, arrangement, and solidity of their structures. They are perpetually improving, building, and solidifying their landed possessions and establishments" (The Congo and the founding of its free state, I blz. 83). 192

17 Handelsvereeniging verreweg de belangrijkste onderneming in Beneden-Guinea. *) Haar zaken breidden zich, schrijft hij, door gunstige omstandigheden snel uit. Tengevolge van het verdwijnen van den slavenhandel (omstreeks 1870) en andere factoren, waren vele zelfstandige Portugeesche handelaren in een moeilijke positie geraakt. Zij deden nu hun factorijen over aan de Afrikaansche Handelsvereeniging en verschillende handelaren gingen tegelijkertijd in den dienst van deze onderneming over. 2) Uit de cijfers, die Pechuel-Loesche voor het aantal factorijen der verschillende Europeesche handelshuizen geeft, blijkt het overwicht, dat de Afrikaansche Handelsvereeniging bezat. Aan de kust van Loango (Jumba tot en met den Kongo) waren ongeveer 78 factorijen gevestigd. Daarvan behoorden 27 factorijen (waarvan 5 aan den Kongo) aan de Rotterdamsche onderneming. Van de verdere factorijen behoorden 8 aan het Engelsche huis Hatton & Cookson, en 6 aan het Fransche huis Daumas Lartigue & Co., terwijl de overige verdeeld waren over enkele Portugeesche firma's. Van de 5 5 factorijen, die van den Kongo tot Ambriz gelegen waren, behoorden 14 aan de Afrikaansche Handelsvereeniging; de overige waren eigendom van eenige Engelsche, Fransche en Portugeesche firma's. *) De factorijen strekten zich uit van 3 tot 9 graden Z. B. Op het schiereiland Banana bevonden zich de factorijen Holland en Rotterdam, die het centrum der onderneming vormden. Het terrein te Banana Point was door Kerdijk en Pincofïs overgenomen van het Fransche huis Regis, toen dit in 1862 zijn handel in negerimmigranten moest staken. *) Hier bezat de onderneming, behalve een eigen smederij en kuiperij, ook een eigen helling. Enkele kustvaartuigen onder- 1) Kongoland, 1887, blz ) Ibid., blz Soortgelijke bijzonderheden vermeldt eveneens A. Bastian, Die deutsche Expedition an der Loango-Küste, 1874, I, blz ) Kongoland, blz. 223, ) Robidé van der Aa, Afrikaansche Studiën, blz Koopman deelt aangaande dezen handel in neger-immigranten mede, dat in een jaar tijds ongeveer arbeiders door het huis Regis overgevoerd waren naar de West Indische eilanden. Voor een volwassen neger werd in het Kongogebied f 70. en voor een jongen f 30. in goederen betaald (blz. 73). 193

18 ] hielden de verbinding tusschen de verschillende factorijen. De onderneming voorzag ook den mond van den Kongo met tonnen en bakens ter vergemakkelijking van de scheepvaart. Bovendien werd Banana kolenstation voor de Engelsche oorlogschepen. *) Terwijl in het begin van den handel de factorijen zich langs de kust, ten noorden en ten zuiden van den Kongo, uitstrekten, stichtte men later factorijen in het binnenland, langs het eerste, bevaarbare gedeelte van den Kongo. Boma werd hier een belangrijk handelscentrum, tevens voorloopig het eindpunt van de Europeesche expansie in het Kongogebied. Reeds vroeg had zich hier ook de Afrikaansche Handelsvereeniging gevestigd. Zij en het Engelsche huis Hatton & Cookson beheerschten destijds den handel langs den Kongo. Omstreeks 1874 bezat de Hollandsche onderneming reeds vaste handelsverbindingen met Mussuku en Noki en de tusschenliggende plaatsen. In en waarschijnlijk ook reeds eerder - voeren de heeren A. Jung en A. de Bloeme van de Afrikaansche Handelsvereeniging, met de stoomboot Zaïre" den Kongo op tot Noki. Per kano ging men toen verder tot Vivi. Dit was dus nog vóór Stanley in 1879 aan het hoofd der Belgische expeditie den Kongo per stoomboot opvoer. Toen het Kongo-gebied onder Belgische heerschappij kwam en het meer voor Europeanen toegankelijk werd, verplaatste de handel zich meer en meer van de kust naar het binnenland. De Nieuwe Afrikaansche Handelsvennootschap, die na de liquidatie van de Afrikaansche Handelsvereeniging (in 1879) den handel van deze onderneming voortzette, hier dan ook langzamerhand de meeste van haar factorijen aan de kust op en stichtte nieuwe factorijen in het binnenland. 1) Pechuel-Loesche beschrijft Banana als eine grossartige Anlage (eigentlich zwei dicht bei einander liegende) mit ungeheuren Niederlagen" (Kongoland, blz. 225). Over den naam van het kleine schiereiland Banana Point schrijft Johnston: Why such an unmeaning name was given to this sandy promontory by the Dutch, who first christened it, I do not know; certainly it is no longer applicable, for not a banana is to be seen growing there. However, the name sticks to it, and is known far and wide now" (The river Congo, blz. 22). Stanley vermoedt, dat er, vóór de factorijen gebouwd werden, enkele bananenboomen stonden (The Congo and the founding of its free state, I, blz. 78). 194

19 Het is, zooals wij reeds zeiden, moeilijk, betrouwbare en uitvoerige gegevens te verkrijgen over onze handelsbetrekkingen met West Afrika in de vorige eeuw. *) Zelfs de enkel statistische gegevens zijn over het algemeen niet talrijk en nauwkeurig. De hier meegedeelde bijzonderheden mogen echter eenigermate een denkbeeld geven van de ontwikkeling en den aard van een onderdeel dier betrekkingen en van de bijzondere plaats, die Rotterdam daarbij innam. i) In het algemeen is echter nog weinig studie gemaakt van de economische geschiedenis van West Afrika, bijv. ook niet van de Engelsche bezittingen. Zie hierover de opmerkingen van Allan McPhee, The economie revolution in British West Africa, Londen, 1926, blz. IX e.v. 195

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten.

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten. Thema/ onderwerp: Werkblad 8.2 Fort Elmina Korte samenvatting van de leeractiviteit: De geschiedenis van Fort Elmina wordt verteld a.d.h.v. afbeeldingen en een videofragment. Hierna gaan de leerlingen

Nadere informatie

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?...

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?... Naam: DE VERENIGDE OOSTINDISCHE COMPAGNIE (VOC) In 2002 was het 400 jaar geleden dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd opgericht. Dit werd in binnen- en buitenland op diverse manieren herdacht.

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

De Burg te Wassenaar.

De Burg te Wassenaar. De Burg te Wassenaar. hierboven reeds door Dr. Holwerda in herinnering werd gebracht, deelde de heer W. J. J. C. Bijleveld in jaargang van ons Jaarboekje het een en ander aangaande den zoogenaamden burg

Nadere informatie

Opkomst en ondergang van de VOC

Opkomst en ondergang van de VOC Les 5 De eerste multinational ter wereld. gatentekst versie 1 Ontstaan In het voorjaar van 1594 staken Amsterdamse kooplieden de koppen bij elkaar. wilden proberen het Portugese monopolie op handel in

Nadere informatie

Van Kogge tot Coaster

Van Kogge tot Coaster Van Kogge tot Coaster Speurtocht door het Noordelijk Scheepvaartmuseum leeftijd: 12-15 jaar Welkom in het Noordelijk Scheepvaartmuseum! Met deze speurtocht kun je het museum bezoeken en allerlei vragen

Nadere informatie

N 54. 'SGRAVENHAGE, den 10 October 1876.

N 54. 'SGRAVENHAGE, den 10 October 1876. A A (Extract). EXTRACT nit het Register der Resolutien van den Minister van Financien. In- en uitgaande regteu en accijnsen. N 54. 'SGRAVENHAGE, den 10 October 1876. Dc Minister, enz. Heeft goedgevonden

Nadere informatie

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart.

HANDEL LES 2. De Oostzeevaart of de Sontvaart. Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. Regenten en vorsten LES 2 HANDEL 1600 Aangenaam. De naam is Bicker, Jacob Bicker, directeur bij de Oostzeevaart. 1700 JE LEERT waarom de moederhandel zo belangrijk is; hoe de VOC werkt; hoe de WIC werkt.

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 17 Ω Over Indië en Suriname Ω Les 1: Van Batavia tot Jakarta Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 17 Ω Over Indië en Suriname Ω Les 1: Van Batavia tot Jakarta Naam: Werkblad 7 Ω Over Indië en Suriname Ω Les : Van Batavia tot Jakarta VOC Schepen van de VOC varen naar Indië om specerijen te halen. Specerijen zijn bijvoorbeeld peper, kruidnagel en nootmuskaat. De reis

Nadere informatie

Postagent aan boord van schepen

Postagent aan boord van schepen Postagent aan boord van schepen In Dienstorder No 73 van 1 februari 1928 staat het volgende: Verzending. Postagenten a/b van de schepen van de K.N.S.M. 1. De gezagvoerders van de schepen van de Koninklijke

Nadere informatie

^ &^ee ^ Qylpmnei mi Q/Sén=^ ^eneiaa/.

^ &^ee ^ Qylpmnei mi Q/Sén=^ ^eneiaa/. i^/cx^^/ rc'^'^l-. COPIJ. a^ ^ &^ee ^ Qylpmnei mi Q/Sén=^ ^eneiaa/. De ondergeteekenden, meelfabrikanten te Roermond, nemen eerbiediglijk de vrijheid UEdelmogenden kennis te geven, dat hunne industrie,

Nadere informatie

STOOMKETELS ^ PRINS HENDRIK", 3D. Hl. -^TKT O IL. F S O 3sr. Ovefgedrukt uit de Nieuwe Rotterdamsche Courant van. 8 December 1877.

STOOMKETELS ^ PRINS HENDRIK, 3D. Hl. -^TKT O IL. F S O 3sr. Ovefgedrukt uit de Nieuwe Rotterdamsche Courant van. 8 December 1877. 9 DE STOOMKETELS VAÏJ DE ^ PRINS HENDRIK", DOOE 3D. Hl. -^TKT O IL. F S O 3sr. Ovefgedrukt uit de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 8 December 1877. 5 DE STOOMKETELS TAN DE PRINS HENDRIK", DOOR \-' ID.

Nadere informatie

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis C Deze les bestaat uit 16 vragen over de zeescheepvaart. De meeste vragen hebben ook met aardrijkskunde en geschiedenis te maken. Als je deze les af hebt, weet je alles over de scheepvaart! eerkeuzevragen

Nadere informatie

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE EN 28 december EN Inleiding Schepen vertrekken of leggen aan. Op de kade wordt gezwaaid en afscheid genomen. En wie na een lange reis terugkeert, wordt begroet door de thuisblijvers. De zee oefent een

Nadere informatie

STR^^TM^N, SOHMITZ & C. ƒ2,595,600.- EERSTE HYPOTHEEK

STR^^TM^N, SOHMITZ & C. ƒ2,595,600.- EERSTE HYPOTHEEK (BOXTEL-WESEL.) AANBIEDING voor rekening der firma STR^^TM^N, SOHMITZ & C te I«.OE]K]M[0]Vr>, VAN ƒ2,595,600.- EERSTE HYPOTHEEK DEE 5pOt. G^eiaieeiiing: gioot f*4,500,000., STAANDE TEN NAME DEK HEEIIEN

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

De Molukse Emigranten

De Molukse Emigranten De Molukse Emigranten Daar het voor de Molukse militairen na de onafhankelijksoorlog van het toenmalige Nederlands-Indië erg moeilijk werd om zich daar te handhaven [zij hadden immers trouw meegestreden

Nadere informatie

Het plaatwerk aan de Spaarndamsche sluizen.

Het plaatwerk aan de Spaarndamsche sluizen. Het plaatwerk aan de Spaarndamsche sluizen. Als een algemeene regel van waterschapsrecht mag worden (aanvaard, de besturen der lichamen, welke belast met waterkeering in zooverre schouw hielden op onderhoud

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

De leerkracht zorgt ervoor dat alle leerlingen een gatentekst en een ontdekkaart hebben.

De leerkracht zorgt ervoor dat alle leerlingen een gatentekst en een ontdekkaart hebben. Thema/ onderwerp: Ontdekkaart 1.1 Slavenkralen Korte samenvatting van de leeractiviteit: De leerlingen vullen de woorden op de goede plek in in de gatentekst. De leerlingen bevragen de kralen en maken

Nadere informatie

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch

OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch OPRICHTING VAN HET ECONOMISCH TECHNOLOGISCH INSTITUUT VOOR ZUID-HOLLAND TE ROTTERDAM EN DE VOORGESCHIEDENIS DOOR DRS. M. VAN DER VELDEN OP 23 september 1987 bestond de Stichting 'Economisch Technologisch

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

Docentenhandleiding Trigamo

Docentenhandleiding Trigamo Docentenhandleiding Trigamo Wat is Trigamo? Trigamo betekent letterlijk het drie-spellen-spel. Het is een combinatie van TRIviant, GAnzenbord en MOnopoly. De leerling maakt in groepjes aan de hand van

Nadere informatie

Traject Djakarta-Rotterdam

Traject Djakarta-Rotterdam Traject Djakarta-Rotterdam POSTAGENT DJAKARTA-ROTTERDAM 1 Het stempel was in gebruik op het stoomschip Kota Inten van de Rotterdamsche Lloyd. KBPS 5093 Opgeleverd door De Munt op 26 januari 1950. Verstrekt

Nadere informatie

DE BOERENOORLOG 1899-1902

DE BOERENOORLOG 1899-1902 DE BOERENOORLOG 1899-1902 Jan van Riebeeck Stichter van de Kaapkolonie In "Novioposta" nummer 9 van januari 1985 werd het eerste deel van dit artikel opgenomen. Na een overzicht van de geschiedenis van

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

Bronnenboekje examen VMBO-KB 2003

Bronnenboekje examen VMBO-KB 2003 Bronnenboekje examen VMBO-KB 2003 tijdvak 1 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C 300005-633-527b DE KOLONIALE RELATIE INDONESIË - NEDERLAND bron 1 E A C F

Nadere informatie

HET ONTWERP VOOR HET HOFPLEIN DOOR DR. H. P. BERLAGE.

HET ONTWERP VOOR HET HOFPLEIN DOOR DR. H. P. BERLAGE. HET ONTWERP VOOR HET HOFPLEIN DOOR DR. H. P. BERLAGE. In dit jaarboekje mag, volgens den redacteur, niet ontbreken een herinnering aan de opdracht, gegeven door het Gemeentebestuur aan den heer A. C. Burgdorffer

Nadere informatie

Overzicht Indeling Bibliotheek. Vanaf juli 2012

Overzicht Indeling Bibliotheek. Vanaf juli 2012 Overzicht Indeling Bibliotheek Vanaf juli 2012 Data Comp. Kast 1 О 1 Recreatievaart О 1A 1 Wyt s О 1A2 Het Nederlands Zeewezen О 1B Moormans Jaarboek О 1C Jaarboeken Scheepvaart О 1D Jaarboeken О 1E Jaarboeken

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p.

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020 Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2 Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. 2 Hoofdstuk 3 Visie en Missie p. 3 Hoofdstuk 4 Ambities p. 4 Hoofdstuk 5 Stappenplan p. 5 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

De postverbindingen tussen Nederland en Overzeese gebiedsdelen

De postverbindingen tussen Nederland en Overzeese gebiedsdelen De postverbindingen tussen Nederland en Overzeese gebiedsdelen Samengesteld door Cees Janssen, Nederlandse Academie voor Filatelie Zeebrieven naar Nederlands Oost Indië (Nederlandsch Indië) Op 17 november

Nadere informatie

CASUS DEEL 2 Supersauna (20 vragen)

CASUS DEEL 2 Supersauna (20 vragen) CASUS DEEL 2 Supersauna (20 vragen) Casus Supersauna is een handelsonderneming voor sauna s en toebehoren van sauna s. Supersauna heeft in Indonesië 50 handgemaakte hardhouten sauna s gekocht. Deze worden

Nadere informatie

Werkblad 1 (Bij bladzijde 2 en 3 van het lesboek)

Werkblad 1 (Bij bladzijde 2 en 3 van het lesboek) Naam: Werkboek Werkblad 1 (Bij bladzijde 2 en 3 van het lesboek) Op het plaatje hieronder zie je de beurs nog een keer. Dit keer zie je ook vier tekstballonnetjes. De mannen die een tekstballon boven hun

Nadere informatie

WAAHDMIER BET m DOOR G4SBH\\I)EHS

WAAHDMIER BET m DOOR G4SBH\\I)EHS * - J!" 3^ Ö. "y&s ^ j OVER I)E DRUKKnC WAAHDMIER BET m DOOR G4SBH\\I)EHS GEVOERD MOET WOKÜEN. ö^ I>^)Oil p. L. K IJ K E. ia Overgediukt uit Je Veislagtu eu Medeileehugeü dei K.üuiiiklijke Akademie vrtii

Nadere informatie

PPJ6RAMMA èf kefiéigbèit vepeigch om tst de versehtkenée. met friejarigen' mnm voor meisjes te Batavia te wöpdeh teegelatee.

PPJ6RAMMA èf kefiéigbèit vepeigch om tst de versehtkenée. met friejarigen' mnm voor meisjes te Batavia te wöpdeh teegelatee. PPJ6RAMMA èf kefiéigbèit vepeigch om tst de versehtkenée klassee UÏI de tesgere faupppieiioai met friejarigen' mnm voor meisjes te Batavia te wöpdeh teegelatee. (Strekkende m voldoening aan de voorlaatste

Nadere informatie

Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum)

Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum) Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum) Dunkerque, Musée portuaire (het Havenmuseum) Het Havenmuseum ligt in een oude tabaksloods die rond 1850 langs het water gebouwd is, midden in de vroegere citadel.

Nadere informatie

Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij

Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij (KNRM) sinds 1824 Dit is een kort historisch overzicht van de Koninklijke Noorden Zuid Hollandsche Redding Maatschappij (KNZHRM), de Koninklijke Zuid Hollandsche Maatschappij tot Redding van Schipbreukelingen

Nadere informatie

Koning Johan II was sterk geïnteresseerd in de voortzetting van de ontdekkingsreizen, maar wilde wat bereikt was ook behouden en verdedigen.

Koning Johan II was sterk geïnteresseerd in de voortzetting van de ontdekkingsreizen, maar wilde wat bereikt was ook behouden en verdedigen. BARTOLOMEU DIAS (1450 1500) Koning Johan II was sterk geïnteresseerd in de voortzetting van de ontdekkingsreizen, maar wilde wat bereikt was ook behouden en verdedigen. Hij liet daarom op verschillende

Nadere informatie

No. 44 PUBLICATIE VAN DE NEDERLANDSCH.INDISCHE WEGENVEREENIGING TRACTIE-WEERSTANDEN ^«BANDOENG

No. 44 PUBLICATIE VAN DE NEDERLANDSCH.INDISCHE WEGENVEREENIGING TRACTIE-WEERSTANDEN ^«BANDOENG No. 44 PUBLICATIE VAN DE NEDERLANDSCH.INDISCHE WEGENVEREENIGING TRACTIE-WEERSTANDEN r / Q,\ ^«BANDOENG TRACTIE. WEERSTANDEN. Het moderne verkeer, het verkeer in mechanische tractie, over den gewonen weg,

Nadere informatie

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5 De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 INHOUD Voorwoord.. 3 Inleiding.. 4 Doelstellingen.. 5 Missie... 6 Beleid en beheer... 7 Gegevens

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 109 (1953), no: 4, Leiden, 376-378

In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 109 (1953), no: 4, Leiden, 376-378 H. de Graaf Een kaart van Batavia van omstreeks 1680 (met kaart) In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 109 (1953), no: 4, Leiden, 376-378 This PDF-file was downloaded from http://www.kitlv-journals.nl

Nadere informatie

DOOR DR. IR. G. J. H. MOLENGRAAFF

DOOR DR. IR. G. J. H. MOLENGRAAFF A. KORTE UITEENZETTING VAN DE DESTIJDS DOOR DEN MIJNBOUWKUNDIGEN DIENST OPGESTELDE PLANNEN TOT WATERVOOR- ZIENING VAN DE HAVEN VAN WILLEMSTAD EN VAN DIE STAD ZELVE OP HET EILAND CURASAO DOOR DR. IR. G.

Nadere informatie

Is levensverzekering tegen den halven prijs levensvatbaar?

Is levensverzekering tegen den halven prijs levensvatbaar? Is levensverzekering tegen den halven prijs levensvatbaar? EBKE UITEENZETTING TEN DIENSTE YAN HEN DIB ZICH DOOR DE GOEDKOOPE AANBIEDINGEN YAN AsSESSlIENT- OF OMSLAGYERZEKBiUNGJIAATSCHAPPIJEN AANGETROKKEN

Nadere informatie

EENIGE AANVULLINGEN OP DE ENCYCLOPAED1E VAN WEST-INDIE

EENIGE AANVULLINGEN OP DE ENCYCLOPAED1E VAN WEST-INDIE EENIGE AANVULLINGEN OP DE ENCYCLOPAED1E VAN WEST-INDIE HET MUNTWEZEN IN SURINAME DOOR C. R. WEIJTINGH Kort na het uitbreken van den wereldoorlog in 1914 werd den Gouverneur bij Verordening van 18 Augustus

Nadere informatie

Jouw wereld op de kaart. werkblad. VMBO tl, HAVO, VWO klas 1

Jouw wereld op de kaart. werkblad. VMBO tl, HAVO, VWO klas 1 Jouw wereld op de kaart werkblad VMBO tl, HAVO, VWO klas 1 Jouw wereld op de kaart WERKBLAD Recht zo die gaat! Varen op de kaart van Mercator Deze tentoonstelling gaat over Mercator, een beroemde kaartenmaker

Nadere informatie

Wie heeft niet weder Schinkel s kinematograaf bezocht? Neen maar, dringen en nog eens dringen om er in te komen.

Wie heeft niet weder Schinkel s kinematograaf bezocht? Neen maar, dringen en nog eens dringen om er in te komen. Cinema Schinkel Wie heeft niet weder Schinkel s kinematograaf bezocht? Neen maar, dringen en nog eens dringen om er in te komen. De kermisbioscoop van Schinkel circa 1910 Om een goed plaatsje te krijgen

Nadere informatie

VISCHAFSLAG.. De opbrengst van den gemeentelijken vischafslag in het afgeloopen jaar is geweest : f 27238.80 tegen f 18351.14 in 1928.

VISCHAFSLAG.. De opbrengst van den gemeentelijken vischafslag in het afgeloopen jaar is geweest : f 27238.80 tegen f 18351.14 in 1928. 205 BURGERLIJKE STAND. In het afgeloopen jaar werden bij den ambtenaar van den Burgerlijken Stand aangegeven 426 geboorten (vorig jaar 467), 237 gevallen van overlijden (253) waaronder 9 (12) levenloos

Nadere informatie

Wie met Gods klokken schiet, die wint de oorlog niet *)

Wie met Gods klokken schiet, die wint de oorlog niet *) Wie met Gods klokken schiet, die wint de oorlog niet *) Tijdens de Tweede Wereldoorlog roofde de bezetter onze kerkklokken. Zonder de hulp van enkele Nederlandsgezinde, moedige Urkers zouden de monumentale

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Admiraliteitscolleges: Verzameling D.E. Hinxt, 1753-1795

Inventaris van het archief van de Admiraliteitscolleges: Verzameling D.E. Hinxt, 1753-1795 Nummer archiefinventaris: 1.01.47.09 Inventaris van het archief van de Admiraliteitscolleges: Verzameling D.E. Hinxt, 1753-1795 Auteur: J. de Hullu Nationaal Archief, Den Haag 1924 Copyright: cc0 This

Nadere informatie

GEMEENTEARCHIEF SCHOUWEN-DUIVELAND SLAVENKAS TE ZIERIKZEE 1735-1990

GEMEENTEARCHIEF SCHOUWEN-DUIVELAND SLAVENKAS TE ZIERIKZEE 1735-1990 GEMEENTEARCHIEF SCHOUWEN-DUIVELAND INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE SLAVENKAS TE ZIERIKZEE 1735-1990 door H. Uil INHOUDSOPGAVE Zierikzee 1994 ALGEMEEN 3 Reglementen 3 Vergaderingen 3 Correspondentie 3

Nadere informatie

IMMIGRATIE VAN DUITSCHERS IN

IMMIGRATIE VAN DUITSCHERS IN IMMIGRATIE VAN DUITSCHERS IN 1733 1740 SURINAME DOOR MR. R. BIJLSMA. Voor den bloei der kolonie Suriname was de vermeerdering der blanke bevolking een zaak van groot gewicht. Om deze vermeerdering te bevorderen,

Nadere informatie

Historische context: Nederlands-Indië in de 19e eeuw

Historische context: Nederlands-Indië in de 19e eeuw Universität zu Köln Institut für Niederlandistik WS 2008/09 HS: Neuere Literatur: Max Havelaar Dozentin: Prof. Dr. M.-T. Leuker Referentin: A. Theissing Do., 06.11.2008 Opbouw: Het Indonesische archipel

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1966 Nr. 161

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1966 Nr. 161 1 (1839) Nr. 5 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1966 Nr. 161 A. TITEL Tractaat tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Koninkrijk België betreffende de scheiding der wederzijdse

Nadere informatie

BLOKHOOFDEN INSTRUCTIE LUCHTBESGHERMINGSDIENST 'S-GRAVENHAGE VOOR

BLOKHOOFDEN INSTRUCTIE LUCHTBESGHERMINGSDIENST 'S-GRAVENHAGE VOOR LUCHTBESGHERMINGSDIENST 'S-GRAVENHAGE INSTRUCTIE VOOR BLOKHOOFDEN HIERMEDE VERVALLEN ALLE VORIGE INSTRUCTIES ~ VASTGESTELD TE 'S-GRAVENHAGE DEN 19EN MEI 1941 DOOR HET HOOFD VAN DEN LUCHTBESCHERMINGSDiENST

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

1 Meester Rembrandt. 5 Zou Rembrandt arm of rijk geweest zijn? Hoe weet je dat?

1 Meester Rembrandt. 5 Zou Rembrandt arm of rijk geweest zijn? Hoe weet je dat? les 1 Meester Rembrandt 1 Waarom wil meester Van Rijn veel liever meester Rembrandt genoemd worden? Rembrandt vergelijkt zichzelf met beroemde Italiaanse schilders. Die worden ook bij hun voornaam genoemd.

Nadere informatie

2014 -- Omzetbelasting II -- Deel 3

2014 -- Omzetbelasting II -- Deel 3 Omzetbelasting II les 5 programma Intracommunautaire prestaties goederen: de intracommunautaire transacties diensten: de intracommunautaire diensten 1 Invoer Jim is ondernemer in Zuid-Korea. Hij levert

Nadere informatie

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW)

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Citation: In memoriam Johannes Paulus van der Stok, in: KNAW, Proceedings, 37, Amsterdam, 1934, pp. 266-269 This PDF was made on

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Informatieblad Gemeenteverslagen

Informatieblad Gemeenteverslagen Informatieblad Gemeenteverslagen Gemeenteverslagen geven per jaar een overzicht van hetgeen, vooral op ambtelijk gebied, in een gemeente is gebeurd. In de loop der jaren hebben de verslagen echter wel

Nadere informatie

VOLVO Ocean Race 2009

VOLVO Ocean Race 2009 VOLVO Ocean Race 2009 Rotterdam - Stockholm Nadat we na binnenkomst Rotterdam een paar dagen rust hadden gehad waarbij er ook weer bemanning gewisseld is zijn we bij de race voor Hoek van Holland geweest,

Nadere informatie

Behouden Vaart! Speurtocht door het Noordelijk Scheepvaartmuseum leeftijd: 10-12 jaar

Behouden Vaart! Speurtocht door het Noordelijk Scheepvaartmuseum leeftijd: 10-12 jaar Behouden Vaart! Speurtocht door het Noordelijk Scheepvaartmuseum leeftijd: 10-12 jaar Welkom in het Noordelijk Scheepvaartmuseum! Op de 1 e verdieping begint deze speurtocht die je langs alle zalen van

Nadere informatie

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer

De top 100 van de familienamen in Nederland Leendert Brouwer Detop100vandefamilienameninNederland LeendertBrouwer Voor een totaalbeeld van de familienamen in Nederland beschikken we over twee ijkjaren: 1947(volkstelling) en 2007(Gemeentelijke Basisadministratie).

Nadere informatie

G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij "de Voorwaarts") (Oud Wijnkopers)

G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij de Voorwaarts) (Oud Wijnkopers) G. Oud Pzn & Co (Likeurstokerij "de Voorwaarts") (Oud Wijnkopers) Gerrit Oud, zoon van tabaksfabrikant Pieter Oud, plaatste in de Purmerender courant van zondag 6 mei 1877 een advertentie. De naam Oud

Nadere informatie

Verslag van het Ghana-projectbezoek 12-19 februari 2012

Verslag van het Ghana-projectbezoek 12-19 februari 2012 1 Verslag van het Ghana-projectbezoek 12-19 februari 2012 Matching Grant project van de RC Heerlen en de RC Accra Airport te Accra in Ghana Paul Franken Tekst: Paul Franken Tekst ontvangen zondag 15 juli

Nadere informatie

DR. W.F. VAN GUNSTEREN, 1908-2000

DR. W.F. VAN GUNSTEREN, 1908-2000 DR. W.F. VAN GUNSTEREN, 1908-2000 DOOR U. TUKKER Op 3 november 2000 overleed op 92-jarige leeftijd in Zwitserland dr. Willem Frederik van Gunsteren. Wanneer men zijn leven bestudeert, komt men tot de ontdekking

Nadere informatie

LESPAKKET DE VLIEGENDE HOLLANDER

LESPAKKET DE VLIEGENDE HOLLANDER @ LESPAKKET DE VLIEGENDE HOLLANDER ! inleiding Ik zal de Kaap ronden, Al moet ik blijven varen tot het einde der tijden! DE VLIEGENDE HOLLANDER Deze opdracht gaat over de legende van de Vliegende Hollander,

Nadere informatie

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen.

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Pelajaran 11 et Compabniebewind in de Republiek Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Tekst: Bestuur en beheer - de

Nadere informatie

Mercator en de ontdekkingsreizen

Mercator en de ontdekkingsreizen Mercator en de ontdekkingsreizen V.U. ANNEMIE CHARLIER, GROTE MARKT 1, 9100 SINT-NIKLAAS Stedelijke Musea Sint-Niklaas 1 Beste leerling! Hopelijk vonden jullie het bezoek aan het Mercatormuseum een boeiende

Nadere informatie

WAT ANDEREN DOEM. NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren.

WAT ANDEREN DOEM. NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren. WAT ANDEREN DOEM NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren. Plaats : De Vaart, Hilversum, aanvang 20.00 uur. 25 januari 1984 Lezing, samen met "Albertus

Nadere informatie

VAN UITREIS TOT UITVAART

VAN UITREIS TOT UITVAART VAN UITREIS TOT UITVAART DE ONDERGANG VAN HET FREGATSCHIP 'HENDRIKA' DOORW.A. POORT Op 11 februari 1854 ontving de firma A. van. Hoboken & Zonen te Rotterdam per overland mail bericht, dat haar 864 ton

Nadere informatie

VOORGESCHIEDENIS EN INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE BANK VAN LENING

VOORGESCHIEDENIS EN INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE BANK VAN LENING VOORGESCHIEDENIS EN INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE BANK VAN LENING VOORGESCHIEDENIS Op 6 april 1804 wordt bij de magistraat ter tafel gebracht een gedrukt biljet met de aankondiging van de publieke

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inhoudsopgave...1. 1 De geschiedenis van de thee...2. 2 Indeling...3. 2.1 Naar het land of de streek van herkomst...

Inhoudsopgave. Inhoudsopgave...1. 1 De geschiedenis van de thee...2. 2 Indeling...3. 2.1 Naar het land of de streek van herkomst... Inhoudsopgave Inhoudsopgave...1 1 De geschiedenis van de thee...2 2 Indeling...3 2.1 Naar het land of de streek van herkomst...3 2.2 Naar de grootte van het blad en de volgorde op de stengel...3 2.2.1

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

week 15 11 april 2012 B1

week 15 11 april 2012 B1 Een ijsberg, recht vooruit! Opgave 1: Wat een ramp! Komend weekend is het honderd jaar geleden dat de Titanic verging. De Titanic was het grootste schip van de wereld. Het was 269 meter lang, 28 meter

Nadere informatie

Noot. Ik bedank Henk dat hij aan mij zijn verhaal heeft toevertrouwd om dit te redigeren en wens de lezer heel veel plezier.

Noot. Ik bedank Henk dat hij aan mij zijn verhaal heeft toevertrouwd om dit te redigeren en wens de lezer heel veel plezier. Noot Ik had het voorrecht het verhaal over de rondreis door een deel van Amerika als een van de eersten te mogen lezen en het te redigeren. Hierbij heb ik uiteraard de schrijfstijl van Henk niet aangetast.

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 17 23 april 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Vertrouwen

Nadere informatie

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond.

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond. Rekenen aan de aarde Introductie Bij het vak aardrijkskunde wordt de aarde bestudeerd. De aarde is een bol. Om te bepalen waar je je op deze bol bevindt zijn denkbeeldige lijnen over de aarde getrokken,

Nadere informatie

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12 antwoord 1 van 12 Inhoudsopgave atlas kaart 1 De Aarde Godsdiensten kaart 2 De Aarde Ziekenhuizen per land kaart 3 De Aarde Talen kaart 4 Azië Grote steden kaart 5 Azië Telefoons kaart 6 Amerika Auto's

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Wet voor het Natuurkundig Gezelschap te Middelburg. Vastgesteld den 13 december 1869. Artikel 1.

Wet voor het Natuurkundig Gezelschap te Middelburg. Vastgesteld den 13 december 1869. Artikel 1. De oudste nog bewaard gebleven statuten, toen nog wetten, van de vereniging dateren van 1869. Het Gezelschap was nog eigenaar van het Musæum Medioburgense, dat om die reden ook in deze wetten wordt vermeld.

Nadere informatie

Batseba en vier vrouwen gered

Batseba en vier vrouwen gered Batseba en vier vrouwen gered Meer dan 43 jaar geleden sloeg het schip van Capital Radio, de MV King David, van haar ankers en liep op het strand ter hoogte van Noordwijk. Een reddingsactie werd ingezet

Nadere informatie

Getijdengegevens beschikbaar gesteld door: Rijksinstituut voor Kust en Zee. Bij de samenstelling van de tafels is rekening gehouden met de zomertijd.

Getijdengegevens beschikbaar gesteld door: Rijksinstituut voor Kust en Zee. Bij de samenstelling van de tafels is rekening gehouden met de zomertijd. GETIJDEN 2011 GETIJDEn 2011 Watergetijden Rotterdam en hoek van holland HET Havenbedrijf Rotterdam wenst iedereen een goede vaart in 2011 Getijdengegevens beschikbaar gesteld door: Rijksinstituut voor

Nadere informatie

Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij

Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij De Verenigde Staten van Amerika worden meestal gewoon VS of Amerika genoemd. Amerika is een enorm groot land. Je doet er zeker vijf dagen over om van oost naar

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47

Statistisch Bulletin. Jaargang 70 2014 47 Statistisch Bulletin Jaargang 70 2014 47 20 november 2014 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 Iets meer banen en vacatures in het derde kwartaal 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Macro-economie 5 Koerswaarde

Nadere informatie

Rederlandschlndisde laatschappij

Rederlandschlndisde laatschappij J VAN-PE Rederlandschlndisde laatschappij VAN NIJVERHEID en LANDBOUW. i:, o-i, Handel enz. JK ^f ",. 'T 4 STATUTEN VAN DE Rederlandsch-Indische Maatschappij VAN NIJVERHEID en LANDBOUW. OGILVIE & Co. 1885.

Nadere informatie

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal

De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal De ondergang van de Spaanse Armada een spannend verhaal Een volk in opstand, een boze koning, een dappere koningin, een onoverwinnelijke vloot en... een storm. Dit is het spannende verhaal van de Spaanse

Nadere informatie

Reddingstation Breskens

Reddingstation Breskens 1940 De oprichting van het reddingstation Breskens was eigenlijk een noodsprong. De reddingboot Maria Carolina Blankenheym lag sinds 1912 in Vlissingen gestationeerd, maar omdat deze strategisch gelegen

Nadere informatie

PRIJSBEHEERSCHING IS ZELFBEHEERSCHING

PRIJSBEHEERSCHING IS ZELFBEHEERSCHING PRIJSBEHEERSCHING IS ZELFBEHEERSCHING Er is een dringend tekort aan grondstoffen voor de Nederlandsche industrie en het Nederlandsche ambacht. Voor het herstellen van beschadigde huizen is hout, glas,

Nadere informatie