De patiënt als consument Noden en wensen van chronisch zieke patiënten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De patiënt als consument Noden en wensen van chronisch zieke patiënten"

Transcriptie

1 De patiënt als consument Noden en wensen van chronisch zieke patiënten Psychiatrisch Ziekenhuis St. Jan de Deo, Gent in samenwerking met het Vlaams Patiëntenplatform vzw Opdracht van het Federaal Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu. Leuven, november 2001

2 Inhoudstafel Samenvatting... 5 Lijst der bijlagen Lijst der tabellen Hoofdstuk 1: Doelstelling van het onderzoek Doelstelling Doelgroep Methode Hoofdstuk 2: Literatuurstudie De patiënt staat centraal Chronisch zieken Noden en wensen van patiënten Hoofdstuk 3: Beschrijving van het empirisch onderzoek Focusgroepen De focusgroepmethode Organisatie, participatie en verloop Schriftelijke bevraging chronisch zieken De steekproef Leden van patiëntenverenigingen Niet-leden Respons De vragenlijst Formulering van de items voor de vragenlijst De eigenlijke vragenlijst Schriftelijke bevraging huisartsen Samenstelling van de steekproef De vragenlijst De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 2

3 Hoofdstuk 4: Resultaten Focusgroepen Analyse van de gesprekken Integrale weergave van de gesprekken Lijst van uitspraken Indeling in thema s Bespreking van de resultaten van de focusgroepen De zorgverstrekkers De organisatie van de zorg De patiënt in de maatschappij Schriftelijke bevraging chronisch zieken Socio-demografische kenmerken van de respondenten Respondent Geslacht en leeftijd Nationaliteit en provincie Gezinssituatie Opleidingsniveau Tewerkstellingssituatie Ziekte en zorg Ziektegeschiedenis Gebruik van zorgvoorzieningen Patiëntenverenigingen Gevolgen van de aandoening of het probleem Inkomen, uitgaven en tegemoetkomingen Noden en wensen Belangrijkheid Belangscores Ervaringen Ervaringscores Impactscores Analyse van de open vragen Artsen en andere zorgverleners Organisatie van de gezondheidszorg De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 3

4 3. Schriftelijke bevraging huisartsen Persoons- en praktijkgegevens Visie van de huisarts op noden en wensen van chronische patiënten Open bevraging van de huisarts Hoofdstuk 5: Bespreking en conclusies Bespreking De zorgverstrekkers Organisatie van de zorg Aanbevelingen Literatuurlijst Bijlagen De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 4

5 Samenvatting De doelstelling van dit onderzoek is een eerste globale inventarisatie op te maken van de voornaamste gemeenschappelijke noden en verwachtingen van patiënten, meer bepaald van chronisch zieken en - beleidsvoorbereidend - het voorstellen van mogelijke oplossingen. Belangrijk is het verzamelen van gegevens vanuit het perspectief van de patiënt die kunnen aangewend worden voor het sensibiliseren van andere actoren in de gezondheidssector i.v.m. de behoeften van chronisch zieken en van patiënten in het algemeen. Hiertoe werden zowel kwalitatieve als kwantitatieve gegevens verzameld. Er werd aan 41 vertegenwoordigers van patiënten gevraagd om te brainstormen (met focusgroep methode) over de voornaamste noden en verwachtingen. Daarnaast werden twee schriftelijke bevragingen georganiseerd. De eerste was gericht aan patiënten en peilde, met behulp van 59 stellingen, naar het belang hiervan en de ervaring die zij hiermee hebben. In totaal namen 911 patiënten (zowel leden van patiëntenverenigingen als niet-leden) deel. De tweede vragenlijst was gericht aan huisartsen (250 respondenten) en peilde naar hun inschatting van de wensen van patiënten. Uit de gegevens verzameld in dit onderzoek blijkt duidelijk dat zowel voor patiënten als voor artsen de relatie arts-patiënt erg belangrijk is. De meeste mensen hebben een goede relatie met hun huisarts (uiteraard speelt de keuzevrijheid van de patiënt hierin een belangrijke rol). Minder goede ervaringen hebben patiënten echter met instellingen, waar ze zich vaak minder menswaardig behandeld voelen en bekeken worden als een ziekte of een bednummer. Wat betreft de kennis over de aandoening en het opvolgen van de nieuwe ontwikkelingen aangaande de ziekte, blijkt duidelijk dat dit voor patiënten uiterst belangrijk is. Huisartsen schatten hier hun patiënten zeer goed in, want ook zij wijzen erop dat dit naar hun gevoel voor de patiënten erg belangrijk is. Hierover zijn ook de patiënten tevreden en rapporteren zij een positieve ervaring met hun arts: deze is op de hoogte van hun aandoening en volgt de ontwikkelingen hierover nauwgezet op. Verder dient vermeld dat aangezien we hier te maken hebben met mensen die langdurig chronisch ziek zijn (gemiddeld 13 jaar), de betrokken arts vaak reeds zeer lang de patiënt volgt en mogelijk samen met de patiënt de aandoening steeds beter leert kennen. Dit wordt enigszins ondersteund door de opmerkingen en bevindingen van patiënten i.v.m. diagnosestelling. Op dat vlak is het vaak veel minder duidelijk dat er voldoende kennis is bij de arts en heeft de patiënt vaak de ervaring dat er eindeloos vele onderzoeken gebeuren en weinig communicatie hierover plaatsvindt. De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 5

6 Informatieverstrekking is een ander element wat door patiënten zeer belangrijk wordt geacht. Het gaat hier dan over informatie, gegeven door de arts en/of door andere hulpverleners, op een spontane en duidelijk verstaanbare wijze. Deze informatie kan betrekking hebben op behandeling en medicatie, doorverwijzing naar geschikte specialisten of instellingen, verkrijgen van financiële en materiële hulp enzovoort. De ervaring is hier minder positief, vooral wat betreft informatie over kostprijs van behandelingen, van goedkopere alternatieven, maar ook van diensten die kunnen helpen bij het in orde brengen van formaliteiten. Oudere patiënten en lager geschoolde patiënten hechten meer belang aan voorafgaande informatie, informatie over instellingen en informatie over kostprijs. Hoger geschoolden hebben een eerder negatieve ervaring op dit vlak. Spontane informatieverstrekking is dan ook heel belangrijk. Patiënten vinden dat informatie over financiële en materiële hulp, waar zij recht op hebben, niet gemakkelijk verkregen wordt bij artsen of andere professionele hulpverleners. Hierbij aansluitend blijkt er tevens een belangrijke mogelijkheid tot verbetering van de informatie over de kostprijzen van ziekenhuisopnames. Dit lijkt een sprong in het duister voor vele patiënten. Zowel uit de kwalitatieve als uit de kwantitatieve gegevens blijkt dat mensen hiermee een zeer negatieve ervaring hebben: men weet niet wat er te wachten staat en begrijpt vaak niet wat er allemaal bij die opname komt kijken als men uiteindelijk de afrekening krijgt. Duidelijke en verstaanbare informatie hieromtrent kan mogelijk veel wrevel voorkomen. Opmerkelijk, en tegelijkertijd onrustwekkend, is het gegeven dat de leesbaarheid van de bijsluiters als erg belangrijk wordt gequoteerd. Ook hier dient opgemerkt dat ondanks het relatief hoge belang dat patiënten hieraan hechten, de ervaring hiermee negatief is. Mensen hebben m.a.w. moeite om de informatie in de bijsluiter te begrijpen. De behandeling zelf en de bijhorende begeleiding wordt door patiënten als zeer belangrijk ervaren (belangscore hoger dan 8). Het gaat hier dan over opvolging van de behandeling, aandacht voor revalidatie, enzovoort. De ervaring die patiënten hiermee hebben is relatief goed, hun arts volgt de voorgeschreven behandeling goed op. Minder goede ervaringen blijken zich echter voor te doen wat betreft de revalidatie, en dit bleek zowel uit de kwantitatieve als kwalitatieve gegevens. De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 6

7 Patiënten hechten erg veel belang aan de specifieke rol van de huisarts als coach in de gezondheidszorg. Het gaat hier zowel over informatie als over coördinatie, en dit zowel van de verschillende behandelingen en van de artsen waarmee de patiënt te maken krijgt. Ook de huisarts zelf geeft aan dat de patiënt dit volgens hem erg belangrijk vindt. De huisartsen geven echter aan dat zij voor een dergelijke belangrijke en omvangrijke vraag onvoldoende gewapend zijn en ondersteuning nodig hebben. Het zich kunnen inleven in de situatie van de patiënt wordt eveneens als belangrijk aanzien, de ervaring hier is eerder matig. Heel vaak worden hier elementen als luisterbereidheid en tijdsgebrek aangebracht als nefaste elementen. Het huidige systeem van prestatie gerichte zorg is immers helemaal niet geschikt om inleving en luisterbereidheid te homologeren. De inschatting van de huisartsen over het belang dat patiënten hechten aan het inzagerecht in hun medisch dossier is zeer foutief. Patiënten hechten hieraan veel belang in tegenstelling tot wat hun artsen denken. De nieuwe wet op de patiëntenrechten zou hier een belangrijke wens van de chronische patiënten in vervulling kunnen laten gaan. De betaalbaarheid van zorg is het meest belangrijke element dat naar voren komt uit de bevraging. Aangezien uit de gegevens blijkt dat chronisch zieken gemiddeld veel meer uitgeven aan gezondheidszorg dan de doorsnee Vlaming is dit niet verwonderlijk. Binnen dit gegeven over betaalbaarheid zijn twee elementen belangrijk: (1) de informatie over de kostprijs, over hulpmiddelen, over aanvragen van financiële ondersteuning en (2) het beschikken over een vervangingsinkomen en voldoende terugbetaling van medische en paramedische behandelingen. Ondanks het grote belang dat chronisch zieken hieraan hechten is de ervaring hier zeer negatief, wat aangeeft dat er zeer veel ruimte voor verbetering is. Informatie over de kostprijs van ziekenhuisopnames, over goedkopere medicatie, over mogelijkheden voor financiële ondersteuning is onvoldoende beschikbaar. Ook de huisarts ervaart dit zo. Hij geeft ook aan dat de patiënt bij hem hulp vraagt om de kosten te beperken, door bijvoorbeeld het voorschrijven van generische middelen. Het is opmerkelijk dat slechts één derde van de bevraagde chronisch zieken beroep doen op enige financiële tussenkomst. Meer dan de helft van de patiënten geeft aan moeilijk rond te komen met het beschikbaar maandinkomen en 11,4 % van de mensen zegt niet altijd te kunnen betalen wat men nodig heeft. Daarbij komt nog dat de resultaten aantonen dat mensen die aangeven makkelijker rond te komen een betere ervaring hebben op dit vlak, mogelijks makkelijker toegang hebben tot financiële hulp. De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 7

8 Het gaat hier duidelijk niet enkel om effectieve ondersteuning, maar ook over de informatie, over de administratieve formaliteiten en de daarmee gepaard gaande onduidelijkheid en ontoegankelijkheid. De beschikbaarheid en de bereikbaarheid van zowel artsen, specialisten als instellingen is, niet verwonderlijk, erg belangrijk voor chronisch zieke mensen. Opmerkelijk is hier dat huisartsen vermoeden dat chronisch zieken uitermate veel belang hechten aan het snel terecht kunnen, terwijl dit voor de patiënten zelf minder prioritair is. Mogelijk is daarom de ervaring van de chronisch zieken op dit vlak eerder positief. Er dient echter wel opgemerkt dat specialisten en specialistische diensten vaak toch wel erg lange wachttijden hebben. De mogelijkheid om klachten in te dienen en hierover duidelijke informatie te krijgen wordt eveneens door patiënten erg belangrijk gevonden. Mensen hebben hier echter een negatieve ervaring. Er is vooral onduidelijkheid hoe dit moet gebeuren. Ook hier betekent dit dus dat er zeer veel ruimte voor verbetering is. Begeleiding en bemiddeling wanneer er klachten zijn is belangrijk. Aanbeveling 1: instellingen en onderzoekers sensibiliseren, en middelen ter beschikking stellen om verder en meer diepgaand onderzoek naar noden en wensen van patiënten vanuit een patiëntenperspectief te bekomen. Aanbeveling 2: communicatieve vaardigheden van individuele hulpverleners verbeteren. Dit is iets dat al lang bekend is, het is hoog tijd dat hier in de opleiding dan ook aan wordt gewerkt. Aanbeveling 3: communicatie van de overheid over plannen en beslissingen moet duidelijker. De informatie is meestal te algemeen: men schetst een globaal beeld, maar als het er dan op aan komt blijken de dingen niet zo eenvoudig te zijn voor de individuele patiënt (men is niet ziek genoeg, het budget is te klein, er zijn allerlei uitzonderingen). Dit leidt tot frustratie. Informatie dient juist en volledig gegeven te worden, bij voorkeur kort bij de patiënt en gecentraliseerd. Aanbeveling 4: de leesbaarheid van bijsluiters aanpassen aan de noden van de patiënten. De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 8

9 Aanbeveling 5: instellingen houden het momenteel meestal op standaard informatie over bezoekuren, telefoon en ligdagprijs. Goede en meer gedetailleerde informatie, vooral over het financiële luik van de verkregen zorg is nodig en mogelijk. Aanbeveling 6: maatregelen die de toegankelijkheid tot financiële en materiële ondersteuning verhogen, specifiek gericht naar lager geschoolden en mensen met een lager inkomen. Aanbeveling 7: eenvoudige administratieve formaliteiten instellen die voor iedereen beschikbaar en begrijpbaar zijn. Hierdoor kan een maximaal succes van eventuele aanpassingen gegarandeerd worden. Aanbeveling 8: het wetsontwerp op de patiëntenrechten dient op een duidelijke, eenvoudige en uitvoerbare wijze het recht op inzage in het medisch dossier te regelen. Aanbeveling 9: klachtrecht dient duidelijk omschreven te worden in de wet op patiëntenrechten. De uitwerking moet zo eenvoudig mogelijk zijn en zo dicht mogelijk bij de patiënt gebeuren. De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 9

10 Lijst der bijlagen Bijlage 1: Literatuursearch Bijlage 2: Stratificatieformulier Bijlage 3: Verstuurde vragenlijsten Bijlage 4: Vragenlijst chronisch zieken Bijlage 5: Vragenlijst huisartsen Bijlage 6: Chronische aandoeningen in de steekproef Bijlage 7: Frequentietabellen belang chronisch zieken Bijlage 8: Frequentietabellen ervaring chronisch zieken Bijlage 9: Frequentietabellen huisartsen De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 10

11 Lijst der tabellen Tabel 1: Aantal deelnemers en deelnemende verenigingen aan de focusgroepen. Tabel 2: Wie vult de vragenlijst in? Tabel 3: De respondent is iemand anders dan de patiënt. Wie en waarom? Tabel 4: De leeftijd van de patiënten. Tabel 5: Geografische spreiding van de respondenten. Tabel 6: Opleidingsniveau. Tabel 7: Tewerkstellingssituatie. Tabel 8: Gebruik van zorgvoorzieningen: zorgverstrekkers. Tabel 9: Gebruik van zorgvoorzieningen: Zorginstellingen en diensten. Tabel 10: Kosten Tabel 11: Kosten (zonder afwijkende data) Tabel 12 : Contingentietabel B44 * opleiding Tabel 13 : Contingentietabel B20 * opleiding Tabel 14 : Contingentietabel B54 * opleiding Tabel 15 : Contingentietabel B22 * opleiding Tabel 16 : Contingentietabel B15 * leeftijd Tabel 17 : Contingentietabel B20 * leeftijd Tabel 18 : Contingentietabel B21 * leeftijd Tabel 19 : Contingentietabel B44 * leeftijd Tabel 20 : Contingentietabel B46 * leeftijd Tabel 21 : Belangscores chronisch zieken Tabel 22 : Contingentietabel E14 * opleiding Tabel 23 : Contingentietabel E20 * opleiding Tabel 24 : Contingentietabel E21 * opleiding Tabel 25 : Contingentietabel E22 * opleiding Tabel 26 : Contingentietabel E49 * opleiding Tabel 27 : Contingentietabel E12 * leeftijd Tabel 28 : Contingentietabel E14 * leeftijd Tabel 29 : Contingentietabel E18 * leeftijd Tabel 30 : Contingentietabel E20 * leeftijd Tabel 31 : Contingentietabel E21 * leeftijd Tabel 32 : Contingentietabel E23 * leeftijd De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 11

12 Tabel 33 : Contingentietabel E46 * inkomen Tabel 34 : Contingentietabel E47 * inkomen Tabel 35 : Contingentietabel E51 * inkomen Tabel 36 : Contingentietabel E52 * inkomen Tabel 37 : Contingentietabel E53 * inkomen Tabel 38 : Contingentietabel E55 * inkomen Tabel 39 : Contingentietabel E57 * inkomen Tabel 40 : Contingentietabel E58 * inkomen Tabel 41 : Contingentietabel E48 * inkomen Tabel 42 : Ervaringscores chronisch zieken Tabel 43 : Impactscores chronisch zieken Tabel 44 : Beginjaar praktijk huisartsen Tabel 45 : Geografische spreiding huisartsen Tabel 46 : Belangscores huisartsen De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 12

13 Hoofdstuk 1: Doel van het onderzoek 1. Doelstelling In 1999 werd voor het eerst in België een Belgian Health Summit gehouden. Hieraan namen vertegenwoordigers van alle actoren uit de gezondheidssector deel, o.a. de overheid, de verzekeringssector en de mutualiteiten, de industrie, de universitaire en onderzoekscentra, de professionele sector en de patiëntenverenigingen. De voornaamste conclusie van deze Belgian Health Summit, waarover alle actoren het eens waren, was dat de patiënt staat centraal het vertrekpunt is voor de gezondheidszorg. Het was echter duidelijk dat dit heden niet het geval is, dat activiteiten, eventuele hervormingen in de gezondheidssector vaak gedreven worden door andere belangen dan die van de optimale behandeling van de patiënt. Eén van de elementen die hierin een rol spelen is dat de patiënt nooit rechtstreeks geconsulteerd werd naar zijn wensen i.v.m. gezondheidszorg. Dit is dan ook de vertrekbasis voor dit onderzoek. De belangrijkste doelstelling van het onderzoek is het in kaart brengen of inventariseren van gemeenschappelijke noden van patiënten, meer bepaald van chronisch zieken en - beleidsvoorbereidend - het voorstellen van mogelijke oplossingen. Belangrijk is het verzamelen van gegevens vanuit het perspectief van de patiënt die kunnen aangewend worden voor het sensibiliseren van andere actoren in de gezondheidssector i.v.m. de behoeften van chronisch zieken en van patiënten in het algemeen. 2. Doelgroep Personen met een chronische aandoening vormen de doelgroep van het onderzoek. In tegenstelling tot incidentele gebruikers van gezondheidszorg (iedereen is soms patiënt), zijn chronische zieken structurele gebruikers van zorg. Ze zijn noodgedwongen aangewezen op specialistische medische zorg en behandeling en soms op (onderdelen van) paramedische zorg en thuiszorg. Mensen met een chronische ziekte hebben langdurig of regelmatig gezondheidsklachten als gevolg van een permanente lichamelijke of psychische aandoening. Een ziekte is chronisch als de aandoening (nog) niet afdoende behandelbaar of te genezen is. Gezien chronische ziekten in ernst en verloop sterk kunnen variëren, is de groep chronisch zieken uiteraard heel divers. De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 13

14 Volgens het RIZIV (Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering) kunnen chronische ziekten als volgt gedefinieerd worden: De chronische ziekten komen overeen met een algemene klinische toestand van variabele duur (ziekteperiode) die volgt op de eerste diagnose van de aandoening en de gepaste, acute behandeling of de vaak onomkeerbare veranderingen die voorkomen in het kader van de specifieke pathologie van deze ziekten. Deze toestand is gekenmerkt door lokale en/of algemene symptomen die traag of in sommige gevallen niet evolueren en die verbonden zijn met de ziekte of met de gevolgen van de behandeling, die vaak gelijkaardig, zelfs identiek zijn ondanks de verscheidenheid van de oorspronkelijke ziekten. Zonder aangepaste bijkomende behandeling en/of compensatie van de functionele gebreken (beperkingen) brengt deze ziekteperiode een vermindering mee van zowel de levenskwaliteit als van de autonomie van de patiënten, alsook een wijziging van het sociaal statuut (sociale handicaps). Ook al betreft het zuiver lichamelijke en metabolische aandoeningen, alle personen met een chronische aandoening vertonen samenhangende psychologische symptomen van verschillende graad. Chronische ziekten vereisen in het merendeel van de gevallen een complexe, pluridisciplinaire en langdurige behandeling waar verschillende geneeskundige specialismen en paramedische beroepen bij komen kijken. De sociaal-economische gevolgen zijn variabel en de betrokken chronisch zieken zijn mogelijk aangewezen op toezicht en behandeling tot het einde van hun leven. Opvallend is dat het RIZIV een definitie voorstelt die de ziekte op de voorgrond plaatst. Gekoppeld aan de definitie hanteert het RIZIV een lijst van diagnostisch vastgestelde chronische aandoeningen. Het Vlaams Patiëntenplatform vzw, een overkoepeling van Vlaamse patiëntenverenigingen, introduceert daarentegen een definitie waarin de patiënt als persoon centraal staat en benadrukt daarmee het patiëntenperspectief. De definitie van het Vlaams Patiëntenplatform vzw luidt als volgt: Een chronisch zieke is een persoon die lijdt aan een aandoening die de persoon fysiek en/of psychisch aantast, diagnostisch al dan niet kan vastgesteld worden, een langdurige zorg en/of medische controle kan inhouden, zichtbare en/of onzichtbare beperkingen veroorzaakt, geen zekerheid geeft op geheel of gedeeltelijk herstel, progressief, fluctuerend (= wisselend) of stabiel kan verlopen, al dan niet kan leiden tot een geheel of gedeeltelijk verlies van autonomie, een vermindering van de levenskwaliteit veroorzaakt en ernstige gevolgen heeft op medisch, en/of sociaal, en/of financieel vlak voor de betrokkene en zijn omgeving. Terwijl het RIZIV stelt dat chronische ziekten overeenkomen met een ziekteperiode die volgt op de eerste diagnose van de aandoening, nuanceert het Vlaams Patiëntenplatform vzw door aan te geven dat een chronische ziekte diagnostisch al dan niet kan vastgesteld worden. In de definitie van het Vlaams Patiëntenplatform vzw wordt een chronische ziekte dus eerder gedefinieerd door de effecten van de aandoening en de noodzaak van langdurige zorg dan door het stellen van de diagnose. Hierdoor wordt een grotere klemtoon gelegd op de gevolgen van de aandoening voor de chronisch zieke persoon en komt het patiëntenperspectief opnieuw aan bod. Een beperkende lijst van diagnostisch vastgestelde chronische ziekten past in geen geval in dit denkkader. De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 14

15 Voor de afbakening van chronische ziekten en de doelgroep van dit onderzoek, wordt uitsluitend beroep gedaan op de definitie van het Vlaams Patiëntenplatform vzw. De meeste patiëntenverenigingen die aangesloten zijn bij het Vlaams Patiëntenplatform vzw groeperen personen die lijden aan een chronische aandoening. Om een betere representativiteit voor de volledige doelgroep van chronisch zieken te garanderen werden echter ook chronische zieken betrokken in het onderzoek die niet aangesloten zijn bij een patiëntenvereniging. Hoewel het onderzoek uitgevoerd werd bij chronisch zieke patiënten, kunnen de resultaten eveneens relevant zijn voor patiënten in het algemeen. Door herhaaldelijke en langdurige confrontatie met hun aandoening en de zorg die er voor nodig is, kunnen chronisch zieken beschouwd worden als ervaringsdeskundigen of experts ter zake. Hun ervaringen, noden en problemen, wensen en verwachtingen, enz. zijn leerzaam voor iedereen die met ziekte en gezondheidszorg in aanraking komt. 2. Methode Het project omvatte verschillende fasen, allen met de bedoeling de doelstelling van dit onderzoek grondig te onderbouwen. In een eerste fase werd een literatuuronderzoek uitgevoerd. De bedoeling hiervan was enerzijds het principe patiënt staat centraal te onderbouwen en anderzijds de bestaande informatie over noden en wensen van chronisch zieken op te nemen. Tegelijkertijd werd gezocht naar vergelijkbare bevragingen in buurlanden. Deze werden geïdentificeerd en geanalyseerd met het oog op een mogelijk gebruik in dit onderzoek en met de bedoeling eventuele vergelijkbaarheid met omringende landen te bestuderen. De resultaten hiervan worden beschreven in deel 2. De tweede fase vormt het kwalitatief gedeelte van het onderzoek. Hiervoor werd gebruikt gemaakt van focusgroepen. Hierbij werden verantwoordelijken van patiëntenorganisaties uitgenodigd om deel te nemen aan semi-gestructureerde vergaderingen rond de noden en wensen van chronisch zieken. Uiteraard is het resultaat van deze focusgroepen op zich een belangrijk element in het eindresultaat, maar tevens werd gebruikt gemaakt van deze resultaten om de uiteindelijke vragenlijst voor het empirisch deel samen te stellen. De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 15

16 In de derde fase werd de eigenlijke schriftelijke bevraging van mensen met een chronische ziekte gedaan. De bevraagde groep bestond uit 1500 mensen met een chronische ziekte die lid zijn van een patiëntenvereniging en 1500 mensen met een chronische aandoening die geen lid zijn van een patiëntenvereniging. In de vierde fase werd een schriftelijke bevraging gedaan van huisartsen. Gezien het hier enkel om een beperkte, indicatieve bevraging gaat werden zowel de vragenlijst als het aantal bevraagde personen beperkt. In totaal werd een steekproef van 1000 ad random geselecteerde Vlaamse huisartsen bevraagd naar hun mening over wat zij vinden dat hun chronisch zieken belangrijk vinden. De bedoeling van deze indicatieve bevraging is enkel na te gaan of er een discrepantie bestaat tussen wat de arts denkt dat zijn chronische patiënten belangrijk vinden en wat de chronisch zieken zelf belangrijk vinden. De interpretatie van deze resultaten mag enkel indicatief worden benaderd. Een meer grondige bespreking vraagt verder onderzoek. In hoofdstuk 3 wordt een beschrijving gegeven van achtereenvolgens de focusgroepen, de bevraging van de chronisch zieken en de bevraging van de huisartsen. Hoofdstuk 4 bespreekt de resultaten hiervan. Hoofdstuk 5 tenslotte brengt conclusies en beleidsvoorstellen aan. De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 16

17 Hoofdstuk 2: Literatuurstudie In een eerste fase werd een literatuuronderzoek uitgevoerd waarbij gekeken wordt wat een patiëntenperspectief inhoudt en komen de begrippen patient- centered care en patiëntconsument aan bod. Het resultaat hiervan wordt besproken in het eerste deel van dit hoofdstuk. Deel 2 gaat over chronisch zieken en de betekenis van een patiëntenperspectief voor deze groep van patiënten. Deel 3, tenslotte, geeft een overzicht van een aantal studies in verband met noden en wensen van chronisch zieken en patiënten in het algemeen. 1. De patiënt staat centraal De patiënt staat centraal. Deze uitspraak kenmerkt een groot gedeelte van de recente publicaties in de zorgsector. Gedurende de laatste vijf jaren is patient-centered care een begrip geworden in de Angelsaksische literatuur (vb. Gerteis, et al., 1993a; Lambert, et al., 1997; Laine & Davidoff, 1996; Lutz & Bowers, 2000; Picker Institute, 2001; Wilde, 2000): De zoektermen patient-centered care en patient-focused care leveren respectievelijk 333 en 472 hits op in de Medline en Cinahl databanken (Medline, ; Cinahl, ; zie bijlage 1). Hoewel patient-centered care door verschillende auteurs verschillend gedefinieerd wordt, heeft het vrijwel altijd te maken met het tegemoetkomen aan de noden, wensen en verwachtingen van patiënten (Lutz & Bowers, 2000). Bijvoorbeeld volgens Delbanco (1995) betekent patient-centered care leren van patiënten, luisteren naar patiënten, patiënten bevragen en er dan iets proberen aan te doen. Voor deze auteur is patient-centered-care een uiting van de democratisering van de gezondheidszorg. Traditioneel kwamen noden en behoeften van patiënten vooral aan bod in het domein van de verpleegkunde. Reeds in de 19 d e eeuw ging Florence Nightingale er vanuit dat het de taak van verpleegkundigen was om zich te richten op de patiënt, terwijl artsen zich bezighielden met de ziekte. Het is dan ook vooral in de verpleegkundeliteratuur dat het begrip patientcentered-care zich ontwikkelde. De patiëntgerichtheid van verpleegkundigen vond echter plaats in een sociale context die een absolute autoriteit verleende aan het medisch handelen De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 17

18 (Weiss & Lonnquist, 1996). Sinds het begin van de 20 s t e eeuw werden medici gezien als almachtige experts in een steeds complexer wordende gezondheidszorg. Zij werden verondersteld het best te weten wat passieve en afhankelijke patiënten nodig hadden en bepaalden de wijze waarop de middelen in de gezondheidszorg besteed werden (Roberts & Krouse, 1988). De introductie van het begrip patient-centered-care gebeurde binnen dit sociaal kader. Het is dus niet verwonderlijk dat het zorgverstrekkersperspectief nog steeds overheerst in de meeste publicaties over dit onderwerp. Auteurs die het concept patientcentered-care of de uitspraak de patiënt staat centraal in de mond nemen, besteden wel aandacht aan de noden en behoeften van patiënten, maar doen dit vaak binnen een zorgverstrekkerskader. Zoektermen als patient needs assessment, needs questionnaire, chronically ill and needs assessment, patient satisfaction questionnaire, enz. leveren een behoorlijk aantal hits op in relevante databases (Psycinfo, Eric, Social Sciences Full Text, Sociological Abstracts, Medline en Cinahl, zie bijlage 1), maar verwijzen in vele gevallen naar studies waarin aan professionele zorgverstrekkers of stafleden van zorginstellingen gevraagd wordt naar de noden en behoeften van patiënten. Indien er toch bij patiënten zelf gepeild wordt naar noden en wensen of naar tevredenheid gebeurt dit aan de hand van instrumenten die door zorgverstrekkers of met de hulp van zorgverstrekkers opgesteld werden (Miller, 1997). Het uitgangspunt voor onderzoek blijft een gezondheidszorg die georganiseerd is vanuit het perspectief van de zorgverstrekker. Patient-centered-care of de patiënt centraal vanuit een patiëntenperspectief betekent daarentegen dat patiënten zelf definiëren welke hun noden en behoeften zijn en dat ze een eigen inbreng hebben in de dagelijkse zorg die aan hen verleend wordt. Het betekent eveneens dat bij beleidsbeslissingen in verband met de organisatie van de gezondheid rekening gehouden wordt met de wensen, voorkeuren en verwachtingen van patiënten, dat onderzoek opgezet wordt vanuit de vragen die patiënten zich stellen en dat ze nauw betrokken worden bij de ontwikkeling en de concrete uitvoering van dit onderzoek. In de meeste onderzoeksprogramma s en in een groot gedeelte van de zorgliteratuur is er nauwelijks sprake van een patiëntenperspectief. Toch hebben recent een aantal onderzoeksinstituten zich expliciet aan de zijde van de patiënt geschaard. Twee belangrijke Europese voorbeelden zijn het Picker Institute Europe (Picker Institute, 2001) en het NIVEL in Nederland (Nivel, 2001). Onder de naam Through the patients eyes coördineert het Picker Institute studies in ondermeer Groot-Brittannië, Duitsland, Zweden en Zwitserland (vb. Cleary & Edgman-Levitan, 1997; Cleary, et al., 1993; Delbanco, 1995b; Gerteis, et al., 1993a; Gerteis, et al., 1993b). Met behulp van vragenlijsten wordt op gedetailleerde wijze De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 18

19 gepeild naar de ervaringen van patiënten met gezondheidszorg en ziekte. De resultaten worden gebruikt om prioriteiten te bepalen en concrete aanbevelingen voor zorgverstrekkers te formuleren. Het uiteindelijke doel van het Picker Institute Europe is een kwaliteitsverbetering van de gezondheidszorg te bewerkstelligen. Kwaliteit van zorg is ook één van de voornaamste bekommernissen van het NIVEL (Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg). Dit instituut opteert voor een patiëntenperspectief door de patiënt van begin af aan te betrekken bij het kwaliteitsonderzoek. Na uitgebreide consultatierondes bij groepen van patiënten ontwikkelden de onderzoekers van het NIVEL bijvoorbeeld een aantal instrumenten voor het meten van de kwaliteit van de eerstelijnsgezondheidszorg voor patiënten met specifieke aandoeningen, zoals reumapatiënten, astmapatiënten, enz. (vb. Sixma, 1998; Sixma, Kerssens, et al., 1998; Sixma & van Campen, 1996; Sixma, van Campen, et al., 1998; Sixma, van Campen, et al., 2000; van Campen, et al., 1997; van Campen, et al., 1998). Er werd eveneens een Patiëntenpanel Chronisch Zieken (PPCZ, Nivel, 2001) opgericht om continu gegevens te verzamelen bij personen met chronische aandoeningen over kwaliteit van leven, behoefte aan en gebruik van zorgvoorzieningen, enz.. De bedoeling is dat met deze gegevens rekening gehouden wordt bij de ontwikkeling, opvolging en evaluatie van het Nederlandse beleid aangaande chronisch zieken. Een radicale keuze voor het patiëntenperspectief is waarschijnlijk niet alleen voordelig voor de patiënt. Hoewel onderzoek naar de consequenties van een dergelijke keuze schaars is, zijn er een aantal studies die suggereren dat rekening houden met de patiënt efficiënt en effectief kan zijn (vb. Berwick, Godfrey & Roessner, 1990; Chewning & Sleath, 1996; Deyo & Diehl, 1986; Giloth, 1990; Hall, Feldstein & Fretwell, 1990; Kaplan, Greenfield & Ware, 1989; Kasper, Mulley & Wennberg, 1992; Lehr & Strosberg, 1991; Stewart, 1995). Het lijkt er met andere woorden op dat klinische resultaten en andere kwaliteitsindicatoren verbeterd en kosten gereduceerd kunnen worden door patiënten actief te betrekken bij het bepalen van noden en prioriteiten in de gezondheidszorg. Een omschakeling van het perspectief van de zorgverstrekker naar het patiëntenperspectief is echter niet altijd een gemakkelijke opgave. Het zorgverstrekkersperspectief is een sociale realiteit met een lange geschiedenis en komt tot uiting in het woord patiënt zelf. Een patiënt ondergaat zijn ziekte en de zorg die aan hem verleend wordt op passieve wijze. De keuze voor een patiëntenperspectief impliceert dan ook een uitbreiding van het begrip patiënt. Patiënten moeten niet langer beschouwd worden als passieve ontvangers van zorg, De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 19

20 maar als actieve consumenten. De patiënt als consument beslist zelf wat hij nodig heeft en kiest actief uit het aangeboden zorgaanbod (Lutz & Bowers, 2000). Deze keuzevrijheid veronderstelt evenwel dat de patiënt in staat is zelf te bepalen wat hij wil en nodig heeft. Het is echter niet duidelijk of patiënten altijd bereid of klaar zijn om zelf te kiezen (Gerteis, et al., 1993b). Zorgverstrekkers zijn vaak van mening dat patiënten niet de nodige kennis bezitten om de juiste keuzes te maken en dat ze meestal zelfs niet willen mee beslissen. Ze zijn te angstig of te ziek en zoeken iemand die duidelijke richtlijnen geeft (vb. Donabedian, 1988; Lehr & Strosberg, 1991, Lutz & Bowers, 2000). Er bestaat weinig empirische evidentie hieromtrent, maar het lijkt er wel op dat patiënten zelden spontaan de kwestie van keuze- en beslissingsvrijheid vermelden wanneer gevraagd wordt naar hun noden en verwachtingen. (vb. Ellwood, 1988). Dit is evenwel niet zo vreemd als men de alomtegenwoordigheid van het zorgverstrekkersperspectief in rekening brengt. De organisatie van de gezondheidszorg is nog steeds eerder op de ziekte dan op de patiënt gericht. Patiënten zijn volledig afhankelijk van een systeem waarin alle beslissingen door zorgverstrekkers, verzekeringsinstanties en de overheid genomen worden. In een dergelijk sociaal klimaat is het niet verwonderlijk dat vele patiënten zich geen vragen stellen bij eventuele mogelijkheden tot participatie en geen vertrouwen hebben in hun bekwaamheid om eigen keuzen te maken (Lutz & Bowers, 2000). 2. Chronisch zieken In de recente literatuur wordt gesuggereerd dat vooral chronisch zieke patiënten, personen met langdurige beperkingen of handicaps en andere personen die vaak en gedurende lange tijd met zorgverstrekkers en de gezondheidszorg geconfronteerd worden een actieve inbreng wensen in de zorg die aan hen verleend wordt (vb. Logan, 1997, Watt, 2000). Door een grotere beschikbaarheid van informatie op internet en via de media zijn deze patiënten goed geïnformeerd en bekwaam om zelf beslissingen te nemen. Ze willen hun eigen keuzes maken en verwachten behandeld te worden als evenwaardige partners in beslissingen die hun gezondheid aangaan (Lutz & Bowers, 2000). Door langdurige ervaring met alle mogelijke aspecten van hun aandoening of probleem en door herhaaldelijke confrontatie met de gezondheidszorg, worden chronisch zieken immers vaak dé experts bij uitstek wat hun ziekte en de zorg die ervoor nodig is betreft. De groep van chronisch zieke patiënten is geen kleine groep. Uit de resultaten van de Gezondheidsenquête in België in 1997 blijkt dat ongeveer 44% van de mannen en 55% van De patiënt als consument - noden en wensen van chronisch zieke patiënten 20

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Auteurs: Kathleen Leemans, Joachim Cohen Contact: kleemans@vub.ac.be 02/477.47.64 De indicatorenset is ontwikkeld

Nadere informatie

Belg tevreden over arts Transparantie en kostprijs blijven pijnpunt

Belg tevreden over arts Transparantie en kostprijs blijven pijnpunt Belg tevreden over arts Transparantie en kostprijs blijven pijnpunt Bijlage Naar aanleiding van het vijftigjarig bestaan van de ziekte- en invaliditeitsverzekering heeft CM de tevredenheid van de Belgen

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Inleiding. Johan Van der Heyden

Inleiding. Johan Van der Heyden Inleiding Johan Van der Heyden Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 26 E-mail : johan.vanderheyden@iph.fgov.be

Nadere informatie

QUOTE-questionnaire for disabled persons

QUOTE-questionnaire for disabled persons QUOTE-questionnaire for disabled persons Name Language Number of items Developed by QUOTE-Disabled Dutch Focus on GP-care, rheumatologist, physiotherapist and homecare NIVEL, NOW Year 1997 Corresponding

Nadere informatie

Het Inkomen van Chronisch zieke mensen

Het Inkomen van Chronisch zieke mensen Het Inkomen van Chronisch zieke mensen een uiteenzetting door: Greet Verbergt voor t Lichtpuntje & Vlaamse pijnliga 18 april 2009 Greet Verbergt is navorser en collega van Prof. Bea Cantillon aan het Centrum

Nadere informatie

Situering Vlaams Patiëntenplatform vzw (VPP) - onafhankelijk platform - Bijna 100 patiëntenverenigingen - Ervaringsdeskundigen

Situering Vlaams Patiëntenplatform vzw (VPP) - onafhankelijk platform - Bijna 100 patiëntenverenigingen - Ervaringsdeskundigen Patiëntenparticipatie als meerwaarde voor... Situering Vlaams Patiëntenplatform vzw (VPP) - onafhankelijk platform - Bijna 100 patiëntenverenigingen - Ervaringsdeskundigen Ilse Weeghmans,VPP vzw Symposium

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

Pijnbeleving bij patiënten met een chronische aandoening

Pijnbeleving bij patiënten met een chronische aandoening Kernboodschappen Resultaten: Pijnbeleving bij patiënten met een chronische aandoening Een onderzoek bij patiënten met een reumatische aandoening, 2008 3 op 4 patiënten heeft dagelijks pijn ondanks bevredigende

Nadere informatie

Doen mensen tijdens hun scheiding beroep op een bemiddelaar?

Doen mensen tijdens hun scheiding beroep op een bemiddelaar? Doen mensen tijdens hun scheiding beroep op een bemiddelaar? Auteur: Lut Daniëls i.s.m. Prof. P. Taelman en Prof. A. Buysse Onderzoeksvraag De Belgische wetgever heeft in de bemiddelingswet van 2005 bepaald

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Betreft de visie van de thuiszorgsector rond opname en ontslag management

Betreft de visie van de thuiszorgsector rond opname en ontslag management Aan Van ons kenmerk Gent, Partners SEL zorgregio Gent SEL Zorgregio Gent 10 januari Betreft de visie van de thuiszorgsector rond opname en ontslag management Beste, In het kader van de werkgroep zorg rond

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011)

Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Klanttevredenheidsonderzoek DBC COPD - Eerste lijn (2011) Inhoudsopgave Verslag 2-4 Grafieken 5-10 Samenvatting resultaten 11-16 Bijlage - Vragenlijst 17+18 Cohesie Cure and Care Hagerhofweg 2 5912 PN

Nadere informatie

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners

In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners In vuur en vlam Hoe voorkom je uit te doven? Een onderzoek naar burn-out en bevlogenheid bij hulpverleners Colloquium psychosociale risico s Brussel, 23-09-2014 dr Sofie Vandenbroeck 2 Opdrachtgevers Federale

Nadere informatie

Een landelijk netwerk van ervaringsdeskundigen ten behoeve van beleid, onderzoek en onderwijs

Een landelijk netwerk van ervaringsdeskundigen ten behoeve van beleid, onderzoek en onderwijs met cc naar de cliënt Een landelijk netwerk van ervaringsdeskundigen ten behoeve van beleid, onderzoek en onderwijs Wilt u uw beleid, onderzoek en onderwijs meer vraaggericht maken? Wilt u weten of u de

Nadere informatie

MDT - HET VEER - CAR HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair team Het Veer

MDT - HET VEER - CAR HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair team Het Veer MDT - HET VEER - CAR Revalidatiecentrum, v.z.w. Kazernestraat 35 A 9100 Sint-Niklaas Tel. 03/776.63.19 - Fax : 03/760.48.71 E-mail : revalidatiecentrum@hetveer.be Riziv : 9.53.406.07 HOE KAN ONS MDT U

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE OVER OVERLEG APOTHEKERS-HUISARTSEN

RESULTATEN ENQUÊTE OVER OVERLEG APOTHEKERS-HUISARTSEN RESULTATEN ENQUÊTE OVER OVERLEG APOTHEKERS-HUISARTSEN Om na te gaan in welke mate de huisartsen en apothekers uit dezelfde wijk contact hebben en met elkaar overleggen, verstuurden de Apothekers van Brussel

Nadere informatie

Protocol Organiseren van een Zorgnetwerk Ouderen

Protocol Organiseren van een Zorgnetwerk Ouderen Protocol Organiseren van een Zorgnetwerk Ouderen ZIO, Zorg in Ontwikkeling Versie 1 INLEIDING Het Multidisciplinair Overleg (MDO) krijgt een steeds grotere rol binnen Ketenzorg, redenen hiervoor zijn:

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Patiënt redelijk tevreden, maar snelheid en betrokkenheid bij behandeling kan beter Index 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode

Nadere informatie

Het beeld van zorggebruikers over de Inspectie voor de Gezondheidszorg. De Inspectie voor de Gezondheidszorg

Het beeld van zorggebruikers over de Inspectie voor de Gezondheidszorg. De Inspectie voor de Gezondheidszorg Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Anne Brabers, Margreet Reitsma en Roland Friele. Het beeld van zorggebruikers over de Inspectie voor de Gezondheidszorg.

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

ADVIES M.B.T. DE UITOEFENING VAN DE NIEUWE GEZONDHEIDSZORGBEROEPEN

ADVIES M.B.T. DE UITOEFENING VAN DE NIEUWE GEZONDHEIDSZORGBEROEPEN FOD VOLKSGEZONDHEID, Brussel, 04/12/2008 VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU DIRECTORAAT-GENERAAL ORGANISATIE VAN DE GEZONDHEIDSZORGVOORZIENINGEN NATIONALE RAAD VOOR ZIEKENHUISVOORZIENINGEN --------

Nadere informatie

Algemene inleiding Reclame is vandaag de dag niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Bekende producenten brengen hun producten en diensten onder de aandacht van het grote publiek via verschillende

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Bijlage nr 10 aan ZVP 2014-2017 BIJLAGE 10 LOKALE VEILIGHEIDS- BEVRAGING 2011

Bijlage nr 10 aan ZVP 2014-2017 BIJLAGE 10 LOKALE VEILIGHEIDS- BEVRAGING 2011 BIJLAGE 10 LOKALE VEILIGHEIDS- BEVRAGING 2011 Lokale veiligheidsbevraging 2011 Synthese van het tabellenrapport Pz Blankenberge - Zuienkerke Inleiding De lokale veiligheidsbevraging 2011 is een bevolkingsenquête

Nadere informatie

De stem van de patiënt in de ambulante chirurgie

De stem van de patiënt in de ambulante chirurgie De stem van de patiënt in de ambulante chirurgie Ilse Weeghmans Vlaams Patiëntenplatform vzw B.A.A.S. Congres 27 februari 2015 Neder-over-Heembeek Inhoud 1. Het Vlaams Patiëntenplatform vzw 2. Wat is een

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg In vergrijzende samenlevingen is de zorg voor het toenemende aantal kwetsbare ouderen een grote uitdaging

Nadere informatie

Ruth Dalemans Kenniskring Autonomie en Participatie van chronisch zieken en kwetsbare ouderen HET LEVEN. Dr. Ruth Dalemans

Ruth Dalemans Kenniskring Autonomie en Participatie van chronisch zieken en kwetsbare ouderen HET LEVEN. Dr. Ruth Dalemans Ruth Dalemans Kenniskring Autonomie en Participatie van chronisch zieken en kwetsbare ouderen IMPACT VAN AFASIE OP HET LEVEN Dr. Ruth Dalemans Onderzoek en onderwijs Promotietraject Rol van de student

Nadere informatie

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau.

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. 4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes 4.2.1. Algemeen In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. Instellingsniveau (vragenlijst coördinator) provincie,

Nadere informatie

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken Rapportage voor: Groepspraktijk Huizen Dr. C.P. van Linschoten Drs. P. Moorer ARGO Rijksuniversiteit Groningen BV www.argo-rug.nl INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Onderzoek Verplaatsingsgedrag Vlaanderen 4.3 (2010-2011)

Onderzoek Verplaatsingsgedrag Vlaanderen 4.3 (2010-2011) Onderzoek Verplaatsingsgedrag Vlaanderen 4.3 (2010-2011) Verkeerskundige interpretatie van de belangrijkste tabellen (Analyserapport) D. Janssens, S. Reumers, K. Declercq, G. Wets Contact: Prof. dr. Davy

Nadere informatie

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013 Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 212-21 In academiejaar 212-21 namen 5 mantelzorgers en 5 studenten 1 ste bachelor verpleegkunde (Howest, Brugge) deel aan het project Mantelluisten.

Nadere informatie

SWVG zoekt wetenschappelijk medewerkers

SWVG zoekt wetenschappelijk medewerkers SWVG zoekt wetenschappelijk medewerkers Ben je geboeid door wetenschappelijk onderzoek? Voel je je uitgedaagd om wetenschappelijk onderzoek te verrichten en de minister hiermee te ondersteunen bij het

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg

Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Hoofdstuk 3. Doel, middel en organisatie van het Chronic Care Model in termen van epilepsiezorg Wanneer we de kernelementen van het Chronic Care Model toepassen op de epilepsiezorg dan praten we over de

Nadere informatie

Belgische Federatie van Psychologen. Consensusnota klinische psychologie. 1. Inleiding. 2. Definitie van de klinische psychologie

Belgische Federatie van Psychologen. Consensusnota klinische psychologie. 1. Inleiding. 2. Definitie van de klinische psychologie Belgische Federatie van Psychologen 26 juni 2002 Consensusnota klinische psychologie 26 juni 2002 Consensusnota van de Belgische klinische psychologen betreffende de uitoefening van de klinische psychologie,

Nadere informatie

Vertrouwen in zorgverzekeraars hangt samen met opvatting over taken zorgverzekeraars Renske J. Hoefman, Anne E.M. Brabers en Judith D.

Vertrouwen in zorgverzekeraars hangt samen met opvatting over taken zorgverzekeraars Renske J. Hoefman, Anne E.M. Brabers en Judith D. Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Hoefman, R.J., Brabers, A.E.M., en Jong, J.D. de. Vertrouwen in zorgverzekeraars hangt samen met opvatting over taken zorgverzekeraars.

Nadere informatie

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING Studiedienst en Prospectief Beleid 1 Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030

Nadere informatie

EPA (European Practice Assessment) De weg naar verbetering van uw huisartsenpraktijk

EPA (European Practice Assessment) De weg naar verbetering van uw huisartsenpraktijk EPA (European Practice Assessment) De weg naar verbetering van uw huisartsenpraktijk Het EPA-instrument Het European Practice Assessment (EPA) 2005 werd tussen 2001 en 2005 ontwikkeld door de TOPAS-Europe

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index

Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index 110309.08/03 Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index Inleiding In oktober 2007 is het Landelijk Zorgsysteem Veteranen (LZV) van start gegaan. Het LZV

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie

Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie Jongeren en Gezondheid 2014 : Studie Algemeen De studie Jongeren en Gezondheid maakt deel uit van de internationale studie Health Behaviour in School-Aged Children (HBSC), uitgevoerd onder toezicht van

Nadere informatie

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Sociale Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Sociale Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997 5.8.1. Inleiding De WHO heeft in haar omschrijving het begrip gezondheid uitgebreid met de dimensie sociale gezondheid en deze op één lijn gesteld met de lichamelijke en psychische gezondheid. Zowel de

Nadere informatie

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID TWEEDE MEERJARENPLAN 2013-2017 Contract 2013 ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE Sp-ziekenhuizen 1 1. Inleiding Hierna volgt

Nadere informatie

Patiëntentevredenheid

Patiëntentevredenheid Patiëntenheid Johan Van der Heyden Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 26 E-mail : johan.vanderheyden@wiv-isp.be

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

PSYCHOLOGIE. De klinisch psycholoog in het ziekenhuis

PSYCHOLOGIE. De klinisch psycholoog in het ziekenhuis PSYCHOLOGIE Medische psychologie De klinisch psycholoog in het ziekenhuis In deze folder kunt u lezen over de manier van werken van de klinisch psycholoog, verbonden aan de afdeling Medische Psychologie

Nadere informatie

Toelichting bij de nieuwe organisatiestructuur van het OLV Ziekenhuis

Toelichting bij de nieuwe organisatiestructuur van het OLV Ziekenhuis Toelichting bij de nieuwe organisatiestructuur van het OLV Ziekenhuis Missie en strategie van het OLV Ziekenhuis Het OLV Ziekenhuis wil een patiëntgericht, lokaal verankerd ziekenhuis zijn met een internationale

Nadere informatie

Zorgbarometer 7: Flexwerkers

Zorgbarometer 7: Flexwerkers Zorgbarometer 7: Flexwerkers Onderzoek naar de positie van flexwerkers in de zorg Uitgevoerd door D. Langeveld, MSc Den Dolder, mei 2012 Pagina 2 Het auteursrecht op dit rapport berust bij ADV Market Research

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Helpt het hulpmiddel?

Helpt het hulpmiddel? Helpt het hulpmiddel? Het belang van meten Zuyd, Lectoraat Autonomie en Participatie Faculteit Gezondheidszorg Dr. Ruth Dalemans, Prof. Sandra Beurskens 08-10-13 Doelstellingen van deze presentatie Inzicht

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn

Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement Monique Heijmans, Geeke Waverijn Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Gezondheidsvaardigheden van chronische zieken belangrijk voor zelfmanagement, M. Heijmans, NIVEL, juni 2014) worden gebruikt.

Nadere informatie

Evaluatie Elektronisch Patiëntendossier (EPD)

Evaluatie Elektronisch Patiëntendossier (EPD) Evaluatie Elektronisch Patiëntendossier (EPD) Index 1. Samenvatting en conclusies 2. Inleiding 3. Bekendheid EPD 4. Kennis over het EPD 5. Houding ten aanzien van het EPD 6. Informatiebehoefte 7. Issue

Nadere informatie

STUDIE INZAKE DE ONTWIKKELING VAN EEN REGISTRATIE-INSTRUMENT VOOR PALLIATIEVE ZORG

STUDIE INZAKE DE ONTWIKKELING VAN EEN REGISTRATIE-INSTRUMENT VOOR PALLIATIEVE ZORG Directoraat-Generaal Organisatie Gezondheidszorgvoorzieningen Cel Chronische, Ouderen- en Palliatieve Zorg Victor Hortaplein 40, bus 10 1060 Brussel STUDIE INZAKE DE ONTWIKKELING VAN EEN REGISTRATIE-INSTRUMENT

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog

Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog Onderzoek en behandeling door de medisch psycholoog Inleiding In overleg met uw behandelend arts heeft u informatie gekregen over het maken van een afspraak met een medisch psycholoog van de afdeling

Nadere informatie

Questionnaire for patients with HIV

Questionnaire for patients with HIV Questionnaire for patients with HIV Name QUOTE-HIV Language Dutch Number of items 27 Developed by Academic Medical Centre. University of Amsterdam, NIVEL Year 1998 Corresponding literature Hekkink CF,

Nadere informatie

Samenvatting, met de AAA checklist

Samenvatting, met de AAA checklist Samenvatting, met de AAA checklist 187 Huisarts-patiënt communicatie in de palliatieve zorg Aanwezigheid, actuele onderwerpen en anticiperen Huisartsen spelen in veel landen een centrale rol in de palliatieve

Nadere informatie

Conclusions, discussion and recommendations. Samenvatting. Samenvatting

Conclusions, discussion and recommendations. Samenvatting. Samenvatting Conclusions, discussion and recommendations Dit onderzoek heeft als doel te achterhalen hoe patiënten in Roemenië de veranderingen in het gezondheidszorgstelsel gedurende de laatste tien jaren beoordelen.

Nadere informatie

NT2-docent, man/vrouw met missie

NT2-docent, man/vrouw met missie NT2docent, man/vrouw met missie Resultaten van de bevraging bij NT2docenten Door Lies Houben, CTOmedewerker Brede evaluatie, differentiatie, behoeftegericht werken, De NT2docent wordt geconfronteerd met

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Medische. na een hernia-operatie. Onderzoek en behandeling. ZorgSaam

Medische. na een hernia-operatie. Onderzoek en behandeling. ZorgSaam Medische psychologie adviezen na een hernia-operatie Onderzoek en behandeling ZorgSaam 1 2 Inleiding In deze folder kunt u lezen over de manier van werken van de medisch psycholoog in het ziekenhuis. Aan

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Enquête. huisartsenzorg

Enquête. huisartsenzorg Enquête huisartsenzorg Mensen met psychische klachten geven huisartsen gemiddeld een voldoende op een aantal belangrijke kwaliteitsaspecten in de huisartsenzorg, zoals een goede vertrouwensrelatie en aandacht

Nadere informatie

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Professor Borde bracht verslag uit van twee vergelijkende studies die ze in drie ziekenhuizen in Berlijn uitvoerde. De ene heeft betrekking

Nadere informatie

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ontwikkelingen binnen de gezondheidszorg hebben direct invloed op de wijze waarop men verwacht dat de praktische dienstverlening zal worden uitgevoerd of geboden. Dat de

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

PSYCHOSOCIALE REVALIDATIE

PSYCHOSOCIALE REVALIDATIE OVERZICHT VAN DE CONVENTIES ONDER DE VLAAMSE OVERHEID RESSORTEREND: PSYCHOSOCIALE REVALIDATIE EN VERSLAVINGSZORG Elke Frans en Tineke Oosterlinck - beleidsmedewerkers Zorg en Gezondheid PSYCHOSOCIALE REVALIDATIE

Nadere informatie

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE INTEGRATIEVE KANKERZORG EN Deze Gids werd opgesteld door het Antikankerfonds om patiënten en hun familie te helpen een beter inzicht te krijgen in de integratieve kankerzorg en de Mind-Body Geneeskunde.

Nadere informatie

Eindopdracht Verbeterplan zorg aan chronisch zieken

Eindopdracht Verbeterplan zorg aan chronisch zieken OEFENTOETS 1 Dit document bevat een uitwerking van de eindopdracht behorende bij de Praktijkcursus Gezondheidszorg, namelijk het schrijven van een verbeterplan voor de zorg aan chronisch zieke patiënten

Nadere informatie

Visie : Palliatieve zorgen

Visie : Palliatieve zorgen Indien op een gegeven ogenblik een curatieve therapie geen hulp meer brengt en de mens zich geconfronteerd ziet met het onvermijdelijke, wordt hij bevangen door angst en pijn. Het is moeilijk om dragen,

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Vlaams Patiëntenpanel

Vlaams Patiëntenpanel Vlaams Patiëntenpanel Onderzoek kosten: Toelichting resultaten 1. Beschrijving respondenten 571 ingevulde bevragingen 71% vrouw Geografische spreiding: lichte oververtegenwoordiging Oost- en West- Vlaanderen,

Nadere informatie

MDT TER KOUTER- CAR HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair team Ter Kouter

MDT TER KOUTER- CAR HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair team Ter Kouter MDT TER KOUTER- CAR Revalidatiecentrum, v.z.w. Aaltersesteenweg 2 9800 Deinze Tel. 09/386.38.90 - Fax : 09/386.82.72 E-mail : info@terkouter.be HOE KAN ONS MDT U HELPEN? In deze brochure leest u hoe multidisciplinair

Nadere informatie

Invloed van het Belgische vergoedingssysteem voor medische ongevallen op het gedrag van artsen

Invloed van het Belgische vergoedingssysteem voor medische ongevallen op het gedrag van artsen Invloed van het Belgische vergoedingssysteem voor medische ongevallen op het gedrag van artsen Tom Vandersteegen Wim Marneffe Tom De Gendt Irina Cleemput UHasselt Symposium Patiëntveiligheid en Medische

Nadere informatie

Inhoudsopgave volledig rapport

Inhoudsopgave volledig rapport NIVEL/VUmc, 2005 72 pag. NIVEL bestelcode: W9.69 Prijs: 7,50 Verzendkosten: 2,50 ISBN: 90-6905-749-2 Deze samenvatting van onderstaand rapport is een uitgave van het NIVEL in 2005. De gegevens mogen met

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen

Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen Inleiding Vlaanderen kent de laatste jaren een lage ondernemerschapsgraad. De resultaten voor Vlaanderen in de Global Entrepreneurship

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Een conceptueel kader voor de implementatie van praktijkgericht onderzoek in de opleiding van studenten farmaceutische wetenschappen aan de K.U.

Een conceptueel kader voor de implementatie van praktijkgericht onderzoek in de opleiding van studenten farmaceutische wetenschappen aan de K.U. NVFO 2009 Een conceptueel kader voor de implementatie van praktijkgericht onderzoek in de opleiding van studenten farmaceutische wetenschappen aan de K.U.Leuven V. Foulon, S. Simoens, G. Laekeman en P.

Nadere informatie

Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen. Prof. Dr. Paul Van Royen

Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen. Prof. Dr. Paul Van Royen Reflecties over het aanbod van de eerstelijnsgezondheidszorg in Vlaanderen Prof. Dr. Paul Van Royen Deze voordracht Enkele basiscijfers qua aanbod en gebruik van zorg Vijf uitdagingen voor de toekomst

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Predictieve genetische tests

Predictieve genetische tests Predictieve genetische tests De ervaring bij de ziekte van Huntington Gerry Evers-Kiebooms (1) De genetica in de gezondheidszorg (2) Predictieve test voor de ziekte van Huntington (3) Predictief testen

Nadere informatie

Alternatieve geneeswijzen

Alternatieve geneeswijzen Projectnummer: 10126 In opdracht van: Het Parool ir. Hester Booi dr. Esther Jakobs Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL Amsterdam 1000 AR Amsterdam Telefoon 020 251 0474 Fax 020 251 0444 H.Booi@os.amsterdam.nl

Nadere informatie

F U N C T I E P R O F I E L

F U N C T I E P R O F I E L F U N C T I E P R O F I E L I. I D E N T I F I C A T I E G E G E V E N S Functiebenaming Weddeschaal Graad Directie - dep - dienst Functiefamilie maatschappelijk werker Sociale Dienst B1-B2-B3 maatschappelijk

Nadere informatie

INTERMED Self-Assessment Het scoren van BioPsychoSociale Gezondheidszorg behoeften vanuit perspectief van de oudere Maart 2011

INTERMED Self-Assessment Het scoren van BioPsychoSociale Gezondheidszorg behoeften vanuit perspectief van de oudere Maart 2011 INTERMED Self-Assessment Het scoren van BioPsychoSociale Gezondheidszorg behoeften vanuit perspectief van de oudere Maart 2011 De INTERMED 1 is een instrument waarmee zorgcomplexiteit kan worden vastgesteld.

Nadere informatie

Technisch rapport kiesintentiemetingen

Technisch rapport kiesintentiemetingen Technisch rapport kiesintentiemetingen (In te vullen door het betrokken instituut en terug te sturen naar het secretariaat Febelmar, ter publicatie op de Febelmar website.) Dit rapport omvat een geheel

Nadere informatie

Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 2007

Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 2007 Factsheet Astma-/COPD-Monitor Oktober 27 Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding worden gebruikt (M. Heijmans, NIVEL, Oktober 27). LEVEN MET COPD VRAAGT OM LEF

Nadere informatie

Integraal risicomanagement

Integraal risicomanagement Samenvatting Integraal risicomanagement in 40 Nederlandse ziekenhuizen Inhoud Inleiding 3 Onderzoeksvragen 3 Integraal risicomanagement onvoldoende beschreven 4 Aanbevelingen 5 Over VvAA 7 2 VvAA Risicomanagement

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

Compensatie eigen risico is nog onbekend

Compensatie eigen risico is nog onbekend Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (M. Reitsma-van Rooijen, J. de Jong. Compensatie eigen risico is nog onbekend Utrecht: NIVEL, 2009) worden gebruikt. U

Nadere informatie

Rapport Polisprofiel November 2015

Rapport Polisprofiel November 2015 Rapport Polisprofiel November 2015 1 2 Inhoudsopgave 1 Vragenlijst Polisprofiel... 4 1.1 Interpreteren van de resultaten... 4 1.2 Opzet... 4 2 Resultaten... 5 2.1 Profiel deelnemers... 5 2.2 Onderwerpen

Nadere informatie