Eclipsen en Transits in het 17e & 18 e -eeuwse Nederland. Huib J. Zuidervaart Kaiser Lentelezing 28 Febr. 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eclipsen en Transits in het 17e & 18 e -eeuwse Nederland. Huib J. Zuidervaart Kaiser Lentelezing 28 Febr. 2015"

Transcriptie

1 Eclipsen en Transits in het 17e & 18 e -eeuwse Nederland Huib J. Zuidervaart Kaiser Lentelezing 28 Febr. 2015

2 Presentatie naar aanleiding van de komende Zonsverduistering in de ochtend van 20 maart

3 Inhoud: 17e eeuw: Veranderde visies op eclipsen Het gebruik van eclipsen 18 e eeuw: Eclips-berekeningen Eclips-waarnemingen Transits van Venus- & Mercurius Hernieuwde belangstelling rond 1800 Enige conclusies 3

4 I. Veranderende visies op Eclipsen in de 17 e eeuw 4

5 Vanouds zijn Zonsverduisteringen gezien als aankondigingen van onheil 5

6 Vanouds zijn Zonsverduisteringen gezien als aankondigingen van onheil 6

7 17 e eeuw: onttovering van de wereld: Mede dankzij een nieuwe categorie van wetenschappelijke instrumenten verandert het wereldbeeld. 1608: presentatie in Den Haag van het eerste filosofische instrument : DE VERREKIJKER (voorloper telescoop) 7

8 17 e eeuw: de Zon als object van studie Zonsprojectie door telescoop: Scheiner

9 17 e eeuw: de Zon als object van studie Zonsprojectie door telescoop op nieuw Leids Observatorium: Georg Marggrafe, 1637 Hij zou de vader van het Nederlandse zonne-onderzoek genoemd kunnen worden 9

10 17 e eeuw: de Zon als object van studie Georg Marggrafe copieert het Leids Observatorium in Recife (in koloniaal Nederlands Brazilië: ). Neemt daar (Recife) de zon-eclips van 13 november 1640 waar. 10

11 17 e eeuw: de Zon als object van studie De zon, zoals afgebeeld door Athanasius Kircher (1664) 11

12 17 e eeuw: onttovering van de wereld: Pamflet tegen bijgeloof (1654) 12

13 17 e eeuw: onttovering van de wereld: Pamflet tegen bijgeloof (1654) 13

14 N.a.v. Zon-eclips op 12 Augustus 1654 Carel Fabritius 14

15 N.a.v. Zon-eclips op 12 Augustus 1654 Carel Fabritius 15

16 17 e eeuw: onttovering van de wereld: DIRCK REMBRANTSZ VAN NIEROP: Sterrenkundig onderwijs in landstaal (1653) 16

17 17 e eeuw: onttovering van de wereld: ABRAHAM DE GRAAF: Sterrenkundig onderwijs in landstaal (1653) 17

18 Eclipsen: domein van Liefhebbers Universitaire Observatoria (Leiden & Utrecht) vrijwel alleen benut voor onderwijs 18

19 II. Gebruik van Eclipsen 19

20 17 e & 18 e eeuw: Eclipsen gebruikt voor Almanakken 20

21 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt als politieke metafoor (1670) 21

22 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt als politieke metafoor (1689) 22

23 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt in strijd tussen Geometristen (1663) 23

24 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt in strijd tussen Geometristen (1663) 24

25 17 e eeuw: strijd Geometristen 25

26 Rond 1700: Eclipsen gebruikt voor Chronologie 26

27 Rond 1700: Eclipsen gebruikt voor Chronologie 27

28 Rond 1700: Eclipsen gebruikt voor Chronologie Isaac Newton s Chronologie (Ned. Vertaling,1737) 28

29 1737 Van der Boot s Eclips- chronologie 29

30 1737 Van der Boot s Eclips- chronologie 30

31 1737 Van der Boot s Eclips- chronologie 31

32 III. Eclips-berekeningen in de 18 e eeuw 32

33 1699: Cassini ontwerpt methode om via eclipsen lengtebepaling te verbeteren Eerste Eclips-kaart ontworpen 33

34 Opgepikt door Van der Moolen (1705) Carel Fabritius 34

35 Gecopieerd door Schenk (1715) 35

36 Gecopieerd door Spinder (1724) 36

37 Opnieuw rivaliteit Luchtenburg (1706) Lezing n.a.v. komende zon-eclips Carel Fabritius 37

38 Eclipsberekeningen zijn daarna vooral gebruikt als PR-instrument 1715: MEINDERT WAERMA, Rekenmeester te Embden Carel Fabritius 38

39 PR-instrument G. SPINDER 1724: GERRIT SPINDER, Landmeter te Krommenie 39

40 PR-instrument A. SPINDER 1733: ADRIAAN SPINDER, Landmeter te Krommenie & Haarlem 40

41 PR-instrument CRUQUIUS 1731: NIC. CRUQUIUS, Landmeter te Halfweg 41

42 PR-instrument H. SCHAINK 1732: HERMANNUS SCHAINK Leermeester Wiskonst te Amsterdam 42

43 PR-instrument D. SCHAINK 1736: DANIËL SCHAINK Leermeester Wiskonst te Amsterdam 43

44 PR-instrument PANSER Carel Fabritius 1733: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 44

45 PR-instrument PANSER 1739: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 45

46 PR-instrument PANSER 1736: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 46

47 PR-instrument PANSER 1748: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 47

48 PR-instrument STRUYCK 1737: NICOLAAS STRUYCK, Leermeester wiskunde, A dam 48

49 PR-instrument DOUWES 1739: CORNELIS DOUWES, Leermeester Navigatie A dam 49

50 PR-instrument BACK 1737: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 50

51 PR-instrument BACK 1739: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 51

52 PR-instrument BACK 1740: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 52

53 PR-instrument BACK 1748: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 53

54 PR-instrument DE MUNCK 1748: JAN DE MUNCK, Stadsarchitect, Middelburg 54

55 PR-instrument ook politiek 1748: Penning WILLEM IV, Erf-Stadhouder, Den Haag 55

56 PR-instrument ook politiek 1748: Penning WILLEM IV, Erf-Stadhouder, Den Haag 56

57

58 PR-instrument PLANETARIUM 1748: WILLEM IV, Erf-Stadhouder, Den Haag 58

59 IV. Eclips-waarnemingen in de 18 e eeuw 59

60 Waargenomen, maar niet echt gebruikt 1748: KLINKENBERG, Den Haag; DE MUNCK, Middelburg, etc. 60

61 Waargenomen, maar niet echt gebruikt 1748: DE JONGE & VAN TOL, Maassluis 61

62 Waargenomen, maar niet echt gebruikt 1753: [Spinder e.a.], Haarlem 62

63 V. Transits van Venus- & Mercurius 63

64 1691: Halley s geniale gedachte 1691: This sight [of a Transit of Venus] is by far the noblest [that] Astronomy affords, [ ]. It will be afterwards shown, that by this observation alone, the distance of the Sun, from the Earth, might be determinded. 64

65 1691: Halley s geniale gedachte Afstandsbepaling door parallaxmeting 65

66 1691: Halley s geniale gedachte C D V Zon A Venus B Aarde Parallaxbepaling uit een meting van de passagetijden in combinatie met de aardse coordinaten. 66

67 1743: KLINKENBERG: kan wellicht ook al bij Mercurius-transit 67

68 1743: KLINKENBERG: kan wellicht ook al bij Mercurius-transit 68

69 Mercurius Transit 1743 De Munck & Panser Lezing n.a.v. komende zon-eclips 69

70 Mercurius Transit Back 70

71 1761: Delisle s Mappemonde Lezing n.a.v. komende zon-eclips 71

72 1761 Klinkenberg s Mappemonde 72

73 1761: Internationale voorbereidingen Frankrijk: expedities naar Pondichery (India: Le Gentil) en Rodrigues (Madagaskar: Pingre) Engeland: expedities naar Bengalen (Mason & Dixon) & St. Helena (Maskelyne) Rusland: expeditie naar Siberie (Chappe d Auteroche) Zweden: inrichting observatorium Stockholm (Wargentin) Nederlandse Republiek Holland, Zeeland, Friesland (Klinkenberg, De Munck, Foppes, e.a. ) VOC, Batavia: minimale medewerking (Soele & Mohr)

74 Venus-overgang Foppes 74

75 Venus Foppes Lezing n.a.v. komende zon-eclips 75

76 Venus Ypey 76

77 Venus Amsterdam 77

78 Venus Traast 78

79 Venus Mohr 79

80 Venus Mohr 80

81 Na 1769: verminderde belangstelling Totale Zonsverduistering

82 Na 1769: verminderde belangstelling Totale Zonsverduistering

83 Eclipsberekeningen door Liefhebbers komen rond 1800 weer in zwang 83

84 Conclusies (1): Eclips-berekeningen (& waarnemingen) zijn in de loop van de 17e eeuw onttoverd. Omstreeks de eeuwwisseling (van 1700) is ontdekt 1. dat eclipsen gebruikt konden worden voor een verbetering van de plaatsbepaling op aarde. 2. dat Venus-overgangen gebruikt konden worden voor een bepaling van de afstand tussen de aarde en de zon (de zonneparallax of astronomische eenheid) In deze tijd kwam ook aandacht voor historische eclipsen ter verbetering van de chronologie. 84

85 Conclusies (2): Eclipsberekeningen (& waarnemingen) hebben ruim aandacht gekregen in de 18e-eeuwse Nederlanden, maar vooral als PR-instrument voor locale rekenmeesters. Waarnemingen zijn wel uitgevoerd, maar nauwelijks gebruikt voor verbetering van plaatsbepalingen. Bij de Mercurius- en Venusovergangen is in Nederland serieus meegedaan, zowel qua theorie, als qua waarnemingen. Door taal- en communicatieproblemen is echter internationaal weinig gedaan met de Nederlandse waarnemingen. 85

86 Tot slot: advies uit

87 Tot slot: advies uit

88 * Dank voor uw aandacht * Met dank aan dr. Rob H. van Gent voor het leveren van illustraties

Sterren kijken achter de dijken. Vier eeuwen sterrenkunde in Nederland

Sterren kijken achter de dijken. Vier eeuwen sterrenkunde in Nederland Sterren kijken achter de dijken Vier eeuwen sterrenkunde in Nederland Korte voorgeschiedenis tot 1600 Oudste wetenschap (Babyloniers 2000 v.chr.) Praktische betekenis Tijdrekening en kalender, landbouw

Nadere informatie

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Exoplaneten Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Een verdiepende keuzeopdracht over het waarnemen van exoplaneten Voorkennis: gravitatiekracht, cirkelbanen, spectra (afhankelijk van keuze) Inleiding Al

Nadere informatie

De telescoop een seecker instrument om verre te sien

De telescoop een seecker instrument om verre te sien De telescoop een seecker instrument om verre te sien Robert Wielinga robert@sonnenborgh.nl 11 e eeuw: ontdekking van de leessteen een druppel water werkt als een vergrootglas brillen vanaf 1300 bolle lens:

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 J. G. C. A. BRIELS Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 een bijdrage tot de kennis van de geschiedenis van het boek Met in bijlage

Nadere informatie

Vier eeuwen de hemel geobserveerd en in kaart gebracht: Utrechtse collecties oude sterrenkundige drukken

Vier eeuwen de hemel geobserveerd en in kaart gebracht: Utrechtse collecties oude sterrenkundige drukken 22 Vier eeuwen de hemel geobserveerd en in kaart gebracht: Utrechtse collecties oude sterrenkundige drukken robert h. van gent Al bijna vier eeuwen lang wordt in Utrecht sterrenkundig onderwijs en onderzoek

Nadere informatie

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven VOLKSSTERRENWACHT BEISBROEK VZW Zeeweg 96, 8200 Brugge - Tel. 050 39 05 66 www.beisbroek.be - E-mail: info@beisbroek.be PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG Opgaven Frank Tamsin en Jelle Dhaene De ster HR

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 1: 1305-1354 De groei van de macht van het volk en het uitbreken van de Hoekse en Kabeljouwse twisten. In deze periode zien we de macht van de graafschappen en hertogdommen

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst De bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economische en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek. De wetenschappelijke revolutie Onderzoeksvraag: Welke ontwikkelingen in de Republiek

Nadere informatie

OVERZICHT WETENSCHAPPELIJKE CORRESPONDENTIE [1742-1783] VAN DIRK KLINKENBERG (1709-1799). opgesteld ca. 1995 door Huib J. Zuidervaart, Middelburg

OVERZICHT WETENSCHAPPELIJKE CORRESPONDENTIE [1742-1783] VAN DIRK KLINKENBERG (1709-1799). opgesteld ca. 1995 door Huib J. Zuidervaart, Middelburg Zt / Juni 2005 / Correspondentie Klinkenberg, pag. 1 van 50 OVERZICHT WETENSCHAPPELIJKE CORRESPONDENTIE [1742-1783] VAN DIRK KLINKENBERG (1709-1799). opgesteld ca. 1995 door Huib J. Zuidervaart, Middelburg

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

EEN TELESCOOP UIT DELFT

EEN TELESCOOP UIT DELFT EEN TELESCOOP UIT DELFT AUGUST 11, 2014 JEROENBOUTERSE LEAVE A COMMENT The estimated reading time for this post is 5 minutes. Door Marlise Rijks Op 14 mei 2014 haalde het bericht het achtuurjournaal: in

Nadere informatie

onder andere gebruik gemaakt van de Isaac Newton Telescoop, de Gemini Telescoop en tenslotte de New Technology Telescoop van de ESA in Chili. Bron: Sw

onder andere gebruik gemaakt van de Isaac Newton Telescoop, de Gemini Telescoop en tenslotte de New Technology Telescoop van de ESA in Chili. Bron: Sw Ga naar de inhoud Astroblogs Astronomisch nieuws, wetenswaardigheden en persoonlijke opinies van Adrianus V Astroblogs Kontakt Foto s Dossiers Poll forum Adrianus V on Tour! Archieven Registreren «Niks

Nadere informatie

Stamboom van Jacob Derks Hoogstra Pagina 1

Stamboom van Jacob Derks Hoogstra Pagina 1 Stamboom van Jacob Derks Hoogstra Pagina 1 I a - II a - Jacob Derks Hoogstra *..-..-1807 Grootegast Boerenknecht te Tolbert (Leek) Groningen (1835). Zoon van: Derk Jacobs Hoogstra en van: Martje Jannes

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! VENUS VOOR DE ZON

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! VENUS VOOR DE ZON LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab oefening gaat over de overgang van Venus voor de zon die we 6 juni 2012 kunnen waarnemen De oefening is geschikt voor bovenbouw HAVO/VWO WETENKAART Aan

Nadere informatie

Evangelische Broedergemeente

Evangelische Broedergemeente Evangelische Broedergemeente Hernhutters Broeder-Uniteit OUDE EN HERNIEUWDE BROEDER-UNITEIT 1. Oude Broeder- Uniteit 1457 1620 Kunvald Tsjechië (Bohemen en Moravië) Jan Amos Comenius (1592-1670) 2. Hernieuwde

Nadere informatie

Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef "De Elementen",

Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef De Elementen, Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef "De Elementen", een boek uit dertien delen. Dat boek is logisch opgebouwd

Nadere informatie

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok Pruiken en revoluties Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over Pruiken en revoluties. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Franeker zekerheden in waarnemingen

Franeker zekerheden in waarnemingen Franeker zekerheden in waarnemingen George B. Huitema Op 27 april 2012 vond de boekpresentatie plaats van de Obe Postma studiedag Zekerheden in waarnemingen, 1 die eind november 2011 werd gehouden. Daar

Nadere informatie

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8 Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw van Rieks Veenker Voor groep 6, 7 en 8 Vooraf Sterre is de zus van Christiaan Huygens. Hij is natuurkundige en een kei in wiskunde en astronomie. Hij doet een

Nadere informatie

Daniel Stalpaert (1615-1676) stadsarchitect van

Daniel Stalpaert (1615-1676) stadsarchitect van Daniel Stalpaert (1615-1676) stadsarchitect van Amsterdam IO2 BU LLETI NKNOB2OOO-4 voor in Elias' De Vroedschap van Amsterdam /57S-/795. 30 Hierdoor krijgen BULLETIN KNOB 2OOO-4 IO3 beperkt 1O4 BULLETIN

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen.

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Pelajaran 11 et Compabniebewind in de Republiek Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Tekst: Bestuur en beheer - de

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

WERKBLAD. (Naam leerling) (Naam medeleerlingen)

WERKBLAD. (Naam leerling) (Naam medeleerlingen) Jouw wereld op de kaart WERKBLAD Groep 7 en 8 Recht zo die gaat! Varen op de kaart van Mercator Deze tentoonstelling gaat over Mercator, een beroemde kaartenmaker uit de 16de eeuw. Zijn wereldkaart wordt

Nadere informatie

Eclips 2015 Infoboekje Vlaamse Volkssterrenwachten 3

Eclips 2015 Infoboekje Vlaamse Volkssterrenwachten 3 Inleiding Elke leraar herinnert zich wellicht de totale zonsverduistering die te zien was op 11 augustus 1999 in het zuiden van België. Een bijzondere ervaring die na vele jaren nog steeds tot de verbeelding

Nadere informatie

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE EN 28 december EN Inleiding Schepen vertrekken of leggen aan. Op de kade wordt gezwaaid en afscheid genomen. En wie na een lange reis terugkeert, wordt begroet door de thuisblijvers. De zee oefent een

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen.

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen. RECAPITULATIE COLLEGE I Eerste kennismaking - planeten! clusters van sterrenstelsels - leegte, grootte, ruimte-tijd Simpele waarnemingen - sterren, & sterrenbeelden, - Zon, Maan, planeten, kometen - verduisteringen,

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Familie Van Zwe(e)den. Geloot voor Napoleon

Familie Van Zwe(e)den. Geloot voor Napoleon Familie Van Zwe(e)den Geloot voor Napoleon Hollandsche Infanterie bij de bruggen over de Berezina 12 mei 2007 "Rond de Jonge Boomgaard 23-10-2013 Bibliotheek Goes Hubrecht (Gijsbrecht) Marinus Jacob

Nadere informatie

WAT ANDEREN DOEM. NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren.

WAT ANDEREN DOEM. NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren. WAT ANDEREN DOEM NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren. Plaats : De Vaart, Hilversum, aanvang 20.00 uur. 25 januari 1984 Lezing, samen met "Albertus

Nadere informatie

DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen

DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen Tekst en afbeeldingen: Theo Philipsen DEEL 2 Rechts: Voorpagina van een Oostenrijks tijdschrift Columbus

Nadere informatie

Analyse NVM openhuizendag

Analyse NVM openhuizendag Analyse NVM openhuizendag Gemaakt door: NVM Data & Research Datum: 1 juli 2011 Resultaten analyse Openhuizenbestand 26 maart 2011 Er doen steeds meer woningen mee aan de NVM-openhuizendag. Op 26 maart

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

Startpunt: Zwembad Twenhaarsveld (Landuwerweg 19, Holten). Eric de Noorman

Startpunt: Zwembad Twenhaarsveld (Landuwerweg 19, Holten). Eric de Noorman Rondwandeling Borkeld Startpunt: Zwembad Twenhaarsveld (Landuwerweg 19, Holten). Eric de Noorman Intro Eric de Noorman is een klassieker in de wereld van het Nederlandse stripverhaal. Tussen 1946 en 1964

Nadere informatie

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014 Astronomie en Astrofysica De sterrenkundigen geven uitleg over hun onderzoeksprojecten: zowel de massieve sterren en sterrenwinden, variabele en meervoudige sterren als geëvolueerde sterren en planetaire

Nadere informatie

Kerntaken. Streekmuseum Volkssterrenwacht Burgum Menno van Coehoornweg 9 9251 LV Burgum tel. 0511 46 55 44 www.streekmuseum-volkssterrenwachtburgum.

Kerntaken. Streekmuseum Volkssterrenwacht Burgum Menno van Coehoornweg 9 9251 LV Burgum tel. 0511 46 55 44 www.streekmuseum-volkssterrenwachtburgum. Streekmuseum Volkssterrenwacht Burgum Menno van Coehoornweg 9 9251 LV Burgum tel. 0511 46 55 44 www.streekmuseum-volkssterrenwachtburgum.nl Kerntaken spreken is zilver, zwijgen is out Venusovergang 6 juni

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 December 2009 Enige notities bij het "Overzicht van de Rubrieksindeling van de Bibliotheek van de

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Samuel van Hoogstraten

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Samuel van Hoogstraten Rkd Explore http://rkd.nl/ RKD explore 4048 Samuel van Hoogstraten Groepsportret van muntmeesters en waardijns van de unt van Holland te in 1674 (met op de voorgrond Samuel van Hoogstraten zelf), 1674

Nadere informatie

Drie Bernoullilezingen 2014 in licht van RUG 400

Drie Bernoullilezingen 2014 in licht van RUG 400 Drie Bernoullilezingen 2014 in licht van RUG 400 Henk Broer Johann Bernoulli Stichting voor de Wiskunde Samenvatting 1 Aankondiging In het jubeljaar 2014, waarin de Groningse Universiteit zijn vierhonderdjarig

Nadere informatie

Veilig de zon waarnemen

Veilig de zon waarnemen Veilig de zon waarnemen ken Zonsverduistering Op 20 maart is er totale verduistering te zien, in een strook over de Atlantische Oceaan, van een gebied ten zuiden van Groenland, onder IJsland door en over

Nadere informatie

Veilig de zon waarnemen

Veilig de zon waarnemen Veilig de zon waarnemen ken Zonsverduistering Op 20 maart is er totale verduistering te zien, in een strook over de Atlantische Oceaan, van een gebied ten zuiden van Groenland, onder IJsland door en over

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Rapportage EPA vignettenstudie

Rapportage EPA vignettenstudie Rapportage EPA vignettenstudie Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 1. Inleiding Aanleiding van de EPA vignettenstudie Op 5 december 2013 hebben de initiatiefnemers vanuit Altrecht (Rob de Jong) en Kwintes

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

Plakkaat van Verlatinghe 1581

Plakkaat van Verlatinghe 1581 Plakkaat van Verlatinghe 1581 DE NEDERLANDSE ONAFHANKELIJKHEIDSVERKLARING PROBUS 84 10 MEI 2012 JACQUES VAN DER JAGT Inhoudsopgave 1. Fasen Opstand 2. Totstandkoming Plakkaat 3. Inhoud algemeen 4. Politieke

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

S.M.A.R.T. update. Statistics. Market Analysis. Research. Trends.

S.M.A.R.T. update. Statistics. Market Analysis. Research. Trends. S.M.A.R.T. update Statistics. Market Analysis. Research. Trends. Ontwikkeling musea, attracties & schiphol 2013, 2014 tm ytd april 2015 35,0% 30,0% 25,0% 20,0% 15,0% 10,0% 5,0% 2013 2014 2015 0,0% -5,0%

Nadere informatie

rijks conserven Rijks Studio Award 2015 rijks conserven Rijks Studio Award 2015 Alexandra Schijf & Birgitta van Langeveld

rijks conserven Rijks Studio Award 2015 rijks conserven Rijks Studio Award 2015 Alexandra Schijf & Birgitta van Langeveld Rijks Studio Award 2015 Alexandra Schijf & Birgitta van Langeveld Concept Wie aan het Rijksmuseum denkt, denkt aan de Hollandse 17de eeuw. En niet voor niets: het museum herbergt een grootse collectie

Nadere informatie

De Burg te Wassenaar.

De Burg te Wassenaar. De Burg te Wassenaar. hierboven reeds door Dr. Holwerda in herinnering werd gebracht, deelde de heer W. J. J. C. Bijleveld in jaargang van ons Jaarboekje het een en ander aangaande den zoogenaamden burg

Nadere informatie

PLAATSINGSLIJST VAN HET ARCHIEF VAN. C.F.L. van der Lubbe (1901-1976)

PLAATSINGSLIJST VAN HET ARCHIEF VAN. C.F.L. van der Lubbe (1901-1976) PLAATSINGSLIJST VAN HET ARCHIEF VAN C.F.L. van der Lubbe (1901-1976) Jan de Vos / NAi 2004 Plaats: de Koog (Texel) Naam: R.K. Hulpkerk St. Bonifatius Jaar: 1962, 1965 Aanvraagnummer: d1, f1-f7, t1 Plaats:

Nadere informatie

Trainingen: Biologische effecten van straling Dosimetrie (in de ruimte)

Trainingen: Biologische effecten van straling Dosimetrie (in de ruimte) Alle opleidingen/studies (alle niveaus : bachelor, master, master na master, voortgezette opleiding, enz.) die door uw universiteit worden aangeboden, alsook de titels van de lessenreeksen die verband

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Telescopen. N.G. Schultheiss

Telescopen. N.G. Schultheiss 1 Telescopen N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module volgt op de module Lenzen of Lenzen slijpen. Deze module wordt vervolgd met de module Telescopen gebruiken. Je kunt met na deze module een telescoop

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG. Datum Verzoek van Tweede Kamer omtrent twee huwelijksportretten

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG. Datum Verzoek van Tweede Kamer omtrent twee huwelijksportretten >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Media en Creatieve Industrie Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ

Nadere informatie

Het late begin van de Nederlandse wetenschappelijke expedities naar Indië

Het late begin van de Nederlandse wetenschappelijke expedities naar Indië Klaas van Berkel Het late begin van de Nederlandse wetenschappelijke expedities naar Indië In dit artikel beschrijft Klaas van Berkel het wetenschappelijk klimaat in binnen- en buitenland in de achttiende

Nadere informatie

Voorjaarsbijeenkomst Astrofotografie in Oss

Voorjaarsbijeenkomst Astrofotografie in Oss Voorjaarsbijeenkomst Astrofotografie in Oss DIERENTUINFOTOGRAFIE NATUURFOTOGRAFIE WETENSCHAPSFOTOGRAFIE ROB DOOLAARD IZP VOF 41 jaar 24/7 aan het werk als fotograaf dierentuinfotografie in dierentuinen

Nadere informatie

cultureel bedrijvencentrum ZUID57

cultureel bedrijvencentrum ZUID57 In het door architect Sjoerd Schamhart ontworpen schoolgebouw uit 1957 moest een nieuw cultureel bedrijvencentrum ontstaan dat het culturele klimaat van de Haagse wijk Eskamp nieuw leven in zou blazen.

Nadere informatie

Joule. & hun knalgas. Newton & de levende kracht. TIEMEN COCQUYT & AD MAAS 29 januari. WOLFGANG ENGELS & TIEMEN COCQUYT 19 februari

Joule. & hun knalgas. Newton & de levende kracht. TIEMEN COCQUYT & AD MAAS 29 januari. WOLFGANG ENGELS & TIEMEN COCQUYT 19 februari LEZINGEN OVER WETENSCHAPSGESCHIEDENIS MUSEUM BOERHA AVE 2012 Newton & de levende kracht Joule en het mechanisch equivalent van warmte TIEMEN COCQUYT & AD MAAS 29 januari & TIEMEN COCQUYT 19 februari &

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Uitstroommonitor praktijkonderwijs 2012-2013 Samenvatting van de monitor 2012-2013 en de volgmodules najaar 2013

Uitstroommonitor praktijkonderwijs 2012-2013 Samenvatting van de monitor 2012-2013 en de volgmodules najaar 2013 Uitstroommonitor praktijkonderwijs 2012-2013 Samenvatting van de monitor 2012-2013 en de volgmodules najaar 2013 Platform Praktijkonderwijs Rotterdam, 2 december 2013 1 Introductie In deze beknopte samenvatting

Nadere informatie

Statistieken 2015 99 ste Vierdaagse

Statistieken 2015 99 ste Vierdaagse Statistieken 2015 99 ste Vierdaagse De limiet voor het aantal inschrijvingen is in 2015 gesteld op 46.000. In totaal zijn 5.462 personen uitgeloot voor de Vierdaagse. Barometer 2015 alle lopers % uitval

Nadere informatie

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011 Nieuws over vitamine K Suzan Tuinier 26 maart 2011 Hoe zien de komende 45 minuten er uit? Vitamine Informatie Bureau Vitamines algemeen Vitamine K in theorie Vitamine K advies NVK en Gezondheidsraad Praktijk:

Nadere informatie

Opkomst en ondergang van de VOC

Opkomst en ondergang van de VOC Les 5 De eerste multinational ter wereld. presentatieopdracht 1 Een typisch VOC-schip: de fluit In een presentatie van 5 minuten geeft u antwoord op de vraag: Hoe heeft de scheepsbouwtechniek bijgedragen

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Samenvatting College 1 Behandelde onderwerpen: Sterrenbeelden; dierenriem; planeten; prehistorische sterrenkunde; geocentrische

Nadere informatie

1. VAN OUDHEID TOT MIDDELEEUWEN 13. 1.1. Egypte 15 1.2. Griekenland 17 1.3. Rome 21 1.4. De romaanse tijd 23 1.5. De gotiek 27

1. VAN OUDHEID TOT MIDDELEEUWEN 13. 1.1. Egypte 15 1.2. Griekenland 17 1.3. Rome 21 1.4. De romaanse tijd 23 1.5. De gotiek 27 INHOUDSOPGAVE HET MEUBELBOEK 1. VAN OUDHEID TOT MIDDELEEUWEN 13 1.1. Egypte 15 1.2. Griekenland 17 1.3. Rome 21 1.4. De romaanse tijd 23 1.5. De gotiek 27 2. VAN RENAISSANCE TOT BAROK 37 2.1. Italië 39

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw

Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw Tijdvakken Tijd van regenten en vorsten (1600 1700) / 17e eeuw K.A. * Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie * De bijzondere plaats in staatkundig opzicht

Nadere informatie

Zondagsschoolboekjes

Zondagsschoolboekjes Zondagsschoolboekjes Pieter Vergers * Haarlem, 7-7-1821 - Haarlem, 1901. Hij begon zijn loopbaan als onderwijzer aan een lagere school te Buiksloot. Daarna ging hij naar een lagere school in Haarlem. Vervolgens

Nadere informatie

Absolutisme in Engeland

Absolutisme in Engeland 1 Absolutisme in Engeland 1534 > Hendrik VIII > stichting Anglicaanse kerk Voor opvolgers geldt: vorst bepaalt geloof! vb: Eduard VI (prot) vervolgt RK Mary Stuart (RK) vervolgt prot - gehuwd/gescheiden

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Introductie. Dick Endlich John Endlich

Introductie. Dick Endlich John Endlich Introductie De recente verwerving van een grote particuliere collectie geeft ons reden om ter gelegenheid van PAN 2015 deze catalogus te publiceren. Hierin bieden we een interessant overzicht van wat er

Nadere informatie

De nakomelingen van Isak de Graaf

De nakomelingen van Isak de Graaf een genealogieonline publicatie De nakomelingen van Isak de Graaf door 28 mei 2016 De nakomelingen van Isak de Graaf Generatie 1 1. Isak de Graaf. Hij is getrouwd met Catrijn van Rijn. Zij kregen 3 kinderen:

Nadere informatie

een leven in mode Fashion Vrouwenkleding 1750 1950 Uit de collectie Jacoba de Jonge Women s Daily Wear 1750 1950 From the Jacoba de Jonge collection

een leven in mode Fashion Vrouwenkleding 1750 1950 Uit de collectie Jacoba de Jonge Women s Daily Wear 1750 1950 From the Jacoba de Jonge collection een leven in mode Vrouwenkleding 1750 1950 Uit de collectie Jacoba de Jonge Living Fashion Women s Daily Wear 1750 1950 From the Jacoba de Jonge collection 21/03 12/08/2012 MoMu ModeMuseum Provincie Antwerpen

Nadere informatie

.., Algemene Rekenkamer. BEZORGEN De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Gen era a Binnenhof 4 2513 AA Den Haag

.., Algemene Rekenkamer. BEZORGEN De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Gen era a Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Algemene Rekenkamer.., BEZORGEN De Voorzitter van de Tweede Kamer der StatenGen era a Binnenhof 4 2513 AA Den Haag Lange Voorhout 8 Postbus 20015 2500 EA Den Haag T 070 3424344 070 3424130 voorlichting@rekenkamer.nl

Nadere informatie

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO)

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) Voor de uitvoering van zijn centralisatiepolitiek stelde Karel V drie centrale raden in. 1 Noem één van deze centrale raden en leg uit op welke wijze deze

Nadere informatie

De middeleeuwen. het jaar 1018. in Vlaardingen zoeken ze ruzie

De middeleeuwen. het jaar 1018. in Vlaardingen zoeken ze ruzie De middeleeuwen het jaar 1018 in Vlaardingen zoeken ze ruzie een korte, maar hevige strijd volgt precies 1000 jaar later, dagen ze ons opnieuw uit! Tiel rond het jaar 1000 Tiel maakt rond het jaar 1000

Nadere informatie

LESTIP voor 1 vmbo: Wat een wereldkaart!

LESTIP voor 1 vmbo: Wat een wereldkaart! LESTIP voor 1 vmbo: Wat een wereldkaart! Deze les sluit aan op het hoofdstuk waarin de ontdekkingsreizen worden behandeld. In Geschiedeniswerkplaats VMBO-T/HV is dat hoofdstuk 6, in Geschiedeniswerkplaats

Nadere informatie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie

Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Honderd jaar algemene relativiteitstheorie Chris Van Den Broeck Nikhef open dag, 04/10/2015 Proloog: speciale relativiteitstheorie 1887: Een experiment van Michelson en Morley toont aan dat snelheid van

Nadere informatie

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden 34: De leerlingen leren zorg te dragen voor

Nadere informatie

ECLIPS. SAMENVATTING Opdrachten om de eclips op 20 maart 2015 waar te nemen. Z. van Meekeren, W. van der Pol en F. Behnen Eclips 2015

ECLIPS. SAMENVATTING Opdrachten om de eclips op 20 maart 2015 waar te nemen. Z. van Meekeren, W. van der Pol en F. Behnen Eclips 2015 SAMENVATTING Opdrachten om de eclips op 20 maart 2015 waar te nemen. Z. van Meekeren, W. van der Pol en F. Behnen Eclips 2015 ECLIPS Opdrachten ANW, biologie en O&O Inhoud Inleiding... 2 Weersomstandigheden...

Nadere informatie