Eclipsen en Transits in het 17e & 18 e -eeuwse Nederland. Huib J. Zuidervaart Kaiser Lentelezing 28 Febr. 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eclipsen en Transits in het 17e & 18 e -eeuwse Nederland. Huib J. Zuidervaart Kaiser Lentelezing 28 Febr. 2015"

Transcriptie

1 Eclipsen en Transits in het 17e & 18 e -eeuwse Nederland Huib J. Zuidervaart Kaiser Lentelezing 28 Febr. 2015

2 Presentatie naar aanleiding van de komende Zonsverduistering in de ochtend van 20 maart

3 Inhoud: 17e eeuw: Veranderde visies op eclipsen Het gebruik van eclipsen 18 e eeuw: Eclips-berekeningen Eclips-waarnemingen Transits van Venus- & Mercurius Hernieuwde belangstelling rond 1800 Enige conclusies 3

4 I. Veranderende visies op Eclipsen in de 17 e eeuw 4

5 Vanouds zijn Zonsverduisteringen gezien als aankondigingen van onheil 5

6 Vanouds zijn Zonsverduisteringen gezien als aankondigingen van onheil 6

7 17 e eeuw: onttovering van de wereld: Mede dankzij een nieuwe categorie van wetenschappelijke instrumenten verandert het wereldbeeld. 1608: presentatie in Den Haag van het eerste filosofische instrument : DE VERREKIJKER (voorloper telescoop) 7

8 17 e eeuw: de Zon als object van studie Zonsprojectie door telescoop: Scheiner

9 17 e eeuw: de Zon als object van studie Zonsprojectie door telescoop op nieuw Leids Observatorium: Georg Marggrafe, 1637 Hij zou de vader van het Nederlandse zonne-onderzoek genoemd kunnen worden 9

10 17 e eeuw: de Zon als object van studie Georg Marggrafe copieert het Leids Observatorium in Recife (in koloniaal Nederlands Brazilië: ). Neemt daar (Recife) de zon-eclips van 13 november 1640 waar. 10

11 17 e eeuw: de Zon als object van studie De zon, zoals afgebeeld door Athanasius Kircher (1664) 11

12 17 e eeuw: onttovering van de wereld: Pamflet tegen bijgeloof (1654) 12

13 17 e eeuw: onttovering van de wereld: Pamflet tegen bijgeloof (1654) 13

14 N.a.v. Zon-eclips op 12 Augustus 1654 Carel Fabritius 14

15 N.a.v. Zon-eclips op 12 Augustus 1654 Carel Fabritius 15

16 17 e eeuw: onttovering van de wereld: DIRCK REMBRANTSZ VAN NIEROP: Sterrenkundig onderwijs in landstaal (1653) 16

17 17 e eeuw: onttovering van de wereld: ABRAHAM DE GRAAF: Sterrenkundig onderwijs in landstaal (1653) 17

18 Eclipsen: domein van Liefhebbers Universitaire Observatoria (Leiden & Utrecht) vrijwel alleen benut voor onderwijs 18

19 II. Gebruik van Eclipsen 19

20 17 e & 18 e eeuw: Eclipsen gebruikt voor Almanakken 20

21 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt als politieke metafoor (1670) 21

22 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt als politieke metafoor (1689) 22

23 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt in strijd tussen Geometristen (1663) 23

24 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt in strijd tussen Geometristen (1663) 24

25 17 e eeuw: strijd Geometristen 25

26 Rond 1700: Eclipsen gebruikt voor Chronologie 26

27 Rond 1700: Eclipsen gebruikt voor Chronologie 27

28 Rond 1700: Eclipsen gebruikt voor Chronologie Isaac Newton s Chronologie (Ned. Vertaling,1737) 28

29 1737 Van der Boot s Eclips- chronologie 29

30 1737 Van der Boot s Eclips- chronologie 30

31 1737 Van der Boot s Eclips- chronologie 31

32 III. Eclips-berekeningen in de 18 e eeuw 32

33 1699: Cassini ontwerpt methode om via eclipsen lengtebepaling te verbeteren Eerste Eclips-kaart ontworpen 33

34 Opgepikt door Van der Moolen (1705) Carel Fabritius 34

35 Gecopieerd door Schenk (1715) 35

36 Gecopieerd door Spinder (1724) 36

37 Opnieuw rivaliteit Luchtenburg (1706) Lezing n.a.v. komende zon-eclips Carel Fabritius 37

38 Eclipsberekeningen zijn daarna vooral gebruikt als PR-instrument 1715: MEINDERT WAERMA, Rekenmeester te Embden Carel Fabritius 38

39 PR-instrument G. SPINDER 1724: GERRIT SPINDER, Landmeter te Krommenie 39

40 PR-instrument A. SPINDER 1733: ADRIAAN SPINDER, Landmeter te Krommenie & Haarlem 40

41 PR-instrument CRUQUIUS 1731: NIC. CRUQUIUS, Landmeter te Halfweg 41

42 PR-instrument H. SCHAINK 1732: HERMANNUS SCHAINK Leermeester Wiskonst te Amsterdam 42

43 PR-instrument D. SCHAINK 1736: DANIËL SCHAINK Leermeester Wiskonst te Amsterdam 43

44 PR-instrument PANSER Carel Fabritius 1733: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 44

45 PR-instrument PANSER 1739: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 45

46 PR-instrument PANSER 1736: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 46

47 PR-instrument PANSER 1748: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 47

48 PR-instrument STRUYCK 1737: NICOLAAS STRUYCK, Leermeester wiskunde, A dam 48

49 PR-instrument DOUWES 1739: CORNELIS DOUWES, Leermeester Navigatie A dam 49

50 PR-instrument BACK 1737: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 50

51 PR-instrument BACK 1739: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 51

52 PR-instrument BACK 1740: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 52

53 PR-instrument BACK 1748: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 53

54 PR-instrument DE MUNCK 1748: JAN DE MUNCK, Stadsarchitect, Middelburg 54

55 PR-instrument ook politiek 1748: Penning WILLEM IV, Erf-Stadhouder, Den Haag 55

56 PR-instrument ook politiek 1748: Penning WILLEM IV, Erf-Stadhouder, Den Haag 56

57

58 PR-instrument PLANETARIUM 1748: WILLEM IV, Erf-Stadhouder, Den Haag 58

59 IV. Eclips-waarnemingen in de 18 e eeuw 59

60 Waargenomen, maar niet echt gebruikt 1748: KLINKENBERG, Den Haag; DE MUNCK, Middelburg, etc. 60

61 Waargenomen, maar niet echt gebruikt 1748: DE JONGE & VAN TOL, Maassluis 61

62 Waargenomen, maar niet echt gebruikt 1753: [Spinder e.a.], Haarlem 62

63 V. Transits van Venus- & Mercurius 63

64 1691: Halley s geniale gedachte 1691: This sight [of a Transit of Venus] is by far the noblest [that] Astronomy affords, [ ]. It will be afterwards shown, that by this observation alone, the distance of the Sun, from the Earth, might be determinded. 64

65 1691: Halley s geniale gedachte Afstandsbepaling door parallaxmeting 65

66 1691: Halley s geniale gedachte C D V Zon A Venus B Aarde Parallaxbepaling uit een meting van de passagetijden in combinatie met de aardse coordinaten. 66

67 1743: KLINKENBERG: kan wellicht ook al bij Mercurius-transit 67

68 1743: KLINKENBERG: kan wellicht ook al bij Mercurius-transit 68

69 Mercurius Transit 1743 De Munck & Panser Lezing n.a.v. komende zon-eclips 69

70 Mercurius Transit Back 70

71 1761: Delisle s Mappemonde Lezing n.a.v. komende zon-eclips 71

72 1761 Klinkenberg s Mappemonde 72

73 1761: Internationale voorbereidingen Frankrijk: expedities naar Pondichery (India: Le Gentil) en Rodrigues (Madagaskar: Pingre) Engeland: expedities naar Bengalen (Mason & Dixon) & St. Helena (Maskelyne) Rusland: expeditie naar Siberie (Chappe d Auteroche) Zweden: inrichting observatorium Stockholm (Wargentin) Nederlandse Republiek Holland, Zeeland, Friesland (Klinkenberg, De Munck, Foppes, e.a. ) VOC, Batavia: minimale medewerking (Soele & Mohr)

74 Venus-overgang Foppes 74

75 Venus Foppes Lezing n.a.v. komende zon-eclips 75

76 Venus Ypey 76

77 Venus Amsterdam 77

78 Venus Traast 78

79 Venus Mohr 79

80 Venus Mohr 80

81 Na 1769: verminderde belangstelling Totale Zonsverduistering

82 Na 1769: verminderde belangstelling Totale Zonsverduistering

83 Eclipsberekeningen door Liefhebbers komen rond 1800 weer in zwang 83

84 Conclusies (1): Eclips-berekeningen (& waarnemingen) zijn in de loop van de 17e eeuw onttoverd. Omstreeks de eeuwwisseling (van 1700) is ontdekt 1. dat eclipsen gebruikt konden worden voor een verbetering van de plaatsbepaling op aarde. 2. dat Venus-overgangen gebruikt konden worden voor een bepaling van de afstand tussen de aarde en de zon (de zonneparallax of astronomische eenheid) In deze tijd kwam ook aandacht voor historische eclipsen ter verbetering van de chronologie. 84

85 Conclusies (2): Eclipsberekeningen (& waarnemingen) hebben ruim aandacht gekregen in de 18e-eeuwse Nederlanden, maar vooral als PR-instrument voor locale rekenmeesters. Waarnemingen zijn wel uitgevoerd, maar nauwelijks gebruikt voor verbetering van plaatsbepalingen. Bij de Mercurius- en Venusovergangen is in Nederland serieus meegedaan, zowel qua theorie, als qua waarnemingen. Door taal- en communicatieproblemen is echter internationaal weinig gedaan met de Nederlandse waarnemingen. 85

86 Tot slot: advies uit

87 Tot slot: advies uit

88 * Dank voor uw aandacht * Met dank aan dr. Rob H. van Gent voor het leveren van illustraties

Sterren kijken achter de dijken. Vier eeuwen sterrenkunde in Nederland

Sterren kijken achter de dijken. Vier eeuwen sterrenkunde in Nederland Sterren kijken achter de dijken Vier eeuwen sterrenkunde in Nederland Korte voorgeschiedenis tot 1600 Oudste wetenschap (Babyloniers 2000 v.chr.) Praktische betekenis Tijdrekening en kalender, landbouw

Nadere informatie

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Exoplaneten Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Een verdiepende keuzeopdracht over het waarnemen van exoplaneten Voorkennis: gravitatiekracht, cirkelbanen, spectra (afhankelijk van keuze) Inleiding Al

Nadere informatie

Vier eeuwen de hemel geobserveerd en in kaart gebracht: Utrechtse collecties oude sterrenkundige drukken

Vier eeuwen de hemel geobserveerd en in kaart gebracht: Utrechtse collecties oude sterrenkundige drukken 22 Vier eeuwen de hemel geobserveerd en in kaart gebracht: Utrechtse collecties oude sterrenkundige drukken robert h. van gent Al bijna vier eeuwen lang wordt in Utrecht sterrenkundig onderwijs en onderzoek

Nadere informatie

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 J. G. C. A. BRIELS Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 een bijdrage tot de kennis van de geschiedenis van het boek Met in bijlage

Nadere informatie

OVERZICHT WETENSCHAPPELIJKE CORRESPONDENTIE [1742-1783] VAN DIRK KLINKENBERG (1709-1799). opgesteld ca. 1995 door Huib J. Zuidervaart, Middelburg

OVERZICHT WETENSCHAPPELIJKE CORRESPONDENTIE [1742-1783] VAN DIRK KLINKENBERG (1709-1799). opgesteld ca. 1995 door Huib J. Zuidervaart, Middelburg Zt / Juni 2005 / Correspondentie Klinkenberg, pag. 1 van 50 OVERZICHT WETENSCHAPPELIJKE CORRESPONDENTIE [1742-1783] VAN DIRK KLINKENBERG (1709-1799). opgesteld ca. 1995 door Huib J. Zuidervaart, Middelburg

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 1: 1305-1354 De groei van de macht van het volk en het uitbreken van de Hoekse en Kabeljouwse twisten. In deze periode zien we de macht van de graafschappen en hertogdommen

Nadere informatie

EEN TELESCOOP UIT DELFT

EEN TELESCOOP UIT DELFT EEN TELESCOOP UIT DELFT AUGUST 11, 2014 JEROENBOUTERSE LEAVE A COMMENT The estimated reading time for this post is 5 minutes. Door Marlise Rijks Op 14 mei 2014 haalde het bericht het achtuurjournaal: in

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Stamboom van Jacob Derks Hoogstra Pagina 1

Stamboom van Jacob Derks Hoogstra Pagina 1 Stamboom van Jacob Derks Hoogstra Pagina 1 I a - II a - Jacob Derks Hoogstra *..-..-1807 Grootegast Boerenknecht te Tolbert (Leek) Groningen (1835). Zoon van: Derk Jacobs Hoogstra en van: Martje Jannes

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! VENUS VOOR DE ZON

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! VENUS VOOR DE ZON LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab oefening gaat over de overgang van Venus voor de zon die we 6 juni 2012 kunnen waarnemen De oefening is geschikt voor bovenbouw HAVO/VWO WETENKAART Aan

Nadere informatie

Evangelische Broedergemeente

Evangelische Broedergemeente Evangelische Broedergemeente Hernhutters Broeder-Uniteit OUDE EN HERNIEUWDE BROEDER-UNITEIT 1. Oude Broeder- Uniteit 1457 1620 Kunvald Tsjechië (Bohemen en Moravië) Jan Amos Comenius (1592-1670) 2. Hernieuwde

Nadere informatie

Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef "De Elementen",

Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef De Elementen, Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef "De Elementen", een boek uit dertien delen. Dat boek is logisch opgebouwd

Nadere informatie

Franeker zekerheden in waarnemingen

Franeker zekerheden in waarnemingen Franeker zekerheden in waarnemingen George B. Huitema Op 27 april 2012 vond de boekpresentatie plaats van de Obe Postma studiedag Zekerheden in waarnemingen, 1 die eind november 2011 werd gehouden. Daar

Nadere informatie

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok Pruiken en revoluties Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over Pruiken en revoluties. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Daniel Stalpaert (1615-1676) stadsarchitect van

Daniel Stalpaert (1615-1676) stadsarchitect van Daniel Stalpaert (1615-1676) stadsarchitect van Amsterdam IO2 BU LLETI NKNOB2OOO-4 voor in Elias' De Vroedschap van Amsterdam /57S-/795. 30 Hierdoor krijgen BULLETIN KNOB 2OOO-4 IO3 beperkt 1O4 BULLETIN

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

WERKBLAD. (Naam leerling) (Naam medeleerlingen)

WERKBLAD. (Naam leerling) (Naam medeleerlingen) Jouw wereld op de kaart WERKBLAD Groep 7 en 8 Recht zo die gaat! Varen op de kaart van Mercator Deze tentoonstelling gaat over Mercator, een beroemde kaartenmaker uit de 16de eeuw. Zijn wereldkaart wordt

Nadere informatie

Eclips 2015 Infoboekje Vlaamse Volkssterrenwachten 3

Eclips 2015 Infoboekje Vlaamse Volkssterrenwachten 3 Inleiding Elke leraar herinnert zich wellicht de totale zonsverduistering die te zien was op 11 augustus 1999 in het zuiden van België. Een bijzondere ervaring die na vele jaren nog steeds tot de verbeelding

Nadere informatie

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE EN 28 december EN Inleiding Schepen vertrekken of leggen aan. Op de kade wordt gezwaaid en afscheid genomen. En wie na een lange reis terugkeert, wordt begroet door de thuisblijvers. De zee oefent een

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen.

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen. RECAPITULATIE COLLEGE I Eerste kennismaking - planeten! clusters van sterrenstelsels - leegte, grootte, ruimte-tijd Simpele waarnemingen - sterren, & sterrenbeelden, - Zon, Maan, planeten, kometen - verduisteringen,

Nadere informatie

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8 Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw van Rieks Veenker Voor groep 6, 7 en 8 Vooraf Sterre is de zus van Christiaan Huygens. Hij is natuurkundige en een kei in wiskunde en astronomie. Hij doet een

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen.

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Pelajaran 11 et Compabniebewind in de Republiek Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Tekst: Bestuur en beheer - de

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 December 2009 Enige notities bij het "Overzicht van de Rubrieksindeling van de Bibliotheek van de

Nadere informatie

Veilig de zon waarnemen

Veilig de zon waarnemen Veilig de zon waarnemen ken Zonsverduistering Op 20 maart is er totale verduistering te zien, in een strook over de Atlantische Oceaan, van een gebied ten zuiden van Groenland, onder IJsland door en over

Nadere informatie

Veilig de zon waarnemen

Veilig de zon waarnemen Veilig de zon waarnemen ken Zonsverduistering Op 20 maart is er totale verduistering te zien, in een strook over de Atlantische Oceaan, van een gebied ten zuiden van Groenland, onder IJsland door en over

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

Trainingen: Biologische effecten van straling Dosimetrie (in de ruimte)

Trainingen: Biologische effecten van straling Dosimetrie (in de ruimte) Alle opleidingen/studies (alle niveaus : bachelor, master, master na master, voortgezette opleiding, enz.) die door uw universiteit worden aangeboden, alsook de titels van de lessenreeksen die verband

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Analyse NVM openhuizendag

Analyse NVM openhuizendag Analyse NVM openhuizendag Gemaakt door: NVM Data & Research Datum: 1 juli 2011 Resultaten analyse Openhuizenbestand 26 maart 2011 Er doen steeds meer woningen mee aan de NVM-openhuizendag. Op 26 maart

Nadere informatie

De Burg te Wassenaar.

De Burg te Wassenaar. De Burg te Wassenaar. hierboven reeds door Dr. Holwerda in herinnering werd gebracht, deelde de heer W. J. J. C. Bijleveld in jaargang van ons Jaarboekje het een en ander aangaande den zoogenaamden burg

Nadere informatie

Voorjaarsbijeenkomst Astrofotografie in Oss

Voorjaarsbijeenkomst Astrofotografie in Oss Voorjaarsbijeenkomst Astrofotografie in Oss DIERENTUINFOTOGRAFIE NATUURFOTOGRAFIE WETENSCHAPSFOTOGRAFIE ROB DOOLAARD IZP VOF 41 jaar 24/7 aan het werk als fotograaf dierentuinfotografie in dierentuinen

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

PLAATSINGSLIJST VAN HET ARCHIEF VAN. C.F.L. van der Lubbe (1901-1976)

PLAATSINGSLIJST VAN HET ARCHIEF VAN. C.F.L. van der Lubbe (1901-1976) PLAATSINGSLIJST VAN HET ARCHIEF VAN C.F.L. van der Lubbe (1901-1976) Jan de Vos / NAi 2004 Plaats: de Koog (Texel) Naam: R.K. Hulpkerk St. Bonifatius Jaar: 1962, 1965 Aanvraagnummer: d1, f1-f7, t1 Plaats:

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30. Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 2 15 september 2014 13.45 15.30 Ignas Snellen Samenvatting College 1 Behandelde onderwerpen: Sterrenbeelden; dierenriem; planeten; prehistorische sterrenkunde; geocentrische

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

1. VAN OUDHEID TOT MIDDELEEUWEN 13. 1.1. Egypte 15 1.2. Griekenland 17 1.3. Rome 21 1.4. De romaanse tijd 23 1.5. De gotiek 27

1. VAN OUDHEID TOT MIDDELEEUWEN 13. 1.1. Egypte 15 1.2. Griekenland 17 1.3. Rome 21 1.4. De romaanse tijd 23 1.5. De gotiek 27 INHOUDSOPGAVE HET MEUBELBOEK 1. VAN OUDHEID TOT MIDDELEEUWEN 13 1.1. Egypte 15 1.2. Griekenland 17 1.3. Rome 21 1.4. De romaanse tijd 23 1.5. De gotiek 27 2. VAN RENAISSANCE TOT BAROK 37 2.1. Italië 39

Nadere informatie

Opkomst en ondergang van de VOC

Opkomst en ondergang van de VOC Les 5 De eerste multinational ter wereld. presentatieopdracht 1 Een typisch VOC-schip: de fluit In een presentatie van 5 minuten geeft u antwoord op de vraag: Hoe heeft de scheepsbouwtechniek bijgedragen

Nadere informatie

Introductie. Dick Endlich John Endlich

Introductie. Dick Endlich John Endlich Introductie De recente verwerving van een grote particuliere collectie geeft ons reden om ter gelegenheid van PAN 2015 deze catalogus te publiceren. Hierin bieden we een interessant overzicht van wat er

Nadere informatie

Zondagsschoolboekjes

Zondagsschoolboekjes Zondagsschoolboekjes Pieter Vergers * Haarlem, 7-7-1821 - Haarlem, 1901. Hij begon zijn loopbaan als onderwijzer aan een lagere school te Buiksloot. Daarna ging hij naar een lagere school in Haarlem. Vervolgens

Nadere informatie

De middeleeuwen. het jaar 1018. in Vlaardingen zoeken ze ruzie

De middeleeuwen. het jaar 1018. in Vlaardingen zoeken ze ruzie De middeleeuwen het jaar 1018 in Vlaardingen zoeken ze ruzie een korte, maar hevige strijd volgt precies 1000 jaar later, dagen ze ons opnieuw uit! Tiel rond het jaar 1000 Tiel maakt rond het jaar 1000

Nadere informatie

Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo

Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Leiding geven aan leren Waarom en voor wie Onderwijsgevenden in het primair onderwijs (regulier en speciaal onderwijs),

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra

Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra (1878-1915 (1917)) 460 Samengesteld door J.F. Seijlhouwer en F. de Vries Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme (1800-heden) Vrije

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Rapportage EPA vignettenstudie

Rapportage EPA vignettenstudie Rapportage EPA vignettenstudie Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 1. Inleiding Aanleiding van de EPA vignettenstudie Op 5 december 2013 hebben de initiatiefnemers vanuit Altrecht (Rob de Jong) en Kwintes

Nadere informatie

Stichting Henk Fortuin Jaarverslag 2013

Stichting Henk Fortuin Jaarverslag 2013 Stichting Henk Fortuin Jaarverslag 2013 Inhoudsopgave 1. Bestuur 3 2. Doelstelling van de stichting 3 3. Vrijwilligers 4 4. Activiteiten van de stichting 4 4.1 Archiveren, Inventariseren en beschrijven

Nadere informatie

Tips en achtergrondinformatie voor ruimtevaart/sterrenkunde in de klas

Tips en achtergrondinformatie voor ruimtevaart/sterrenkunde in de klas Tips en achtergrondinformatie voor ruimtevaart/sterrenkunde in de klas Bron: Soho, ESA en NASA Workshopdag over de Zon 27 januari 2010 science center NEMO 1 Licht en Schaduw Rekenen met licht en schaduw

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

S.M.A.R.T. update. Statistics. Market Analysis. Research. Trends.

S.M.A.R.T. update. Statistics. Market Analysis. Research. Trends. S.M.A.R.T. update Statistics. Market Analysis. Research. Trends. Ontwikkeling musea, attracties & schiphol 2013, 2014 tm ytd april 2015 35,0% 30,0% 25,0% 20,0% 15,0% 10,0% 5,0% 2013 2014 2015 0,0% -5,0%

Nadere informatie

Urbanisatie en de-urbanisatie in Nederland 1400-1850

Urbanisatie en de-urbanisatie in Nederland 1400-1850 Urbanisatie en de-urbanisatie in Nederland 1400-1850 Richard Paping Rijksuniversiteit Groningen Tweede Dag van de Historische Demografie Tilburg, 4 december 2009 Een nieuwe schatting voor de bevolking

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting Schooljaar - 2015 2016 BA4. Bertrand Russell College

Programma van toetsing en afsluiting Schooljaar - 2015 2016 BA4. Bertrand Russell College Schooljaar - 2015 2016 BA4 Bertrand Russell College Studie:BA4 Vak: Nederlands Moment: per 4 Weegfactor: 1 Tijdsduur:100 min Leerstof: Literatuurgeschiedenis: 16e, 17e en 18e eeuw P501 cijfer Moment: per

Nadere informatie

rijks conserven Rijks Studio Award 2015 rijks conserven Rijks Studio Award 2015 Alexandra Schijf & Birgitta van Langeveld

rijks conserven Rijks Studio Award 2015 rijks conserven Rijks Studio Award 2015 Alexandra Schijf & Birgitta van Langeveld Rijks Studio Award 2015 Alexandra Schijf & Birgitta van Langeveld Concept Wie aan het Rijksmuseum denkt, denkt aan de Hollandse 17de eeuw. En niet voor niets: het museum herbergt een grootse collectie

Nadere informatie

droomaanbieding autovakantie Italië - Toscane Villa La Borghetta**** Verblijf: tussen 30/5 en 13/9 7 nachten kamer met ontbijt 756 p.p.

droomaanbieding autovakantie Italië - Toscane Villa La Borghetta**** Verblijf: tussen 30/5 en 13/9 7 nachten kamer met ontbijt 756 p.p. droomaanbieding autovakantie Italië - Toscane Villa La Borghetta**** Verblijf: tussen 30/5 en 13/9 7 nachten kamer met ontbijt 756 p.p. uw voordeel: 126 p.p. Vliegvakanties Thailand - Bangkok Sofitel SO

Nadere informatie

A N T W O O R D E N. 1. Hoe luidt de wapenspreuk (leus) van Zeeland, waarvan de Nederlandse vertaling Ik worstel en kom boven is.

A N T W O O R D E N. 1. Hoe luidt de wapenspreuk (leus) van Zeeland, waarvan de Nederlandse vertaling Ik worstel en kom boven is. A N T W O O R D E N Het juiste antwoord is dikgedrukt en onderstreept: 1. Hoe luidt de wapenspreuk (leus) van Zeeland, waarvan de Nederlandse vertaling Ik worstel en kom boven is. a. Ora et la bora b.

Nadere informatie

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?...

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?... Naam: DE VERENIGDE OOSTINDISCHE COMPAGNIE (VOC) In 2002 was het 400 jaar geleden dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd opgericht. Dit werd in binnen- en buitenland op diverse manieren herdacht.

Nadere informatie

Wereldtentoonstelling

Wereldtentoonstelling Wereldtentoonstelling Namen: Door:FrankvandenEnde(http://www.frankvandenende.nl) 1 Opdracht:Wereldtentoonstelling Duur:8weken Inhoudsopgave Hetstappenplan: Week Bladzijde Inleiding 3 Stap1:LandKiezen week1

Nadere informatie

leerjaar VI Programma van Toetsing en Afsluiting leerjaar 6 cursus 2013-2014 Gymnasium Camphusianum Gorinchem (cohort 2011-2014)

leerjaar VI Programma van Toetsing en Afsluiting leerjaar 6 cursus 2013-2014 Gymnasium Camphusianum Gorinchem (cohort 2011-2014) VI (cohort 2011-2014) Programma van Toetsing en Afsluiting 6 cursus 2013-2014 Gymnasium Camphusianum Gorinchem Vak: Latijn Leer: 6 Examen: 2014 DT01 Tekstrepetitie over ca. twee vijfde deel van het CE-pensum

Nadere informatie

Relativiteit. Relativistische Mechanica 1

Relativiteit. Relativistische Mechanica 1 Relativiteit University Physics Hoofdstuk 37 Relativistische Mechanica 1 Relativiteit beweging voorwerp in 2 verschillende inertiaal stelsels l relateren Galileo Galileïsche transformatie 2 Transformatie

Nadere informatie

(c) Alle rechten voo. Cursus Praktische Sterrenkunde 2015 Deel 2

(c) Alle rechten voo. Cursus Praktische Sterrenkunde 2015 Deel 2 (c) Alle rechten voo Cursus Praktische Sterrenkunde 2015 Deel 2 Cursus Praktische Sterrenkunde LES 1: 18 November (Jan Vanautgaerden) Wat is er aan de (sterren)hemel te zien? Sterrenbeelden, Welke ster

Nadere informatie

Le seigneur de Clérans

Le seigneur de Clérans 30 VIVENDA Le seigneur de Clérans In heel Europa richt binnenhuisarchitect/vormgever/beeldhouwer Joris van Grinsven opmerkelijke huizen in voor zijn opdrachtgevers. Voor hemzelf had het lot iets bijzonders

Nadere informatie

Oost-West wat je van ver haalt. Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw

Oost-West wat je van ver haalt. Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw Oost-West wat je van ver haalt Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw zaal 3 zaal 4 zaal 5 4 5 Oost-West wat je van ver haalt zaal 2 2 3 zaal 1 1 Ingang Uitgang begane grond Nederlanders zijn

Nadere informatie

Genealogie van de familie Van der Jagt

Genealogie van de familie Van der Jagt Genealogie van de familie Van der Jagt I Ploen LEENDERTSZOON is geboren in 1545 in Barendrecht, Zuid-Holland, Nederland. Ploen is overleden vóór 13-03-1620 in Barendrecht, Zuid- Holland, Nederland, ten

Nadere informatie

WERKBLAD. Naam: Namen van de andere leerlingen uit jouw groepje:

WERKBLAD. Naam: Namen van de andere leerlingen uit jouw groepje: Jouw wereld op de kaart WERKBLAD Groep 7 en 8 Recht zo die gaat! Varen op de kaart van Mercator Deze tentoonstelling gaat over Mercator, een beroemde kaartenmaker uit de 16de eeuw. Zijn wereldkaart wordt

Nadere informatie

HOE WEET MIJN TOMTOM DE WEG TE VINDEN...? BAREND KÖBBEN

HOE WEET MIJN TOMTOM DE WEG TE VINDEN...? BAREND KÖBBEN HOE WEET MIJN TOMTOM DE WEG TE VINDEN...? BAREND KÖBBEN Hoe weet mijn TomTom de weg te vinden...? 2 Hoe weet mijn TomTom de weg te vinden...? Omdat het een apparaat is dat 3 Hoe weet mijn TomTom de weg

Nadere informatie

Examenprogramma biologie havo

Examenprogramma biologie havo Bijlage 3 Examenprogramma biologie havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Plots ging het licht uit. Op klaarlichte dag.

Plots ging het licht uit. Op klaarlichte dag. Plots ging het licht uit. Op klaarlichte dag. Die bewuste 11 augustus 1999 stond het halve land op stoepen, pleinen en grasperken met een gek brilletje op de neus naar de hemel te staren. Langzaam schoof

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

www.gratisaanbiedingen.nl Carel Fabritius Nummer: 22 kijk op www.gratisaanbiedingen.nl voor meer gratis downloads

www.gratisaanbiedingen.nl Carel Fabritius Nummer: 22 kijk op www.gratisaanbiedingen.nl voor meer gratis downloads Carel Fabritius Nummer: 22 kijk op www.gratisaanbiedingen.nl voor meer gratis downloads Carel Fabritius Colofon Dit is een uitgave van: Absolute Figures Margrietstraat 4, 6921 ZD Duiven Telefoon: 0316

Nadere informatie

cultureel bedrijvencentrum ZUID57

cultureel bedrijvencentrum ZUID57 In het door architect Sjoerd Schamhart ontworpen schoolgebouw uit 1957 moest een nieuw cultureel bedrijvencentrum ontstaan dat het culturele klimaat van de Haagse wijk Eskamp nieuw leven in zou blazen.

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG. Datum Verzoek van Tweede Kamer omtrent twee huwelijksportretten

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG. Datum Verzoek van Tweede Kamer omtrent twee huwelijksportretten >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Media en Creatieve Industrie Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ

Nadere informatie

Stereigenschappen uit waarnemingen van eclipsveranderlijken. Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek Feb 2011

Stereigenschappen uit waarnemingen van eclipsveranderlijken. Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek Feb 2011 Stereigenschappen uit waarnemingen van eclipsveranderlijken Hendrik Vandenbruaene Volkssterrenwacht Beisbroek Feb 2011 Situering bedekkingsveranderlijken Bedekkingsveranderlijken principe Dubbelstersystemen

Nadere informatie

Business Rules: het scheiden van kennis en processen 17 september 2014

Business Rules: het scheiden van kennis en processen 17 september 2014 Business Rules: het scheiden van kennis en processen 17 september 2014 1 Agenda 18:30-18:40 Opening 18:40-19:15 Het scheiden van kennis en processen Peter Nobels, Management Consultant, Sogeti 19:15-19:45

Nadere informatie

Er gaat niets boven een goede theorie!

Er gaat niets boven een goede theorie! Er gaat niets boven een goede theorie! Over onderzoek naar effecten van toezicht Prof dr Frans J.G. Janssens Universiteit Twente Lezing ten behoeve van het Symposium Handhaving en Toezicht: een kwestie

Nadere informatie

PTA klas 6 Marnix Gymnasium 2015-2016

PTA klas 6 Marnix Gymnasium 2015-2016 PTA klas 6 Marnix Gymnasium 2015-2016 Uit het reglement: Dit reglement wordt begin oktober aan de leerlingen uitgereikt en is een volledig schooljar geldig, tenzij onvoorziene omstandigheden wijzigingen

Nadere informatie

Nieuwsbrief IBI Nummer 36, 23-07-2012

Nieuwsbrief IBI Nummer 36, 23-07-2012 Nummer 36, 23-07-2012 Nieuwsbrief IBI Nummer 36, 23-07-2012 Hierbij ontvangt u de zesendertigste nieuwsbrief Interbestuurlijke informatie (IBI). De nieuwsbrief IBI brengt informatie over het brede terrein

Nadere informatie

RISK ASSESSMENTS. A Must Do, or.

RISK ASSESSMENTS. A Must Do, or. RISK ASSESSMENTS A Must Do, or. NCSC LIAISON CSA Waar gaan we naar toe Mobile Social Cloud Big Data By 2016 smartphones and tablets will put power In the pockets of a billion global consumers Millennials

Nadere informatie

Bijlage bij Agendapunt 3: Aanpassing lidmaatschapscategorieën en tarieven voor 2015 en 2016

Bijlage bij Agendapunt 3: Aanpassing lidmaatschapscategorieën en tarieven voor 2015 en 2016 Bijlage bij Agendapunt 3: Aanpassing lidmaatschapscategorieën en tarieven voor 2015 en 2016 SAMENVATTING Voorstel Op basis van de achtergrondinformatie en motivering in de volgende pagina s wordt voorgesteld:

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Jouw wereld op de kaart. werkblad. VMBO tl, HAVO, VWO klas 1

Jouw wereld op de kaart. werkblad. VMBO tl, HAVO, VWO klas 1 Jouw wereld op de kaart werkblad VMBO tl, HAVO, VWO klas 1 Jouw wereld op de kaart WERKBLAD Recht zo die gaat! Varen op de kaart van Mercator Deze tentoonstelling gaat over Mercator, een beroemde kaartenmaker

Nadere informatie

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011 Nieuws over vitamine K Suzan Tuinier 26 maart 2011 Hoe zien de komende 45 minuten er uit? Vitamine Informatie Bureau Vitamines algemeen Vitamine K in theorie Vitamine K advies NVK en Gezondheidsraad Praktijk:

Nadere informatie

Windows XP Migratie Sessie, SLBdiensten en Microsoft.

Windows XP Migratie Sessie, SLBdiensten en Microsoft. Windows XP Migratie Sessie, 10 juni 2013 Windows XP Migratie Sessie, SLBdiensten en Microsoft. In de loop van 2014 stopt Microsoft met de ondersteuning van Windows XP. Daarom organiseerde SLBdiensten op

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting 2014-2015 ZW-KBL 3. Van der Meij College, nevenvestiging CSG Jan Arentsz

Programma van toetsing en afsluiting 2014-2015 ZW-KBL 3. Van der Meij College, nevenvestiging CSG Jan Arentsz Programma van toetsing en afsluiting 2014-2015 ZW-KBL 3 Van der Meij College, nevenvestiging CSG Jan Arentsz Vak: Nederlands P1 Lezen S 1 P1 Schrijven S 1 P1 TWGS hoofdstuk 1 S 2 P1 Schrift hoofdstuk 1

Nadere informatie

Concurrentieanalyse. Kim Lokhorst MM3A Mediamanager Stage Nl Film

Concurrentieanalyse. Kim Lokhorst MM3A Mediamanager Stage Nl Film Concurrentieanalyse Kim Lokhorst MM3A Mediamanager Stage Nl Film Inleiding De concurrenten van NL film zijn alle andere bedrijven in Nederland die films en/of series maken voor de Nederlandse televisie

Nadere informatie

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO)

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) Voor de uitvoering van zijn centralisatiepolitiek stelde Karel V drie centrale raden in. 1 Noem één van deze centrale raden en leg uit op welke wijze deze

Nadere informatie

De Harderwijker Botterstichting zet HARDERWIJK. op de kaart. Harderwijk - New York Sponsert u ook?

De Harderwijker Botterstichting zet HARDERWIJK. op de kaart. Harderwijk - New York Sponsert u ook? De Harderwijker zet HARDERWIJK op de kaart Ter ere van Henry Hudson 400 jaar Harderwijk - New York Sponsert u ook? Met oud Hollandse schepen naar Amerika Voor deze happening wordt er één vloot samen gesteld

Nadere informatie

The Turn to Parenting in Four European Welfare States

The Turn to Parenting in Four European Welfare States The Turn to Parenting in Four European Welfare States Parenting support in professional practice Dr. Marit Hopman Prof. Trudie Knijn Universiteit Utrecht, Nederland Achtergrond Vier betrokken landen: Duitsland,

Nadere informatie

Presentatie Fleet Barometer 2013. Amerongen, 11 juni 2013

Presentatie Fleet Barometer 2013. Amerongen, 11 juni 2013 Presentatie Fleet Barometer 2013 Amerongen, 11 juni 2013 Wat is CVO? CVO is een internationaal en onafhankelijk expertiseplatform gericht op de zakelijke automarkt een instrument om alle actoren van de

Nadere informatie

Leerdoel Leerlingen horen spelenderwijs feiten langskomen over de staatsinrichting van de Republiek in de Gouden Eeuw.

Leerdoel Leerlingen horen spelenderwijs feiten langskomen over de staatsinrichting van de Republiek in de Gouden Eeuw. Geschiedenisquiz Korte omschrijving werkvorm De werkvorm is gebaseerd op het spel ren je rot. De inhoud van de quiz gaat over Nederland in de zeventiende eeuw. De leerlingen worden ingedeeld in teams.

Nadere informatie