Eclipsen en Transits in het 17e & 18 e -eeuwse Nederland. Huib J. Zuidervaart Kaiser Lentelezing 28 Febr. 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eclipsen en Transits in het 17e & 18 e -eeuwse Nederland. Huib J. Zuidervaart Kaiser Lentelezing 28 Febr. 2015"

Transcriptie

1 Eclipsen en Transits in het 17e & 18 e -eeuwse Nederland Huib J. Zuidervaart Kaiser Lentelezing 28 Febr. 2015

2 Presentatie naar aanleiding van de komende Zonsverduistering in de ochtend van 20 maart

3 Inhoud: 17e eeuw: Veranderde visies op eclipsen Het gebruik van eclipsen 18 e eeuw: Eclips-berekeningen Eclips-waarnemingen Transits van Venus- & Mercurius Hernieuwde belangstelling rond 1800 Enige conclusies 3

4 I. Veranderende visies op Eclipsen in de 17 e eeuw 4

5 Vanouds zijn Zonsverduisteringen gezien als aankondigingen van onheil 5

6 Vanouds zijn Zonsverduisteringen gezien als aankondigingen van onheil 6

7 17 e eeuw: onttovering van de wereld: Mede dankzij een nieuwe categorie van wetenschappelijke instrumenten verandert het wereldbeeld. 1608: presentatie in Den Haag van het eerste filosofische instrument : DE VERREKIJKER (voorloper telescoop) 7

8 17 e eeuw: de Zon als object van studie Zonsprojectie door telescoop: Scheiner

9 17 e eeuw: de Zon als object van studie Zonsprojectie door telescoop op nieuw Leids Observatorium: Georg Marggrafe, 1637 Hij zou de vader van het Nederlandse zonne-onderzoek genoemd kunnen worden 9

10 17 e eeuw: de Zon als object van studie Georg Marggrafe copieert het Leids Observatorium in Recife (in koloniaal Nederlands Brazilië: ). Neemt daar (Recife) de zon-eclips van 13 november 1640 waar. 10

11 17 e eeuw: de Zon als object van studie De zon, zoals afgebeeld door Athanasius Kircher (1664) 11

12 17 e eeuw: onttovering van de wereld: Pamflet tegen bijgeloof (1654) 12

13 17 e eeuw: onttovering van de wereld: Pamflet tegen bijgeloof (1654) 13

14 N.a.v. Zon-eclips op 12 Augustus 1654 Carel Fabritius 14

15 N.a.v. Zon-eclips op 12 Augustus 1654 Carel Fabritius 15

16 17 e eeuw: onttovering van de wereld: DIRCK REMBRANTSZ VAN NIEROP: Sterrenkundig onderwijs in landstaal (1653) 16

17 17 e eeuw: onttovering van de wereld: ABRAHAM DE GRAAF: Sterrenkundig onderwijs in landstaal (1653) 17

18 Eclipsen: domein van Liefhebbers Universitaire Observatoria (Leiden & Utrecht) vrijwel alleen benut voor onderwijs 18

19 II. Gebruik van Eclipsen 19

20 17 e & 18 e eeuw: Eclipsen gebruikt voor Almanakken 20

21 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt als politieke metafoor (1670) 21

22 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt als politieke metafoor (1689) 22

23 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt in strijd tussen Geometristen (1663) 23

24 17 e eeuw: Eclipsen gebruikt in strijd tussen Geometristen (1663) 24

25 17 e eeuw: strijd Geometristen 25

26 Rond 1700: Eclipsen gebruikt voor Chronologie 26

27 Rond 1700: Eclipsen gebruikt voor Chronologie 27

28 Rond 1700: Eclipsen gebruikt voor Chronologie Isaac Newton s Chronologie (Ned. Vertaling,1737) 28

29 1737 Van der Boot s Eclips- chronologie 29

30 1737 Van der Boot s Eclips- chronologie 30

31 1737 Van der Boot s Eclips- chronologie 31

32 III. Eclips-berekeningen in de 18 e eeuw 32

33 1699: Cassini ontwerpt methode om via eclipsen lengtebepaling te verbeteren Eerste Eclips-kaart ontworpen 33

34 Opgepikt door Van der Moolen (1705) Carel Fabritius 34

35 Gecopieerd door Schenk (1715) 35

36 Gecopieerd door Spinder (1724) 36

37 Opnieuw rivaliteit Luchtenburg (1706) Lezing n.a.v. komende zon-eclips Carel Fabritius 37

38 Eclipsberekeningen zijn daarna vooral gebruikt als PR-instrument 1715: MEINDERT WAERMA, Rekenmeester te Embden Carel Fabritius 38

39 PR-instrument G. SPINDER 1724: GERRIT SPINDER, Landmeter te Krommenie 39

40 PR-instrument A. SPINDER 1733: ADRIAAN SPINDER, Landmeter te Krommenie & Haarlem 40

41 PR-instrument CRUQUIUS 1731: NIC. CRUQUIUS, Landmeter te Halfweg 41

42 PR-instrument H. SCHAINK 1732: HERMANNUS SCHAINK Leermeester Wiskonst te Amsterdam 42

43 PR-instrument D. SCHAINK 1736: DANIËL SCHAINK Leermeester Wiskonst te Amsterdam 43

44 PR-instrument PANSER Carel Fabritius 1733: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 44

45 PR-instrument PANSER 1739: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 45

46 PR-instrument PANSER 1736: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 46

47 PR-instrument PANSER 1748: SIMON PANSER, Onderwijzer te Embden 47

48 PR-instrument STRUYCK 1737: NICOLAAS STRUYCK, Leermeester wiskunde, A dam 48

49 PR-instrument DOUWES 1739: CORNELIS DOUWES, Leermeester Navigatie A dam 49

50 PR-instrument BACK 1737: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 50

51 PR-instrument BACK 1739: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 51

52 PR-instrument BACK 1740: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 52

53 PR-instrument BACK 1748: GERBR. NIC. BACK, Leermeester wiskunde, Utrecht 53

54 PR-instrument DE MUNCK 1748: JAN DE MUNCK, Stadsarchitect, Middelburg 54

55 PR-instrument ook politiek 1748: Penning WILLEM IV, Erf-Stadhouder, Den Haag 55

56 PR-instrument ook politiek 1748: Penning WILLEM IV, Erf-Stadhouder, Den Haag 56

57

58 PR-instrument PLANETARIUM 1748: WILLEM IV, Erf-Stadhouder, Den Haag 58

59 IV. Eclips-waarnemingen in de 18 e eeuw 59

60 Waargenomen, maar niet echt gebruikt 1748: KLINKENBERG, Den Haag; DE MUNCK, Middelburg, etc. 60

61 Waargenomen, maar niet echt gebruikt 1748: DE JONGE & VAN TOL, Maassluis 61

62 Waargenomen, maar niet echt gebruikt 1753: [Spinder e.a.], Haarlem 62

63 V. Transits van Venus- & Mercurius 63

64 1691: Halley s geniale gedachte 1691: This sight [of a Transit of Venus] is by far the noblest [that] Astronomy affords, [ ]. It will be afterwards shown, that by this observation alone, the distance of the Sun, from the Earth, might be determinded. 64

65 1691: Halley s geniale gedachte Afstandsbepaling door parallaxmeting 65

66 1691: Halley s geniale gedachte C D V Zon A Venus B Aarde Parallaxbepaling uit een meting van de passagetijden in combinatie met de aardse coordinaten. 66

67 1743: KLINKENBERG: kan wellicht ook al bij Mercurius-transit 67

68 1743: KLINKENBERG: kan wellicht ook al bij Mercurius-transit 68

69 Mercurius Transit 1743 De Munck & Panser Lezing n.a.v. komende zon-eclips 69

70 Mercurius Transit Back 70

71 1761: Delisle s Mappemonde Lezing n.a.v. komende zon-eclips 71

72 1761 Klinkenberg s Mappemonde 72

73 1761: Internationale voorbereidingen Frankrijk: expedities naar Pondichery (India: Le Gentil) en Rodrigues (Madagaskar: Pingre) Engeland: expedities naar Bengalen (Mason & Dixon) & St. Helena (Maskelyne) Rusland: expeditie naar Siberie (Chappe d Auteroche) Zweden: inrichting observatorium Stockholm (Wargentin) Nederlandse Republiek Holland, Zeeland, Friesland (Klinkenberg, De Munck, Foppes, e.a. ) VOC, Batavia: minimale medewerking (Soele & Mohr)

74 Venus-overgang Foppes 74

75 Venus Foppes Lezing n.a.v. komende zon-eclips 75

76 Venus Ypey 76

77 Venus Amsterdam 77

78 Venus Traast 78

79 Venus Mohr 79

80 Venus Mohr 80

81 Na 1769: verminderde belangstelling Totale Zonsverduistering

82 Na 1769: verminderde belangstelling Totale Zonsverduistering

83 Eclipsberekeningen door Liefhebbers komen rond 1800 weer in zwang 83

84 Conclusies (1): Eclips-berekeningen (& waarnemingen) zijn in de loop van de 17e eeuw onttoverd. Omstreeks de eeuwwisseling (van 1700) is ontdekt 1. dat eclipsen gebruikt konden worden voor een verbetering van de plaatsbepaling op aarde. 2. dat Venus-overgangen gebruikt konden worden voor een bepaling van de afstand tussen de aarde en de zon (de zonneparallax of astronomische eenheid) In deze tijd kwam ook aandacht voor historische eclipsen ter verbetering van de chronologie. 84

85 Conclusies (2): Eclipsberekeningen (& waarnemingen) hebben ruim aandacht gekregen in de 18e-eeuwse Nederlanden, maar vooral als PR-instrument voor locale rekenmeesters. Waarnemingen zijn wel uitgevoerd, maar nauwelijks gebruikt voor verbetering van plaatsbepalingen. Bij de Mercurius- en Venusovergangen is in Nederland serieus meegedaan, zowel qua theorie, als qua waarnemingen. Door taal- en communicatieproblemen is echter internationaal weinig gedaan met de Nederlandse waarnemingen. 85

86 Tot slot: advies uit

87 Tot slot: advies uit

88 * Dank voor uw aandacht * Met dank aan dr. Rob H. van Gent voor het leveren van illustraties

Een kleine geschiedenis van. planetenovergangen. ter gelegenheid van de Mercuriusovergang 9 mei 2016

Een kleine geschiedenis van. planetenovergangen. ter gelegenheid van de Mercuriusovergang 9 mei 2016 Een kleine geschiedenis van planetenovergangen ter gelegenheid van de Mercuriusovergang 9 mei 2016 Een kleine geschiedenis van planetenovergangen ter gelegenheid van de Mercuriusovergang 9 mei 2016 Wat

Nadere informatie

Cursus Inleiding in de Sterrenkunde

Cursus Inleiding in de Sterrenkunde Cursus Inleiding in de Sterrenkunde Sterrenbeelden naamgeving ca. 3000 v Chr. (Kreta) 48 klassieke sterrenbeelden, w.o. Dierenriem nu 88 officieel (door I.A.U.) met blote oog ca. 6000 sterren sternamen:

Nadere informatie

Sterren kijken achter de dijken. Vier eeuwen sterrenkunde in Nederland

Sterren kijken achter de dijken. Vier eeuwen sterrenkunde in Nederland Sterren kijken achter de dijken Vier eeuwen sterrenkunde in Nederland Korte voorgeschiedenis tot 1600 Oudste wetenschap (Babyloniers 2000 v.chr.) Praktische betekenis Tijdrekening en kalender, landbouw

Nadere informatie

Instructie voor leerkracht

Instructie voor leerkracht Instructie voor leerkracht Bij deze PPT hoort achtergrondinformatie. Dit vindt u ook op deze site. In het document: Informatie voor leerkrachten Print het uit. Dan heeft u de info bij de hand, tijdens

Nadere informatie

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september Ignas Snellen

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september Ignas Snellen WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen Docent: Ignas Snellen Assistenten: Joris Witstok, Charlotte Brand, Niels Ligterink, Mieke Paalvast Doel, Inleiding Astrofysica:

Nadere informatie

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo

Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Exoplaneten Keuzeopdracht natuurkunde voor 5/6vwo Een verdiepende keuzeopdracht over het waarnemen van exoplaneten Voorkennis: gravitatiekracht, cirkelbanen, spectra (afhankelijk van keuze) Inleiding Al

Nadere informatie

Lijfrentes in de 17e en 18e eeuw

Lijfrentes in de 17e en 18e eeuw 1 Lijfrentes in de 17e en 18e eeuw Jan P. Hogendijk Mathematisch Instituut, Utrecht http://www.math.uu.nl/people/hogend 22-29 augustus 2009 2 Overzicht Inleiding Renteberekeningen omstreeks 1585 Lijfrentes

Nadere informatie

De telescoop een seecker instrument om verre te sien

De telescoop een seecker instrument om verre te sien De telescoop een seecker instrument om verre te sien Robert Wielinga robert@sonnenborgh.nl 11 e eeuw: ontdekking van de leessteen een druppel water werkt als een vergrootglas brillen vanaf 1300 bolle lens:

Nadere informatie

GLORIETIJD VAN DE ZEEVAART (7) Navigatie en hydrografie. (Overdruk uit: Van Kitsen en Klippers)

GLORIETIJD VAN DE ZEEVAART (7) Navigatie en hydrografie. (Overdruk uit: Van Kitsen en Klippers) GLORIETIJD VAN DE ZEEVAART (7) Navigatie en hydrografie (Overdruk uit: Van Kitsen en Klippers) Gemma Frisius had al in 1530 begrepen dat de geografische lengte kon worden berekend door de tijd waarop de

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 J. G. C. A. BRIELS Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 een bijdrage tot de kennis van de geschiedenis van het boek Met in bijlage

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

OVERZICHT WETENSCHAPPELIJKE CORRESPONDENTIE [1742-1783] VAN DIRK KLINKENBERG (1709-1799). opgesteld ca. 1995 door Huib J. Zuidervaart, Middelburg

OVERZICHT WETENSCHAPPELIJKE CORRESPONDENTIE [1742-1783] VAN DIRK KLINKENBERG (1709-1799). opgesteld ca. 1995 door Huib J. Zuidervaart, Middelburg Zt / Juni 2005 / Correspondentie Klinkenberg, pag. 1 van 50 OVERZICHT WETENSCHAPPELIJKE CORRESPONDENTIE [1742-1783] VAN DIRK KLINKENBERG (1709-1799). opgesteld ca. 1995 door Huib J. Zuidervaart, Middelburg

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 1: 1305-1354 De groei van de macht van het volk en het uitbreken van de Hoekse en Kabeljouwse twisten. In deze periode zien we de macht van de graafschappen en hertogdommen

Nadere informatie

Vier eeuwen de hemel geobserveerd en in kaart gebracht: Utrechtse collecties oude sterrenkundige drukken

Vier eeuwen de hemel geobserveerd en in kaart gebracht: Utrechtse collecties oude sterrenkundige drukken 22 Vier eeuwen de hemel geobserveerd en in kaart gebracht: Utrechtse collecties oude sterrenkundige drukken robert h. van gent Al bijna vier eeuwen lang wordt in Utrecht sterrenkundig onderwijs en onderzoek

Nadere informatie

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven

PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG. Opgaven VOLKSSTERRENWACHT BEISBROEK VZW Zeeweg 96, 8200 Brugge - Tel. 050 39 05 66 www.beisbroek.be - E-mail: info@beisbroek.be PLANETENSTELSELS IN ONZE MELKWEG Opgaven Frank Tamsin en Jelle Dhaene De ster HR

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Evangelische Broedergemeente

Evangelische Broedergemeente Evangelische Broedergemeente Hernhutters Broeder-Uniteit OUDE EN HERNIEUWDE BROEDER-UNITEIT 1. Oude Broeder- Uniteit 1457 1620 Kunvald Tsjechië (Bohemen en Moravië) Jan Amos Comenius (1592-1670) 2. Hernieuwde

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo II

Eindexamen geschiedenis vwo II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen Vanaf de zomer van 1789 trokken veel Franse vluchtelingen naar Oostenrijk. 1p 1 Waarom vormde dit voor het Franse revolutionaire

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst De bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economische en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek. De wetenschappelijke revolutie Onderzoeksvraag: Welke ontwikkelingen in de Republiek

Nadere informatie

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! VENUS VOOR DE ZON

GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! VENUS VOOR DE ZON LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! Deze NOVAlab oefening gaat over de overgang van Venus voor de zon die we 6 juni 2012 kunnen waarnemen De oefening is geschikt voor bovenbouw HAVO/VWO WETENKAART Aan

Nadere informatie

Stamboom van Jacob Derks Hoogstra Pagina 1

Stamboom van Jacob Derks Hoogstra Pagina 1 Stamboom van Jacob Derks Hoogstra Pagina 1 I a - II a - Jacob Derks Hoogstra *..-..-1807 Grootegast Boerenknecht te Tolbert (Leek) Groningen (1835). Zoon van: Derk Jacobs Hoogstra en van: Martje Jannes

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

EEN TELESCOOP UIT DELFT

EEN TELESCOOP UIT DELFT EEN TELESCOOP UIT DELFT AUGUST 11, 2014 JEROENBOUTERSE LEAVE A COMMENT The estimated reading time for this post is 5 minutes. Door Marlise Rijks Op 14 mei 2014 haalde het bericht het achtuurjournaal: in

Nadere informatie

Meetkunde en Fysica. Henk Broer. Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen. Meetkunde en Fysica p.1/22

Meetkunde en Fysica. Henk Broer. Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen. Meetkunde en Fysica p.1/22 Meetkunde en Fysica Henk Broer Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen Meetkunde en Fysica p.1/22 Overzicht Meetkundige aspecten van natuurkunde: - Newton en schalingswetten

Nadere informatie

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61310 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Afstanden in de sterrenkunde

Afstanden in de sterrenkunde Afstanden in de sterrenkunde Inleiding. In de sterrenkunde bestaat een fundamenteel probleem; we kunnen misschien wel heel precies waarnemen waar een object aan de hemel staat, maar hoe kunnen we achterhalen

Nadere informatie

onder andere gebruik gemaakt van de Isaac Newton Telescoop, de Gemini Telescoop en tenslotte de New Technology Telescoop van de ESA in Chili. Bron: Sw

onder andere gebruik gemaakt van de Isaac Newton Telescoop, de Gemini Telescoop en tenslotte de New Technology Telescoop van de ESA in Chili. Bron: Sw Ga naar de inhoud Astroblogs Astronomisch nieuws, wetenswaardigheden en persoonlijke opinies van Adrianus V Astroblogs Kontakt Foto s Dossiers Poll forum Adrianus V on Tour! Archieven Registreren «Niks

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok Pruiken en revoluties Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over Pruiken en revoluties. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef "De Elementen",

Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef De Elementen, Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef "De Elementen", een boek uit dertien delen. Dat boek is logisch opgebouwd

Nadere informatie

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8 Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw van Rieks Veenker Voor groep 6, 7 en 8 Vooraf Sterre is de zus van Christiaan Huygens. Hij is natuurkundige en een kei in wiskunde en astronomie. Hij doet een

Nadere informatie

Daniel Stalpaert (1615-1676) stadsarchitect van

Daniel Stalpaert (1615-1676) stadsarchitect van Daniel Stalpaert (1615-1676) stadsarchitect van Amsterdam IO2 BU LLETI NKNOB2OOO-4 voor in Elias' De Vroedschap van Amsterdam /57S-/795. 30 Hierdoor krijgen BULLETIN KNOB 2OOO-4 IO3 beperkt 1O4 BULLETIN

Nadere informatie

Link it: Republiek in tijd van Vorsten

Link it: Republiek in tijd van Vorsten Link it: Republiek in tijd van Vorsten Uitleg Link it werkt in principe als een soort domino (hoewel je er andere varianten op kunt bedenken). Het idee is dat de leerlingen moeten proberen om een begrip

Nadere informatie

08 Praktische opdrachten. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

08 Praktische opdrachten. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur Its Academy Laatst gewijzigd 26 January 2014 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/46114 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE

HAVENS EN DE REIS VAN BONTEKOE EN 28 december EN Inleiding Schepen vertrekken of leggen aan. Op de kade wordt gezwaaid en afscheid genomen. En wie na een lange reis terugkeert, wordt begroet door de thuisblijvers. De zee oefent een

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster...

100 miljard sterrenstelsels... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren. In een spiraal-arm van de Melkweg. De zon is maar een gewone ster... ons zonnestelsel Planeten bij andere sterren Binnenplaneten: relatief klein, rotsachtig hoge dichtheid (Mercurius, Venus, Aarde, Mars) Buitenplaneten: gasreuzen - lage dichtheid (Jupiter, Saturnus, Uranus,

Nadere informatie

WAT ANDEREN DOEM. NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren.

WAT ANDEREN DOEM. NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren. WAT ANDEREN DOEM NAERDINCKLANT 9 november 1983 Lezing door dr.ir. T. van Tol: Nederzettingsgeschiedenis van Laren. Plaats : De Vaart, Hilversum, aanvang 20.00 uur. 25 januari 1984 Lezing, samen met "Albertus

Nadere informatie

Franeker zekerheden in waarnemingen

Franeker zekerheden in waarnemingen Franeker zekerheden in waarnemingen George B. Huitema Op 27 april 2012 vond de boekpresentatie plaats van de Obe Postma studiedag Zekerheden in waarnemingen, 1 die eind november 2011 werd gehouden. Daar

Nadere informatie

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen.

Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Pelajaran 11 et Compabniebewind in de Republiek Oefening 1: Luister naar de tekst en lees deze mee. U hoort de tekst twee keer. De tweede keer kunt u proberen mee to lezen. Tekst: Bestuur en beheer - de

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

PG+ Sterrenkunde. Ellen Schallig. 14 november 2013

PG+ Sterrenkunde. Ellen Schallig. 14 november 2013 PG+ Sterrenkunde Ellen Schallig 14 november 2013 Inhoudsopgave Huishoudelijke mededelingen Recap: Het heelal is groot en leeg De Babyloniërs De Grieken Sprong naar zestiende eeuw Huishoudelijke mededelingen

Nadere informatie

Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3

Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3 Werkboek klas 2 Hoofdstuk 3 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Marco Harmsen 13 oktober 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/67292 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014 Astronomie en Astrofysica De sterrenkundigen geven uitleg over hun onderzoeksprojecten: zowel de massieve sterren en sterrenwinden, variabele en meervoudige sterren als geëvolueerde sterren en planetaire

Nadere informatie

Kerntaken. Streekmuseum Volkssterrenwacht Burgum Menno van Coehoornweg 9 9251 LV Burgum tel. 0511 46 55 44 www.streekmuseum-volkssterrenwachtburgum.

Kerntaken. Streekmuseum Volkssterrenwacht Burgum Menno van Coehoornweg 9 9251 LV Burgum tel. 0511 46 55 44 www.streekmuseum-volkssterrenwachtburgum. Streekmuseum Volkssterrenwacht Burgum Menno van Coehoornweg 9 9251 LV Burgum tel. 0511 46 55 44 www.streekmuseum-volkssterrenwachtburgum.nl Kerntaken spreken is zilver, zwijgen is out Venusovergang 6 juni

Nadere informatie

Praktische Sterrenkunde

Praktische Sterrenkunde Praktische Sterrenkunde Vandaag 1. Verkenning van de sterrenhemel 21 september 2015 Korte introductie Praktische Sterrenkunde Verkenning van de sterrenhemel Coördinaten t.o.v. de waarnemer: azimuth en

Nadere informatie

WERKBLAD. (Naam leerling) (Naam medeleerlingen)

WERKBLAD. (Naam leerling) (Naam medeleerlingen) Jouw wereld op de kaart WERKBLAD Groep 7 en 8 Recht zo die gaat! Varen op de kaart van Mercator Deze tentoonstelling gaat over Mercator, een beroemde kaartenmaker uit de 16de eeuw. Zijn wereldkaart wordt

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 December 2009 Enige notities bij het "Overzicht van de Rubrieksindeling van de Bibliotheek van de

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b Bijlage VMBO-KB 2008 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje Staatsinrichting van Nederland bron 1 Uit een openbare brief van iemand die zich zorgen maakt over de ontwikkelingen

Nadere informatie

abstract jaar verandering in het aantal voornamen officiële naam en roepnaam voornaamkeuze van traditie naar mode % traditionele vernoeming

abstract jaar verandering in het aantal voornamen officiële naam en roepnaam voornaamkeuze van traditie naar mode % traditionele vernoeming 7--05 60 50 jaar verandering in het aantal voornamen Gerrit Bloothooft en David Onland UiL OTS, Universiteit Utrecht abstract Een voornaam kiezen ouders niet zomaar voor hun kind. Ze worden in de keuze

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

Eclips 2015 Infoboekje Vlaamse Volkssterrenwachten 3

Eclips 2015 Infoboekje Vlaamse Volkssterrenwachten 3 Inleiding Elke leraar herinnert zich wellicht de totale zonsverduistering die te zien was op 11 augustus 1999 in het zuiden van België. Een bijzondere ervaring die na vele jaren nog steeds tot de verbeelding

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding

Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding Biologie inhouden (PO-havo/vwo): Instandhouding kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw havo bovenbouw exameneenheden vwo bovenbouw exameneenheden 34: De leerlingen leren zorg te dragen voor

Nadere informatie

Resultaten TIMSS Wiskunde & wetenschappen 4 e leerjaar in internationaal perspectief

Resultaten TIMSS Wiskunde & wetenschappen 4 e leerjaar in internationaal perspectief Resultaten TIMSS 2015 Wiskunde & wetenschappen 4 e leerjaar in internationaal perspectief 29 november 2016 Toetsen wiskunde 2 Inhoudelijk domein: Meetkundige vormen en metingen Cognitief domein: Toepassen

Nadere informatie

Praktische Sterrenkunde H o o r c o l l e g e A r t i s

Praktische Sterrenkunde H o o r c o l l e g e A r t i s Praktische Sterrenkunde H o o r c o l l e g e A r t i s Introductie Docent: Henk Hoekstra email: hoekstra@strw.leidenuniv.nl kamer 457 tel: 071-5275594 website: http://www.strw.leidenuniv.nl/~hoekstra/practicum

Nadere informatie

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen.

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen. RECAPITULATIE COLLEGE I Eerste kennismaking - planeten! clusters van sterrenstelsels - leegte, grootte, ruimte-tijd Simpele waarnemingen - sterren, & sterrenbeelden, - Zon, Maan, planeten, kometen - verduisteringen,

Nadere informatie

DE REIS VAN SINT BRANDAAN

DE REIS VAN SINT BRANDAAN DE REIS VAN SINT BRANDAAN 16 mei Inleiding Op 16 mei wordt de feestdag van Sint Brandaan gevierd, de beschermer van alle zeevaarders. Brandaan was een onverschrokken Ierse monnik die in de zesde eeuw volgens

Nadere informatie

Familie Van Zwe(e)den. Geloot voor Napoleon

Familie Van Zwe(e)den. Geloot voor Napoleon Familie Van Zwe(e)den Geloot voor Napoleon Hollandsche Infanterie bij de bruggen over de Berezina 12 mei 2007 "Rond de Jonge Boomgaard 23-10-2013 Bibliotheek Goes Hubrecht (Gijsbrecht) Marinus Jacob

Nadere informatie

Voorjaarsbijeenkomst Astrofotografie in Oss

Voorjaarsbijeenkomst Astrofotografie in Oss Voorjaarsbijeenkomst Astrofotografie in Oss DIERENTUINFOTOGRAFIE NATUURFOTOGRAFIE WETENSCHAPSFOTOGRAFIE ROB DOOLAARD IZP VOF 41 jaar 24/7 aan het werk als fotograaf dierentuinfotografie in dierentuinen

Nadere informatie

Drie Bernoullilezingen 2014 in licht van RUG 400

Drie Bernoullilezingen 2014 in licht van RUG 400 Drie Bernoullilezingen 2014 in licht van RUG 400 Henk Broer Johann Bernoulli Stichting voor de Wiskunde Samenvatting 1 Aankondiging In het jubeljaar 2014, waarin de Groningse Universiteit zijn vierhonderdjarig

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef "De Elementen",

Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef De Elementen, Posters 1 Euclides leefde in Alexandrie. Dat ligt in Egypte. Hij is bekend om zijn systematische behandeling van de meetkunde. Euclides schreef "De Elementen", een boek uit dertien delen. Dat boek is logisch

Nadere informatie

Maansverduistering 28 september 2015

Maansverduistering 28 september 2015 Maansverduistering 28 september 2015 In de nacht van maandag 28 september 2015 vindt een totale maansverduistering plaats. Hierbij beweegt de Maan zich door de schaduw van de Aarde, zodat er geen direct

Nadere informatie

Startpunt: Zwembad Twenhaarsveld (Landuwerweg 19, Holten). Eric de Noorman

Startpunt: Zwembad Twenhaarsveld (Landuwerweg 19, Holten). Eric de Noorman Rondwandeling Borkeld Startpunt: Zwembad Twenhaarsveld (Landuwerweg 19, Holten). Eric de Noorman Intro Eric de Noorman is een klassieker in de wereld van het Nederlandse stripverhaal. Tussen 1946 en 1964

Nadere informatie

HOE VIND JE EXOPLANETEN?

HOE VIND JE EXOPLANETEN? LESBRIEF GEEF STERRENKUNDE DE RUIMTE! ZOEKTOCHT EXOPLANETEN Deze NOVAlab-oefening gaat over een van de manieren om planeten buiten ons zonnestelsel op te sporen. De oefening is geschikt voor de bovenbouw

Nadere informatie

Kepler s Derde Wet en de Stabiliteit van het Zonnestelsel

Kepler s Derde Wet en de Stabiliteit van het Zonnestelsel Kepler s Derde Wet en de Stabiliteit van het Zonnestelsel Henk Broer Johann Bernoulli Instituut voor Wiskunde en Informatica Rijksuniversiteit Groningen Summary i. Stability of solar system ii. Chaos versus

Nadere informatie

DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen

DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen DE KALKOEN Een verzameling van historische feiten en opmerkelijke wetenswaardigheden over kalkoenen Tekst en afbeeldingen: Theo Philipsen DEEL 2 Rechts: Voorpagina van een Oostenrijks tijdschrift Columbus

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/167522

Nadere informatie

Analyse NVM openhuizendag

Analyse NVM openhuizendag Analyse NVM openhuizendag Gemaakt door: NVM Data & Research Datum: 1 juli 2011 Resultaten analyse Openhuizenbestand 26 maart 2011 Er doen steeds meer woningen mee aan de NVM-openhuizendag. Op 26 maart

Nadere informatie

Factsheet Jeugdzorg Plus instroomgegevens 2015

Factsheet Jeugdzorg Plus instroomgegevens 2015 Factsheet Jeugdzorg Plus instroomgegevens 2015 Wat is Jeugdzorg Plus Er is een categorie jongeren waarvan de normale ontwikkeling dermate wordt bedreigd dat onontkoombare hulp noodzakelijk is. Het gaat

Nadere informatie

Het nationale museum voor christelijke kunst en cultuur in Nederland

Het nationale museum voor christelijke kunst en cultuur in Nederland Het nationale museum voor christelijke kunst en cultuur in Nederland 14-3-2008 1 1.Profilering van een christelijk museum 2.Hoe het begon 3.De collectie 4.Een rondje Catharijneconvent 5.Tot slot 14-3-2008

Nadere informatie

BIJBEL IN GEWONE TAAL PDF

BIJBEL IN GEWONE TAAL PDF BIJBEL IN GEWONE TAAL PDF ==> Download: BIJBEL IN GEWONE TAAL PDF BIJBEL IN GEWONE TAAL PDF - Are you searching for Bijbel In Gewone Taal Books? Now, you will be happy that at this time Bijbel In Gewone

Nadere informatie

Rosetta: De uitdagingen van een gedurfd project. Fred Jansen Rosetta Mission Manager KNAW minisymposium 27 Mei 2014

Rosetta: De uitdagingen van een gedurfd project. Fred Jansen Rosetta Mission Manager KNAW minisymposium 27 Mei 2014 Rosetta: De uitdagingen van een gedurfd project Fred Jansen Rosetta Mission Manager KNAW minisymposium 27 Mei 2014 INTRODUCTIE Korte Inhoud: Van idee tot realiteit Hoe bereik je een komeet Landen op een

Nadere informatie

Plakkaat van Verlatinghe 1581

Plakkaat van Verlatinghe 1581 Plakkaat van Verlatinghe 1581 DE NEDERLANDSE ONAFHANKELIJKHEIDSVERKLARING PROBUS 84 10 MEI 2012 JACQUES VAN DER JAGT Inhoudsopgave 1. Fasen Opstand 2. Totstandkoming Plakkaat 3. Inhoud algemeen 4. Politieke

Nadere informatie

Veilig de zon waarnemen

Veilig de zon waarnemen Veilig de zon waarnemen ken Zonsverduistering Op 20 maart is er totale verduistering te zien, in een strook over de Atlantische Oceaan, van een gebied ten zuiden van Groenland, onder IJsland door en over

Nadere informatie

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief

Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief Religie, christendom en politiek vanuit filosofisch perspectief - Het christelijke belemmert de politiek niet, maar maakt haar juist mogelijk en waardevol - Pieter Jan Dijkman Vereniging voor Wijsbegeerte

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-157-7 (HB) 978-94-6175-964-1 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-215-4 (HB) 978-94-6175-957-3 (e-book) 978-94-6175-158-4 (HB)

Nadere informatie

Trainingen: Biologische effecten van straling Dosimetrie (in de ruimte)

Trainingen: Biologische effecten van straling Dosimetrie (in de ruimte) Alle opleidingen/studies (alle niveaus : bachelor, master, master na master, voortgezette opleiding, enz.) die door uw universiteit worden aangeboden, alsook de titels van de lessenreeksen die verband

Nadere informatie

De patriotten hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

De patriotten hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 16 September 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61319 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Examenprogramma biologie havo

Examenprogramma biologie havo Bijlage 3 Examenprogramma biologie havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 12 september

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 12 september WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 12 september 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen Docent: Ignas Snellen Assistenten: Charlotte Brand, Mieke Paalvast, Alex Pietrow, Erik Osinga, Dominique Petit, Jessamy

Nadere informatie

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog

Calvijn. Vrede van Augsburg. Margaretha van Parma. Hertog van Alva. De keurvorst van Saksen. Karel V. Buitenlandse zaken en oorlog In welk jaar publiceerde Luther zijn 95 stellingen? Welke Frans-Zwitserse hervormer kreeg veel aanhang in de Nederlanden? Welke vrede bepaalde, dat de vorst de religie van zijn volk bepaalt? 1517 Calvijn

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting 2014-2015 ZW-KBL 3. Van der Meij College, nevenvestiging CSG Jan Arentsz

Programma van toetsing en afsluiting 2014-2015 ZW-KBL 3. Van der Meij College, nevenvestiging CSG Jan Arentsz Programma van toetsing en afsluiting 2014-2015 ZW-KBL 3 Van der Meij College, nevenvestiging CSG Jan Arentsz Vak: Nederlands P1 Lezen S 1 P1 Schrijven S 1 P1 TWGS hoofdstuk 1 S 2 P1 Schrift hoofdstuk 1

Nadere informatie

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011

Nieuws over vitamine K. Suzan Tuinier 26 maart 2011 Nieuws over vitamine K Suzan Tuinier 26 maart 2011 Hoe zien de komende 45 minuten er uit? Vitamine Informatie Bureau Vitamines algemeen Vitamine K in theorie Vitamine K advies NVK en Gezondheidsraad Praktijk:

Nadere informatie

KUNSTMENU DE WITT OF ORANJE. PO groep 7-8 en VO klas 1-2. Stadswandeling Het rampjaar 1672 in Leeuwarden

KUNSTMENU DE WITT OF ORANJE. PO groep 7-8 en VO klas 1-2. Stadswandeling Het rampjaar 1672 in Leeuwarden KUNSTMENU DE WITT OF ORANJE PO groep 7-8 en VO klas 1-2 Stadswandeling Het rampjaar 1672 in Leeuwarden 2 INHOUD INHOUD 3 PLATTEGROND 4 1. KLEIN SCHAVERNEK 14 (GEVELSTEEN TREKSCHUIT): 6 Michiel de Ruyter

Nadere informatie

Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1. dit is Klaas. Klaas is veer-tien jaar. hij loopt al heel lang.

Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1. dit is Klaas. Klaas is veer-tien jaar. hij loopt al heel lang. Bij de tijd Groep 6 thema 3, les 1 De Opstand Werkblad 1 Rouwdouwen Kleur de woorden: sol-daat = geel vecht = rood vrij-heid = groen held = blauw dit is Klaas Klaas is veer-tien jaar hij loopt al heel

Nadere informatie

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht.

een zee In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Werkblad 3 Ω De Republiek Ω Les : Regenten, burgers en gemeen In de zeventiende eeuw worden de handelaren en kooplieden steeds belangrijker. De edelen en de geestelijken krijgen veel minder macht. Rijk

Nadere informatie

Cultuur & Collegeakkoorden

Cultuur & Collegeakkoorden Cultuur & Collegeakkoorden Onderzoek onder gemeenten Gemeentelijk Cultuurcongres 30 januari 2014 Kunsten 92 & Berenschot Met medewerking van VNG en Multiscope 1 Voornaamste conclusies uit dit onderzoek

Nadere informatie

Nummer Toegang: A13. Maurits, prins van Oranje, graaf van Nassau- Breda ( )

Nummer Toegang: A13. Maurits, prins van Oranje, graaf van Nassau- Breda ( ) Nummer Toegang: A13 Maurits, prins van Oranje, graaf van Nassau- Breda (1567-1625) Koninklijke Verzamelingen, Den Haag (c) 2000 A13 3 I N H O U D S O P G A V E BESCHRIJVING VAN HET ARCHIEF...5 Aanwijzingen

Nadere informatie

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Samuel van Hoogstraten

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Samuel van Hoogstraten Rkd Explore http://rkd.nl/ RKD explore 4048 Samuel van Hoogstraten Groepsportret van muntmeesters en waardijns van de unt van Holland te in 1674 (met op de voorgrond Samuel van Hoogstraten zelf), 1674

Nadere informatie