Open Dag Oude Sterrewacht Leiden

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Open Dag Oude Sterrewacht Leiden"

Transcriptie

1 Open Dag Oude Sterrewacht Leiden 1

2

3 Programma Tijd 12:15 1,5 uur Iedere tien minuten 30 minuten 14:00 1,5 uur 12:30 en 16:00 30 minuten 13:00, 14:00, 15:00 40 minuten 13:30, 14:30, 15:30, 16:30 30 minuten 12:00 tot 17:00 12:00 tot 17:00 Ieder half uur Activiteit Rondleiding door Govert Schilling Beginpunt: receptie Rondleidingen Beginpunt: receptie Een astronomische wandeling Beginpunt: receptie Verenigingen op de Sterrewacht Astronomy on Tap Mijn Vader de Sterrenkijker Maartje Duin Telescopen Licht Lab, Galaxy Maker & Virtual Reality Tour Planetarium P :00 tot 17:00 12:00 tot 17:00 Kinderactiviteiten Ask an Astronomer

4 Plattegrond 1. Ticket balie Rondleidingen Rondleiding door Govert Schilling Een astronomische wandeling 2. Verenigingen op de Sterrewacht Astronomy on Tap 3. Mijn Vader de Sterrenkijker Eerste verdieping Telescopen (rondleiding) 5. Licht Lab 6. Galaxy Maker & Virtual Reality Tour 7. Planetarium 8. Kinderactiviteiten 9. Ask an Astronomer 2 3

5 Begane grond Kelder INGANG GEEN TOEGANG

6

7 Rondleidingen Begintijden: elke tien minuten Duur: 30 minuten Beginpunt: receptie Ben jij ook benieuwd wat voor geheimen en anekdotes rondzweven in de gangen van de Oude Sterrewacht? Laat je dan rondleiden door een student sterrenkunde! Tijdens de rondleiding worden niet alleen een aantal twee telescopen bezocht, maar ook een paar andere ruimtes die de Oude Sterrewacht bijzonder maakt. Rondleiding door... Govert Schilling Begintijd: 12:15 Duur: 1,5 uur Beginpunt: receptie Let op: kaartjes vereist! Wetenschapsjournalist Govert Schilling neemt je mee door de historische gangen, zalen en langs de telescopen van de Oude Sterrewacht. Deze uitgebreide en exclusieve rondleiding zal meer in detail gaan over de geschiedenis van de Sterrewacht, maar ook over het moderne onderzoek dat ook nu nog in Leiden uitgevoerd wordt. Van de eerste houten telescopen tot moderne satellieten: Govert neemt je mee met een reis door de tijd! 7

8

9 Een astronomische wandeling Begintijd: 14:00 Duur: 1,5 uur Beginpunt: Receptie Let op: kaartjes vereist! Leiden en astronomie zijn synoniemen. Dat is al zo sinds Willem de Sitter ( ) en Jan Hendrik Oort ( ) hier furore maakten. De Sitter was wiskundige, astronoom, kosmoloog en natuurkundige; hij werkte nauw samen met Albert Einstein, een samenwerking die leidde tot het inmiddels verouderde Einstein-De Sittermodel. Oort was een Nederlands astronoom van wereldfaam en een belangrijke pionier en stimulator van de radioastronomie. De bekende Oortwolk is naar hem vernoemd. Er herinnert in de stad heel veel aan de natuurwetenschappelijke glorie van weleer. Allereerst natuurlijk de Oude Sterrewacht, die onlangs in alle luister is hersteld. Maar er is meer, veel meer. Een korte astronomische wandeling voert u langs een aantal sterrenkundige en andere natuurwetenschappelijke Leidse hoogtepunten. De wandeling wordt begleid door Emeritus Prof. Dr. Jos van den Broek. 9

10

11 Verenigingen op de Sterrewacht Begintijden: 12:30 en 16:00 Duur: 30 minuten De sterrewacht zou niet kunnen bestaan zonder alle betrokken vrijwilligers die in het gebouw actief zijn. Tijdens deze open dag zullen vertegenwoordigers van de verschillende verenigingen komen vertellen wat ze precies doen en hoe je lid zou kunnen worden. 11

12

13 Astronomy on Tap Begintijden: 13:00, 14:00, 15:00 Duur: 40 minuten Elk uur begint een mini-sessie van Astronomy on Tap. Deze sessies bestaan uit een lezing van een sterrenkundige gevolgd door quizzes. Denk jij veel te weten over sterrenkunde? Wees er dan snel bij want bij de quizzes zijn leuke prijzen te winnen! 13

14

15 Maartje Duin Mijn Vader de Sterrenkijker Begintijden: 13:30, 14:30, 15:30, 16:30 Duur: 30 minuten De vader van radiomaker Maartje Duin promoveerde in 1974 in Leiden in de sterrenkunde. Toendertijd zat de faculteit sterrenkunde nog in de Oude Sterrenwacht. Met haar radiotoneelstuk Mijn Vader de Sterrenkijker beschrijft Maartje Duin het bezoek dat ze samen met haar vader aan de Oude Sterrewacht maakte nadat hij begon te lijden aan de ziekte van Alzheimer. Vandaag zal ze het toneelstuk een aantal keer live opvoeren. 15

16

17 Telescopen Niet alleen in het hoofdgebouw van de Oude Sterrewacht werd baanbrekend onderzoek gedaan, maar ook in de twee torens daarbuiten! Bezoek op eigen initiatief de twee telescopen die in de koepels van deze torens gelegen zijn. Hier zullen mensen klaar staan om alles over de telescoop te vertellen! 17

18

19 Licht Lab Bij het kijken naar sterren komt er meer kijken dan alleen een telescoop richten. Licht heeft namelijk allerlei interessante maar soms ook gekke eigenschappen waar we rekening mee moeten houden. Kom in het Licht Lab kijken wat voor soort effecten licht kan veroorzaken. 19

20

21 Galaxy Maker Met onze nieuwe galaxy maker zet je zelf een sterrenstelsel in elkaar. Pak het recepten boek erbij en kies het sterrenstelsel dat jou het meeste aanspreekt. Een snufje sterren, een paar kopjes donkere materie en voila, zie jouw sterrenstelsel verschijnen in een 3D-hologram! Virtual Reality Tour Zet onze nieuwe virtual Reality bril op en vlieg langs verschillende sterrenstelsels. Zie het Heelal evolueren met eigen ogen. Dat is pas echt met je hoofd in de wolken lopen... 21

22

23 Planetarium Begintijden: Ieder half uur Door de hoeveelheid lichtvervuiling in de randstad is het erg moeilijk om s nachts veel objecten aan de hemel te zien. In de Oude Sterrewacht is vandaag wel heel veel te zien! Neem in ons planetarium een reis door tijd en ruimte naar verre planeten, nevels en misschien zelfs zwarte gaten! 23

24

25 Kinderactiviteiten Hoe zouden aliens eruit kunnen zien? Hoe bouw je een goede satelliet? Dit soort vragen houden de slimste sterrenkundigen dagelijks bezig. Maar dat wil niet zeggen dat je niet kan meedenken! In de knutselhoek kan je proberen zelf een oplossing voor deze problemen te bedenken. 25

26

27 De open dag zou niet mogelijk zijn door de hulp van gepassioneerde vrijwilligers. Zowel sterrenkunde hobbyisten als studenten en medewerkers van de Sterrewacht Leiden verzorgen alle verschillende activiteiten tijdens de open dag. Graag bedanken we al deze mensen voor hun inzet en enthousiasme! Verenigingen nl.unawe.org Foto V. Mullenders 27

28 Hebt u na vandaag nog niet genoeg gehad van de Sterrewacht? Boek dan een privérondleiding! Deze zijn al beschikbaar vanaf 50 per 15 mensen. Meer informatie op onze website.

Sterrenkunde. Govert Schilling AUP

Sterrenkunde. Govert Schilling AUP Sterrenkunde Govert Schilling AUP Ontwerp omslag: Michel van Duyvenbode, Amsterdam Ontwerp binnenwerk: Crius Group, Hulshout isbn 978 90 8964 669 9 e-isbn 978 90 4852 350 4 (pdf) e-isbn 978 90 4852 351

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw

De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw De Leidse Sterrewacht in de twintigste eeuw David Baneke, 5 september 2011 Grondslag moderne Nederlandse sterrenkunde: J.C. Kapteyn Comet of 1882 How can an astronomer remain an astronomer without an observatory?

Nadere informatie

Waar komt het allemaal vandaan?

Waar komt het allemaal vandaan? Erik Verlinde Opening Academisch Jaar 2011 2012 Waar komt het allemaal vandaan? Dames en heren, Na deze leuke bijdrage van José van Dijck aan mij de beurt om u iets te vertellen passend bij het thema de

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

sterrenbeeld orion Het Sterrenbeeld orion

sterrenbeeld orion Het Sterrenbeeld orion sterrenbeeld orion Het Sterrenbeeld orion In de winter staat het sterrenbeeld Orion prominent aan de zuidelijke hemel. Met het blote oog valt er al heel wat te zien aan Orion. In deze blog lopen we de

Nadere informatie

Practicum World Wide Telescope

Practicum World Wide Telescope Practicum World Wide Telescope Onderzoeksvraag Hoe kan ik het programma World Wide Telescope inzetten om meer inzicht te krijgen in deelvragen van de sterrenkunde. Inleiding World Wide Telescope is het

Nadere informatie

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig.

Inleiding. Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Het heelal Inleiding Ik heb hiervoor gekozen omdat ik het heel interessant vind en ik had een onderwerp nodig. Hoofdstukken Hoofdstuk 1 Het Heelal. blz. 3 Hoofdstuk 2 Het Zonnestelsel. blz. 4 Hoofdstuk

Nadere informatie

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september Ignas Snellen

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september Ignas Snellen WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen Docent: Ignas Snellen Assistenten: Joris Witstok, Charlotte Brand, Niels Ligterink, Mieke Paalvast Doel, Inleiding Astrofysica:

Nadere informatie

Praktische Sterrenkunde

Praktische Sterrenkunde Praktische Sterrenkunde Vandaag 1. Verkenning van de sterrenhemel 21 september 2015 Korte introductie Praktische Sterrenkunde Verkenning van de sterrenhemel Coördinaten t.o.v. de waarnemer: azimuth en

Nadere informatie

Kijken naar het heelal

Kijken naar het heelal Kijken naar het heelal GROEP 5-6 55 70 minuten 1, 46 en 54 Tip. Je kunt de Melkweg met het blote oog bekijken. Dit kan het beste in januari als het nieuwe maan is. Als het mogelijk is, kunt u de leerlingen

Nadere informatie

Sterrenwacht. in Doepark Nooterhof in Zwolle

Sterrenwacht. in Doepark Nooterhof in Zwolle Sterrenwacht in Doepark Nooterhof in Zwolle Sterrenkunde is een populaire, moderne en oude wetenschap die interessante objecten en processen in het heelal onthult, aanzet tot creatief nadenken over de

Nadere informatie

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.

KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu. KOMETEN! wat zijn het? waar komen kometen vandaan? en waar gaan ze naar toe? Henny Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl ESERO 8 oct 2014 Komeet Hartley 2010 r Komeet ISON 2013 Komeet

Nadere informatie

Lumeria s Heksenwijsheid. Hoe leef je als heks? Rituelen en de maan

Lumeria s Heksenwijsheid. Hoe leef je als heks? Rituelen en de maan Lumeria s Heksenwijsheid Deel 1 Hoe leef je als heks? Rituelen en de maan Klaske Goedhart - Lumeria Inhoud 1. Eerste begin, 2. Heks of Wicca 3. 13 leefregels 4. Wat is jouw keuze, Heks of Wicca? 5. Erf

Nadere informatie

Leren als een expert!

Leren als een expert! Leren als een expert! Welk vak vind jij lastig? Wiskunde, of juist Frans? Ken je iemand die heel goed is in dat vak? En heb je wel eens aan diegene gevraagd hoe hij/zij voor dat vak leert? Als je dat weet,

Nadere informatie

12peciale voorlichtingns-eum,

12peciale voorlichtingns-eum, _ M R E T AS S S CLA T RUIM DOND E TALE R O O V ERDA G ARI JANU 12peciale voorlichtingns-eum, S the ver het a avond o ium en gymnas erclass de mast NT! MASTERCLASS IETS VOOR JOU? Ben jij altijd op zoek

Nadere informatie

Beginnen met sterren kijken

Beginnen met sterren kijken Beginnen met sterren kijken Een gids voor kinderen Waar begin je en hoe vind je de beste sterrenkijker in het steeds maar meer uitgebreide telescopenbos wat je op internet kan vinden. Geen eenvoudige opgave,

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg Inleiding Astrofysica College 8 14 november 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen De melkweg 1 De melkweg Anaxagoras (384-322 BC) en Democritus (500-428 BC): Melkweg bestaat uit verwegstaande sterren Galilei

Nadere informatie

Radiotelescoop op de maan?

Radiotelescoop op de maan? Netherlands Institute for Radio Astronomy Radiotelescoop op de maan? - Dr. Raymond Oonk Astronoom in de Astronomy Group (ASTRON) ASTRON is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Nadere informatie

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8 Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw van Rieks Veenker Voor groep 6, 7 en 8 Vooraf Sterre is de zus van Christiaan Huygens. Hij is natuurkundige en een kei in wiskunde en astronomie. Hij doet een

Nadere informatie

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING

STERREN DANSEN OP DE MUUR WAT HEB JE NODIG? BOUWTEKENING STERREN DANSEN OP DE MUUR Als je op een onbewolkte avond naar de hemel kijkt zie je overal sterren. Net zoals je soms in wolken gekke figuren kunt ontdekken, kun je dat in sterren ook. Door lijnen te trekken

Nadere informatie

Gemotiveerd Leren. Drie plezierige leerervaringen

Gemotiveerd Leren. Drie plezierige leerervaringen Gemotiveerd Leren Drie plezierige leerervaringen In deze stap krijg je inzicht in hoe jij gemotiveerd leert. Dit is belangrijk om te weten, want dan kan je dat gebruiken om zo gemotiveerd mogelijk je vakken

Nadere informatie

Marktplaatsmomenten onze reis naar Toscane

Marktplaatsmomenten onze reis naar Toscane Marktplaatsmomenten onze reis naar Toscane Deze maand heb je al regelmatig kunnen lezen over onze avonturen in Oostenrijk en Italië. Ook in september en oktober heb ik er over geschreven, zoals in het

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording TULE - ORIËNTATIE OP JEZELF EN DE WERELD KERNDOEL 46 162 TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek Kerndoel 46 De leerlingen leren dat de positie van de aarde

Nadere informatie

Geschiedenis/erfgoed

Geschiedenis/erfgoed Geschiedenis/erfgoed Kerndoel: Oriëntatie op jezelf en de wereld Tijd Kerndoel 51 De leerlingen leren gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen en ze leren aanduidingen van tijd en tijdsindeling

Nadere informatie

Jonge kinderen sprankelen in Naturalis

Jonge kinderen sprankelen in Naturalis Programmaboekje TalentenKracht Publieksdag Jonge kinderen sprankelen in Naturalis zondag 6 november 2011 Welkom! Hartelijk welkom op deze speciale dag in Naturalis! Je maakt vandaag kennis met de leukste

Nadere informatie

Eredienst 12 maart uur Voorganger: ds Maurits Oldenhuis

Eredienst 12 maart uur Voorganger: ds Maurits Oldenhuis Eredienst 12 maart 10.00 uur Voorganger: ds Maurits Oldenhuis Intochtslied: U maakt ons één Mededelingen en welkom Votum/groet Sela Gebed Opwekking 237 Jezus wij verhogen U Kaarsen doven Psalm Project

Nadere informatie

MARIA ad FONTES OOTMARSUM PRESENTATIE BEWONERSAVOND 4 JULI 2011

MARIA ad FONTES OOTMARSUM PRESENTATIE BEWONERSAVOND 4 JULI 2011 KAW arquitectura Barcelona Kondor Wessels Projecten Stedenbouwkundige uitgangspunten -Het versterken van de historische stad ring en gelijktijdig de oprichting van een nieuwe entree voor de stad vanaf

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

1) Mercurius. 2) Zoek informatie over vallende sterren. Muurkrant opdracht in 2-tallen

1) Mercurius. 2) Zoek informatie over vallende sterren. Muurkrant opdracht in 2-tallen 1) Mercurius 2) Zoek informatie over vallende sterren. 1) De Zon. 1 Wat is de zon voor iets? 2 Hoe komt hij aan zijn naam? 3 Waar staat hij in het zonnestelsel? 4 Wat is de afstand tot de aarde? 5 Wat

Nadere informatie

APOD: laat standaard de astronomy picture of the day zien. Tap rechtsonder op het pijltje (^) om informatie te lezen over het plaatje.

APOD: laat standaard de astronomy picture of the day zien. Tap rechtsonder op het pijltje (^) om informatie te lezen over het plaatje. APOD: laat standaard de astronomy picture of the day zien. Tap rechtsonder op het pijltje (^) om informatie te lezen over het plaatje. Wanneer je linksboven op de drie streepjes tapt kun je naar de galerij

Nadere informatie

Korte Molenstraat 6, Brugge

Korte Molenstraat 6, Brugge 6.83 DEZE PLATTEGROND WORDT GELEVERD ZONDER ENIGE GARANTIE VAN WELKE SOORT DAN OOK. EABN WIJST ELKE GARANTIE AF, INCLUSIEF BEVREDIGENDE KWALITEIT OF NAUWKEURIGHEID VAN DE AFMETINGEN. LOUTER Begane grond

Nadere informatie

,!7IJ0I6-abbcbg! Zo ben jij! jij! Willem de Vink. tiener BIJBEL

,!7IJ0I6-abbcbg! Zo ben jij! jij! Willem de Vink. tiener BIJBEL Willem de Vink Wie ben jij? Mag de belangrijkste persoon die er bestaat dat zeggen? God de Vader ziet in jou zijn kind. Hij zegt dat jij net zo mooi, waardevol en geliefd bent als Jezus. Wow, zo ben jij!

Nadere informatie

De Leidse Sterrewacht

De Leidse Sterrewacht De Leidse Sterrewacht Langs de Witte Singel ter hoogte van de Hortus Botanicus staat een markant gebouw: De Oude Leidse Sterrewacht. Sinds 1633 wordt in Leiden de sterrenhemel bestudeerd. Niet meer professioneel,

Nadere informatie

Emergente zwaartekracht Prof. Dr. Erik Verlinde

Emergente zwaartekracht Prof. Dr. Erik Verlinde Prof. Dr. Erik Verlinde ! 3 grote problemen met zwaartekracht! Zwaartekracht op subatomair niveau! Versnelde uitdijing heelal! Zwaartekracht moet uitdijing afremmen! Er moet dus donkere energie zijn! Te

Nadere informatie

Nascholing Sterrenkunde

Nascholing Sterrenkunde College 1 : Gravitatie in het zonnestelsel College 2 : Gravitatie structuur in het heelal College 3 : Astrofysica beginselen College 4 : Astrofysica waarneemtechnieken College 5 : Astro-actuele onderwerpen

Nadere informatie

s Heeren Loo Samen mediawijs Met elkaar in gesprek over het gebruik van (social) media s Heeren Loo Advisium September 2017

s Heeren Loo Samen mediawijs Met elkaar in gesprek over het gebruik van (social) media s Heeren Loo Advisium September 2017 s Heeren Loo Samen mediawijs Met elkaar in gesprek over het gebruik van (social) media s Heeren Loo Advisium September 2017 Inleiding De wereld verandert. Er zijn steeds nieuwe digitale ontwikkelingen.

Nadere informatie

Schoolkamp 2015, Jacco

Schoolkamp 2015, Jacco Schoolkamp 2015, Jacco We gingen om 10:30 weg met de bus, eigenlijk moesten we met de fiets maar het stormde hard. Met de bus reden we naar Basal, daar werd verteld wat ze deden en we gingen stenen zoeken.

Nadere informatie

Master in de sterrenkunde

Master in de sterrenkunde LEUVEN t Master in de sterrenkunde Rubik s Cube used by permission of Seven Towns Ltd. www.rubiks.com Faculteit Wetenschappen Welkom aan de KU Leuven, een van de grootste en oudste universiteiten van Europa.

Nadere informatie

van het nieuwe gebouw van de Universiteit van Utrecht, "Het Minnaertgebouw", gelegen vlakbij

van het nieuwe gebouw van de Universiteit van Utrecht, Het Minnaertgebouw, gelegen vlakbij NEDERLANDSE ASTRONOMENCLUB Opgericht 5 oktober 1918 Bestuur: Prof. dr. H.J. Habing, voorzitter Dr. M.H.M. Heemskerk, secretaris Drs. P.G. Jonker, penningmeester Dr. P.D. Barthel, assessor Prof. dr. C.

Nadere informatie

Nieuwsbrief 7 oktober 2014

Nieuwsbrief 7 oktober 2014 1 Nieuwsbrief 7 oktober 2014 voor lid-organisaties In deze Nieuwsbrief... Astrodag, 108e landelijke amateurbijeenkomst == Symposium "Kolonisten van 't Heelal" == Hugo van Woerdenprijs 2015 voordrachten

Nadere informatie

Focus op Natuurwetenschappen

Focus op Natuurwetenschappen Focus op Natuurwetenschappen 1 OpenER cursus Open Universiteit Nederland Faculteit Natuurwetenschappen Deze opener cursus is een onderdeel van de cursus Levenswetenschappen, die vanaf 2009 opgenomen zal

Nadere informatie

WERKBOEK DE OVERVLOED CHALLENGE 8 DANKBARE DAGEN GEPASSIONEERD ONDERNEMER TRANSPERSONAL LIFE & BUSINESS COACH

WERKBOEK DE OVERVLOED CHALLENGE 8 DANKBARE DAGEN GEPASSIONEERD ONDERNEMER TRANSPERSONAL LIFE & BUSINESS COACH WERKBOEK DE GEPASSIONEERD ONDERNEMER TRANSPERSONAL LIFE & BUSINESS COACH 1 Hartelijk welkom bij De Overvloed Challenge. Ik nodig je uit om alle opdrachten in dit werkboek te maken. Maak aantekeningen en

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Afstemmen op het heelal Radio-sterrenkunde

Afstemmen op het heelal Radio-sterrenkunde Afstemmen op het heelal Radio-sterrenkunde Presentatie: http://www.astron.nl/~devoscm/esero De presentatie mag vrij gebruikt en gekopieerd worden. Op deze plaats staan ook verschillende downloads die in

Nadere informatie

VIA EEN GOUDEN WEBSITE # K L A N T B E L E V I N G O N L I N E

VIA EEN GOUDEN WEBSITE # K L A N T B E L E V I N G O N L I N E MEER GASTEN NAAR JE CAMPING VIA EEN WEBSITE # K L A N T B E L E V I N G O N L I N E VERSIE 2.0 I N H O U D S O P G A V E Warm welkom Goede website Gouden website Ons verhaal A U T E U R Johanna Bruggeman

Nadere informatie

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok

Sterrenkunde. Materialen Karton Meetlat Passer Touw Potlood Schaar Lange stok Pruiken en revoluties Groep 7 Handleiding voor de leerkracht Deze handleiding en de opdrachten zijn bedoeld als aanvulling op de geschiedenislessen over Pruiken en revoluties. De lesonderdelen beschreven

Nadere informatie

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley

Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Leerkrachten handleiding werkboekje sterrenwacht Halley Doel Kinderen van groep 7 bereiden zich voor op een bezoek aan sterrenwacht Halley in Heesch. Resultaat De voorkennis van de leerlingen is geactiveerd.

Nadere informatie

De schepping. Leerplan r.-k. godsdienst

De schepping. Leerplan r.-k. godsdienst De schepping Focus van dit verhaal De focus van dit verhaal ligt op de scheppingsdagen (Gen. 1:1 2:3). Dit verhaal is één van de heilige verhalen. Het verhaal hoort tot de kernpresentatie. Christenen beleven

Nadere informatie

Verslag Vergadering 67 LOC/NOC (Landelijke en NOVA Onderwijs Commissie)

Verslag Vergadering 67 LOC/NOC (Landelijke en NOVA Onderwijs Commissie) Verslag Vergadering 67 LOC/NOC (Landelijke en NOVA Onderwijs Commissie) PLAATS: Utrecht, BBL 702 (koffiekamer SIU) TIJD: Do 19/02/2009 14:00-16:00 AANWEZIG: Lex Kaper (vz), Nathalie Degenaar (verslag),

Nadere informatie

EEN OPEN DAG BEZOEKEN

EEN OPEN DAG BEZOEKEN Activiteit voor in de les: EEN BEZOEKEN Middels dit document wil De Haagse Hogeschool de aankomende studenten tools geven om zich goed voor te bereiden op hun studiekeuze via het bezoeken van een Open

Nadere informatie

Lesmateriaal bovenbouw

Lesmateriaal bovenbouw Lesmateriaal bovenbouw Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Bouw je eigen telescoop Benieuwd naar het oppervlak van de maan? Of de ringen van Saturnus? Deze dingen staan te ver

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De titel van dit proefschrift is Growing up in the city: a study of galaxy cluster progenitors at z > 2. Dit kan in het Nederlands ongeveer vertaald worden als Opgroeien in de

Nadere informatie

Kunst kijken met Google Art Project

Kunst kijken met Google Art Project Kunst kijken met Google Art Project Ontdek beroemde kunstwerken, wereldwonderen en historische momenten. Open het Google Cultural Institute, ga naar: https://www.google.com/culturalinstitute/home?hl=nl.

Nadere informatie

EBOOK WE KRIJGEN ER EEN KINDJE BIJ :)

EBOOK WE KRIJGEN ER EEN KINDJE BIJ :) MINI EBOOK WE KRIJGEN ER EEN KINDJE BIJ :) KINDERMEDITATIE WWW.DEBOEZEMVRIENDIN.NL KINDERMEDITATIE Meditatie voor kinderen kan ervoor zorgen dat het kind zich rustiger gaat voelen. Het kind is meer ontspannen,

Nadere informatie

Nationale sterrenkijkdagen 2012

Nationale sterrenkijkdagen 2012 Nationale sterrenkijkdagen 2012 Gemeenteschool Vichte Beukenhofstraat 38 Vichte Op 21 en 22 december 2012 Vanaf 19h00 tot 24h00 De toegang is gratis!!!!! We zitten weer in de mooiste periode van het jaar

Nadere informatie

Verslag Sirenekamp 2006

Verslag Sirenekamp 2006 Verslag Sirenekamp 2006 Afgelopen zomer was het zo ver: voor het eerst sinds 2 jaar organiseerde de Jongerenwerkgroep (JWG) weer een sterrenkundekamp in de Provence in Zuid Frankrijk. En we mogen wel zeggen

Nadere informatie

Activiteiten Geluksdag 20 maart 2016

Activiteiten Geluksdag 20 maart 2016 Activiteiten Geluksdag 20 maart 2016 Kern Locatie Activiteit Omschrijving Tijdstip Montfort Montfort Montfort Kasteel Montfort Huysdijk 4, Montfort Kasteel Montfort Huysdijk 4, Montfort Giftshop Welkom

Nadere informatie

nieuwe media battle succes op social media tlekkerst restauratief

nieuwe media battle succes op social media tlekkerst restauratief 48 Sushi nieuwe media battle succes op social media tlekkerst restauratief 49 Een rood-actie, een sushibattle - zomaar enkele succesvolle socialmedia-acties van Japas in Ermelo. De tijd van strooien met

Nadere informatie

(t)op survival. Zondag 3 september. Voorganger: Ds. Jan Hermes Medewerking: vrijwilligers en kinderen van de VBW

(t)op survival. Zondag 3 september. Voorganger: Ds. Jan Hermes Medewerking: vrijwilligers en kinderen van de VBW (t)op survival Zondag 3 september Voorganger: Ds. Jan Hermes Medewerking: vrijwilligers en kinderen van de VBW Welkom Zingen: Kom in de kring Kom in de kring van Gods gezin, geef mij een hand en kom, want

Nadere informatie

Onze Vader Matteüs 6: 7-18 Romeinen 8: 12-17

Onze Vader Matteüs 6: 7-18 Romeinen 8: 12-17 Onze Vader Matteüs 6: 7-18 Romeinen 8: 12-17 ds. Dick Schinkelshoek, Zoelen 16 september 2012, startzondag doopdienst Bidden? Ik vind dat zo moeilijk! Niet dat ik het niet belangrijk vind, hoor! Ik wil

Nadere informatie

08 Praktische opdrachten. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

08 Praktische opdrachten. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur Its Academy Laatst gewijzigd 26 January 2014 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/46114 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

25 oktober uur K Beiboer

25 oktober uur K Beiboer 25 oktober 10.00 uur K Beiboer EER AAN GOD Psalm 95, 1.2, 3 Gez 131, 1,2.3.4 (Barmhartig Vader..) Welkom Belijdenis van afhankelijkheid Wet Gez 146, 1.2.3 Gebed LUISTEREN NAAR GOD Inleiding preek : Lezen

Nadere informatie

Huisdier: Hoe oud is het, wat is zijn naam, hoe lang woont hij al bij jou? Wat eet hij? Hoe moet je hem verzorgen? Andere informatie.

Huisdier: Hoe oud is het, wat is zijn naam, hoe lang woont hij al bij jou? Wat eet hij? Hoe moet je hem verzorgen? Andere informatie. Spreekbeurt in groep 3 Je gaat dit jaar aan jouw groep iets vertellen over een onderwerp dat jij leuk vindt. Je kunt bijvoorbeeld vertellen over je huisdier of jouw hobby. Hoe ziet een spreekbeurt eruit?

Nadere informatie

Nationale sterrenkijkdagen 2014

Nationale sterrenkijkdagen 2014 Nationale sterrenkijkdagen 2014 Gemeenteschool Vichte Beukenhofstraat 38 Vichte Op 7 en 8 Maart 2014 Vanaf 19h00 tot 24h00 De toegang is gratis!!!!! We zitten weer in de mooiste periode van het jaar waarin

Nadere informatie

BE PREPARED. RECHT WELZIJN s-hertogenbosch Hervenplein 2 PROGRAMMABOEKJE

BE PREPARED. RECHT WELZIJN s-hertogenbosch Hervenplein 2 PROGRAMMABOEKJE BE PREPARED. RECHT WELZIJN s-hertogenbosch Hervenplein 2 PROGRAMMABOEKJE 1 WELKOM BIJ AVANS HOGESCHOOL Avans behoort al jarenlang tot de beste hogescholen in Nederland. Ontdek welke opleidingen je bij

Nadere informatie

BE PREPARED. TECHNIEK Tilburg Professor Cobbenhagenlaan 13 PROGRAMMABOEKJE

BE PREPARED. TECHNIEK Tilburg Professor Cobbenhagenlaan 13 PROGRAMMABOEKJE BE PREPARED. TECHNIEK Tilburg Professor Cobbenhagenlaan 13 PROGRAMMABOEKJE 1 WELKOM BIJ AVANS HOGESCHOOL Avans behoort al jarenlang tot de beste hogescholen in Nederland. Ontdek welke opleidingen je bij

Nadere informatie

DAG VAN DE ARNHEMSE GESCHIEDENIS

DAG VAN DE ARNHEMSE GESCHIEDENIS DAG VAN DE ARNHEMSE GESCHIEDENIS 28 OKTOBER 2017 12.00 16.00 UUR PROGRAMMA BOEKJE www.dagvandearnhemsegeschiedenis.nl 2 De Maand van de Geschiedenis is het grootste historische evenement van Nederland

Nadere informatie

LOS VAN DE AARDE ASTRONOMIE VOOR IEDEREEN. Peter Barthel (Kapteyn Instituut, RuG)

LOS VAN DE AARDE ASTRONOMIE VOOR IEDEREEN. Peter Barthel (Kapteyn Instituut, RuG) LOS VAN DE AARDE ASTRONOMIE VOOR IEDEREEN Peter Barthel (Kapteyn Instituut, RuG) Everyone has the right to share in the knowledge and understanding which society provides (A. Einstein, 1936) 1 Inhoud 1.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoewel sterren op het eerste gezicht willekeurig verdeeld lijken, zijn ze in werkelijkheid gegroepeerd in collecties van miljarden sterren. Dergelijke eilanden van sterren, in

Nadere informatie

Vragen die naar voren komen zijn: Is het in Australië even laat, en waarom? Hoe lang duurt een dag op de maan? Waarom zijn er seizoenen?

Vragen die naar voren komen zijn: Is het in Australië even laat, en waarom? Hoe lang duurt een dag op de maan? Waarom zijn er seizoenen? Hoe zit het met het draaien van de aarde, de maan en de zon, en wat merken we hier eigenlijk van? Het doel van deze les is om leerlingen te laten nadenken over het zonnestelsel. Wat kunnen we te weten

Nadere informatie

OPA EN OMA DE OMA VAN OMA

OPA EN OMA DE OMA VAN OMA Hotel Hallo - Thema 4 Hallo opdrachten OPA EN OMA 1. Knip de strip. Strip Knip de strip los langs de stippellijntjes. Leg de stukken omgekeerd en door elkaar heen op tafel. Draai de stukken weer om en

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

Aan de slag: De lelieweg

Aan de slag: De lelieweg Aan de slag: De lelieweg Mis je iets of iemand? Hoe voelt dat? Kan of wil je er met iemand over praten? 1 Sluit je ogen en leg je handen op je hart. Gebruik je binnenogen om naar je hart te kijken. Zie

Nadere informatie

Vollenhove Wonen op een havezate

Vollenhove Wonen op een havezate D S T R K C N T Opdracht 1 Nodig: foto van jezelf als klein kind, fotoblad opdracht 1 In Vollenhove staat de havezate Oldruitenborgh. De havezate is al heel oud. Bijna 250 jaar geleden, rond 1770, woonden

Nadere informatie

Programmaoverzicht. Bachelor Open dag 3 februari Page 1 of 6

Programmaoverzicht. Bachelor Open dag 3 februari Page 1 of 6 Programmaoverzicht Bachelor Open dag 3 februari 2018 Page 1 of 6 Informatiesessies geven voorlichting over de opleiding, zoals de opbouw, toekomstperspectieven en de ervaring van een student. Kennismakingscolleges

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-09-2015 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Prehistorie (van tot )

Prehistorie (van tot ) Prehistorie (van tot ) Oerknal of Big Bang We bekijken samen twee korte filmpjes. Waarover gaan deze filmpjes? - - Wat is de Oerknal? Maak een woordspin met alles waaraan jij denkt als je het woord Oerknal

Nadere informatie

Protestantse gemeente Michaëlkerk Leersum

Protestantse gemeente Michaëlkerk Leersum Protestantse gemeente Michaëlkerk Leersum zondag 16 april 2017 Eerste Paasdag we nemen onze kerk opnieuw in gebruik 1 voorganger: begeleiding: lector: m.m.v. ds. Pieter Goedendorp Frank Firet Ina Wolff

Nadere informatie

In deze docentenhandleiding vindt u alle benodigde informatie om deze lessenserie uit te kunnen voeren.

In deze docentenhandleiding vindt u alle benodigde informatie om deze lessenserie uit te kunnen voeren. Inleiding In deze media lessenserie voor groep 7 en 8 gaan we inzoomen op de theorie van de schepping vanuit de Bijbel en de oerknal vanuit wetenschappelijk oogpunt. De kinderen maken via verschillende

Nadere informatie

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble.

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble. Het nieuwe heelal de mooiste resultaten van de Hubble Space Telescope Edwin Hubble 1889-1953 Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl 1923 Ontdekte dat Andromeda nevel

Nadere informatie

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels Uur 1: Ons Melkwegstelsel Uur 2: Andere sterrenstelsels De Melkweg Galileo: Melkweg bestaat

Nadere informatie

Liedboekje kinderkoor de Bubbel. september t/m december 2017

Liedboekje kinderkoor de Bubbel. september t/m december 2017 Liedboekje kinderkoor de Bubbel september t/m december 2017 Volg het spoor : Kijk eens naar een vlinder luister naar een eend die kwaakt kijk eens naar de bloemen zie hoe mooi ze zijn gemaakt kijk eens

Nadere informatie

SINE : DOCENTENBLAD - ASTRONOMIE GROEP 7/8

SINE : DOCENTENBLAD - ASTRONOMIE GROEP 7/8 SINE : DOCENTENBLAD - ASTRONOMIE GROEP 7/8 De leerlingen tonen aan genodigden (ouders, broertjes en zusjes, ) een eigentijds planetarium waarbinnen op een verrassende manier met behulp van augmented reality

Nadere informatie

Kies jouw betontafel

Kies jouw betontafel PERFECT IN IEDER INTERIEUR Kies jouw betontafel www.hallotafel.nl Inhoudsopgave 04 Rauw en robuust: kies voor een lichtgewicht Hallo Tafel 06 Jouw tafel, verkrijgbaar in verschillende betontinten 08 Wees

Nadere informatie

Overzicht Beleid en Activiteiten 2014 2017

Overzicht Beleid en Activiteiten 2014 2017 Overzicht Beleid en Activiteiten 2014 2017 Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde Afdeling t Gooi april 2014 1 Inleiding De Afdeling t Gooi van de Koninklijke Nederlandse Vereniging

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF januari 2016

NIEUWSBRIEF januari 2016 NIEUWSBRIEF januari 2016 Het jaar 2015 ligt weer achter ons, een succesvol jaar voor het Achterhoeks Planetarium. Het aantal bezoekers is iets toegenomen ten opzichte van het jaar 2014, hoewel we niet

Nadere informatie

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW)

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Citation: J.H. Oort, Levensbericht W.H.W. Baade, in: Jaarboek, 1960-1961, Amsterdam, pp. 281-284 This PDF was made on 24 September

Nadere informatie

ZWAAR, LICHT. Je kan honderden voorbeelden geven van wat gewicht is, maar je herinnert je er maar één.

ZWAAR, LICHT. Je kan honderden voorbeelden geven van wat gewicht is, maar je herinnert je er maar één. ZWAAR, LICHT Je kan honderden voorbeelden geven van wat gewicht is, maar je herinnert je er maar één. Wanneer je honderdtwintig kilo weegt omdat je tegen iemand op wilde lopen die tegen je zegt: je kan

Nadere informatie

Aan de ouder(s)/verzorger(s) van leerlingen uit de tweede klas,

Aan de ouder(s)/verzorger(s) van leerlingen uit de tweede klas, Datum : 27 september 2016 Ons kenmerk : I1c/ac/ Onderwerp : Sterrendagen Aan de ouder(s)/verzorger(s) van leerlingen uit de tweede klas, Op dinsdag 4 oktober en op vrijdag 7 oktober, in de activiteitenweek,

Nadere informatie

Aangenaam: Guido. Informatie over kennismaken met Guido. gelooft

Aangenaam: Guido. Informatie over kennismaken met Guido. gelooft Aangenaam: Guido Informatie over kennismaken met Guido gelooft Welkom op Guido Als u deze brochure leest dan heeft u uw zoon of dochter aangemeld voor GSG Guido. Guido is een gereformeerde school voor

Nadere informatie

Verslag les 4 De Wilgenstam kleutergroep 1/2C Thema van de filosofielessen: ik

Verslag les 4 De Wilgenstam kleutergroep 1/2C Thema van de filosofielessen: ik Verslag les 4 De Wilgenstam kleutergroep 1/2C Thema van de filosofielessen: ik Wie weet er wat we vorige keer hebben gedaan? Kees: Hoe groot je bent. En jezelf getekend, hoe groot je denkt dat je bent

Nadere informatie

Brugklastraining 2015 Groep 8

Brugklastraining 2015 Groep 8 Brugklastraining 2015 Groep 8 Marieke van der Ven (Kinder-jeugd Psycholoog - Propersona) Mehrnaz Rezai (Ortho-pedagoog Propersona) Renske van der Zande (Dramatherapeut IO BovensteOnder, Tandem) Deelnemers:

Nadere informatie

Bijlagen bacheloropleiding Sterrenkunde

Bijlagen bacheloropleiding Sterrenkunde Bijlagen bacheloropleiding Sterrenkunde 2012-2013 Bijlage I Eindtermen van de bacheloropleiding (artikel 1.3) A. Kennis A1. De bachelor heeft een globale kennis van de grondslagen en geschiedenis van de

Nadere informatie

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014

Koninklijke Sterrenwacht van België Opendeurdagen 2014 Astronomie en Astrofysica De sterrenkundigen geven uitleg over hun onderzoeksprojecten: zowel de massieve sterren en sterrenwinden, variabele en meervoudige sterren als geëvolueerde sterren en planetaire

Nadere informatie