Inhoud presenta5e. Epidemiology. Verslaving: recente neurobiologische inzichten en therapeu5sche implica5es.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud presenta5e. Epidemiology. Verslaving: recente neurobiologische inzichten en therapeu5sche implica5es."

Transcriptie

1 Inhoud presenta5e Verslaving: recente neurobiologische inzichten en therapeu5sche implica5es. Introduc5on epidemiology Neurobiology Treatment Conclusions Geert Dom PC Broeders Alexianen, Boechout Universiteit Antwerpen (UA, UZA Neurobiologisch een poligene5sch bepaalde, progressieve hersenaandoening met een extreem heterogeen fenotype Risk Factors for Alcoholism or Drug Dependence GENETIC Specific genes G X E Interaction ENVIRONMENTAL Family, Peers Workplace Comorbidity Early onset Ini)a)e gebruik: - (Thuis) milieu - persoonlijkheid Pathogenese factoren? Transi'e verslaving: - Gene$sch - Neurobiologische kwetsbaarheid - Peer omgeving Epidemiology Substance use paqerns Dependence Use addic)on Toename gebruik en misbruik: - Peer groep - - gene5sch - - persoonlijkheidstrekken - Neurobiologisch o.m. decision making con)nua)on 1

2 Life5me Prevalence of Substance Use Disorders in NCS- R Substance Tobacco Drug Use, Drug Addicts and Treatment Total Popula5on: N = Regular Users year prevalence Addicts year prevalence Treated Addicts year prevalence Percentage in treatment minimal minimal Alcohol % Benzodiazepines minimal minimal Heroin (poly) % Cocaine (poly) > > % Cannabis ?? 3.000?? Kessler, R. C. et al. Arch Gen Psychiatry 2005;62: XTC ?? 300?? Burden of disease aqributable to alcohol and tobacco Epidemiologie: vaststellingen! Prevalen5e van middelenproblemen is hoog! Gevolgen middelenproblemen massaal Prevalen5e van middelenproblemen is laag! The World Health Report, WHO, Inhoud presenta5e Neural Circuitry Mediating the Activation of Goal-Directed Behavior Introduc5on epidemiology Neurobiology Treatment Conclusions CONTROL INHIBITORY CONTROL PFC SCC MOTIVATION/ DRIVE ACG NAcc Amy g Hipp VP REWARD MEMORY/ LEARNING 2

3 Neurobiologie Pathways to addic'on: Life- span developmental perspec5ve on e5ology of alcohol/drug use and abuse Addic$on = developmental disorder Premorbid vulnerability Start in early adolescence Addic5on progressive disorder Addic5on hypofunc5onality reward system Addic5on = Hypersensi5vity reward system Addic5on = hypofunc5onality self- control Externalizing: 1. Phenotype: symptom clustering Babor et al. (2003), Cloninger, Lesh,. 2. Family clustering 3. Genetic polymorphisms? 4. Endophenotypes Pathways to addic'on: Life- span developmental perspec5ve on e5ology of alcohol/drug use and abuse ``Inability/unwillingness or failure to inhibit behaviral impuses despite negative consequences 1. Phenotype: symptom clustering Babor et al. (2003), Cloninger, Lesh,. 2.?? 3.?? 4.?? Externalizing pathway -disinhibition - novelty/sensation seeking - Antisocial behavior - Impulsivity - Aggressiveness delinquency Externalizing: Internalizing Six Longitudinal studies ``des5ny MaQers`` Addic5on 103, S1, 2008 Childhood >>40 y. Genotype Behavioral undercontrol or impulsivity 1. Childhood behavioral control 2.Parental alcoholism 2. ADDICTION IS A DEVELOPMENTAL DISEASE % in each age group who develop firsttime cannabis use disorder Wong et al starts in adolescence and childhood 1.6% 1.4% 1.2% 1.0% Early age drinking 14y. 0.6% 0.8% 0.4% 0.2% Problem drinking in adolescence (Ellickson et al., 2003; Ferguson et al., 1994) Adult alcohol abuse or dependence (Pitkanen et al., 2005; York et al., 2004) 0.0% Age Age at cannabis use disorder as per DSM IV NIAAA National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions,

4 Neurobiologie Addic5on = developmental disorder Addic$on& Psychiatry = progressive disorder Addic5on hypofunc5onality reward system Addic5on = Hypersensi5vity reward system Addic5on = hypofunc5onality self- control Figure 4. The Three Stages of Addictiona aacute drug effects occur widely in dopamine terminal fields in the circuit shown in Figure 1. Neuroadaptations mediating the transition from recreational drug use to addiction endure for a finite period after discontinuation of repeated drug administration and initiate the changes in protein expression and function that emerge during withdrawal and underlie the behavioral characteristics of end-stage addiction, such as craving, relapse, and reduced ability to suppress drug seeking. Hersenfuncties, Hersenstructuren en Neurotransmitters Functies Structuren Neurotransmitters Initiatie Anhedonie Conditionering Craving Importantie Attentional Bias Gewoontevorming Disinhibitie Conflictregistratie Ventral Tegmental Area (VTA) Nucleus Accumbens (NcA) Nucleus Accumbens (Ventrale Striatum) Amygdala Thalamus Prefrontal Cortex (, ACC) Putamen, NcCaudatus (Dorsale Striatum) DLPFC ACC Endorfines (µ-receptors) Dopamine Dynofhines (κ-receptors) Dopamine CRH Glutamaat Dopamine Dopamine Noradrenaline, 5HT GABA, Glutamaat Neurobiologie Addic5on = developmental disorder Addic5on progressive disorder Addic$on hypofunc$onality reward system Addic5on = Hypersensi5vity reward system Addic5on = hypofunc5onality self- control Onthoudingssymptomen Locus Ceruleus (LC) Noradrenaline Glutamaat Van den Brink, 2005, 2006; Van Ree, 2002; de Vries and Schippenberg, 2002; Kreek et al, 2002; Kosten and George, 2002; Koob, 2003 Natural Rewards Elevate Dopamine Levels" Drugs of Abuse 150" Engage Systems in the Motivation and 100" Pleasure Pathways 50" of the Brain 0" % of Basal DA Output" 200" FOOD" Empty" Box"Feeding" NAc shell 0" 60" 120" 180" Time (min)" DA Concentration (% Baseline)" 200" 150" 100" SEX" Female Present" Sample" 1" 2" 3" 4" 5" 6" 7" 8" Number" 15" 10" 5" 0" Copulation Frequency" Mounts" Intromissions" Ejaculations" Di Chiara et al., Neuroscience, 1999.! Fiorino and Phillips, J. Neuroscience, 1997.! 4

5 Effects of Drugs on Dopamine Release" % of Basal Release" 1100" 1000" 900" 800" 700" 600" 500" 400" 300" 200" 100" 0" Accumbens" AMPHETAMINE" DA" DOPAC" HVA" 0" 1" 2" 3" 4" 5 hr" Time After Amphetamine" % of Basal Release" 400" 300" 200" 100" 0" Accumbens" COCAINE" DA" DOPAC" HVA" 0" 1" 2" 3" 4" 5 hr" Time After Cocaine" Your Brain on Drugs Today" Front of Brain" Back of Brain" 1-2 Min" 3-4" 5-6" YELLOW shows places in brain where cocaine goes (striatum)" % of Basal Release" 250" 200" 150" 100" 0" 0" 1" 2" 3 hr" Time After Nicotine" NICOTINE" Accumbens" Caudate" % of Basal Release" 250" 200" 150" 100" 0" Accumbens" MORPHINE" Dose (mg/kg)" 0.5" 1.0" 2.5" 10" 0" 1" 2" 3" 4" 5hr" Time After Morphine" Di Chiara and Imperato, PNAS, 1988! 6-7" 7-8" 8-9" 9-10" 10-20" 20-30" Fowler et al., Synapse, 1989.! Dierenmodellen Eleva$ons in ICSS Reward Thresholds During Withdrawal Sure! Wanna look for some cheese with me? Allosta5c Change in Mood State associated with Transi5on to Drug Addic5on Adapted from: Koob GF and Le Moal M, Neuropsychopharmacology, 2001, 24:

6 DA D2 Receptor Availability Dopamine D2 Receptors are Lower in Addiction Beeldvormend onderzoek Cocaine Meth DA" DA" DA" DA" DA " DA " DA DA " DA " " DA" DA " DA " Reward Circuits Non-Drug Abuser Alcohol DA" DA" DA" DA" DA " DA" Heroin Control Addicted Reward Circuits Drug Abuser Effect of Cocaine Abuse on Dopamine D2 Receptors CRAVING INDUCTION IN A PET SETTING normal subject ΔCRAVING 5 N = Neutral Cocaine STIMULI Conditioned Association 2.5" 2.0" 1.5" cocaine abuser (1 month post) 1.0".5" cocaine abuser (4 months post) Nature Video Cocaine Video Childress et al., Am. J. Psychiatry, 1999! 0" Cocaine Craving: Population (Cocaine Users, Controls) x Film (cocaine, erotic) Neurobiologie Signal Intensity (AU) Cingulate Ant. Cing. Addic5on = developmental disorder Addic5on progressive disorder Addic5on hypofunc5onality reward system Addic5on = Hypersensi5vity reward system Addic$on = hypofunc$onality self- control Cocaine Film Erotic Film IFG Controls Cocaine Users Garavan et al., Am. J. Psychiatry,

7 Wat toont beeldvorming ivm PFC? Structurele beeldvorming Func5onele beeldvorming Metabolisme en receptor densiteit WiQe stof - verbindingsbanen Correlations Between D2 Receptors in Striatum and Brain Glucose Metabolism Inhibitory Control CG PreF Striatum Salience Attribution control cocaine abuser umol/100g/min umol/100gr/min r = 0.7, P < Cocaine Abusers METH Abusers 40 r = 0.7, P < DA D2 Receptors (Bmax/kd) Verslaving: een gebrek aan wilskracht om aan drugs te weerstaan. Een neurocogni5ef perspec5ef Neurocogni5ef onderzoek?aanwijzingen voor prefronatale stoornissen in zelfregula5e processen? Decision making Impulse controle o Motorische impulsiviteit o Perceptuele impulsiviteit Samen = gebrek aan wilskracht Wilskracht = Een combina)e van vasthoudendheid en zelf- discpline die iemand het mogelijk maakt om bepaalde dingen te doen ondanks de moeilijkheden die daarmee gepaard gaan. Het help ons opofferingen te verdragen met het oog op latere voordelen. Dom et al. (2005). British Journal Psychiatry 7

8 Decision making: Iowa Gambling task Circuits betrokken bij decision making CONTROL INHIBITORY CONTROL MOTIVATION/ DRIVE PFC SCC ACG NAcc Hipp VP REWARD Afwegen onmiddelijke voordelen versus..latere negatieve gevolgen Risico nemen Kick seeking Amy g MEMORY/ LEARNING Assessing circuitry implicated in tagging expectations with emotional significance Alc Dep Tabac Illicit Drug & PSA PG VMPFC ACC Amygdala/ Ventral Striatum Control > MA t-values MA > Control Hypoactivity in VMPFC Schizo frenis CD Behavioral self control or ``willpower`` Mesolimbic PFC executive Stress Adolescentie OCD MD BD London et al. ADHD ASP D BPD Boulemia Conclusion I" Non-Addicted Brain Addicted Brain Neurobiology Control Control Conclusions Saliency Drive NOT GO Saliency Drive GO Memory Memory Source: Adapted from Volkow et al., Neuropharmacology, 2004.! 8

9 Conclusion II: Addiction is a chronic medical disorder with the brain as a target organ! High Neurocognitieve stoornissen in zelfregulatie bij verslaving Impliciete cognitieve Inhibitie stoornissen veranderingen: Motorisch Herinneringen Verslaving Perceptueel Attentional Bias Controleverlies Prikkels en respons Gebruik Craving Ondanks negatieve gevolgen Control Cocaine Abuser Prefrontale regio GAC DLPC VMPfC Stoornis besluitvorming VMPfC Insua GAC Amygdala Mesolimbisch Amygdala Striatum NAc VTA Low Inhibitie processen Motivationele processen Healthy Heart Diseased Heart Sources: From the laboratories of Drs. N. Volkow and H. Schelbert Acute effecten Middelen gebruik Neurotoxische Gevolgen Chronisch Middelen gebruik Voorafbestaand stoornissen Inhibitie functies Gevolgen van Langdurig/intensief middelngebruik Toename importantie Neurotoxische Gevolgen Langdurig Middelen gebruik Vooraf bestaande Stoornissen Motivationele functies Neurocognitieve stoornissen bij verslaving en behandelimplicaties Verslavingsproblemen Therapeu5sche implica5es Stoornissen Impulscontrole Stoornissen Besluitvorming Stoornissen Impliciete cognitie Training Zelfcontrole vaardigheden Inspelen directe behoefte bevrediging Contingency strategieën CRA Attentional retraining Cue exposure (?) Behandeling <> onderliggende factor Ontwikkelingsstoornis: behavioral disinhibi5e pathway. Stoornis in de cogni5eve zelfregula5e: Impuls controle Besluitvorming <> directe behoeje Stoornis in het beloningssysteem Overma5ge aandacht Ongevoeligheid beloningssysteem Progressieve stoornis Schade door langdurig gebruik Ontwikkelingsstoornis: vroege interven5e 9

10 May Vol. 103 s1, Destiny Matters: Childhood and Adolescent Prediction of Adult Alcohol Use and Abuse in Six Multi-decade Longitudinal Studies Page Good Behavior Game (GBG): classroom behavior manegement used by teachers in first- and second grade classrooms.follow-up impact ages Intervention aimed to socialize children to student role and reduce aggressive, disruptive behaviors (antecedents of later SUD and ASPD). Hypthesis Design Childhood aggressive & Disruptive behavior Randomized first & second grade Alcohol A & D Drug A & D Regular smoking Continued disruptive behavior Pychiatric symptoms 6 GBG Classes = 238 Children 6 internal control classes = 169 Children ASPD Delinquency School failure Suicide ideation Depressive & anxiety The etiological question is: Is the specific antecedent of early aggressive, disruptive behavior part of the causal processes that lead to drug abuse/dependence or is it just a preceding early correlate? Answer: If the GBG can influence A&D outcome, this provides an argument for causal relationship. 2 year GBG implementation Results after 1 year = diminishment aggressive/disruptive behavior boys. Follow-up years Stoornissen in zelfregula5e Psychosociaal Alle `oude` interven5es: hervalpreven5e, func5e analyse, Impulse controle: DGT, training Delay discoun5ng: CM & CRA Farmacologisch An5- E (toparimaat) Cogni5ve enhancer: Methylfenidaat Modafinil dexamfetamine 10

11 AQen5onal bias Ongevoeligheid reward - anhedonie Psychosociaal AQen5onal retraining Farmacologisch Acamprosaat Naltrexone Subs5tu5e Methadone- boprenorfine S5mulan5a Psychosociaal S5mula5e CM & CRA? ACT / mindfullness Farmacologisch DA an5deprieva (e.g. bupropion) S5mulan5a: modafinil TCS Progressieve stoornis Belang van vroeg detec5e/behandeling Belang van langdurige behandeling Verslaving en Medicamenteuze Interven$es Medicatie Cocaineverslaving Nog geen bewezen- effec$ve medicamenteuze behandeling beschikbaar Veelbelovend Disulfiram Modafinil Topiramate/Baclofen/Tiagabine Naltrexone Rimonabant Varenicline Deep Brain Stimulation Verslaving en Neurofysiologische Interven$es 11

12 Neurobiologie en Biofeedback Repeated Reward Detection Threshold Disinhibition Attentional Bias Cue-Reactivity Craving BioFeedback Relapse Conflict Registration Conflictregistratie bij Cocaineverslaafden EEG Biofeedback en Verslaving Am J Drug Alcohol Abuse. 2005;31(3): ScoQ WC, Kaiser D, Othmer S, Sideroff SI Effects of an EEG biofeedback protocol on a mixed substance abusing popula$on. This study examined whether an EEG biofeedback protocol could improve outcome measures for a mixed substance abusing inpa5ent popula5on. METHOD: One hundred twenty- one volunteers undergoing an inpa5ent substance abuse program were randomly assigned to the EEG biofeedback or control group. EEG biofeedback included training in Beta and SMR to address aqen5onal variables, followed by an alpha- theta protocol. Subjects received a total of 40 to 50 biofeedback sessions. The control group received addi5onal 5me in treatment equivalent to experimental procedure 5me. The Test of Variables of AQen5on (TOVA), and MMPI, were administered with both tester and subject blind as to group placement to obtain unbiased baseline data. Treatment reten5on and abs5nence rates as well as psychometric and cogni5ve measures were compared. RESULTS: Experimental subjects remained in treatment significantly longer than the control group (p <0.005). Of the experimental subjects comple5ng the protocol, 77% were abs5nent at 12 months, compared to 44% for the controls. Experimental subjects demonstrated significant improvement on the TOVA (p<.005) ajer an average of 13 beta- SMR sessions. Following alpha- theta training, significant differences were noted on 5 of the 10 MMPI- 2 scales at the p<.005 level. CONCLUSION: This protocol enhanced treatment reten5on, variables of aqen5on, and abs5nence rates one year following treatment. Inderdaad toch enige keuze? Cogni5ve Control of Drug Craving Inhibits Brain Reward Regions in Cocaine Abusers Nora D. Volkow, et al. (Epub) Figure 1. Measures for self-reports of craving and for the Cocaine Craving Questionnaire and for the cardiovascular measures (heart rate, systolic and diastolic blood pressure) obtained prior to (lighter bars) and 30 minutes after initiation of the video (darker bars) or for the corresponding time period for the baseline. Craving measures were higher for cocaine-cue no inhibition (NI) than for cognitive inhibition (CI) or for the baseline condition whereas cardiovascular measures significantly increased for both NI and CI but not for baseline. *** p < 0.005, * p <

13 SPM results for the comparison of the cocaine- cue video with cogni5ve inhibi5on (CI) versus the cocaine- cue video with no- inhibi5on (NI) and loca5on of the ROI for the NAcc (red circles) and the medial (blue oval) shown for the contralateral hemisphere. The SPM showed significantly lower metabolism in right NAcc and right medial (m) in CI when compared with NI. Regression slope for the differences in metabolism between CI versus NI in right NAcc and in right inferior frontal cortex BA 44 (r = , p < 0.005). Volkow et al. conclude Cocaine abusers may retain some ability to inhibit craving. = toch wat keuze vrijheid?! Strengthening fronto- accumbal regula5on may be therapeu5cally beneficial. Neurobiologie en Hersenstimulatie Repeated Reward DBS rtms Detection Threshold Disinhibition Attentional Bias Cue-Reactivity Craving Relapse Conflict Registration Transcraniele Magnetische Stimulatie bij Cocaineverslaafden 13

14 Besluit Conclusies Vanuit neurobiologische oogpunt is verslaving een hersen aandoening met volgende kenmerken: Een ontwikkelingsstoornis Progressieve stoornis Pathogenese op drie poten: Stoornissen in de zelfregula5e Stoornissen thv van beloningsysteem Stoornissen tgv van middelen gebruik Behandeling moet zich enten op de pathogene5sche factoren. 14

(gevangenis en heropvoeding) (volledig verbod) (persoonlijkheid) (behandeling gericht op abstinentie) (CGT, o.a. cue-exposure) (gecombineerde T)

(gevangenis en heropvoeding) (volledig verbod) (persoonlijkheid) (behandeling gericht op abstinentie) (CGT, o.a. cue-exposure) (gecombineerde T) (gevangenis en heropvoeding) (volledig verbod) (persoonlijkheid) (behandeling gericht op abstinentie) (CGT, o.a. cue-exposure) (gecombineerde T) (biologische naar combinatie ) 4 1 Dierexperimentele studies

Nadere informatie

Neurobiologie van verslaving. R. Schipper Arts in opleiding tot psychiater GGNet

Neurobiologie van verslaving. R. Schipper Arts in opleiding tot psychiater GGNet Neurobiologie van verslaving R. Schipper Arts in opleiding tot psychiater GGNet Inhoud Inleiding Neuropsychologische concepten Neurobiologische concepten Genen en verslaving EPA en verslaving Inleiding

Nadere informatie

Stagering en Profilering van Verslavingsziekten

Stagering en Profilering van Verslavingsziekten Stagering en Profilering van Verslavingsziekten Wim van den Brink Academic Medical Center University of Amsterdam Amsterdam Institute for Addiction Research MATE Forum 2011 AMC Amsterdam 23 juni Inhoudsopgave

Nadere informatie

Verslaving en impulsiviteit

Verslaving en impulsiviteit 22 oktober 2015 Verslaving en impulsiviteit Verschillende invalshoeken Dr Els Santens Verslaving als Chronische stoornis Duale procespathologie Verlies van controle = kernsymptoom Impulsiviteit: een veelzijdig

Nadere informatie

Neurobiologie, behandeling en nieuw onderzoek

Neurobiologie, behandeling en nieuw onderzoek Psychose en verslaving Neurobiologie, behandeling en nieuw onderzoek Nascholing te Oegstgeest 9 oktober 2008 Bas van der Hoorn b.van.der.hoorn@palier.nl Opbouw Inleiding, dubbele diagnose zorgprogramma

Nadere informatie

het dopaminerge beloningssysteem

het dopaminerge beloningssysteem het dopaminerge beloningssysteem 27/05/2016 51 mesolimbic DA system lekker eten zorgt voor DA afgifte 27/05/2016 52 Bassareo and Di Chiara, 1997 palatable food and dopamine why would some people overeat

Nadere informatie

28-3-2010. Structuur voordracht. HECHTING ALS MEDICIJN Studiedag VBP op 26 maart 2010 Rotterdam. Introductie. Neurobiologie. Bonding/ attachment

28-3-2010. Structuur voordracht. HECHTING ALS MEDICIJN Studiedag VBP op 26 maart 2010 Rotterdam. Introductie. Neurobiologie. Bonding/ attachment HECHTING ALS MEDICIJN Studiedag VBP op 26 maart 2010 Rotterdam Peter Geerlings, psychiater/ psychotherapeut Teaching Fellow VBP Email: peter.geerlings@xs4all.nl Structuur voordracht Introductie Neurobiologie

Nadere informatie

Nora Volkow, Director NIDA

Nora Volkow, Director NIDA APA TeleReview 2008 Verslaving Prof. dr. Wim van den Brink AMC, Amsterdam 8 mei 2008 Nora Volkow, Director NIDA Nora Volkow en Salience Shifting TAMAR TAMAR Inhoudsopgave Epidemiologie Neurobiologie van

Nadere informatie

Medicamenteuze behandeling van alcoholverslaving Hoe zit het met reductie van alcoholconsumptie?

Medicamenteuze behandeling van alcoholverslaving Hoe zit het met reductie van alcoholconsumptie? Medicamenteuze behandeling van alcoholverslaving Hoe zit het met reductie van alcoholconsumptie? Wim van den Brink Academic Medical Center University of Amsterdam Amsterdam Institute for Addiction Research

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Reductie alcoholgebruik kan effectief behandeldoel zijn: overzicht van medicamenteuze behandelingen. Wim van den Brink

Reductie alcoholgebruik kan effectief behandeldoel zijn: overzicht van medicamenteuze behandelingen. Wim van den Brink Reductie alcoholgebruik kan effectief behandeldoel zijn: overzicht van medicamenteuze behandelingen Wim van den Brink Academic Medical Center University of Amsterdam Amsterdam Institute for Addiction Research

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie Marie-Anne Vanderhasselt Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R., Namur, V., Lotufo, P.A., Bensenor, Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R.,

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Impulsiviteit en resilience: barsten of buigen? geert.dom@uantwerpen.be

Impulsiviteit en resilience: barsten of buigen? geert.dom@uantwerpen.be Impulsiviteit en resilience: barsten of buigen? geert.dom@uantwerpen.be Veerkracht Monitor Het meten van de mate van veerkracht onder de bevolking dr. Hans te Brake 3 april 2013, Ede Nederlands Congres

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch Stress en Psychose 59 Noord Stress and Psychosis 59 North A.N.M. Busch Prevalentie van Subklinische Psychotische Symptomen en de Associatie Met Stress en Sekse bij Noorse Psychologie Studenten Prevalence

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis:

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis: Hechting en Psychose: Bieden Hechtingskenmerken een Verklaring voor het Optreden van Psychotische Symptomen? Attachment and Psychosis: Can Attachment Characteristics Account for the Presence of Psychotic

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias in Students with Anxiety Janneke van den Heuvel Eerste begeleider: Tweede

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling

Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling Prof. Dr. K. Audenaert Hoogleraar Universiteit Gent Kliniekhoofd Volwassenen Psychiatrie UZ Gent Neurobiologie en suïcidaal gedrag

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter?

Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Question-Driven Sentence Fusion is a Well-Defined Task. But the Real Issue is: Does it matter? Emiel Krahmer, Erwin Marsi & Paul van Pelt Site visit, Tilburg, November 8, 2007 Plan 1. Introduction: A short

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Running Head EXECUTIEVE FUNCTIES EN EXTERNALISEREND GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN

Running Head EXECUTIEVE FUNCTIES EN EXTERNALISEREND GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN 1 Zelf Gerapporteerde Alledaagse Executieve Functies en Externaliserende Gedragsproblemen bij Adolescenten in en buiten de Jeugdhulpverlening Self-reported Everyday Executive Functioning and Externalising

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Het effect van een verkorte mindfulness training bij ouderen op mindfulness, experiëntiële vermijding, self-efficacy in het omgaan met emoties,

Het effect van een verkorte mindfulness training bij ouderen op mindfulness, experiëntiële vermijding, self-efficacy in het omgaan met emoties, Het Effect van een Verkorte Mindfulness Training bij Ouderen op Mindfulness, Experiëntiële Vermijding, Self-Efficacy in het Omgaan met Emoties, Zelftranscendentie, en Quality of Life The Effects of a Shortened

Nadere informatie

Neurobiologische kennis van verslaving. Dr. H. Peuskens

Neurobiologische kennis van verslaving. Dr. H. Peuskens Neurobiologische kennis van verslaving Dr. H. Peuskens Neurobiologische kennis van verslaving Hoe wordt tegenwoordig naar verslaving gekeken vergeleken met vroeger? Welke effecten brengen drugs teweeg

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

FEEDBACK DSM-IV code combinaties

FEEDBACK DSM-IV code combinaties FEEDBACK DSM-IV code combinaties Populatie: Beëindigde verblijven in de Minimale Psychiatrische Gegevens 2004 (N= 88551) Sectoren: Psychiatrische ziekenhuizen (PZ) en psychiatrische afdelingen van algemene

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van Leven The Effects of the Kanker Nazorg Wijzer on Psychological Distress and Quality of Life Miranda H. de Haan Eerste

Nadere informatie

Diabetespatiënten in Verpleeghuizen De Relatie tussen Diabetes, Depressieve Symptomen en de Rol van Executieve Functies

Diabetespatiënten in Verpleeghuizen De Relatie tussen Diabetes, Depressieve Symptomen en de Rol van Executieve Functies Diabetespatiënten in Verpleeghuizen De Relatie tussen Diabetes, Depressieve Symptomen en de Rol van Executieve Functies Diabetic Patients in Nursing Homes The Relationship between Diabetes, Depressive

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Relatie tussen Zelfzorg, Glycemieregeling en Depressieve Symptomen bij Diabetespatiënten

De Relatie tussen Zelfzorg, Glycemieregeling en Depressieve Symptomen bij Diabetespatiënten De Relatie tussen Zelfzorg, Glycemieregeling en Depressieve Symptomen bij Diabetespatiënten The Relationship between Self-Care, Glycemic Regulation and Depressive Symptoms in Diabetic Patients Jeff Bernaerts

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Outline Research project Objective writing tests Evaluation of objective writing tests Research

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij

De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op. Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij De Effecten van Lichaamsgerichte Interventies op Lichaamsbeleving, Hyperarousal, Vermijding en Herbeleving bij Mensen met een Post Traumatische Stress Stoornis. The Effects of Body Oriented Interventions

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Herstel en bemoeizorg bij mensen met erns0ge psychiatrische aandoeningen en verslaving. Is er sprake van een tegenstelling?

Herstel en bemoeizorg bij mensen met erns0ge psychiatrische aandoeningen en verslaving. Is er sprake van een tegenstelling? Herstel en bemoeizorg bij mensen met erns0ge psychiatrische aandoeningen en verslaving Is er sprake van een tegenstelling? Prof. Dr. C.L. Mulder, Leiden 9 nov 2012 Herstel Herstellen doen mensen zelf:

Nadere informatie

DSM-5 en obesitas. prof.dr Tatjana van Strien

DSM-5 en obesitas. prof.dr Tatjana van Strien DSM-5 en obesitas prof.dr Tatjana van Strien 1 2 3 4 Overgewicht: energie balans probleem Big Two: Te weinig bewegen Te veel eten Richtlijn behandeling obesitas, 2008 Minder eten Meer bewegen Eventuele

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Pijn na CVA. Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam

Pijn na CVA. Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam Pijn na CVA Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam Sensori-discriminatieve aspecten Lateral pain system Medial pain system Medial pain system Cogn. evaluat. aspecten

Nadere informatie

Pillen? Praten? Trainen! Over de aanvullende rol die cognitieve trainingen kunnen spelen in de psychotherapie

Pillen? Praten? Trainen! Over de aanvullende rol die cognitieve trainingen kunnen spelen in de psychotherapie Pillen?? Trainen! Over de aanvullende rol die cognitieve trainingen kunnen spelen in de psychotherapie Reinout Wiers Hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie UvA r.wiers@uva.nl Huidige praktijk: Pillen

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Dr Anne Van Duyse. VVP, 8 maart 2013. De Sleutel. Vita

Dr Anne Van Duyse. VVP, 8 maart 2013. De Sleutel. Vita Verslaving vanuit ontwikkelingspsychologisch perspectief Dr Anne Van Duyse VVP, 8 maart 2013 De Sleutel Vita I. Adolescentie : een periode met verhoogde kwetsbaarheid voor verslavingsgedrag inleiding Adolescentie,

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011

Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op 25 mei 2011 Effective leesprogramma s voor leerlingen die de taal leren en anderssprekende leerlingen samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 2 februari 2009 Nederlandse samenvatting door TIER op

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Bij vermoeden psychische stoornis is de vraag: Is het nodig Jeugd-GGz/KJP te betrekken? Is het nodig

Nadere informatie

Noëlle Uilenburg Harry Knoors

Noëlle Uilenburg Harry Knoors Het brein, so what!? Reflectie op het nut van kennis over het brein voor de praktijk van opvoeding en onderwijs bij kinderen met gehoor- en/of taal problemen Noëlle Uilenburg Harry Knoors Opbouw Wat vindt

Nadere informatie

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van

Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1. Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Effecten Omgevingsinterventie en Fysieke Activiteit 1 Hoofdeffecten en Mediators van een Omgevingsinterventie op Maat ter Bevordering van Fysieke Activiteit bij Ouderen Main Effects and Mediators of a

Nadere informatie

Prevalence of Subclinical Psychotic Symptoms in a Normal Nigerian Population, and the Association with Stress and Gender. Margriet Vermeiden-Snijder

Prevalence of Subclinical Psychotic Symptoms in a Normal Nigerian Population, and the Association with Stress and Gender. Margriet Vermeiden-Snijder Prevalence of Subclinical Psychotic Symptoms in a Normal Nigerian Population, and the Association with Stress and Gender Margriet Vermeiden-Snijder Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. N.E. Jacobs

Nadere informatie

Impulsiviteit en behandelingsuitkomsten bij alcohol & nicotinegebruik

Impulsiviteit en behandelingsuitkomsten bij alcohol & nicotinegebruik Impulsiviteit en behandelingsuitkomsten bij alcohol & nicotinegebruik Een onomkeerbaar gegeven of (therapeutisch) aanknopingspunt? Onderzoeksplatform middelengebruik VAD Oktober 2012 Laura Stevens Inhoud

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Kijk op de hersenen: grip op emotie en gedrag

Kijk op de hersenen: grip op emotie en gedrag Kijk op de hersenen: grip op emotie en gedrag Odile A. van den Heuvel Alumnidag - VU Medisch Centrum - 12 mei 2012 1 Gedachte: ze zien elkaar na lange tijd weer terug, hij is veilig teruggekomen van uitzending

Nadere informatie

Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving

Cognitive Bias Modification (CBM): Computerspelletjes tegen Angst, Depressie en Verslaving Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving Mike Rinck Radboud Universiteit Nijmegen Cognitieve Vertekeningen bij Stoornissen "Cognitive Biases" Patiënten

Nadere informatie

DE RELATIE TUSSEN TRAUMA EN PSYCHOSE. Tamar Kraan Psycholoog & PhD Student

DE RELATIE TUSSEN TRAUMA EN PSYCHOSE. Tamar Kraan Psycholoog & PhD Student DE RELATIE TUSSEN TRAUMA EN PSYCHOSE Tamar Kraan Psycholoog & PhD Student Definitie trauma in de kindertijd Emotioneel misbruik Emotionele verwaarlozing Fysiek misbruik Fysieke verwaarlozing Seksueel misbruik

Nadere informatie

De Rol van Sociale Identiteit in de Effectiviteit van Angstcommunicaties: Invloed op Kwetsbaarheid en Moderatie bij Roken en Alcoholgebruik

De Rol van Sociale Identiteit in de Effectiviteit van Angstcommunicaties: Invloed op Kwetsbaarheid en Moderatie bij Roken en Alcoholgebruik SOCIALE IDENTITEIT IN ANGSTCOMMUNICATIES 1 De Rol van Sociale Identiteit in de Effectiviteit van Angstcommunicaties: Invloed op Kwetsbaarheid en Moderatie bij Roken en Alcoholgebruik The Role of Social

Nadere informatie

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers The Influence of Job Demands and Job Resources on Psychological Fatigue and Work Satisfaction

Nadere informatie

Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands

Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands Behandeling OCS bij kinderen Cognitieve gedragstherapie (CGT) Combinatie CGT

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer Linking Depression Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder Esther Opmeer Nederlandse Samenvatting Depressie staat in de top 3 van ziekten die de meeste ziektelast geven

Nadere informatie

Neurobiologische achtergronden van agressie

Neurobiologische achtergronden van agressie Neurobiologische achtergronden van agressie Studiedag EFCAP 2010 arne popma vumc, academische afdeling kinder- en jeugdpsychiatrie 1 2 boodschap om mee naar huis te nemen biologische factoren alleen kunnen

Nadere informatie

MINDFULNESS, ZELFASPECTEN EN WELZIJN 1. Bewust (wel)zijn? De mediërende rol van het zelf in de relatie tussen mindfulness en psychologisch welbevinden

MINDFULNESS, ZELFASPECTEN EN WELZIJN 1. Bewust (wel)zijn? De mediërende rol van het zelf in de relatie tussen mindfulness en psychologisch welbevinden MINDFULNESS, ZELFASPECTEN EN WELZIJN 1 Bewust (wel)zijn? De mediërende rol van het zelf in de relatie tussen mindfulness en psychologisch welbevinden Mindful (well)being? The mediating role of the self

Nadere informatie

Ondersteuning van astma zelfmanagement in de huisartsenpraktijk via internet: Karakteristieken van patiënten en het PatiëntCoach webportaal

Ondersteuning van astma zelfmanagement in de huisartsenpraktijk via internet: Karakteristieken van patiënten en het PatiëntCoach webportaal Ondersteuning van astma zelfmanagement in de huisartsenpraktijk via internet: Karakteristieken van patiënten en het PatiëntCoach webportaal Jaap K. Sont, associate professor Afdeling Medische Besliskunde

Nadere informatie