Reductie alcoholgebruik kan effectief behandeldoel zijn: overzicht van medicamenteuze behandelingen. Wim van den Brink

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Reductie alcoholgebruik kan effectief behandeldoel zijn: overzicht van medicamenteuze behandelingen. Wim van den Brink"

Transcriptie

1 Reductie alcoholgebruik kan effectief behandeldoel zijn: overzicht van medicamenteuze behandelingen Wim van den Brink Academic Medical Center University of Amsterdam Amsterdam Institute for Addiction Research Soornis in het Gebruik van Alcohol Eeen eenvoudige benadering om schade door alcohol te verminderen Maastrichtt, 9 april 2014

2 Mogelijke Belangenverstrengeling Interest Grants Honoraria Advisory board/consultant Name of organisation Neurosearch, Alkermes Eli Lilly, Lundbeck, Schering-Plough, Pfizer, Merck Serono Merck Serono, Lundbeck, Schering-Plough, Teva

3 Inhoudsopgave Verslaving een hersenziekte Medicamenteuze behandeling: MDR 2009 Nieuwe medicamenteuze behandelingen Behoefte aan middel tbv verminderd drinken Conclusies

4 Verslaving een Hersenziekte

5 Geschiedenis Verslaving 1. Morele Model 6. Sociale Model 2. Farmacologische Model 7. Hersenziekte Model 5. Leertheoretisch Model 4. Ziekte Model 3. Symptomatische Model 1976: Edwards en Gross Biopsychosociaal Model Alcohol Afhankelijkheidssyndroom

6 NRC Next 29 augustus 2013

7 Verslaving ook een hersenziekte Genetische Kwetsbaarheid, bijv % erfelijk Biologische risicofactoren, bijv. anhedonia Hersenafwijkingen, bijv. weinig DA receptoren NcA Effectieve neurobiologische interventies Effectieve neurobiologische preventie

8 Verslaving ook een hersenziekte Genetische Kwetsbaarheid, bijv % erfelijk Biologische risicofactoren, bijv. anhedonia Hersenafwijkingen, bijv. weinig DA receptoren NcA Effectieve neurobiologische interventies Effectieve neurobiologische preventie

9 Erfelijkheidsschattingen Agrawal & Linskey, 2008 Genetische bijdrage alcohol afhankelijkheid 50-70% nicotine afhankelijkheid 50-75% cannabis afhankelijkheid 35-75% cocaine afhankelijkheid 35-80% heroine afhankelijkheid 40-60%

10 Verslaving ook een hersenziekte Genetische Kwetsbaarheid, bijv % erfelijk Biologische risicofactoren, bijv. anhedonia Hersenafwijkingen, bijv. weinig DA receptoren NcA Effectieve neurobiologische interventies Effectieve neurobiologische preventie

11 Fenotype Alcoholism Alcoholism Spectrum Sociale Steun Inzichtgevende Psychotherapie Endofenotype Conditioning Reward Deficiency Low alcohol response Conflict Monitoring Attentional bias Disinhibition etc. CGT Medicatie Neuromodulatie Genotype Ooteman et al (2006) adapted from Gottesman & Gould (2003) candidate genes OPRM1 DRD1 COMT GRIN2B GABRA6 DRD2 SERT MAOA CNR1 HTR1B GABRB2 GABRG2 Farmaco- Genetica Gentherapie

12 Verslaving ook een hersenziekte Genetische Kwetsbaarheid, bijv % erfelijk Biologische risicofactoren, bijv. anhedonia Hersenafwijkingen, bijv. weinig DA receptoren NcA Effectieve neurobiologische interventies Effectieve neurobiologische preventie

13 Stagering en Neurobiologie van Verslaving Functie Hersenstructuren Neurotransmitters Naief Beloning Anhedonie Ventral Tegmental Area (VTA) Nucleus Accumbens (NcAcc) Endorphines ( -receptors) Dopamine Experimenteren Matig Gebruik Disinhibitie Impulsiviteit DLPFC ACC Norepinephrine, 5HT GABA, Glutamate Bingen (impulsief gebruik) Conditionering Craving NcAcc (Ventral Striatum) Amygdala Dynorphines ( -receptors) Dopamine Misbruik Schadelijk Gebruik Thalamus CRH Importantie/ Prefrontal Cortex (OFC, ACC) OFC Glutamate Dopamine Afhankelijkheid (craving) Salience VMPFC Gewoonte- vorming Putamen, NcCaudatus (Dorsal Striatum) Dopamine Verslaving (compulsief gebruik) Onthouding Locus Ceruleus Norepinephrine, CRH Glutamate de Vries and Schippenberg, 2002; Kreek et al, 2002; Volkow, 2004; Koob and Volkow, 2010, van den Brink & Schippers, 2102

14 Stagering en Neurobiologie van Verslaving Functie Hersenstructuren Neurotransmitters Naief Beloning Anhedonie Ventral Tegmental Area (VTA) Nucleus Accumbens (NcAcc) Endorphines ( -receptors) Dopamine Experimenteren Matig Gebruik Disinhibitie DLPFC Norepinephrine, 5HT Bingen Impulsiviteit Conditionering Craving ACC NcAcc (Ventral Striatum) Amygdala GABA, Glutamate Dynorphines ( -receptors) Dopamine Misbruik Schadelijk Gebruik Thalamus Prefrontal Cortex (OFC, ACC) CRH Glutamate Afhankelijkheid (craving) Importantie/ OFC Dopamine Salience VMPFC Gewoonte- vorming Putamen, NcCaudatus (Dorsal Striatum) Dopamine Verslaving (compulsief gebruik) Onthouding Locus Ceruleus Norepinephrine, CRH Glutamate Van Ree, 2002; de Vries and Schippenberg, 2002; Kreek et al, 2002; Van den Brink, 2006; Volkow, 2004; Koob and Volkow, 2010

15 Anhedonie- Striatum Minder DA binding in striatum in alcohol- en drugverslaafden na langdurige abstinentie Anhedonie? Reward Deficiency?

16 Stagering en Neurobiologie van Verslaving Functie Hersenstructuren Neurotransmitters Naief Beloning Anhedonie Ventral Tegmental Area (VTA) Nucleus Accumbens (NcAcc) Endorphines ( -receptors) Dopamine Experimenteren Matig Gebruik Disinhibitie DLPFC Norepinephrine, 5HT Bingen Impulsiviteit Conditionering Craving ACC NcAcc (Ventral Striatum) Amygdala GABA, Glutamate Dynorphines ( -receptors) Dopamine Misbruik Schadelijk Gebruik Thalamus Prefrontal Cortex (OFC, ACC) CRH Glutamate Afhankelijkheid (craving) Importantie/ OFC Dopamine Salience VMPFC Gewoonte- vorming Putamen, NcCaudatus (Dorsal Striatum) Dopamine Verslaving (compulsief gebruik) Onthouding Locus Ceruleus Norepinephrine, CRH Glutamate Van Ree, 2002; de Vries and Schippenberg, 2002; Kreek et al, 2002; Van den Brink, 2006; Volkow, 2004; Koob and Volkow, 2010

17 2012 Activatie in reactie op fouten/conflicten tijdens Stop Task Controles Rokers Gokkers Significant minder activatie van de dacc na fouten bij pathologische gokkers dan bij rokers en normale controles.

18 Connectie Striatale Orbitofrontale activiteit (Goldstein and Volkow, 2001)

19 Stagering en Neurobiologie van Verslaving Functie Hersenstructuren Neurotransmitters Naief Beloning Anhedonie Ventral Tegmental Area (VTA) Nucleus Accumbens (NcAcc) Endorphines ( -receptors) Dopamine Experimenteren Matig Gebruik Disinhibitie DLPFC Norepinephrine, 5HT Bingen Impulsiviteit Conditionering Craving ACC NcAcc (Ventral Striatum) Amygdala GABA, Glutamate Dynorphines ( -receptors) Dopamine Misbruik Schadelijk Gebruik Thalamus Prefrontal Cortex (OFC, ACC) CRH Glutamate Afhankelijkheid (craving) Importantie/ OFC Dopamine Salience VMPFC Gewoonte- vorming Putamen, NcCaudatus (Dorsal Striatum) Dopamine Verslaving (compulsief gebruik) Onthouding Locus Ceruleus Norepinephrine, CRH Glutamate Van Ree, 2002; de Vries and Schippenberg, 2002; Kreek et al, 2002; Van den Brink, 2006; Volkow, 2004; Koob and Volkow, 2010

20 Attentional Bias Craving - Relapse

21 Attentional Bias Craving - Relapse

22

23 Attentional Bias Craving - Relapse

24 Table of Content 2001 * Tijdens vroege abstinentie Leiden alcohol-gerelateerde visuele stimuli tot een sterke activatie van het VS. * Activatie van het VS is sterk geassocieerd met de kans op terugval (Grűsser et al., 2004)

25 Attentional Bias-Cue-Reactiviteit Craving-Terugval Herhaalde Beloning Detectiedrempel Disinhibitie Attentional Bias Cue-Reactiviteit Craving Relapse Conflict Registratie

26 Stagering en Neurobiologie van Verslaving Functie Hersenstructuren Neurotransmitters Naief Beloning Anhedonie Ventral Tegmental Area (VTA) Nucleus Accumbens (NcAcc) Endorphines ( -receptors) Dopamine Experimenteren Matig Gebruik Disinhibitie DLPFC Norepinephrine, 5HT Bingen Impulsiviteit Conditionering Craving ACC NcAcc (Ventral Striatum) Amygdala GABA, Glutamate Dynorphines ( -receptors) Dopamine Misbruik Schadelijk Gebruik Thalamus Prefrontal Cortex (OFC, ACC) CRH Glutamate Afhankelijkheid (craving) Importantie/ OFC Dopamine Salience VMPFC Gewoonte- vorming Putamen, NcCaudatus (Dorsal Striatum) Dopamine Verslaving (compulsief gebruik) Onthouding Locus Ceruleus Norepinephrine, CRH Glutamate Van Ree, 2002; de Vries and Schippenberg, 2002; Kreek et al, 2002; Van den Brink, 2006; Volkow, 2004; Koob and Volkow, 2010

27 Van beloning naar verlichting en van impulsivitiet naar compulsiviteit impulsive compulsive Heilig et al., 2010

28 Verslaving ook een hersenziekte Genetische Kwetsbaarheid, bijv % erfelijk Biologische risicofactoren, bijv. anhedonia Hersenafwijkingen, bijv. weinig DA receptoren NcA Effectieve neurobiologische interventies Effectieve neurobiologische preventie

29 Farmacotherapie Repeated reward Antagonist Disulfiram Naltrexone Nalmefene Detection threshold Inhibition Baclofen? Memantine?? Agonist Attentional bias Cue-reactivity Craving Drug-related stimulus Stress Anti-craving drug Acamprosate Topiramate? NAC?? Cognitive enhancer Modafinil?? Conflict registration Relapse Medicaties in rood zij geregistreerd voor behandeling alcoholafhankelijkheid

30 Effectieve Interventies gecontroleerde studies; 72,052 patiënten 62 trials met excellente methodologie 46 behandelmodaliteiten met 3 of meer gecontroleerde trials Meest effectieve interventies: * Korte interventie, MI, CGT, CRA * Acamprosaat, naltrexon, disulfiram Ineffective interventies: * Minnesota, inzichtgevende psychotherapie, SSRI, lithium

31 Multidisciplinaire Richtlijn 2009 Disulfiram geregistreerd voor abstinentie, maar veel risicovolle bijwerkingen en veel contra-indicaties MDR: 2e keuze middel Naltrexon geregistreerd voor abstinentie, maar heef wrsch geen effect op abstinentie, maar wel op verminderd drinken en HDDs MDR: 1e keuze, maar voor welk behandeldoel? Acamprosaat geregistreerd en effectief voor abstinentie, maar effect lijkt te verschillen per continent MDR: 1e keuze abstinentie MDR: Geen geregistreerd geneesmiddel voor minder drinken!! topiramaat?? OF.nalmefeen

32 Nieuwe (potentieel) Effectieve Interventies GHB Baclofen Topiramaat Nalmefeen CET TSF

33 Nieuwe Medicamenteuze Behandelingen

34 Nieuwe (potentieel) Effectieve Interventies GHB Baclofen Topiramaat Nalmefeen CET TSF

35 Nieuwe (potentieel) Effectieve Interventies GHB Topiramaat Baclofen Nalmefeen CET TSF

36 GHB Lijkt effectief bij behandeling van onthoudingsverschijnselen en terugvalpreventie en is daarvoor geregistreerd in Italië en Slovenië Niet nodig voor behandeling van onthoudingsverschijnselen, want bezodiazepines doen het prima Verslavingspotentieel Soms ernstige onthoudingsverschijnselen Geringe therapeutische breedte Gevaar van overdosering Sterk af te raden bij behandeling alcoholafhankelijkheid

37 Nieuwe (potentieel) Effectieve Interventies GHB Topiramaat Baclofen Nalmefeen CET TSF

38 Topiramaat Topiramaat is GABA-A agonist, glutamaat antagonist en leidt (indirect) tot verminderde uitstoot van dopamine Twee korte (13 weken) RCTs met 300 mg topiramaat met vermindering HDDs als primair behandeldoel door één onderzoeksgroep (Johnson, 2004, 2007) Significant effect op vermindering van het gebruik van alcohol en het aantal HDDs (waarschijnlijk ook bij lagere doseringen) Eén korte (16 weken) open RCT met 75 mg topiramaat en terugval als primaire uitkomstmaat met positief effect (Paparigopoulos, 2011). Topiramaat minder effectief dan disulfiram in terugval (de Sousa, 2008) en effectiever dan naltrexon in vermindering craving (Florez, 2010) Topiramaat veelbelovend, niet-bewezen effectief en niet geregistreerd cave bijwerkingen in hogere doseringen 2e/3e keus

39 Nieuwe (potentieel) Effectieve Interventies GHB Topiramaat Baclofen Nalmefeen CET TSF

40 Aanleiding In het boek zet Ameisen zijn theorie uiteen over de werking van baclofen. Mijn geestelijke Gezondheid is in orde. Ik heb daarom altijd vermoed dat ik aan een bepaalde deficiëntie leed. Mijn theorie is nu dat ik een tekort heb aan natuurlijk gammahydroxybutyraat (GHB). Dat is een precursor van de neurotransmitter gamma-aminoboterzuur-b (GABA-B). Het tekort is verantwoordelijk voor een verlies van kalmerend vermogen, met als resultaat slapeloosheid, dystonie en angstaanvallen.

41 Wat is baclofen? Baclofen is GAGA-B agonist Baclofen is geregistreerd als spierverslapper met spinaal aangrijpingspunt; dosis 3 dd mg GABA-B receptoren zijn ook wijd verpreid in limbisch systeem en spelen belangrijke rol bij emotie/angstregulatie Baclofen is geassocieerd met vermindering van angst Baclofen leidt ook tot inhibitie van dopamine neuronen in mesolimbische (verslavings) circuit Piek plasmaconcentraties 2-3 uur na inname, T 1/2 2-6 uur Verondersteld effect op alcoholverslaving: vermindering van angst, craving en beloning na alcohol (baclofen = substitutie?)

42 Effectiviteit Baclofen 2013 Review: Totaal 11 studies * 3 case studies: 1x 30 mg, 1x 120 mg en 1x mg/dag * 2 case series: 1x N=13 met mg/dag en 1x N=4 met mg/dag * 2 open label studies: 1x N=9 met 30 mg/dag en 1x N=12 met 30 mg dag * 1 retrospectieve observationele studie: N=132 met gemiddeld 130 mg/dag) * 3 RCTs: 1x N=84, 1x N=80 en 1x N=39 allemaal met 30 mg/dag

43 Niet-gerandomiseerde studies Samenvatting: doseringen variërend van 30 tot 275 mg/dag en abstinentie variërend van 38-50% in case series en 100% in case studies. Conclusie?

44 Gerandomiseerde studies Samenvatting: 3 RCTs met 30 mg/dag (4-12 weken) 2 positieve studies van dezelfde auteur (Italië) en 1 negatieve studie in de VS Positieve studies: Risk Difference 42% (NNT=2.4) en 49% (NNT=2.0) Negatieve studie: op baseline minder ernstig verslaafd en niet angstig. NB Alle studies hadden nogal wat exclusiecriteria generaliseerbaarheid?

45 Conclusie Baclofen Baclofen is veelbelovend, veilig nieuw medicijn voor behandeling alcohol-afhankelijkheid, maar er is geen bewezen effectiviteit en het middel is niet geregistreerd voor deze indicatie; Baclofen is geen 1e keuze, want er zijn 4 effectieve en geregistreerde geneesmiddelen beschikbaar: disulfiram, naltrexon, nalmefeen en acamprosaat; Optimale dosering is niet bekend; 30 mg/dag lijkt te werken; 60 mg/dag lijkt geen extra bijwerkingen te geven en < 120 mg/dag lijkt veilig te zijn. Advies: 3e keus, off-label in dosering van mg/dag in patiënten zonder nierfunctiestoornissen door arts met ervaring in behandeling van patienten met alcoholafhankelijkheid.

46 Voorlopige Conclusie Behandeldoel 1e keus 2e keus 3e keus Abstinentie Acamprosaat Disulfiram Baclofen? (onthoudingsverschijnselen; angst; GATA4) (partner) (angst) Naltrexon?? Topiramaat??? (FH+; OPRM1; ASP) Minder drinken Naltrexon? Topiramaat?? (FH+; OPRM1; ASP) (PTSD?)

47 Vraag: Nalmefeen voor gecontroleerd drinken? Behandeldoel 1e keus 2e keus 3e keus Abstinentie Acamprosaat Disulfiram Baclofen (onthoudingsverschijnselen; angst; GATA4) (partner) (angst) Naltrexon?? Topiramaat?? (FH+; OPRM1; ASP) Minder drinken Naltrexon?? Topiramaat?? (FH+; OPRM1; ASP) (PTSD?) NALMEFEEN?

48 Behoefte aan middel voor minder drinken

49 Behoefte aan effectieve interventie minder drinken David Nutt Alcohol meest toxische drug voor het brein Alcohol belangrijkste doodsoorzaak voor mannen onder 50 jaar Alcohol verantwoordelijk voor hoogste kosten tgv hersenaandoening 70% van alle alcohol doden door 4% met alcoholafhankelijkheid ONDANKS EFFECTIEVE INTERVENTIES In Europa en VS slechts 8-10% alcoholverslaafden in behandeling Oorzaken behandelkloof (SAHMSA, 2007): * Stigmatisering (Schomerus et al., 2011) * Onvoldoende beschikbaarheid en vergoeding * Slechts 50% wil volledig stoppen, andere 50% wil minder drinken

50 Nalmefeen

51 Nalmefeen: de stof Nalmefeen is een opioid system modulator met een onderscheiden µ, δ and κ opioid receptor bindingsprofiel Nalmefene Mu-opioid receptor antagonist and partiële Kappa-opioid receptor agonist Areas in the brain affected by alcohol, Nalmefene verminderd belonend effect van alcohol, en mogelijk. Prefrontal cortex Nucleus accumbens Amygdala Ventral tegmental area Hippocampus Nalmefene Summary of Product Characteristics, 2013; Nalmefene European Public Assessment Report, 2012; Clapp et al. Alcohol Res Health 2008;31(4):

52 Concentration (ng/ml) Nalmefeen zo-nodig Farmacokinetiek Occupancy 40 Concentration Occupancy (%) 0 h Time (h) h Rapidly absorbed with peak plasma level at 1 hour 1 Half life (t ½ ) approximately 12.5 hours 2 0 h High receptor occupancy (87 100%) within 3 hours and also after 26 hours (83 100%) 1 1. Ingman et al. 2005

53 Fase 3 studies Nalmefeen Drie gerandomiseerde, dubbelblinde, placebo-gecontroleerde studies in patiënten met DSM-IV alcoholafhankelijkheid Actieve arm: 20 mg nalmefene hydrochloride zo nodig Study name Study duration Patients enrolled ESENSE 1 (Karl Mann) ESENSE 2 (Antoni Gual) SENSE (Wim van den Brink) 24-week plus 4-week run-out 24-week plus 4-week run-out 52-week 604 (306 NMF PBO) 718 (358 NMF PBO) 675 (509 NMF PBO) NMF=nalmefene; PBO=placebo 53 Mann et al. Biol Psychiatry 2013;73(8): ; Gual et al. Eur Neuropsychopharmacol 2013, Epub ahead of print; van den Brink et al. Poster at Research Society on Alcoholism 2012

54 Geografische spreiding ESENSE 1 (604 patiënten) ESENSE 2 (718 patiënten) SENSE (675 patiënten) 54 Mann et al. Biol Psychiatry 2013;73(8): ; Gual et al. Eur Neuropsychopharmacol 2013, Epub ahead of print; van den Brink et al. Poster at Research Society on Alcoholism 2012

55 Studie-opzet ESENSE 1 en 2 Active*: NMF 18 mg (base) + BRENDA Active Control Main exclusion criteria: Randomisation 1:1 Alcohol data for baseline 4 weeks backwards Control*: Placebo + BRENDA 1 month Monthly visits Control Patients with below medium EMA/WHO drinking risk level (DRL) at baseline Patients with <6 HDDs in previous 4 weeks S-ASAT and/or S-ALAT levels >3 times upper normal limit Psychiatric comorbidities Visit 1 V2 V3 V4 V5 V10 V11 V12 CIWA-Ar score week screening 24-week double-blind, as-needed use 4-week double-blind run-out, as-needed use 4-week safety follow-up 55 Mann et al. Biol Psychiatry 2013;73(8): ; Gual et al. Eur Neuropsychopharmacol 2013, Epub ahead of print

56 Nalmefeen leidt tot significante daling HDDs en TAC TvP Mann et al. Biol Psychiatry 2013;73(8): ; Gual et al. Eur Neuropsychopharmacol 2013, Epub ahead of print 56

57 Afname alcoholgebruik voor randomisatie Daling alcoholgebruik na de meting en voorafgaand aan de randomisatie is een bekend fenomeen 1,2 In de nalmefeen studies: Alcohol consumption data (TLFB): Baseline Month 1 Month 6 Visit 1 V2 V3 V4 V5 Visit 10 Visit 11 Visit 12 Screening Randomisation Consumption requirements at screening (baseline measure) At least 6 heavy drinking days (HDD) in the preceding 4 weeks At least medium risk levels in the preceding 4 weeks 1. Epstein et al. J Stud Alcohol 2005;66: ; 2. Litten et al. Alcohol Clin Exp Res 2011;36(3):

58 Vermindering alcoholgebruik voor randomisatie Percentage patienten dat alcoholgebruik in de periode tussen screening en randomisatie sterk verminderde ESENSE 1 (n=579) ESENSE 2 (n=665) SENSE (n=552) Vermindering voor randomisatie Geen vermindering voor randomisatie 58 Mann et al. Biol Psychiatry 2013;73(8): ; Gual et al. Eur Neuropsychopharmacol 2013, Epub ahead of print; van den Brink et al. Alcohol Alcoholism 2013

59 Change from baseline in HDDs per month Groep met verminderd gebruik op moment randomisatie ESENSE 1: HDDs Visit Zelfde patroon voor HDD and TAC in alle drie studies S=screening; R=randomisation Mann et al. Biol Psychiatry 2013;73(8): ; Gual et al. Eur Neuropsychopharmacol 2013, Epub ahead of print; van den Brink et al. Alc Alcoholism 2013

60 Geen daling gebruik voor randomisatie (door BI) EMA focus op (very) high and very DRL (ernstig) Patiënten met (very) high DRL op baseline en tijdens randomisatie TARGET POPULATION Klinisch meest relevante doelgroep voor de behandeling met Nalmefeen EMA=European Medicines Agency; DRL=Drinking Risk Level

61 Resultaten Target Population van den Brink et al. Alcohol Alcohol 2013;48(5):

62 Kenmerken Target Population No significant differences between placebo and nalmefene arms at baseline Not previously treated: 60 76% (60 70%) Living with someone: 67 84% (65 85%) Higher education: 26 37% (23 32%) Years since onset: yrs (11 14 yrs) Number of patients: 854 (1,997) Employed: 54 63% (61 64%) Numbers in ( ) = total sample Family history: 47 65% (49 61%) Age: yrs (44 52 yrs) Gender: 63 78% (67 77%) men Data show range of the means from individual studies

63 Primaire uitkomsten target population Change in HDDs Change in TAC 23 HDDs 105 g/day *** *** *** ** Δ: -3.2 HDDs *** *** 10 HDDs *** *** *** *** Δ: g/day *** *** 40 g/day MMRM (OC) FAS estimates and SE; **p<0.01, ***p<0.001 vs placebo; MMRM=mixed-effect model repeated measure; HDD=heavy drinking day; TAC=total alcohol consumption; van den Brink et al. Alcohol Alcohol 2013;48(5):

64 Resultaten Lange Termijn

65 Adjusted mean change from baseline in HDDs (days/month) Effect lange Termijn HDDs Control (baseline HDDs = 18.6) Nalmefene (baseline HDDs = 19.1) B * * Control n= 42 Nalmefene n=141 * * Treatment month * * * * 12 HDDs 7 HDDs MMRM 1 * Control n= 29 Nalmefene n=78 10 HDDs Δ = 3.2 HDDs Van den Brink et al. J Psychopharmacology (Epub ahead of print])

66 % responders Klinische relevantie Percentage responders * * * 30% reduction 50% reduction 70% reduction Placebo Nalmefene Responder analysis Odds ratio 95% CI NNT >30% reduction >50% reduction >70% reduction *p<0.05; based on MMRM imputed TAC values 66 Data on file

67 Klinische relevantie Leverfunctiestoornissen Efficacy variable GGT (IU/L) n Placebo Geometric Mean n Nalmefene Geometric Mean Baseline Adjusted geometric mean at Week 24 ALAT (IU/L) * (p=0.0005) Baseline Adjusted geometric mean at Week * (p=0.0001) GGT=γ-glutamyltransferase; ALAT=alanine aminotransferase; 67 Gual et al. Poster at WONCA 2013; van den Brink et al. Alcohol Alcohol 2013;48(5):

68 Klinische relevantie Effectgrootte Standardized effect size (Cohen s d) target population Nalmefene 1 HDDs TAC ESENSE ESENSE Alcohol treatment 2, to 0.33 Antidepressants to 0.35 Antipsychotics to van den Brink et al. Alcohol Alcohol 2013;48(5): ; 2. Kranzler & Van Kirk. Alcohol Clin Exp Res 2001;25: ; 3. NICE. CG115. Alcohol dependence and harmful alcohol use:, 2011; 4. Leucht et al. Br J Psychiatry 2012;200:97 106

69 Putting the efficacy of psychiatric and general medicine medication into perspective: review of meta-analyses Nalmefeen standardised effect size range Leucht et al. Br J Psychiatry 2012;200:97 106

70 Bijwerkingen Bijwerkingen were meestal van korte duur, mild or matig van ernst en meestal alleen na de eerste doseringen en kwamen niet terug Preferred term Placebo (n=797) Nalmefene (n=1,144) n % n % Patients with AEs Nausea Dizziness Insomnia Headache Nasopharyngitis Vomiting Fatigue Somnolence

71 Indicatie Nalmefeen z.n. Volwassen met een diagnose alcoholafhankelijkheid die fors drinken en geen onthoudingsverschijnselen hebben die medicamenteus ondersteunde ontgifting behoeven Nalmefeen dient alleen voorgeschreven te worden in combinatie met psychosociale steun gericht op therapietrouw en motivatie Nalmefeen wordt alleen gestart bij patiënten die excessief blijven drinken nadat het alcoholgebruik is beproken (BI) Nalmefene. Summary of Product Characteristics, 2013

72 Conclusie

73 Conclusie Behandeldoel 1e keus 2e keus 3e keus Abstinentie Acamprosaat Disulfiram Baclofen (onthoudingsverschijnselen; angst; GATA4) (partner) (angst) Naltrexon?? Topiramaat?? (FH+; OPRM1; ASP) (PTSD?) Minder drinken NALMEFEEN Topiramaat (PTSD?) Naltrexon?? (FH+; OPRM1; ASP)

74

Medicamenteuze behandeling van alcoholverslaving Hoe zit het met reductie van alcoholconsumptie?

Medicamenteuze behandeling van alcoholverslaving Hoe zit het met reductie van alcoholconsumptie? Medicamenteuze behandeling van alcoholverslaving Hoe zit het met reductie van alcoholconsumptie? Wim van den Brink Academic Medical Center University of Amsterdam Amsterdam Institute for Addiction Research

Nadere informatie

Stagering en Profilering van Verslavingsziekten

Stagering en Profilering van Verslavingsziekten Stagering en Profilering van Verslavingsziekten Wim van den Brink Academic Medical Center University of Amsterdam Amsterdam Institute for Addiction Research MATE Forum 2011 AMC Amsterdam 23 juni Inhoudsopgave

Nadere informatie

(gevangenis en heropvoeding) (volledig verbod) (persoonlijkheid) (behandeling gericht op abstinentie) (CGT, o.a. cue-exposure) (gecombineerde T)

(gevangenis en heropvoeding) (volledig verbod) (persoonlijkheid) (behandeling gericht op abstinentie) (CGT, o.a. cue-exposure) (gecombineerde T) (gevangenis en heropvoeding) (volledig verbod) (persoonlijkheid) (behandeling gericht op abstinentie) (CGT, o.a. cue-exposure) (gecombineerde T) (biologische naar combinatie ) 4 1 Dierexperimentele studies

Nadere informatie

Gepersonaliseerde verslavingszorg is mogelijk en moet gepraktiseerd worden

Gepersonaliseerde verslavingszorg is mogelijk en moet gepraktiseerd worden Gepersonaliseerde verslavingszorg is mogelijk en moet gepraktiseerd worden Wim van den Brink Academic Medical Center University of Amsterdam Amsterdam Institute for Addiction Research Amsterdamse School

Nadere informatie

Nieuws uit de Hunkerbunker

Nieuws uit de Hunkerbunker Nieuws uit de Hunkerbunker Wim van den Brink Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Lezing PC Sint Hiëronymus Sint-Niklaas, 21 april 2016 Potentiele Belangenverstrengeling Potentiële belangenverstrengeling

Nadere informatie

Neurobiologie van verslaving. R. Schipper Arts in opleiding tot psychiater GGNet

Neurobiologie van verslaving. R. Schipper Arts in opleiding tot psychiater GGNet Neurobiologie van verslaving R. Schipper Arts in opleiding tot psychiater GGNet Inhoud Inleiding Neuropsychologische concepten Neurobiologische concepten Genen en verslaving EPA en verslaving Inleiding

Nadere informatie

K.H. van Rooijen-Schuurman en S.R. Blaauw, onder medeverantwoordelijkheid van de redactie

K.H. van Rooijen-Schuurman en S.R. Blaauw, onder medeverantwoordelijkheid van de redactie De firma Lundbeck heeft bij EMA een aanvraag voor registratie ingediend voor nalmefene bij alcoholafhankelijkheid. Nalmefene (Selincro ) is een opioïd-antagonist. Het wordt indien nodig gebruikt. Nalmefene

Nadere informatie

Effectiviteit van baclofen bij alcoholverslaving

Effectiviteit van baclofen bij alcoholverslaving Effectiviteit van baclofen bij alcoholverslaving MSc Esther Beraha Dr. Elske Salemink Dr. Anneke Goudriaan Dr. Bram Bakker Prof. Dr. Wim van den Brink Prof. Dr. Reinout Wiers Academisch Medisch Centrum

Nadere informatie

Nora Volkow, Director NIDA

Nora Volkow, Director NIDA APA TeleReview 2008 Verslaving Prof. dr. Wim van den Brink AMC, Amsterdam 8 mei 2008 Nora Volkow, Director NIDA Nora Volkow en Salience Shifting TAMAR TAMAR Inhoudsopgave Epidemiologie Neurobiologie van

Nadere informatie

Pillen? Praten? Trainen! Over de aanvullende rol die cognitieve trainingen kunnen spelen in de psychotherapie

Pillen? Praten? Trainen! Over de aanvullende rol die cognitieve trainingen kunnen spelen in de psychotherapie Pillen?? Trainen! Over de aanvullende rol die cognitieve trainingen kunnen spelen in de psychotherapie Reinout Wiers Hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie UvA r.wiers@uva.nl Huidige praktijk: Pillen

Nadere informatie

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag

Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater. Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Cannabis en alcohol in de praktijk van de psychiater Arjen Neven, psychiater a.neven@palier.nl Centrum voor Dubbele Problematiek Palier, Den Haag Disclosure (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl

J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl J.J. Schijf, GZ psycholoog Brijder Verslavingszorg jaap. schijf@brijder.nl Waar gaan we het over hebben? Samen gaan Mechanismen misbruik Consequenties voor bejegening Schadelijke Gevolgen Middelen Kalant,

Nadere informatie

CATCH-studie Cocaine Addiction Treatments to improve Control and reduce Harm Resultaten tot nu toe

CATCH-studie Cocaine Addiction Treatments to improve Control and reduce Harm Resultaten tot nu toe CATCH-studie Cocaine Addiction Treatments to improve Control and reduce Harm Resultaten tot nu toe Mascha Nuijten 1 Peter Blanken 1 Wim van den Brink 2 Vincent Hendriks 1 1 Brijder Onderzoek (PARC); 2

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

Farmacotherapie bij verslaving (naast CGT)

Farmacotherapie bij verslaving (naast CGT) Farmacotherapie bij verslaving (naast CGT) Lisette van der Vorst. Verslavingsarts KNMG AIOS psychiatrie Ggz-nhn 1 CGT + medicatie: effectiever? http://www.rijnlandmodel.nl/achtergrond/psychologie/praktijktips_behandelingen_vergelijkingen_bronnen.htm

Nadere informatie

Een lastige opdracht Alcoholverslaving of overmatig drinken? En wat eraan te doen?

Een lastige opdracht Alcoholverslaving of overmatig drinken? En wat eraan te doen? Een lastige opdracht Alcoholverslaving of overmatig drinken? En wat eraan te doen? In 2011 vroeg ZonMw ons een state of the art studie te doen Reinout Wiers, Ph.D. Professor of Developmental Psychopathology

Nadere informatie

Neurobiologie, behandeling en nieuw onderzoek

Neurobiologie, behandeling en nieuw onderzoek Psychose en verslaving Neurobiologie, behandeling en nieuw onderzoek Nascholing te Oegstgeest 9 oktober 2008 Bas van der Hoorn b.van.der.hoorn@palier.nl Opbouw Inleiding, dubbele diagnose zorgprogramma

Nadere informatie

het dopaminerge beloningssysteem

het dopaminerge beloningssysteem het dopaminerge beloningssysteem 27/05/2016 51 mesolimbic DA system lekker eten zorgt voor DA afgifte 27/05/2016 52 Bassareo and Di Chiara, 1997 palatable food and dopamine why would some people overeat

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Het verlichte brein als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Postdoctoral Research Fellow Institute of Psychiatry King s College London De grootte van het risico hangt samen met de mate van gebruik,

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

WELKE PATIËNT KOMT IN AANMERKING VOOR REDUCTIE VAN ALCOHOLCONSUMPTIE EN HOE ZIET HUN BEHANDELING ER UIT?

WELKE PATIËNT KOMT IN AANMERKING VOOR REDUCTIE VAN ALCOHOLCONSUMPTIE EN HOE ZIET HUN BEHANDELING ER UIT? WELKE PATIËNT KOMT IN AANMERKING VOOR REDUCTIE VAN ALCOHOLCONSUMPTIE EN HOE ZIET HUN BEHANDELING ER UIT? DRS. L.P. VAN DER VORST VERSLAVINGSARTS-KNMG PARNASSIAGROEP Sponsoring of onderzoeksgeld Disclosure

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

PET-scan onderzoek en alcoholafhankelijkheid

PET-scan onderzoek en alcoholafhankelijkheid PET-scan onderzoek en alcoholafhankelijkheid Dr. H. Peuskens Dr. J. Ceccarini Psychiatrische Kliniek Broeders Alexianen Tienen Verslaving: een hersenziekte Verslaving: een hersenziekte Joris Snaet PET:

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Alcoholafhankelijkheid. Is reductie een te verantwoorden behandeldoel? Frieda Matthys, MD, PhD 21 november 2014

Alcoholafhankelijkheid. Is reductie een te verantwoorden behandeldoel? Frieda Matthys, MD, PhD 21 november 2014 Alcoholafhankelijkheid Is reductie een te verantwoorden behandeldoel? Frieda Matthys, MD, PhD 21 november 2014 Potentiële belangenverstrengeling Interest Name of Organisation Honoraria Eli Lilly, Johnson

Nadere informatie

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Unrestricted research grantshire In het verleden

Nadere informatie

CHAPTER 11 SAMENVATTING

CHAPTER 11 SAMENVATTING CHAPTER 11 SAMENVATTING Chapter 11 Drugsverslaving Drugsverslaving is een wereldwijd gezondheidsprobleem dat gekarakteriseerd wordt door dwangmatig drugsgebruik en een hoge mate van terugval na afkicken.

Nadere informatie

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts (potentiële) belangenverstrengeling Geen / Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

Verslaving en impulsiviteit

Verslaving en impulsiviteit 22 oktober 2015 Verslaving en impulsiviteit Verschillende invalshoeken Dr Els Santens Verslaving als Chronische stoornis Duale procespathologie Verlies van controle = kernsymptoom Impulsiviteit: een veelzijdig

Nadere informatie

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ s Gravenhage

Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ s Gravenhage > Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ s Gravenhage 0530.2013091167 College voor zorgverzekeringen Pakket Eekholt 4 1112 XH

Nadere informatie

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart - Ypsilon en onderzoekers trekken met elkaar op sinds die tijd Epidemiologische studies genetica

Nadere informatie

Gerard M. Schippers. Diagnos3ek en triage in de behandeling van alcoholverslaving

Gerard M. Schippers. Diagnos3ek en triage in de behandeling van alcoholverslaving Gerard M. Schippers Diagnos3ek en triage in de behandeling van alcoholverslaving Symposium Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van alcoholverslaving 1-11- 2013 THE AMSTERDAM INSTITUTE FOR ADDICTION

Nadere informatie

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Partnerschap van de familie in de behandeling Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Interventie doelen EPA (parallelle zorg) persoonlijk herstel nastreven psychiatrische symptomen

Nadere informatie

Stoornissen in het gebruik van middelen

Stoornissen in het gebruik van middelen Stoornissen in het gebruik van middelen Nieuwe behandelvormen Geert.dom@uantwerpen.be Disclosure belangen spreker spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer Linking Depression Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder Esther Opmeer Nederlandse Samenvatting Depressie staat in de top 3 van ziekten die de meeste ziektelast geven

Nadere informatie

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis

IBOM-2. Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis IBOM-2 Het effect van Medicatiereview en begeleiding van patiënten na verblijf in het ziekenhuis Abeer Ahmad Ruth Mast Giel Nijpels Jacqueline Dekker Piet Kostense Jacqueline Hugtenburg Afdelingen Klinische

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

Pillen? Praten? Trainen!

Pillen? Praten? Trainen! Pillen? Praten? Trainen! Het beïnvloeden van automatische processen bij verslaving Reinout Wiers Hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie UvA r.wiers@uva.nl Symposium 25 jaar IVO, Rotterdam, oktober 2014

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Beek, Erik te Title: Neuropharmacology of novel dopamine modulators Issue Date:

Nadere informatie

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt op enig punt

Nadere informatie

Neurobiologische kennis van verslaving. Dr. H. Peuskens

Neurobiologische kennis van verslaving. Dr. H. Peuskens Neurobiologische kennis van verslaving Dr. H. Peuskens Neurobiologische kennis van verslaving Hoe wordt tegenwoordig naar verslaving gekeken vergeleken met vroeger? Welke effecten brengen drugs teweeg

Nadere informatie

Chemotherapie en stolling

Chemotherapie en stolling Chemotherapie en stolling Therapie, preventie en risicofactoren Karen Geboes UZ Gent 4 december 2015 Avastin en longembolen: hoe behandelen en Avastin al dan niet verder? Chemotherapie en stolling: Therapie,

Nadere informatie

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP)

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) De effectiviteit van een gecombineerde behandeling gericht op problematisch middelengebruik en partnergeweld bij plegers van partnergeweld

Nadere informatie

Dr Anne Van Duyse. VVP, 8 maart 2013. De Sleutel. Vita

Dr Anne Van Duyse. VVP, 8 maart 2013. De Sleutel. Vita Verslaving vanuit ontwikkelingspsychologisch perspectief Dr Anne Van Duyse VVP, 8 maart 2013 De Sleutel Vita I. Adolescentie : een periode met verhoogde kwetsbaarheid voor verslavingsgedrag inleiding Adolescentie,

Nadere informatie

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie Marie-Anne Vanderhasselt Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R., Namur, V., Lotufo, P.A., Bensenor, Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R.,

Nadere informatie

Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling

Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling Suïcidaal gedrag: Hersenen in beeld en mogelijkheden voor behandeling Prof. Dr. K. Audenaert Hoogleraar Universiteit Gent Kliniekhoofd Volwassenen Psychiatrie UZ Gent Neurobiologie en suïcidaal gedrag

Nadere informatie

Op zoek naar nieuwe behandelingen tegen Alzheimer; De Amsterdamse benadering

Op zoek naar nieuwe behandelingen tegen Alzheimer; De Amsterdamse benadering Op zoek naar nieuwe behandelingen tegen Alzheimer; De Amsterdamse benadering Dr. Niels Prins 5 e college grote stad en gezondheidszorg Amsterdam, 19 mei 2014 Prevalentie dementie in de EU: 10M Dementie

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Verslaving bij ouderen

Verslaving bij ouderen Verslaving bij ouderen Rob Kok, psychiater epidemioloog B Julia van den Berg Jolanda Hermes Divisie ouderen Congres NKOP nov. 2012 Inhoud Wat is verslaving? Drugs Alcohol Eigen onderzoek op een alcoholdetox

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten.

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. Joanneke van der Nagel, psychiater, Tactus Verslavingszorg, Enschede Pieter-Jan Carpentier, psychiater, Reinier van Arkel groep, s-hertogenbosch

Nadere informatie

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg.

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg. Drug Regimen Unassisted Grading Scale (DRUGS) Edelberg HK, Shallenberger E, Wei JY (1999) Medication management capacity in highly functioning community living older adults: detection of early deficits.

Nadere informatie

Prevalentie en behandeling van ADHD bij patiënten met een verslaving

Prevalentie en behandeling van ADHD bij patiënten met een verslaving Prevalentie en behandeling van ADHD bij patiënten met een verslaving Katelijne van Emmerik van Oortmerssen Ellen Vedel Wim van den Brink Robert A. Schoevers overzicht Achtergrond IASP prevalentie studie

Nadere informatie

Als de richtlijnen zwijgen. Harold J.G.M. van Megen en Neeltje M. Batelaan

Als de richtlijnen zwijgen. Harold J.G.M. van Megen en Neeltje M. Batelaan Als de richtlijnen zwijgen Harold J.G.M. van Megen en Neeltje M. Batelaan Persisterende OCD Onvoldoende effect bij Behandeling cf richtlijn Behandeling cf richtlijn komt niet op gang (Het ontwikkelen van)

Nadere informatie

Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS

Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS Jop Mostert Neuroloog Inhoud Hoe deed ik het tot nu toe? Richtlijn Aanpak nazoeken medicamenteuze behandelingen MS Amantadine Modafinil Overige medicijnen

Nadere informatie

Verslaving en verslavingszorg: Inzichten vanuit de wetenschap

Verslaving en verslavingszorg: Inzichten vanuit de wetenschap Verslaving en verslavingszorg: Inzichten vanuit de wetenschap Vincent Hendriks Parnassia Addiction Research Centre (PARC) Centrale Commissie Behandeling Heroïneverslaafden (CCBH) Samenvatting presentatie

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie?

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Rob Kok, psychiater, epidemioloog Parnassia Bavo Groep Den Haag Waarom rehabilitatie? Eerherstel van wie? Over welke ouderen hebben we het

Nadere informatie

Eliane Duvekot. Eliane Duvekot

Eliane Duvekot. Eliane Duvekot Eliane Duvekot Eliane Duvekot Gezinsinterventies Het belang van een focus René Keet, psychiater GGZ Noord Holland Noord AMC Inhoud presentatie Psychosociale interventies bij schizofrenie Gezinsinterventies

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse Samenvatting

Chapter 8. Nederlandse Samenvatting 134 Chapter Nederlandse Samenvatting 135 ALCOHOLVERSLAVING IN HET BREIN: VAN KWETSBAARHEID TOT COMPULSIEF DRINKEN Hoewel het merendeel van de mensen in de westerse wereld wel eens een alcoholische versnapering

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving

Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving Foto: Tycho Jonker Drugsverslaving is een psychiatrische stoornis met grote gezondheidsrisico s voor de verslaafde en heeft

Nadere informatie

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen Achtergrond symposium Criminaliteit heeft grote gevolgen voor samenleving: -Fysieke verwondingen -Psychische klachten -Materiële schade -Kosten:

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesaanvraag

Samenvatting. Adviesaanvraag Samenvatting Adviesaanvraag Dit advies Medicamenteuze interventies bij drugverslaving is het derde en laatste advies dat de gelijknamige commissie uitbrengt in antwoord op de haar voorgelegde adviesaanvragen.

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta.

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta. Niet dezelfde piramide voor elke vraag Evidence piramide Gecontroleerde studies Welk studie type? 3 1 Effect van roken op longkaner Richard Doll 1951: prospectieve studie 2/3 mannelijke Britse artsen Goede

Nadere informatie

Summary in Dutch / Nederlandse Samenvattting

Summary in Dutch / Nederlandse Samenvattting Summary in Dutch / Nederlandse Samenvattting De invloed van de cannabinoïd en opioïd neurotransmitter systemen op impulsief gedrag en drugsverslaving Zo nu en dan overkomt (doet) iedereen het wel eens:

Nadere informatie

22-10-2015. Tinnitus kwaliteit van leven en kosten. Besluitvorming. Vergoeding in Nederland. Effecten: kwaliteit van leven. Economische Evaluatie

22-10-2015. Tinnitus kwaliteit van leven en kosten. Besluitvorming. Vergoeding in Nederland. Effecten: kwaliteit van leven. Economische Evaluatie 220205 Condite, Nieuwegein, 205 Disclosure belangen spreker kwaliteit van leven en kosten Potentiële belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsering of

Nadere informatie

Depressie behandeling: additie en augmentatie strategieën. Leo Timmerman Opleider psychiatrie GGZ Drenthe

Depressie behandeling: additie en augmentatie strategieën. Leo Timmerman Opleider psychiatrie GGZ Drenthe Depressie behandeling: additie en augmentatie strategieën Leo Timmerman Opleider psychiatrie GGZ Drenthe Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geeft presentaties voor: AstraZeneca Eli Lilly

Nadere informatie

Pijn na CVA. Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam

Pijn na CVA. Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam Pijn na CVA Erik Scherder Afdeling Klinische Neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam Sensori-discriminatieve aspecten Lateral pain system Medial pain system Medial pain system Cogn. evaluat. aspecten

Nadere informatie

Inhoud presenta5e. Epidemiology. Verslaving: recente neurobiologische inzichten en therapeu5sche implica5es.

Inhoud presenta5e. Epidemiology. Verslaving: recente neurobiologische inzichten en therapeu5sche implica5es. Inhoud presenta5e Verslaving: recente neurobiologische inzichten en therapeu5sche implica5es. Introduc5on epidemiology Neurobiology Treatment Conclusions Geert Dom PC Broeders Alexianen, Boechout Universiteit

Nadere informatie

Stepped care behandeling voor paniekstoornis

Stepped care behandeling voor paniekstoornis Stepped care behandeling voor paniekstoornis Een vergelijking van een 10-weeks begeleide zelfhulp, zo nodig gevolgd door protocollaire CGT, vergeleken met TAU. M. Kampman, A.J.L.M. van Balkom, T. G. Broekman,

Nadere informatie

Is valpreventie kosteneffectief?

Is valpreventie kosteneffectief? Is valpreventie kosteneffectief? Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be Maart 2014 1 Reactie van de overheden op de crisis Jaarlijkse

Nadere informatie

De opzet en management van een vroegdetectie- en behandelcentrum. Hoe eerder, hoe beter 30 mei 2013, Den Haag Mark van der Gaag

De opzet en management van een vroegdetectie- en behandelcentrum. Hoe eerder, hoe beter 30 mei 2013, Den Haag Mark van der Gaag De opzet en management van een vroegdetectie- en behandelcentrum Hoe eerder, hoe beter 30 mei 2013, Den Haag Mark van der Gaag 1 VROEGDETECTIE EN BEHANDELING SCREENING DIAGNOSE BEHANDELING 2 3 SCREENING

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving?

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Dag van de verslaving 12 oktober 2007 Gerard M. Schippers Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Tijdschrift sinds 2005 Bohn Stafleu Van Loghum

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

CAT VRAGEN OEFENEN Week 4. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Maandag 25 maart 2013

CAT VRAGEN OEFENEN Week 4. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Maandag 25 maart 2013 CAT VRAGEN OEFENEN Week 4 Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Maandag 25 maart 2013 1. De moeder van Julian, 16 jaar, komt bij de huisarts. Julian heeft in

Nadere informatie

Stagering en profilering bij verslaving

Stagering en profilering bij verslaving korte bijdrage Stagering en profilering bij verslaving w. van den brink, g.m. schippers achtergrond Het wel of niet kunnen stellen van de diagnose misbruik of afhankelijkheid van middelen zegt nauwelijks

Nadere informatie

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe

Psychofarmaca bij d e de ouderen Waarom slikken zij? A D. D Hooghe Hooghe Psychofarmaca bij de ouderen Waarom slikken zij? A. D Hooghe Psychofarmaca Benzodiazepines en aanverwanten Antidepressiva Antipsychotica Antipsychotica Assessment of antipsychotic prescribing in Belgian

Nadere informatie

Bijwerkingen en monitoring van nieuwe MS behandelingen

Bijwerkingen en monitoring van nieuwe MS behandelingen Bijwerkingen en monitoring van nieuwe MS behandelingen Bob van Oosten, neuroloog MS Centrum Amsterdam VUmc MSMS 2013 Disclosures Geen VUmc MS centrum Amsterdam ontvangt financiële ondersteuning voor onderzoeksactiviteiten

Nadere informatie

Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving

Cognitive Bias Modification (CBM): Computerspelletjes tegen Angst, Depressie en Verslaving Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving Mike Rinck Radboud Universiteit Nijmegen Cognitieve Vertekeningen bij Stoornissen "Cognitive Biases" Patiënten

Nadere informatie

Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten

Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten Daniel Kotz Department of General Practice School for Public Health and Primary Care (CAPHRI) Maastricht University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de farmacotherapie: geïndividualiseerde farmacotherapie?

Ontwikkelingen in de farmacotherapie: geïndividualiseerde farmacotherapie? korte bijdrage Ontwikkelingen in de farmacotherapie: geïndividualiseerde farmacotherapie? g. dom, w. van den brink achtergrond De effectgrootte van farmacologische interventies bij de behandeling van verslaafden

Nadere informatie

Uw problemen gaan in rook op

Uw problemen gaan in rook op Uw problemen gaan in rook op Waarom is het zo verslavend? Wat kunnen we er aan doen? Trudi Tromp-Beelen huisarts en verslavingsarts Jellinek / Arkin Amsterdam Afhankelijkheid van een middel definitie

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Depressie na een hartinfarct en risico op nieuwe hartklachten

Depressie na een hartinfarct en risico op nieuwe hartklachten Depressie na een hartinfarct en risico op nieuwe hartklachten Marij Zuidersma Promotoren: Peter de Jonge, Johan Ormel, Henk Jan Conradi Interdisciplinary center for psychiatric epidemiology University

Nadere informatie

Preventieve psychotherapie

Preventieve psychotherapie Preventieve psychotherapie Dr. Dorien Nieman, klinisch psycholoog en cognitief gedragstherapeut Academisch Medisch Centrum, Afd. Psychiatrie, Amsterdam d.h.nieman@amc.nl Overzicht Belang van vroegdetectie

Nadere informatie

Improving Mental Health by Sharing Knowledge. Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten

Improving Mental Health by Sharing Knowledge. Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten Improving Mental Health by Sharing Knowledge Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten Alcohol en opvoeding 15 Ouders rond 2008 onderschatten alcoholgebruik van hun kinderen

Nadere informatie

Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen

Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen Academische Werkplaats Ernstige Psychotische Aandoeningen 1 Inhoud 1. a. Missie en b. Geschiedenis 2. Wie zijn wij? 3. Wat gaan wij doen? a. Stadia en profiel b. Interventie onderzoek c. Onderwijs en opleiding

Nadere informatie

Jongeren, Cannabisgebruik & Psychose

Jongeren, Cannabisgebruik & Psychose Jongeren, Cannabisgebruik & Psychose Cécile Henquet Maastricht University, Psychiatry and Neuropsychology, PsyQ Heerlen, The Netherlands c.henquet@heerlen.psyq.nl Nu Voor Later, Groningen 15 november 2011

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie