ADHD/ADD Attention Deficit Hyperactivity Disorder en Attention Deficit Disorder in het hoger onderwijs.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ADHD/ADD Attention Deficit Hyperactivity Disorder en Attention Deficit Disorder in het hoger onderwijs."

Transcriptie

1 ADHD/ADD Attention Deficit Hyperactivity Disorder en Attention Deficit Disorder in het hoger onderwijs. Reader samengesteld door: Jasper Bos Annelies Broere Robert Knight Fontys Hogescholen, 2014

2 Inhoudsopgave Alternatieve behandelmethodes door Jasper Bos 1. AD(H)D en bijverschijnselen pag Voeding en AD(H)D pag Breinstimulerende therapieën pag Homeopatische medicatie pag Mindfulness training pag. 9 Studeren met ADHD door Annelies Broere 1. Hoe beïnvloedt ADHD de leerprestaties van een HBO student? pag Wat kan een student met AD(H)D doen om zijn of haar studie pag. 13 zo goed mogelijk te laten verlopen? 3. Welke maatregelen kan de school treffen om de negatieve pag. 19 effecten van ADHD op de leerprestaties van studenten te verminderen? 4. Welke maatregelen kan de docent nemen om studenten pag. 22 met AD(H)D te begeleiden? 5. Groepsvorming en didactische onderbouwing pag 25 Enquete en Pilot door Robert Knight pag. 28 Bronnenlijst pag. 30 2

3 Alternatieve behandelmethodes AD(H)D Inleiding In dit onderzoek probeer ik erachter te komen welke behandelingen, hulpmiddelen of handvatten kunnen dienen als alternatief/aanvulling voor AD(H)D medicatie zoals Ritalin, Equasym, Medikinet, Concerta e.a. Ik onderzoek hierbij de effectiviteit- en bekijk of er wetenschappelijke onderbouwing bestaat voor deze alternatieve methodes. 1. AD(H)D en bijverschijnselen. AD(H)D (attention deficit hyperactivity disorder) is een neurologische stoornis die in de afgelopen jaren zeer veel aandacht heeft gekregen. Kinderen die impulsief, overmatig rusteloos en ongecontroleerd gedrag vertonen vragen veel aandacht en energie binnen een school- en gezinssituatie. Ouders weten vaak geen raad met hun drukke kind en worden hierin ondersteund door verscheidene gezondheidsorganen zoals het GGZ. Vaak wordt er na constatering van een AD(H)D stoornis medicatie (psychostimulantia) voorgeschreven. Deze medicatie heeft als doel dat de persoon in kwestie rustiger wordt of activeert. De medicatie heeft zichzelf bewezen als een effectief hulpmiddel voor mensen met de stoornis, maar heeft als grootste bijverschijnselen inslaapproblemen en verminderde eetlust, maar ook het gevoel van matheid, lusteloosheid, buikpijn, hoofdpijn en huilerigheid. 1.1 Onderzoek en therapiëen De afgelopen jaren zijn er ook onderzoeken gedaan naar alternatieve behandel- en ondersteuningsmethodes ter vervanging of ondersteuning van ADHD medicatie. Hieronder vallen eliminatiedieten, voedingssupplementen, homeopatische middelen of breintrainingen. Er zijn tegenwoordig veel instanties waar ouders terecht kunnen voor informatie en ondersteuning. De therapeuten of instituten die therapieën leveren geven vaak aan dat hun behandelingen als bewezen werken. Volgens SteunpuntADHD 1 kunnen deze therapieën in twijfel worden getrokken omdat de onderzochte groep vaak niet groot genoeg was, zodat het gevonden effect ook op toeval gebaseerd zou kunnen zijn. Soms was het zelfs niet duidelijk of de kinderen wel echt ADHD hadden en werd er door ouders heel graag verbetering gezien, omdat zij veel tijd, energie en geld in een behandeling hadden gestopt, maar was het onduidelijk of dit wel echt het geval was. Deze onderzoeken zijn vaak niet wetenschappelijk onderbouwt. Steunpunt ADHD maakt daarom een onderscheidt in therapieën en behandelingen met een duidelijke visie: - Therapiëen die zichzelf bewezen hebben en een duidelijk effect tonen: neurofeedback, Cogmed geheugentraining en bepaalde dieëten (RED dieet) - Alternatieve therapieën - Balans: een open informatieve houding naar nieuwe behandelmethodes, maar met een afwachtende houding totdat er succes behaald wordt met wetenschappelijk onderzoek. 1 3

4 2. Voeding en AD(H)D Er zijn veel mensen die beweren dat suikers en kleurstoffen een directe oorzaak zijn van een AD(H)D stoornis. Onderzoek uit 2011 van het ADHD Research Centrum in Eindhoven 2 - in samenwerking met de Universiteit in Wageningen en St. Radbout in Nijmegen - heeft uitgewezen dat dit niet het geval hoeft te zijn. Gewone producten als tomaat, appel, kip of rundvlees kunnen oorzaak zijn van rusteloos en ongecontroleerd gedrag bij kinderen. Het onderzoek dat in 2011 gehouden is betreft een test met het RED dieet. In het volgende paragraaf ga ik in op het RED dieet, een hypoallergeen dieet dat bekijkt of bepaalde voeding van invloed is op het ADHD gedrag bij een persoon. 2.1 RED dieet Het RED Dieet is een op de persoon aangepast hypoallergeen dieet. Dit betekent dat de kans dat de voeding een allergische reactie bij de persoon oproept nihil is. Het doel van het dieet is om te achterhalen voor welke voedingsmiddelen een bepaald persoon allergisch is en of dit van invloed is op de ADHD stoornis. RED staat voor Restricted Elimination Diet. In een periode van vijf weken worden alle voedingstoffen waar kinderen een allergische reactie op kunnen krijgen weggelaten. Wanneer blijkt dat het ADHD gedrag veranderd, worden deze voedingstoffen één voor één toegevoegd aan het dieet (provocatiedieet) en zo wordt bepaald op welke stof het kind een allergische reactie vertoond. Het wetenschappelijke onderzoek (artikel Lancet 3 ) dat onder meer door het ADHD Research Centrum Eindhoven, Karakter Kinder- en Jeugdpsychiatrie en het UMC St. Radbout is uitgevoerd geeft te kennen dat voor veel gevallen het RED dieet een goede vervanger kan zijn voor medicijnen en verbeteringen geeft op lange termijn 4. Tussen 4 november en 29 september 2009, werden 100 Nederlandse en Belgische kinderen uitgekozen voor een grootschalig onderzoek. De deelnemers uit het onderzoek werden allen gehaald uit medische gezondheidscentra s in België en Nederland. De kinderen (4-8 jaar oud) werden door een ervaren kinderarts onderzocht voor een ADHD stoornis. De deelnemers werden in twee groepen verdeeld: de dieetgroep en de controlegroep. De controlegroep kreeg adviezen en instructies over gezonde voeding en de dieet groep volgde het RED dieet. Na de vijfde week van het onderzoek werd het gedrag van de kinderen door een kinderarts onderzocht. De arts wist voor zijn onderzoek niet welke kinderen uit de controle- of dieetgroep kwamen. Wat bleek is dat 64 procent van de kinderen uit de dieetgroep geen gedrag meer vertoonde dat kenmerkend is voor ADHD. Ook door leerkrachten en ouders werd dit gedrag duidelijk opgemerkt. De controlegroep daarentegen vertoonde hetzelfde gedrag als voor het onderzoek. Uit de groep ADHD kinderen had de helft ook ODD (Oppositional Defiant Disorder). Deze stoornis kenmerkt zich door driftbuien, opstandig en brutaal gedrag. Het RED dieet had ook op deze groep kinderen een positief effect

5 2.2 PVG Dieet (Pelsser Voeding Gedrag) Het PGV dieet is gebaseerd 5 op het RED dieet en dit wil zeggen dat er in fases verdachte voedingsmiddelen uit het dieet worden gehaald en op een basisdieet leven van rijst, kalkoen en peer met soms nog enkele toevoegingen. In de fase erna worden er ook weer voedingsstoffen toegevoegd. In 2011 het ADHD Research Centrum (Eindhoven) en het UMC Radboud is er ook een onderzoek gedaan naar dit eliminatiedieet en de uitslagen toonden aan dat bij 78 procent van de vijftig jonge kinderen die deelnamen de gedragproblemen verdwenen. Zowel het volgen van een RED dieet als het PVG Dieet geven volgens SteunpuntADHD een grote belasting voor het gezin. Er wordt gesteld dat er kindvriendelijkere onderzoeken - die vaststellen welke voedingsmiddelen vermeden moeten worden zouden moeten komen. 3. Breinstimulerende therapieën Er komt steeds meer wetenschap over hoe de hersenen werken en tegenwoordig is bekend dat de hersenactiviteit van iemand met ADHD stoornis er anders uitziet dan bij iemand zonder de stoornis en welke hersenfuncties goed en minder goed werken. Steunpunt ADHD benoemd twee therapieën die gericht zijn de verschillen in executieve functies 6 Hieronder worden de hogere controle functies van de hersenen verstaan. Executieve functies hebben een controlerende en aansturende functie. Voorbeelden van executieve functies - het vermogen het eigen gedrag, handelingen en gedachten op tijd te stoppen (responsinhibitie) - het vermogen om flexibel van de ene situatie naar de andere te gaan (flexibiliteit) - de vaardigheid om informatie in het geheugen te houden om een taak te voltooien (werkgeheugen) Twee voorbeelden van breinstimulerende therapieën die gericht zijn op executieve functies van het menselijk brein zijn Neurofeedback en de Cogmet werkgeheugentraining. Steunpunt ADHD ziet de Neurofeedback therapie als een behandeling die sterk in de kinderschoenen staat. 3.1 Neurofeedback Deze behandeling is al sinds 1965 in ontwikkeling en werd tijdens een onderzoek met katten per toeval ontdekt. Tijdens het onderzoek kwam men erachter dat kattten waarbij elektroden op de hoofdhuid de activiteit van de hersenen maten konden leren door beloning. De katten moesten een bepaalde activiteit uitvoeren. De onderzoekers konden de hersenactiviteit meten en wanneer er een positieve activiteit gemeten werd, werden de katten beloond. Dit stimuleerde de katten om de activiteit langer vast te houden.in feite wordt deze methode ook bij Neurofeedback gebruikt, alleen in spelvorm. De hersenactiviteit van de behandelde persoon wordt weergegeven in golven in verschillende frequenties. Bij AD(H)D wordt er afwijkende golfpatroon gesignaleerd. Door het kind te belonen of te straffen wordt er een gewenst golfpatroon ontwikkeld. Er wordt gebruik gemaakt van een computerspel waarin het kind zelf de golffrequenties bestuurt. Wanneer hij de goede frequenties gebruikt wordt hij in het spel beloond, lukt het het kind niet om de juiste frequenties te bereiken verliest hij. Er wordt op de website van steunpunt ADHD gesproken over

6 onbewust leren 7. Omdat de veranderingen tijdens het spel in de hersenen toegepast worden, hoeft het kind buiten de behandeling niet te werken. De hersenen hebben een bepaalde activiteit aangeleerd net als dat bij normale kinderen vanzelf gaat. Het onderzoek naar Neurofeedback is nog in volle gang en wordt nog niet gezien als wetenschappelijk bewezen. Volgens een nieuwsbericht uit de Volkskrant ( ) 8 wordt de behandeling bij het Nederlands Instituur voor Psychologen (NIP) aangeprijst al gelijkwaardig alternatief voor medicamenteuze behandeling. In een ingezonden brief van een groep neuropsychologen, wordt hier met zorg over gesproken. Er zijn onderzoeken die positieve resultaten weergeven, maar daar staan ook onderzoeken tegenover die andere bevindingen geven. Ook lees je in het stuk dat het sprekend is dat net de onderzoekers die zich positief uitlaten over de behandeling, deze zelf in praktijk brengen bij klanten. In Nederland wordt op dit moment op drie universiteiten onafhankelijk onderzoek gedaan naar de effectiviteit van Neurofeedback: in Nijmegen wordt de neurofeedback vergeleken met placebo-neurofeedback hierbij wordt geen hersenactiviteit/ neurofeedback getoond, maar willekeurige feedback, wat het kind niet onderscheidt van legitieme neurofeedback. In Tilburg wordt gekeken naar de aanvullende waarde van neurofeedback. In Rotterdam wordt neurofeedback vergeleken met de behandeling met medicijnen en ook onderzoek gedaan naar sporttraining. De resultaten hiervan worden naar waarschijnlijkheid in 2014 openbaar gemaakt. 3.2 Cogmed werkgeheugentraining Het Cogmed programma is een werkgeheugentraining ontwikkeld door dr. Torkel Klingberg, een Zweedse professor in cognitieve neurowetenschappen. Hij ontwikkelde een methode om het werkgeheugen te trainen. Het programma heeft drie versies en is geschikt voor verschillende leefttijdsgroepen. De training is gespitst op het ontwikkelen van het werkgeheugen om zo beter te leren plannen, redeneren en reflecteren en heeft ook een positieve weerslag op het langetermijngeheugen. Het menselijk werkgeheugen is ook een onderdeel van de executieve functies en maakt het mogelijk om informatie tijdelijk vast te houden en te bewerken. Kinderen die een onontwikkeld werkgeheugen hebben of een AD(H)D stoornis hebben heel vaak moeite met leren. 7 %C3%ABn/ 8 neurofeedback-bij-adhd-is-nog-lang-niet-bewezen.dhtml 6

7 3.3 Braingame Brian Net als bij Neurofeedback wordt bij Braingame Brain gebruik gemaakt van een therapeutisch computerspel 9. Dit spel speelt zich af in een virtuele wereld en is ook weer gericht op de executieve functies en op het werkgeheugen van de hersenen (organiseren, plannen en houden van overzicht). Het spel is opgedeeld in 25 sessies van elk drie kwartier. Er is ruimte voor één sessie per dag en vier sessies per week. De kinderen leren naast het ontwikkelen van hun werkgeheugen, het vermogen om impulsen te onderdrukken en leren om te schakelen tussen verschillende situaties en vormen van gedrag. 3.4 Jungle Memory Jungle Memory is een online training programma (application) waarmee kinderen op school of thuis in kunnen loggen op een computer. Een training met Jungle Memory duurt ongeveer minuten. Er wordt vier keer per weer getraind gedurende een periode van acht weken. 9 7

8 De makers van Jungle Memory 10 beloven na de training de volgende resultaten: - Werkgeheugen trainen een vaardigheid met taal, rekenen, geschiedenis te bevorderen. - Stimuleren van de Prefontale Cortex en werkgeheugengebieden in het brein, waardoor leerlingen de aandacht goed richten en opdrachten aan kunnen. - Leerlingen kunnen beter omgaan met examenstress en kunnen ingewikkeldere lessen aan. Leerlingen met een goed werkgeheugen behoren bij de betere leerlingen. - Methode past zich voordurend aan aan de behoefte en mogelijkheden van de leerling waardoor nooit te zwaar of te slag getraind wordt, maar op het juiste niveau om succes te behalen. - Positief effect op de focus, het zelfvertrouwen en resultaten in slechts 8 weken. - Wetenschappelijk bewezen werkzaamheid De schoolresultaten worden beter bij leerlingen met uiteenlopende klachten, zoals lage cijfers, Dyslexie en Autisme. Dr. Tracy Alloway 11 is een professor die vele onderzoeken heeft gedaan naar de eigenschappen van ADHD en het menselijk werkgeheugen. Zij concludeerde, in een onderzoek dat in 2012 plaats vond 12, dat de Jungle Memory training kinderen kan helpen bij het ontwikkelen van cognitieve vaardigheden. Er zijn verscheidene onderzoeken uitgevoerd naar de effectiviteit van Jungle Memory. In een onderzoek dat gepubliceerd is in Computers in Human Behavior (2013) werden drie groepen leerlingen met werkgeheugenproblemen onderzocht. Éen groep kreeg geen training, één groep oefende één keer in de week met Jungle Memory en één groep trainde vier keer in de week met Jungle Memory. De groep die vier keer trainde liet een duidelijk verbetering zien op onderdelen van een IQ-test (verbaal en performaal), spelling, verbaal en visueel-ruimtelijk werkgeheugen. 4. Homeopatische medicatie Hoewel homeopathische medicatie niet wetenschappelijk bewezen zijn, worden ze bij bepaalde kringen gezien als effectieve middelen tegen AD(H)D klachten. Het internet biedt veel chatsites/fora die discussies en gesprekken bevatten over homeopatische middelen. Daarin wordt door aanhangers medicatie gepromoot waarbij zij positieve ervaringen hebben. Er is maatschappelijke kritiek op het verspreiden en gebruiken van homeopatische middelen. De Wereldgezondheidsorganisatie waarschuwt wereldwijd voor homeopatische middelen, omdat onbewezen behandelingen als medicinaal werkzaam worden gezien. Twee voorbeelden van populaire homeopatische stoffen zijn: 4.1 LT03 LTO3 is hèt topproduct voor ADD en ADHD symptomen. Tevens zeer effectief bij angsten en slaapproblemen. Het is in 2004 ontwikkeld door het Canadese bedrijf Herb-e-Concept. Het is een 100% natuurlijk product van de hoogste kwaliteit. In Canada staat het geregistreerd als een natuurlijk geneesmiddel. In Europa als voedingssupplement lb.junglememory.com/pages/how_it_works 11 tracyalloway.com/journal-articles/

9 LT03 is een voedingssupplement dat in potjes (90 capsules) online of in reformzaken wordt aangeboden. Het verkoopargument voor dit middel is de bron van Omega 3- vetzuren. De bekendste Omega 3-vetzuren zijn alfa-linoleenzuur(ala), eicosapentaeenzuur (EPA) en docosahexaeenzuur (DHA). Deze laatste twee (EPA en DHA), zijn bekend als visvetzuren en komen voor in vis en ander zeevoedsel (schaap- en schelpdieren). Vooral in vette vissoorten zoals zalm, makreel, paling, haring, forel en sardines zitten veel van deze vetzuren. 14 Het voedingscentrum geeft aan dat er sterke aanwijzingen zijn dat het innemen van EPA/DHA via voeding extra bescherming geeft tegen hart- en vaatziekten. Daarom ook wordt het door de Gezondheidsraad geadviseerd om twee keer in de week vis te eten, waarvan één keer vette vis. Omdat er ook mensen zijn die geen vis willen eten zijn er producten op de markt gekomen die Omega 3-vetzuren bevatten. Op de website van het voedingscentrum wordt ook verteld dat er een aantal studies zijn die wijzen op een mogelijk gunstig effect van het innemen van Omega-3 vetzuren met betrekking op slecht leergedrag, depressiviteit en ook op gedragstoornissen zoals hyperactiviteit (AD(H)D). Er wordt hierbij wel verteld dat de gerapporteerde effecten nog onvoldoende onderbouwd- en deels tegenstrijdig zijn. Dit door het ontbreken van gecontroleerde studies van voldoende omvang. 4.2 L-theanine Dit is een aminozuur dat in theebladeren zit (vooral groene en witte thee). De stof heeft bij een onderzoek uitgewezen dat het op muizen een kalmerende en opwekkende werking heeft. Het is ook een antioxidant en zou het immuunsysteem moeten stimuleren. L-theanine is in twee vormen te verkrijgen als supplement: natuurlijke theanine en synthetische theanine. Natuurlijke theanine wordt geïsoleerd uit theebladeren via een fermentatieproces en filtratie. Synthetische Theanine komt voort uit organische synthese (suntheanine), waar een Japans bedrijf een patent op heeft. Totzover reikt mijn onderzoek naar homeopatische medicatie. De belangrijkste reden hiervoor is dat deze vorm van medicatie niet wetenschappelijk onderwezen is vooral werkzaam is bij mensen die er sterk in geloven. Of de werking daadwerkelijk positief is wordt in mijn onderzoek lastig te achterhalen. 5. Mindfulness training Deze alternatieve methode voor het behandelen van AD(H)D is gericht op het trainen van aandacht en gedragscontrole, doormiddel van meditatieoefeningen. Mindfulness heeft zijn wortels liggen in het Boedhisme. Een onderzoekstak van de Universiteit van Amsterdam (UvA) - het Academisch Behandelcentrum voor Ouder en Kind (UvA Minds) - heeft een programma lopen dat ouders en kind helpt bij een AD(H)D stoornis. 15 Deze behandeling is gebaseerd op een combinatie van Westerse kennis over aandacht en Oosterse meditatietechnieken. Bij deze behandeling wordt de aandacht en gedragscontrole van kinderen en jongeren getraind door spelenderwijs meditatieoefeningen te doen. De informatie die op de website van UvA Minds gegeven wordt verteld dat Mymind een training is voor ouder en kind. Het doel van dit programma is gericht op het verbeteren van de concentratie en impulsiviteit, hyperactiviteit en agressie moet verminderen. De jongeren die voor deze behandeling geschikt zijn hebben een leeftijd tussen de 9-18 jaar en moeten een officiële AD(H)D diagnose hebben. Ouders volgen de training tegelijkertijd met de kinderen (Mindful Parenting training). Het doel hiervan is dat ouders leren op een kalme, niet reactieve wijze met de aandachts- en gedragsproblemen van hun kind

10 om te gaan. Daarbij zou het hen helpen met eventuele eigen symptomen van AD(H)D. De twee groepen (kinderen en ouders) hebben afzonderlijk een eigen therapeut die hen door de therapie heen begeleidt. De organisatie van Mymind geeft zelf aan dat er een onderzoekskant aan de therapie zit, waarbij een discussie plaats vind over de effectiviteit van het MYmind programma voor kinderen met ADHD (en ASD) en hun ouders. MYmind werkt met trainers die werkzaam zijn op de Universiteit van Amsterdam. Professor Susan Bögels 16 is een psychopataloog die onderzoek doet naar het cognitieve gedrag van kinderen en hun directe omgeving. Haar expertise is de intergenerationele overdracht van een angststroornis van ouder naar kind. Dokter Joke Hellemans is een clinisch psycholoog/psychotherapeut en mindfulness docent ( Centrum voor Mindfulness Universiteit van Massachusetts) Zij heeft veel ervaring als mindfulness docent docent aan professionals en verscheidene. Conclusie In mijn onderzoek naar alternatieve behandelmethodes voor AD(H)D ben ik erachter gekomen hoe veel- en tegelijkertijd hoe weinig er bekend is over deze stoornis. We weten dat er veel kinderen zijn die druk, ongecontroleerd gedrag vertonen en zich moeilijk kunnen concentreren waardoor zij leerachterstanden opbouwen. Maar wanneer spreek je van een AD(H)D stoornis en hoe weet je wat de oorzaken zijn. AD(H)D wordt gezien als een neurologische stoornis die erfelijk kan zijn, maar onderzoek (RED dieet) heeft duidelijk aangetoond dat in veel gevallen voeding een direct verband heeft. In een artikel 17 van een gepensioneerd kinderarts (J. Toorman), die in het RED onderzoek deel nam en in het Catharina ziekenhuis in Eindhoven kinderen onderzocht heeft naar AD(H)D, is te lezen dat een vervolgonderzoek tegen wordt gehouden door ongefundeerde kritiek en een gebrek aan financiëring. Ik heb mij op het internet verbaasd hoeveel informatieve, commerciële instanties er bestaan die ouders hulp en redding bieden aan hun AD(H)D leidende kind. Ik heb op de website van SteunpuntADHD begrepen dat veel onderzoek nog lang niet voltooid is, waardoor veel methodes nog niet wetenschappelijk bewezen zijn. Toch wordt dit door vele instellingen, instanties met volle overtuiging beweert, waardoor veel bezorgde ouders hun hoop vestigen op deze redmiddelen en veel tijd, energie en vooral geld stoppen in de onderzoeken en ook uit misplaatste voldoening gaan roepen dat zijn/haar kind geholpen is bij de methode. Alternatieve behandelaars zijn hierbij ook schuldig aan misleidende informatie. Zo wordt in praktijk genezing beloofd, iets wat nooit te garanderen valt. Deze behandelaars vertellen klanten dat hun behandelingen wel natuurlijk zijn, alsof medicatie per definitie niet-natuurlijk zou zijn. In de natuur komen veel giftige stoffen voor en medicatie komt ook niet altijd voort uit een chemisch proces en daarbij zijn chemische stoffen niet altijd giftig 18 Deze behandelaars spelen in op de emoties van ouders die het beste willen voor hun kind en daarbij niet altijd objectieve overwegingen maken. Zij willen het beste resultaat zien. Wat blijkt is dat de behandelingen in de eerste fase succes hebben, maar dat het gedrag van de behandelde kinderen vaak snel herhaalt. Behandelaars van alternatieve therapiën blijken veel te klagen dat er geen belangstelling is voor hun therapie. De ervaring van Steunpunt ADHD is dat kennis en betere behandelmethodes goed ontvangen worden door de medische wetenschap en dat er geen reden is om een veelbelovende nieuwe behandeling dood te zwijgen of op oneerlijke wijze aan te vallen. Meldpunt ADHD juicht zelfonderzoek door ouders toe, maar wijst op de volgende punten:

11 Overdrijven is een teken aan de wand. Wees wantrouwig ten opzichte van producten of behandelingen die worden omschreven als 'verbazingwekkend', 'wonderbaarlijk' of 'een fantastische doorbraak'. Betrouwbare artsen/behandelaars gebruiken dergelijke termen niet. Evenmin beroemen zij zich op successen bij de behandeling van grote aantallen patiënten. Wees eveneens wantrouwig bij elke behandeling die wordt aangeprezen als behandeling van een brede variëteit aan kwalen. Gezond verstand vertelt ons dat hoe grandiozer de claim, hoe minder waarschijnlijk het is dat er enige echte verdienste achter verscholen zit. Ga niet af op ervaringsverhalen van mensen die beweren dat ze zijn geholpen door een bepaald product of een bepaalde behandeling. Enthousiasme is geen bewijs; echte gezondheidsprofessionals pronken niet met verklaringen van hun patiënten

12 Studeren met AD(H)D In dit hoofdstuk zal ik nader onderzoek doen naar Studeren met ADHD of ADD. In Nederland heeft ongeveer vier procent van de studenten in het Hoger Onderwijs ADHD 20. Allereerst zet ik de symptomen op een rij die de studie kunnen beïnvloeden. Vervolgens kijk ik naar waar de student moeite mee heeft in het hoger onderwijs en wat de student zelf kan doen om de studie zo goed mogelijk te laten verlopen. Daarnaast zal ik ook kijken naar de rol van de school en de docent: Op welke manier kunnen zij ondersteuning bieden aan studenten met ADHD? Ik ga dit onderzoek onderverdelen in de volgende onderzoeksvragen: 1. Hoe beïnvloedt ADHD de leerprestaties? 2. Wat kan een student met AD(H)D doen om de studie zo goed mogelijk te laten verlopen? 3. Welke maatregelen kan de school treffen om de student met AD(H)D te helpen en/of begeleiden? 4. Welke maatregelen kan de docent treffen om de student met AD(H)D te helpen en/of begeleiden? 5. Groepsvorming en didactische onderbouwing 1. Hoe beïnvloedt ADHD de leerprestaties? ADHD kan studieprestaties op verschillende manieren beïnvloeden. Wat voor uitwerking AD(H)D heeft op de leerprestaties verschilt van persoon tot persoon. Hieronder volgen een aantal voorbeelden hiervan (Hofman, E., Korevaar, L., 2004): - De student vindt het moeilijk om lang stil te zitten - De student is snel afgeleid van dingen om zich heen of door zijn of haar eigen gedachten - de student draait, wiebelt en friemelt veel - De student vind het lastig om op zijn beurt te wachten - De student geeft vaak antwoord voordat er een vraag helemaal gesteld is - De student kan het lastig vinden om instructies op te volgen - De student kan niet lang bezig zijn met één ding (vooral niet als het hem of haar niet interesseert) - Schoolwerk en karweitjes worden door de student niet afgemaakt - De student praat overdreven veel - De student kan moeilijk luisteren naar wat anderen zeggen - De student valt anderen vaak in de rede - De student raakt dingen kwijt - De student gaat vaak van de ene activiteit over naar de andere Als de studieprestaties erg beïnvloed worden door de ADHD, kan dat leiden tot veel frustraties, boosheid of verdriet. Hoger onderwijs De student zal de hoeveelheid lees-/leerstof niet altijd op tijd afkrijgen, doordat hij/zij moeite heeft met grote hoeveelheden, overzicht krijgen, plannen en focussen. In het Hoger onderwijs wordt de leerstof vaak overgebracht door het geven van colleges. Colleges volgen kan moeilijk zijn voor een student met AD(H)D doordat de student niet lang kan stilzitten en snel afgeleid is. Opdrachten worden veelal gemaakt in werk- of projectgroepen. Werkgroepen kunnen lastig zijn voor een student met AD(H)D, omdat de student niet goed kan stilzitten en het moeilijk vindt zijn of haar beurt af te wachten. Het hyperactieve gedrag van de student met ADHD kan bij medestudenten voor irritaties zorgen tijdens het samenwerken. Studenten met AD(H)D hebben soms moeite met communicatie doordat zij niet goed luisteren of te veel (voor hun beurt) praten. In practica of bij opdrachten kan het moeilijk zijn om instructies goed op te volgen. Studietaken uitvoeren kan moeizaam omdat studenten niet goed een langere tijd met iets bezig kunnen zijn, maar van de ene activiteit overgaan in een andere activiteit en soms dingen kwijtraken. 20 gebruikerstoets studeren met een handicap 2010, CHOI 2010 (onderdeel van NSE) 12

13 2. Wat kan een student met AD(H)D doen om zijn of haar studie zo goed mogelijk te laten verlopen? ADHD verdwijnt niet zomaar, maar als student met ADHD kun je je gedrag wel beïnvloeden. 2.1 Studiekeuze Het begint al bij de studie- en beroepskeuze. Studenten met AD(H)D hebben extra baat bij een studiekeuzegesprek. Belangrijk bij het voeren van een studiekeuzegesprek is (Expertisecentrum handicap+studie, 2012): - veilige sfeer - open en realistische houding - kennis over beschikbare extra voorzieningen Bij studenten met AD(H)D bestaat de mogelijkheid dat ze kiezen voor een studie vanuit impulsiviteit. Studenten die vroeg en weloverwogen een studie kiezen vallen minder vaak uit. Daarom is een studiekeuzegesprek dan ook van groot belang voor studenten met AD(H)D, omdat dit de kans verkleint dat de opleiding toch niet passend blijkt te zijn. 2.2 Lezen en verwerken van teksten Voor een student met AD(H)D is het vaak lastig om hoofd- en bijzaken te scheiden. Daarom is het belangrijk de studiestof actief te benaderen: - Bekijk eerst de titels van de hoofdstukken en eventueel paragrafen. - Probeer grote stukken tekst om te zetten in een andere vorm, zoals een schema bijvoorbeeld of een opsomming. - De student moet goed naar de afbeeldingen, grafieken en tabellen kijken indien deze zijn opgenomen in de leesstof. Hierin kan hij of zij verbanden zoeken tussen deze zaken of in de tekst. - De student kan proberen om eerst een samenvatting te lezen van de tekst. - Het maken van een begrippenlijst kan een student met AD(H)D erg goed helpen. - Verbanden leggen met de eigen kennis. 2.3 College volgen Het volgen van college is erg belangrijk. Hieronder staan een aantal tips waar een student met AD(H)D baat bij zou kunnen hebben voor, tijdens of na het volgen van een college: - Voorbereiden voorafgaand aan een college. - Vooraan zitten kan de student helpen: er is minder afleiding. - Sleutelwoorden opschrijven tijdens het volgen van een college. - Vragen om de sheets (vooraf), zodat de student zich al kan voorbereiden op wat komen gaat. - Geluidsopnames maken kan handig zijn, omdat de student na het college nog iets terug kan luisteren wanneer hij of zij iets gemist heeft door het ontbreken van concentratie. - Laptop gebruiken voor het maken van aantekeningen kan voor een student met AD(H)D erg handig zijn. De student kan dan veel beter het overzicht houden in zijn aantekeningen. - De student kan de aantekeningen na een college nog eens doorlezen en overzichtelijk maken. - Na het doornemen van de aantekeningen is het ook belangrijk om even rust te nemen om bij te komen en te verwerken. 2.4 Werk- of projectgroepjes In het HBO is samenwerken een belangrijke competentie. Het werken in werk- of projectgroepjes is dan ook onvermijdelijk wanneer je een HBO studie gaat volgen. - Een werkgroepje met één of meerdere studenten met AD(H)D kan het beste een rustige ruimte opzoeken om in te gaan werken. - De student met AD(H)D kan tijdens besprekingen zijn vragen of commentaar op een kladblok schrijven, voordat hij of zij meteen reageert. Op die manier praat de student niet voor zijn beurt en kan hij of zij nog eens nadenken of de vraag of het commentaar klopt en goed geformuleerd is. - De student kan vragen of een groepsgenoot telkens een seintje wil geven (aanstoten, iets zeggen) wanneer de student zijn aandacht verliest. 13

14 2.5 Maken van tentamens - De student kan zelf vragen maken waar hij of zij zichzelf mee kan overhoren. - De student zou zich door anderen kunnen laten overhoren om te pijlen of hij/zij de lesstof begrepen heeft en om op een meer actieve manier te worden uitgedaagd tot het bezig zijn met de stof. - Tijdens het tentamen is het slim om als student met AD(H)D op een rustige plek te zitten: niet in de buurt van een raam of wandelgang bijvoorbeeld. - De student zou de instructies een keer extra kunnen doorlezen. - Het kan gebeuren dat de student tijdens het maken van een tentamen even blokkeert. Het beste is dan even rust nemen en vervolgens weer de draad oppakken. - Het is goed voor een student met AD(H)D om het tentamen nog eens door te nemen wanneer hij of zij klaar is (controleren of elke vraag is beantwoord, of het te lezen is). - Bij structureel tijdtekort kan de student aan school vragen om meer tijd voor tentamens. 2.6 Algemene handelingen elimineren externe prikkels: Een student met AD(H)D kan snel afgeleid zijn door externe prikkels. Het elimineren van die externe prikkels kan dan ook de studieprestaties bevorderen, door de volgende maatregels toe te passen: - De student kan het beste een werkplek of werkruimte zoeken met zo min mogelijk afleiding. - Het elimineren van externe prikkels kan door het uitschakelen van de telefoon, maar ook door zo min mogelijk browsers en schermen open te hebben staan op de computer bijvoorbeeld. - Sommige studenten met AD(H)D hebben baat bij het luisteren naar rustgevende muziek tijdens het studeren. Anderen hebben meer baat bij oordopjes, zodat geluiden van buiten af niet voor afleiding zorgen. - De student kan de omgeving vragen om hem of haar niet te storen tijdens het studeren, door bijvoorbeeld een briefje of bordje aan de deur van de studentenkamer of studieruimte op school te hangen. - Een student met AD(H)D kan beter niet bij het raam zitten, want buiten is altijd veel afleiding te vinden. - De student kan rustmomenten inlassen waardoor hij of zij de aandachtsboog niet overspant. - De student kan gebruik maken van een Piekerblok. Afleidende gedachten kunnen worden genoteerd. De student kan er vervolgens een streep onder zetten en zijn gedachte terug brengen naar de opdracht of leerstof. Op deze manier kan hij of zij zijn gedachte even parkeren. plannen en organiseren Een student met AD(H)D vindt plannen en organiseren vaak erg moeilijk. Juist deze studenten moeten aan een planning extra aandacht besteden, zodat ze niet overweldigd worden door de hoeveelheid studiestof. - Agenda of notitieblok: De student kan het beste zo min mogelijk losse vellen of briefjes gebruiken, die raken makkelijk kwijt. Notitieblokken kunnen worden gebruikt om alles te onthouden, van nummers tot taken. De student moet volle notitieblokken bewaren zodat hij of zij alles nog terug kan vinden. Afspraken kan de student het beste in zijn agenda schrijven zodat hij of zij het niet kwijt kan raken of vergeten. - De student kan een haalbare takenlijst maken. Deze kan hij of zij dan vervolgens in haalbare stappen delen. De student kan de takenlijst elke dag bijwerken, en indien nodig netjes overschrijven wanneer het een rommeltje wordt. - De student kan aan het einde van de dag evalueren of hij of zij op schema loopt en hoe het gaat. - Tijdens de meeste HBO-opleidingen ontvangt de student een hoop papieren. Dit kan overweldigend zijn voor een student met AD(H)D. Belangrijk is daarom voor de student om een systeem te bedenken waardoor hij of zij het papierwerk kan organiseren in bijvoorbeeld een overzichtelijke map met tabbladen. 14

15 Een systeem De student met AD(H)D moet beseffen dat een perfect systeem voor het plannen van de studie niet bestaat: juist door het zoeken naar een perfect systeem haakt hij of zij al snel af. Bovendien kost nieuw gedrag aanwennen tijd: de student zal minimaal drie maanden nodig hebben om te wennen aan een systeem. Het zal dus eerst even extra energie kosten om een systeem voor zichzelf te bedenken en toe te passen, maar op langere termijn lijken studenten met AD(H)D er veel baat bij te hebben. De student zal dan bijvoorbeeld minder het gevoel van verlamming tegenkomen. Gevolgen van het ontbreken van een goed werkend systeem of planning zijn het niet kunnen maken van tentamens omdat de student vergeten is zich in te schrijven, het kwijtraken van spullen en het missen van deadlines. Tegenwoordig zijn er ook handige apps die kunnen helpen bij het plannen. Ook het zetten van een alarm of het koppelen van een alarm aan je digitale agenda kan erg goed helpen. Hieronder volgen nog een aantal maatregelen die de student zou kunnen nemen om een goed werkend systeem te vinden 21 : - De student kan iemand in de omgeving vragen om hulp bij het opstarten van zo n systeem, bij voorkeur iemand die zelf heel goed georganiseerd is natuurlijk. - Een vaste plek voor studiepapieren vinden. - Een postbakje maken voor inkomende studiepapieren. De student weet dan dat deze nog behandeld moeten worden. - De student kan het beste zijn computer, rooster en andere schoolspullen er bij houden wanneer hij de studiepapieren doorneemt. - De student kan drie vaste tijdstippen in een week inplannen om de studiepapieren door te nemen. - Spullen op een vaste plek bewaren, bijvoorbeeld een map per schoolvak waar ook de aantekeningen inzitten, zodat alles bij elkaar staat. - Aantekeningen overzichtelijk maken na colleges of besprekingen van werk- of projectgroepjes. - De student kan regelmatig dingen weggooien die hij of zij niet kan gebruiken. - De student moet een manier vinden om met negatieve gedachten om te gaan, zodat hij of zij niet meteen opgeeft. Prioriteiten Voor een student met AD(H)D kan het moeilijk zijn om prioriteiten te stellen. Op het HBO wordt vaak verwacht dat de student meerdere taken tegelijkertijd doet. Bij het maken van een takenlijst en/of planning is het dus belangrijk dat de student bedenkt welke taken hij eerst doet. Vaak wordt er gekozen om de makkelijkste taken als eerste te maken. Het nadeel hiervan is dat op langere termijn moeilijke taken blijven liggen en ophopen. Een oplossing zou kunnen zijn om de prioriteit te vermelden in de takenlijst 22 : A.Korte termijn: wat vandaag of morgen moet worden afgemaakt. B.Langere termijn, maar wel nodig: tentamenstof doornemen voor over twee/drie weken bijvoorbeeld. C.Lange termijn, makkelijk: Kleine klusjes die je gemakkelijk en snel kunt doen, zoals het checken van s of iets dergelijks. 21 Gebaseerd op Behandelgids ADHD bij Volwassenen. Cliëntenwerkboek van Safren, Sprich, Perlman en Otto. 22 Gebaseerd op Behandelgids ADHD bij Volwassenen. van Safren, Sprich, Perlman en Otto. 15

16 Structuur Studenten met AD(H)D hebben vaak geen goed besef van tijd: ze kunnen tijd niet makkelijk indelen. Het slechte tijdsbesef, de afleidbaarheid en onrust maken het een student met AD(H)D niet makkelijk om aan een planning te houden. Om voor meer structuur te zorgen, kan de student werken met dag- en weekpatronen: - Dagpatroon: de student plant een dagstructuur - Weekpatroon: de student voegt wekelijkse gebeurtenissen toe (werk- en projectgroepen, colleges, sport en andere afspraken). - Als derde en laatste voegt de student onregelmatige afspraken toe. Door in de dagplanning ruimte te houden voor flexibiliteit, kan de student zich af en toe door zijn of haar stemming laten leiden zonder dat de hele planning daarbij verloren gaat. (Kolberg & Nadeau, 2002) Plan van aanpak bij problemen De student kan tijdens zijn studie tegen een aantal problemen aanlopen. Voor een student met AD(H)D is het soms lastig om door alle prikkels een juiste oplossing te vinden. Het makkelijkste is om ook voor het oplossen van problemen een eigen systeem te bedenken. Een voorbeeld kan zijn (Safren, Sprich, Perlman &Otto, 2006): 1. Zet het probleem in één of twee zinnen op papier 2. Maak een lijst van alle mogelijke oplossingen (geef jezelf de ruimte vrij te brainstormen, zonder innerlijke kritiek. 3. Som de voor- en nadelen van iedere oplossing op 4. Geef dan iedere oplossing een cijfer van Kies de beste oplossing uit en voer deze uit. Gevoelens van overvoering leiden vaak tot vermijdingsgedrag (Kolberg & Nadeau, 2007). Dit uit zich bij studenten met AD(H)D vaak in uitstelgedrag. Voor je het weet ontstaat er dan een vicieuze cirkel van overweldigende rommel of deadlines, vermijding en uitstel, wat dan de overvoering weer versterkt. De student kan deze overvoering proberen te voorkomen door wat hierboven al is besproken: een goede planning, systeem waarbij je gebruik maakt van takenlijst, dingen een vaste plek kan geven enzovoorts. Toch zal het bijna iedere student met AD(H)D gebeuren dat het even te veel wordt. Het beste wat een student dan kan doen is toegeven aan zijn stemming en er gebruik van maken. (De student kan bijvoorbeeld eerst zijn kamer opruimen als hij in een meer actieve bui is). Om in de stemming te komen, helpt het vaak te beginnen bij een klus die het gevoel geeft dat je veel vooruitgang boekt. Dit werkt bemoedigend en dat smaakt meestal naar meer Gebaseerd op Opgeruimd leven met ADHD van Kolberg en Nadeau 16

17 Concentratie Concentreren is moeilijk voor studenten met AD(H)D, zeker bij organisatieklussen. Er worden drie soorten concentratie genoemd (Kolberg & Nadeau, 2007): - Macroconcentratie boekt het meeste succes op korte termijn, omdat de student het geheel overziet. Een voorbeeld: De student organiseert de studie door alle boeken en papieren te ordenen en per vak weg te bergen. Er ontstaat wat rust en overzicht. - Detailconcentratie focust zich op een onderdeel, een detail van het grotere geheel. Voorbeeld hiervan is dat de student zich op één vak concentreert. - Microconcentratie kan ingezet worden door de student om zich af te sluiten van overvoering: De student richt zich op één klein ding omdat kijken naar het grote geheel overweldigend kan zijn. Het nadeel hiervan is dat de student zich verliest in details en daardoor niet toekomt aan andere dingen die hij of zij moet doen. Het is bijzonder detailgericht. Voorbeeld: Lay-out of grafiek van een werkstuk zo gedetailleerd mogelijk maken. De kunst voor de student is om te onderzoeken welke soort concentratie op welk moment moet worden toegepast. Zo is voor het organiseren en maken van een planning voor een studie allereerst de macroconcentratie belangrijk, zodat de student overzicht krijgt. Wanneer het overzicht er is kan de student overstappen op detailconcentratie: verder gaan met één vak bijvoorbeeld. De microconcentratie kan helpen om dingen secuur af te maken. Helpende gedachten Studenten met AD(H)D hebben wel eens last van negatieve gedachten, doordat ze moeite hebben met organiseren, het uitvoeren van bepaalde taken, achterstanden en dergelijke. Dit kan leiden tot stress en stemmingsproblemen. Door anders te leren denken kan de student nare stemmingen voorkomen die er voor zorgen dat de taken moeilijker worden om uit te voeren, dat de student zich rot voelt en dat de afleidbaarheid toeneemt. Figuur 2 laat zien hoe gedachten, gedrag en gevoelens samenhangen. Als er iets gebeurt, gaan we er van uit dat daar een emotie op volgt. Maar wat er eigenlijk vanuit een gebeurtenis ontstaat, is een gedachte. Dit kan een automatische gedachte zijn: deze is heel vluchtig. Als deze automatische gedachten negatief zijn, bemoeilijken ze ons functioneren. Figuur 3 laat hier een voorbeeld van zien: 17

18 Figuur 3: Voorbeeld negatieve (automatische) gedachten In het schema is goed te zien dat negatieve gedachten het gedrag erg kunnen beïnvloeden. Voor studenten met AD(H)D verergeren op deze manier de symptomen: slechte concentratie, uitstelgedrag, frustratie of zelfs depressie kan het gevolg zijn (Safren et al 2006). Negatieve gedachtes aanpakken - Voor de student de negatieve gedachtes aanpakt, moet hij of zij ze eerst leren herkennen. - De student moet onderzoeken of hij bepaalde denkfouten maakt. De student kan zijn gedachten uitdagen door feitelijke argumenten voor en tegen zijn gedachte te zoeken. - Door de gedachten uit te dagen kan de student deze vervangen door passende en helpende gedachten. Dit vraagt om oefening, dat op verschillende manieren bewerkstelligd kan worden: - Zelfhulp (boeken) - Behandeling GGZ - Training: voorbeeld is de RET groep, die de student anders leren denken binnen universiteiten. Conclusie Er zijn behoorlijk wat mogelijkheden voor een student om de invloeden van AD(H)D op de studie in te perken. Allereerst is het natuurlijk belangrijk dat de student zich bewust is van zijn of haar eigen gedrag: wanneer de student zijn of haar eigen gedrag kan herkennen, is het probleem vaak al voor de helft opgelost. Planning en organisatie is één van de meest concrete maatregel die de student kan nemen: takenlijsten, dag- en weekpatronen uitschrijven, kiezen welke taak welke prioriteit krijgt enzovoorts. Op die manier wordt de chaos uit het hoofd gehaald en schematisch geordend op papier. Daarnaast zijn er ook de minder concrete manieren om tijdens de studie om te gaan met AD(H)D, zoals voorbereid zijn op overvoering of door het omzetten van negatieve gedachtes. Bij al de maatregelen die de student kan nemen, is het belangrijkste dat het bij hem- of haarzelf past. De effecten van AD(H)D op de studieprestaties kan verschillen van persoon tot persoon. Logisch dus dat elke student ook een eigen schema moet maken die bij zijn of haar eigen levenswijze past. Nu duidelijk is wat de rol van de student zelf is, ga ik verder onderzoeken wat de school en de docent daar nog aan kan toevoegen. 18

19 3. Welke maatregelen kan de school treffen om de negatieve effecten van ADHD op de leerprestaties van studenten te verminderen? 3.1 Huidige situatie Hogescholen Hieronder volgt een overzicht van de structuur van hogescholen, gebaseerd op het beleid voor studenten met functiebeperking van aantal grote hogescholen in Nederland. In het overzicht is opgenomen wanneer studenten met een functiebeperking welke begeleiding kunnen krijgen en door welke partijen binnen de hogeschool dit in werking wordt gezet. Aanmeldingsprocedure Alle hogescholen in Nederland hebben wel een bepaald beleid voor studenten met een functiebeperking. Daarbij gaat het om studenten met een fysieke beperking, dyslexie, autisme en ook AD(H)D. Inschrijving bij een hogeschool wordt via studielink gedaan. Op studielink wordt al gevraagd aan de student of hij of zij verwacht een aanpassing door functiebeperking nodig te hebben. Na deze aanmelding wordt vaak ook nog door de hogeschool gevraagd in te vullen of de student wel of geen functiebeperking heeft. Intakegesprekken Als de student denkt studievertraging op te lopen is het vrijwel altijd zijn of haar taak zelf initiatief te nemen, door een gesprek aan te vragen met een decaan. In deze gesprekken wordt de beperking met bijbehorende belemmeringen besproken en vervolgens gekeken naar mogelijke oplossingen of maatregelen tijdens de studie. De meeste hogescholen bekijken afzonderlijk per student welke vorm van begeleiding zou kunnen worden ingezet. Dit kan zijn dan de student extra tijd krijgt tijdens het maken van tentamens, materiële of financiële ondersteuning, studiebegeleiding enzovoorts. Deze mogelijkheden worden besproken met de decaan indien de student zelf aangeeft daar behoefte aan te hebben, voorafgaand of in het begin van de studie. In het intakegesprek komen de decaan en student tot een helder beeld van de haalbaarheid van de studie en de gevolgen van de functiebeperking voor het behalen van de kwalificaties en competenties van de opleiding. Daarbij komen alle onderdelen van de opleiding, zoals stage en projecten, aan bod. De decaan De decaan is de persoon binnen de hogeschool die als eerste wordt benaderd door de student met een functiebeperking zoals AD(H)D in de vorm van een intake- of adviesgesprek. Vaak is er binnen een team van decanen iemand gespecialiseerd in het ondersteunen van studenten met een functiebeperking 24. Een gesprek met de decaan heeft als doel dat de functiebeperking van een student bekend is op school, maar dat er vanuit daar ook gekeken wordt naar hulpmiddelen indien nodig.de studentendecaan heeft de deskundigheid om de voorzitter van de examencommissie te adviseren op het gebied van functiebeperking, in relatie tot de onderwijsuitvoering, curriculum en de stages. Als dit advies niet wordt opgevolgd dient de examencommissie dat te motiveren. Examencommissie De examencommissie is verantwoordelijk voor het goedkeuren van de aanpassingen die voor de student met een functiebeperking worden gedaan. De examencommissie kan instemmen met de aanpassing(en) door het schriftelijk verzoek van de student goed te keuren en het advies van de studentendecaan aan te nemen. De aanpassingen zijn zoveel mogelijk afgestemd op de individuele functiebeperking van de student. Hierbij geldt dat de kwaliteit- en niveaueisen voor iedere student het zelfde zijn, en dat de student gepaste ondersteuning krijgt om daaraan te voldoen. 24 https://www.hva.nl/wp-content/uploads/2013/03/ Beleidskader_Studeren_met_een_Functiebeperking_2013.pdf 19

20 Digitale toegankelijkheid Het beleid van de Hogeschool van Amsterdam formuleert dit doel als volgt: De digitale toegankelijkheid betreft de toegankelijkheid van websites, intranet, de digitale leer- en werkomgeving (DLWO) en software alsmede voorlichting, informatie en lesmateriaal. In 2014 is voorlichting en informatie, bedoeld voor (aankomende) studenten met een functiebeperking, digitaal toegankelijk via de HvA website of DLWO 25. Er zijn hogescholen die naast de powerpointsheets van colleges, colleges in de vorm van filmmateriaal op de website aanbieden (niet alleen voor studenten met een functiebeperking, maar voor elke student). Opgeknipte stages Scholen kunnen soms stages regelen waarin studenten kortere dagen stage lopen, over een langere tijd verspreid. 3.2 Advies aan hogescholen Wat kan de school naast bovengenoemde punten nog meer doen om studenten specifiek met AD(H)D te begeleiden? Lokalen en stilteruimtes Sommige hogescholen hebben het al: kleine ruimtes waar de student in alle rust kan werken. Dit is ideaal voor studenten met ADHD of ADD, omdat externe prikkels worden beperkt. Daarnaast kan de hogeschool zorgen voor lokalen waar zo min mogelijk prikkels aanwezig zijn: opgeruimd, met zo min mogelijk afleiding aan de muur in de vorm van afbeeldingen, posters en dergelijke (vooral bij creatieve opleidingen zijn de lokalen vaak aangekleed met wat voor de gewone student als inspiratie dient, maar voor studenten met AD(H)D voor veel afleiding zorgt). Voorlichting en informatie Niet elke student komt openlijk uit voor zijn functiebeperking of gaat zelf achter begeleiding aan. Een goede voorlichting en informatievoorziening van de studiemogelijkheden van de studenten met een functiebeperking, dragen bij aan de meldingsbereidheid bij de studentendecaan. Degene die het studiekeuze gesprek heeft met de student, maar ook docenten bijvoorbeeld zullen een student met een functiebeperking doorverwijzen naar de decaan, maar het blijft de taak van de student om daadwerkelijk het initiatief te nemen om in gesprek te gaan met de decaan. Spullen bewaren Bekend is dat sommige studenten met ADHD of ADD vaak schoolspullen vergeten of kwijt zijn. De school zou een kluis of kast kunnen neerzetten waarin studenten met ADHD of ADD extra spullen hebben liggen. Boeken, pennen, schriften enzovoorts zouden een vaste plek op school kunnen krijgen waardoor de student wel altijd een backup heeft wanneer hij of zij zijn spullen is vergeten of is kwijtgeraakt. Dit lijkt misschien wat kinderachtig voor studenten in het hoger onderwijs, maar het zorgt er wel voor dat de student altijd de les kan volgen en kan meedoen. Roosteraanpassingen De school kan de roosters voor studenten met AD(H)D zo indelen dat ze niet één dag superveel les hebben en een andere dag niets, maar dat het meer verspreid is over de week. Op die manier kan een student met AD(H)D het beter volhouden om zich te concentreren in de lessen https://www.hva.nl/wp-content/uploads/2013/03/ Beleidskader_Studeren_met_een_Functiebeperking_2013.pdf 20

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014 Studievaardigheden N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

o Vallen er veel studenten uit? o Zijn er veel moeilijke vakken, zo ja, welke? o Hoeveel contacturen zijn er / hoeveel zelfstudie moet je doen?

o Vallen er veel studenten uit? o Zijn er veel moeilijke vakken, zo ja, welke? o Hoeveel contacturen zijn er / hoeveel zelfstudie moet je doen? Gaan studeren Wil je na je havo-, vwo- of mbo-diploma graag verder studeren aan een hogeschool of universiteit? Maar weet je niet zeker of dat kan vanwege je functiebeperking? Dan helpt deze folder je

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Begeleiding van studenten met ADHD en ADD

Begeleiding van studenten met ADHD en ADD Begeleiding van studenten met ADHD en ADD 1 Universiteit Leiden Inhoud Inleiding 3 1. ADHD en ADD: kenmerken en symptomen 4 1.1 Wat is ADHD? 4 1.2 Wat is ADD? 4 1.3 Moeilijkheden bij studeren met AD(H)D

Nadere informatie

E-Book Studeren met ADHD en ADD

E-Book Studeren met ADHD en ADD E-Book Studeren met ADHD en ADD 1 Universiteit Leiden Inhoud 1 ADHD: kenmerken en symptomen 4 11 Wat is ADHD? 4 12 Veel voorkomend probleem 5 13 Wat is ADD? 5 14 Moeilijkheden bij studeren met AD(H)D 6

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Sales: een nieuw inzicht

Sales: een nieuw inzicht Vergeet IQ-tests: het werkgeheugen is een betere voorspeller voor een succesvolle carrière dan het IQ. Dit nieuwe inzicht is een van de belangrijke vindingen van psychologisch onderzoek uit de afgelopen

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking Informatie voor aspirant-studenten 1 Studiesuccescentrum Windesheim Inhoud Studeren met een functiebeperking, informatie voor aspirant-studenten... 1 Studeren met een

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Informatie over het werkgeheugen

Informatie over het werkgeheugen Informatie over het werkgeheugen Wat is het Werkgeheugen? De mogelijkheid om informatie van verschillende aard vast te houden en deze informatie te gebruiken in een denkproces waarbij nieuwe en reeds aanwezige

Nadere informatie

Studeren met een Functiebeperking

Studeren met een Functiebeperking Studeren met een Functiebeperking Weten hoe jij zo optimaal mogelijk studeert? Maak een afspraak met de studentendecaan om je situatie te bespreken Windesheim zet kennis in werking Inhoud Pag 4 Studeren

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Werkgeheugen - Onderzoek - Praktijk

Werkgeheugen - Onderzoek - Praktijk Het trainen van het werkgeheugen bij ontwikkelingsstoornissen: waarom zou je? Drs. B.J.L.Gerrits, psycholoog-psychotherapeut Presentatie Werkgeheugen wetenswaardigheden Onderzoek naar werkgeheugentrainingen

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Informatiebrochure INCA-studie

Informatiebrochure INCA-studie Informatiebrochure INCA-studie (Impact of Nutrition on Children with ADHD) Wetenschappelijk Onderzoek naar de Invloed van Voeding op Gedragsproblemen (ADHD) bij Kinderen Het onderzoeksteam: Prof.dr. Huub

Nadere informatie

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld.

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld. ADHD poli Roermond Deze folder is bedoeld voor ouders van kinderen en jongeren met ADHD. In de folder wordt uitleg gegeven over het stellen van de diagnose en behandeling bij ADHD. Wanneer in deze folder

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Life Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? De studie is pittig; zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie direct vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

Warme overdracht voor studenten met een functiebeperking. Liesbeth Geling 2011

Warme overdracht voor studenten met een functiebeperking. Liesbeth Geling 2011 Warme overdracht voor studenten met een functiebeperking Liesbeth Geling 2011 Programma Introductie Facts & figures Wettelijk kader Wat maakt een student succesvol Instroom warme overdracht Vragen handicap

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Volgorde Overbelasting Mindfulness Theorie Praktijk (aanpassingen) Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Introductie Joost Mertens, psychiater Petra van Raalte, SPH Cogmed Coaches Praktijk voor Psychiatrie, Velsen Programma Inleiding ADHD Inleiding COGMED

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

TRACE. Treatment of ADHD with Care as usual versus an Elimination diet

TRACE. Treatment of ADHD with Care as usual versus an Elimination diet TRACE Treatment of ADHD with Care as usual versus an Elimination diet Behandeling van ADHD met de gebruikelijke zorg in vergelijking met een dieetbehandeling 1 Wat is het TRACE-onderzoek? Uit eerder onderzoek

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Leren Leren en ExcelLeren

Leren Leren en ExcelLeren Leren Leren en ExcelLeren www.mindsetlearnandgrow.nl Wat is MindSet? MindSet is een groep studenten die leerlingen leert effectief te leren. Wij helpen leerlingen betere schoolresultaten te behalen door

Nadere informatie

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose AD(H)D bij kinderen Deze folder gaat over AD(H)D bij kinderen. Dit staat voor Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder en komt bij ongeveer 4 5% van de kinderen voor. U leest in deze folder onder andere

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Nieuwsbrief Januari 2011

Nieuwsbrief Januari 2011 Nieuwsbrief Januari 2011 Eerste nieuwsbrief 2011 Het jaar 2010 is een jaar geweest waarin hard is gewerkt en ook weer veel is gebeurd. Een mens kan veel meer dan hij/zij denkt, als hij/zij vertrouwen heeft

Nadere informatie

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg VERTROUWELIJK Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg School: Opleiding: Klas: Fontys Economische Hogeschool Tilburg Communicatie 1CD E-mail: jotamdveer@home.nl Studentnummer:

Nadere informatie

Gelukkig en Vrij zonder Stress. Annelies Hilgers

Gelukkig en Vrij zonder Stress. Annelies Hilgers Gelukkig en Vrij zonder Stress Annelies Hilgers 1. Kijk uit voor stress... 3 2. Hoe beginnen?... 4 3. Ontspanning en Meditatie... 5 http://www.stopstressnu.nl 2 1. Kijk uit voor stress Je kent zeker wel

Nadere informatie

Instroom en studiekeuze

Instroom en studiekeuze Studeren met een functiebeperking Instroom en studiekeuze December 2012 Expertisecentrum handicap + studie Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 1. Inleiding... 2 2. Cijfers... 3 2.1. Uitval... 3 2.2. Aanvraag

Nadere informatie

Studenten met een functiebeperking helpen naar succes!

Studenten met een functiebeperking helpen naar succes! Studenten met een functiebeperking helpen naar succes! Fontys Hogescholen Dienst Studentenvoorzieningen Presentatie: André Rozendaal, teamleider Decanen & Psychologen Onderwerpen - Overgang van VO naar

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Dr. Nienke Jabben Amsterdam 5 november 2011 Academische werkplaats Bipolaire Stoornissen GGZ ingeest n.jabben@ggzingeest.nl Overzicht Wat is cognitief functioneren?

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 4 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

LEERPROBLEMEN KIND/JONGERE

LEERPROBLEMEN KIND/JONGERE Training - Begeleiding - Coaching LEERPROBLEMEN KIND/JONGERE TIJDELIJKE ONDERSTEUNING BIJ SCHOOLVAKKEN MATRIXCOACHING BIJ LEER- EN EMOTIONELE PROBLEMEN HERKENT U DIT? Heeft uw kind moeite met een of meerdere

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

18-4-2013. Werkgeheugen en executieve functies. Opzet presentatie. 1. Executieve functies. 1. Executieve functies. 1. Werkgeheugen. 1.

18-4-2013. Werkgeheugen en executieve functies. Opzet presentatie. 1. Executieve functies. 1. Executieve functies. 1. Werkgeheugen. 1. Opzet presentatie Werkgeheugen en executieve functies Wat moeten we ermee in de klinische praktijk? 1. Werkgeheugen en executieve functies werkgeheugen en executieve functies 12 april 2013 Brigitte Vugs

Nadere informatie

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Studentnummer: Naam aanmelder: Stap 1. Welkom heten en uitleggen wat het onderzoek inhoudt (Tijd: 5 minuten) Landelijk en bij de FEM is er sprake van een hoge

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking NHL Hogeschool. Vergroot je perspectief. Haal het beste uit jezelf! NHL Hogeschool helpt studenten om hun talenten te ontdekken en ontwikkelen. Dat op zich is al een uitdaging,

Nadere informatie

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog Executieve Functies en Werkgeheugen Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog U krijgt antwoord op: 1. Wat is het werkgeheugen? 2. Hoe belangrijk is het werkgeheugen? 3. En wat als het werkgeheugen faalt?

Nadere informatie

Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro

Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro Voorzet Voorzet is gespecialiseerd in het begeleiden van mensen met autisme sinds 1994. Actief in Noord en

Nadere informatie

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland Ontwikkelingsstoornisssen ADHD Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp

Nadere informatie

Leer- en leesproblemen

Leer- en leesproblemen Visuele training voor Leer- en leesproblemen De enige manier om informatie op te nemen is via onze zintuigen. De informatie op school/werk wordt tegenwoordig voor het overgrote deel visueel aangeboden

Nadere informatie

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Laura Batstra 25 november 2014 In deze online lezing: Druk, dwars, dromerig of ADHD? ADHD en de hersenen ADHD en de maatschappij Stepped Diagnosis

Nadere informatie

Benodigdheden: Filmpje brein uitleg: overtuigingen en het effect op leren Kaartjes helpende en remmende gedachten, zie bijlage 1

Benodigdheden: Filmpje brein uitleg: overtuigingen en het effect op leren Kaartjes helpende en remmende gedachten, zie bijlage 1 Titel van deze les: Helpende en remmende gedachten 2 Uitdaging: overtuigingen Denkwolk onderwerp: overtuigingen Vakgebied(en): psycho educatie Doelgroep: MB/BB Maker: Marianne van Zetten Doel: Welke vaardigheid

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD ADHD groeit mee Babypeuter Lagere school Puberadolescent Babypeuter Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD Geboorte zuigeling - peuter Al hyperactief van in de buik Moeilijke baby : Verhoogd activiteitsniveau

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

WERKGEHEUGEN. Cogmed Braingame Brian Jungle Memory. Trainingsprogramma s en interventies voor kinderen met werkgeheugenproblemen.

WERKGEHEUGEN. Cogmed Braingame Brian Jungle Memory. Trainingsprogramma s en interventies voor kinderen met werkgeheugenproblemen. WERKGEHEUGEN Cogmed Braingame Brian Jungle Memory Trainingsprogramma s en interventies voor kinderen met werkgeheugenproblemen Congres Dinsdag 1 april 2014 Jaarbeurs Utrecht WERKGEHEUGEN Training en ondersteuning

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

7Omgaan met faalangst

7Omgaan met faalangst DC 7Omgaan met faalangst 1 Inleiding Faalangst kan jouw leerprestaties behoorlijk in de weg staan. In dit thema lees je iets over de oorzaken van faalangst en geven we je tips om ermee om te gaan. De inhoud

Nadere informatie

TRACE. ADHD behandelen met een dieet

TRACE. ADHD behandelen met een dieet TRACE ADHD behandelen met een dieet Informatie voor kinderen van 12 jaar 1 Hallo! Als je deze folder leest, heb je waarschijnlijk te horen gekregen dat je ADHD hebt. In deze folder zullen we kort uitleggen

Nadere informatie

1 3 4 5 6 7 Psst niet verder vertellen, motorcross Geen format, geen doelgroepen, geen marketingformule Meer dan 450 voorstellingen en meer dan 800 artiesten 12 14 15 16 Aanlegplaatsen voor kanovaren

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 actief leren WWW.leer-actief.nl Dit is Wybo. Wybo was vroeger een heel gewoon jongetje, maar hij was wel erg lui. En dat...werd zijn redding. Hij had nooit

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

KENT U PSYCHOSOMATISCHE FYSIOTHERAPIE? Psychosomatische Fysiotherapie (PSF) is een 3-jarige specialisatie binnen de reguliere fysiotherapie.

KENT U PSYCHOSOMATISCHE FYSIOTHERAPIE? Psychosomatische Fysiotherapie (PSF) is een 3-jarige specialisatie binnen de reguliere fysiotherapie. KENT U PSYCHOSOMATISCHE FYSIOTHERAPIE? Psychosomatische Fysiotherapie (PSF) is een 3-jarige specialisatie binnen de reguliere fysiotherapie. De Psychosomatisch Fysiotherapeut heeft zich gespecialiseerd

Nadere informatie

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli 00 ADHD Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli U bent met uw kind verwezen naar de ADHD poli. De ADHD poli is een samenwerkingsverband tussen

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro

Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro Voorzet Voorzet is gespecialiseerd in het begeleiden van mensen met autisme sinds 1994. Is actief in Noord

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking Een student met dyslexie of autisme?! Wat betekent dat voor mij als docent? RU Onderwijsdag 2013 WELKOM! 1 Kennismaking Hanke van Buren Judith Jansen André Baars Jeroen

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

De studiebelasting voor Werktuigbouwkunde bedraagt gemiddeld 42 uur per week. Wiskunde is wel een

De studiebelasting voor Werktuigbouwkunde bedraagt gemiddeld 42 uur per week. Wiskunde is wel een Naam opleiding: Werktuigbouwkunde Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen kan

Nadere informatie

De voordelen en mogelijkheden van een goede planning 1

De voordelen en mogelijkheden van een goede planning 1 Instituut voor Onderwijs en Opleiden De voordelen en mogelijkheden van een goede planning 1 Studieadviseurs geneeskunde VUmc In het algemeen geldt: hoe beter je conditie, des te beter je concentratie,

Nadere informatie

Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht.

Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht. Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht. Nationaal msfonds Voor meer informatie: Landelijk Bureau: Nationaal MS Fonds

Nadere informatie

Kinderen met slaapproblemen

Kinderen met slaapproblemen Kinderen met slaapproblemen Een werkboek voor ouders Ruttien Schregardus BOOM Inhoud Voorwoord 7 1 Inleiding 11 Hoe kan dit werkboek gebruikt worden? 12 Tellen 1 14 2 Adviezen voor de eerste week overdag

Nadere informatie

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Structuur 1. Autisme 2. Emotieregulatie 3. Emotieregulatie en autisme 4. Mindfulness

Nadere informatie

Dag 15 - natuurlijk speechen met mind mapping

Dag 15 - natuurlijk speechen met mind mapping Dag 15 - natuurlijk speechen met mind mapping Zodra je er op gaat letten zie je dat veel toespraken eigenlijk heel onnatuurlijk overkomen. De spreker staat kaarsrecht achter zijn spreekgestoelte. Hij duikt

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie