Het gezicht van de publieke zaak. Huub Dijstelbloem, Paul den Hoed, Jan Willem Holtslag & Steven Schouten (red.) openbaar bestuur onder ogen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het gezicht van de publieke zaak. Huub Dijstelbloem, Paul den Hoed, Jan Willem Holtslag & Steven Schouten (red.) openbaar bestuur onder ogen"

Transcriptie

1 WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID Huub Dijstelbloem, Paul den Hoed, Jan Willem Holtslag & Steven Schouten (red.) Het gezicht van de publieke zaak openbaar bestuur onder ogen AMSTERDAM UNIVERSITY PRESS

2 Het gezicht van de publieke zaak

3 De serie Verkenningen omvat studies die in het kader van de werkzaamheden van de wrr tot stand zijn gekomen en naar zijn oordeel van zodanige kwaliteit en betekenis zijn dat publicatie gewenst is. De verantwoordelijkheid voor de inhoud en de ingenomen standpunten berust bij de auteurs. Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid De wrr is gevestigd: Lange Vijverberg 4-5 Postbus EA s-gravenhage Telefoon Telefax Website

4 WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID Het gezicht van de publieke zaak openbaar bestuur onder ogen Huub Dijstelbloem, Paul den Hoed, Jan Willem Holtslag en Steven Schouten (red.) Amsterdam University Press, Amsterdam 2010

5 Omslagfoto: Overleg in t Torentje 13 maart 2009, Roel Rozenburg/Den Haag Omslagontwerp: Studio Daniëls, Den Haag Vormgeving binnenwerk: Het Steen Typografie, Maarssen isbn e-isbn nur 759 / 754 wrr / Amsterdam University Press, Den Haag / Amsterdam 2010 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 kb Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

6 5 inhoudsopgave Ten geleide Woord van dank 1 De veranderende architectuur van het bestuur Huub Dijstelbloem & Jan Willem Holtslag 1.1 Een constitutioneel probleem Functionalisering van bestuur Overal en nergens Vragen voor het openbaar bestuur 1.2 Positie en kenmerken van het openbaar bestuur Object, omgeving, perspectief Vier kenmerken Bindend Handelingsvermogend Pluralistisch Ter verantwoording te roepen en controleerbaar 1.3 Vier ontwikkelingen Differentiatie van het bestuur De verspreiding van het politieke Fragmentering van het publiek Bevraging van gezag 1.4 Pijnpunten in het bestuur Coördineren of politiseren Onzichtbare politiek, ongehoorde burgers Meerdere publieken dienen Van legitimiteit naar (her)winnen van gezag Bestuur uit het lood? 2 De publieke zaak wil publiek worden behandeld : een blik op de ontwikkeling van het openbaar bestuur in Nederland sinds 1848 Paul den Hoed & Steven Schouten 2.1 Het verbond tussen staat en burgers en de wederzijdse doordringing van staatsbestuur en publieke betrokkenheid, De liberale scheiding van staat en maatschappij, Burgerparticipatie en nieuwe politiek, Wederzijdse doordringing van staat en maatschappij, Moeizaam staatsbestuur en ambivalente publieke betrokkenheid, Verzuiling, corporatisme en functionele decentralisatie,

7 6 het gezicht van de publieke zaak Centralisering van staatsbestuur en de zoektocht naar politieke vernieuwing, Centraal staatsbestuur en de maakbaarheid van publieke betrokkenheid, Consensus, overleg en een gecentraliseerde zuilenstaat, Centraal staatsbestuur, beleid en burgerlijke ongehoorzaamheid, Staatsbestuur en publieke betrokkenheid met een januskop, Financieel beheer en institutionele liberalisering, Integratievraagstuk en hernieuwd burgerschap, Tot slot: enkele bevindingen 3 De internationalisering van beleid. Implicaties voor het openbaar bestuur Kutsal Yesilkagit & Sebastiaan Princen 3.1 Inleiding: bestuur en beleid over meerdere banden 3.2 Het spel tussen beleidsarena s Uploaden en downloaden Uploaden en downloaden door de Nederlandse centrale overheid: enige empirische cijfers 3.3 Downloading: de eu als actor en arena De invloed van de eu op Nederland Van invloed naar interactie De eu als alternatieve beleidsarena 3.4 Uploading: de Nederlandse staat en de internationalisering van beleid De internationalisering van beleid en de fragmentatie van beleidsvorming De internationalisering van beleid en de fragmentatie van de beleidsuitvoering 3.5 Transnationale overheidsnetwerken en Nederland Dimensies en variëteit van transnationale overheidsnetwerken 3.6 Implicaties voor het Nederlandse openbaar bestuur Stap 1: het stellen van prioriteiten en inventariseren van sterke/zwakke punten Stap 2: een strategische keuze tussen beleidsarena s 3.7 Conclusie 4 Tussen tafel en tribune. Het handelingsvermogen van het Nederlandse openbaar bestuur in de Europese tussensfeer Luuk van Middelaar 4.1 Inleiding 4.2 Geboorte en bestendiging van de Europese tussensfeer Drie sferen van Europese politiek: buitensfeer, binnensfeer, tussensfeer

8 inhoudsopgave Vervlechting van belangen: de crisis van de lege stoel ( ) en de dwang van de tafel Druk van de buitenwereld: de val van de Berlijnse Muur (1989) en de Unie De Europese Raad van regeringsleiders 4.3 Het Nederlandse onbehagen bij de tussensfeer Nederland in de Europese binnen- en buitensfeer Haagse huiver jegens de bestendiging van de tussensfeer 4.4 Het spel aan tafel Trek de conclusies uit het belang van de Europese Raad Erken Europa als club van lidstaten Neem initiatief 4.5 Drie strategieën om publiek te winnen Duitse strategie: identiteit, cultuur- en symboolpolitiek Romeinse strategie: klanten Griekse strategie: de democratische arena Tribune & tafel concluderende opmerkingen 5 Planologie extended. Naar een nieuwe toekomst van ruimtelijk openbaar bestuur Luuk Boelens 5.1 Planologie en openbaar bestuur 5.2 Planologie in een relationele ruimte 5.3 Openbaar bestuur in een relationele ruimte 5.4 Een delta-havenassociatie 5.5 Ruimtelijk openbaar bestuur als een relationele complexiteit 6 t Is maar wat je democratie noemt Will Tiemeijer 6.1 Wat we weten over de steun voor democratie? 6.2 Problemen met deze cijfers 6.3 Een gedeeld volk? 6.4 Empirische gegevens Wat is democratie? Meer directe democratie Gedeeldheid Oordeel over de Nederlandse democratie 6.5 Beschouwing: onvrede als kennisprobleem Bijlage 7 Nieuwe scheidslijnen en de turbulente relatie tussen politiek, media en burgers Maud Adriaansen & Philip van Praag 7.1 Inleiding

9 8 het gezicht van de publieke zaak 7.2 Veranderingen in de mediamarkt De opkomst van de medialogica Groeiend wantrouwen tussen media en politiek 7.3 Nieuwe politieke scheidslijnen en de positie van de media Veranderende burgers: zwevende kiezers en zappende kijkers Een nieuwe politieke scheidslijn De invloed van nieuwe scheidslijnen op de positie van de media De culturele dimensie en het mediagebruik van burgers De aansluiting tussen media en burgers 7.4 Gevolgen voor de intermediaire rol van de media 7.5 Conclusie 8 De producentenbenadering Menno van der Veen, Susanne Sleenhoff & Tanja Klop 8.1 Inleiding Producenten versus consumenten Opbouw 8.2 Consumenten Consumentensamenleving Sociale contracten Wantrouwen Consumentisme Producenten Schets van producentensamenleving Het ambt burger Omgeving Korte samenvatting 8.4 Evenementen en participatie Evenementen Participatie Reflectie op evenementen Tot slot 9 Onvoorspelbare verantwoording. Meervoudige verantwoording en de nieuwsmedia Thomas Schillemans 9.1 Inleiding 9.2 Voorspelbare publieke verantwoording Publieke verantwoording Hiërarchie en voorspelbaarheid 9.3 Horizontaal en onvoorspelbaar bestuur Horizontalisering beleidsuitvoering Horizontalisering publieke verantwoording

10 inhoudsopgave Verantwoording aan de media 9.5 Verantwoording en onvoorspelbaarheid Verantwoordingsregime: van hiërarchie naar redundantie Verantwoordingmechanismen: van rechtmatigheid naar prestaties Doel van verantwoording: van naleven naar verbeteren 9.6 Slot 10 Van ondergraving naar ondervraging. Over de vormgeving van gezag in een gemediatiseerde wereld Wytske Versteeg & Maarten Hajer 10.1 Inleiding 10.2 De politiek is een drama: de dramaturgie van het politieke spel 10.3 Ouderwets gezag: de klassiek-modernistische orde 10.4 De stem(men) van het gezag: een alternatieve conceptualisering 10.5 Het meervoud van media? Representatie in veelvoud 10.6 Casus hpv-vaccinatiecampagne: tussen kernboodschap en kapperspraatje 10.7 De voorlichting voorbij: gezaghebbend spreken in een gemediatiseerde publieke sfeer Over de auteurs Literatuur

11

12 11 ten geleide Het openbaar bestuur heeft de afgelopen jaren een steeds prominentere plaats gekregen in het politieke en wetenschappelijke debat. Was die discussie aanvankelijk nog beperkt tot kringen van bestuurskundigen, in betrekkelijk korte tijd is het een onderwerp geworden waarover door vele commentatoren wordt gepubliceerd. Uiteraard laten ook diverse adviesorganen, de wrr incluis, zich niet onbetuigd. De Raad heeft de afgelopen tien jaar al eerder aan de toekomst van het openbaar bestuur aandacht besteed. Te denken valt aan Lerende overheid (2006), Bewijzen van goede dienstverlening (2004) en Het borgen van publiek belang (2000). Een lacune in dit debat is dat vaak wordt gesproken over het openbaar bestuur, maar dat zelden de aandacht wordt gericht op het openbare karakter van dat bestuur. Dat specifieke karakter uit zich in vier kenmerken: het is ideaaltypisch bindend, handelingsvermogend, pluralistisch en controleerbaar. De afgelopen decennia is het accent vooral op het controlerende aspect komen te liggen. Om het openbare karakter van dat bestuur te waarborgen, behoeven het bindende, handelende en pluralistische aspect echter eveneens zorg. De vraag hoe dat moet, dus hoe beter zorg kan worden besteed aan het openbare karakter, verdient een centralere plaats op de bestuurlijke en wetenschappelijke agenda. Uitgangspunt in deze Verkenning is dat het Nederlandse bestuur historisch gezien een sterke maatschappelijke oriëntatie kent. Die heeft het bestuur sterk verweven doen raken met diverse vormen van betrokkenheid van maatschappelijke groepen en organisaties. Het is die openbare oriëntatie die te weinig gehanteerd wordt als zoeklicht bij het overdenken van de toekomst van het bestuur. Het bestuur heeft namelijk sinds de jaren tachtig en negentig van de twintigste eeuw een ander aanzien gekregen. De functies zijn in toenemende mate van de instituties ontkoppeld. Privatisering, verzelfstandiging en invoering van marktmechanismen geïnspireerd door het zogeheten New Public Management hebben van Nederland vooral een regulatieve staat gemaakt. Bestuur en politiek hebben binnen die regulatieve staat een nieuwe relatie ontwikkeld. De klassieke instituties zijn daarin ten gunste van de functies op de achtergrond geraakt. Om een nieuwe invulling van de bestuurlijke verhoudingen van het openbaar bestuur kracht en vitaliteit te geven, is een hernieuwde doordenking van problemen en oplossingsrichtingen voor het huidige bestuurlijke stelsel van belang. Het zoeken is naar een nieuwe balans van de klassieke instituties van het bestuur met de huidige bestuurlijke en maatschappelijke realiteit.

13 12 het gezicht van de publieke zaak Op een viertal terreinen verdient dit in het bijzonder aandacht: 1 Institutionele differentiatie. Nederland is medevormgever van de Europese Unie. Het nieuwe Europese Unie Verdrag vergroot die betrokkenheid. Maar hoe kan het Nederlandse bestuur daaraan het beste zorg besteden, en hoe kan het bestuur eerder en adequater reageren op wat in Europa op de agenda staat, of zelf initiatief ontplooien? 2 Proliferatie van het bestuur. De functies van het bestuur zijn op afstand van de instituties komen te staan. Vooral bij het vraagstuk van de zelfstandige bestuursorganen (zbo s) en de verhouding ervan tot het parlementaire politieke stelsel is dat actueel. Hoe kan met behoud van de voordelen van verzelfstandiging het publieke karakter beter worden gewaarborgd? 3 Fragmentatie van de publieke sfeer. Burgers organiseren zich in de samenleving in wisselende samenstelling. Hoe kan het openbaar bestuur bindend blijven en toch de diversiteit in de samenleving recht doen? 4 Gezagsvorming in een gemediatiseerde wereld. De media kennen een eigen dynamiek om publieke kwesties in of buiten de schijnwerpers te zetten. De klassieke instituties van het bestuur strijden om zichtbaarheid. Hoe kan in het hedendaagse medialandschap het bestuur overtuigend naar het publiek optreden? Gezien het belang van deze onderwerpen heeft de raad besloten bijgaande studies, die alle raken aan het openbare karakter van bestuur, in zijn serie Verkenningen uit te brengen. De Raad verwacht dat ze voeding bieden aan een geïnspireerd debat over de toekomst van het openbaar bestuur en het gezicht van de publieke zaak. Prof.dr. J.A. Knottnerus Voorzitter wrr

14 13 woord van dank Deze verkenning is het resultaat van de interne projectgroep van de wrr Toekomst openbaar bestuur. Voor de totstandkoming gaat dank uit naar de redacteuren: dr. Huub Dijstelbloem (coördinator van de projectgroep), dr. Paul den Hoed, drs. Jan Willem Holtslag (voorzitter van de projectgroep) en dr. Steven Schouten. Naast hen gaat dank uit naar drs. Maud Adriaansen, dr. Imrat Verhoeven en drs. Josje den Ridder die in een eerder stadium bij dit project waren betrokken. De laatste wordt in het bijzonder bedankt voor haar bijdragen aan de redactie en het onderzoek voor het eerste hoofdstuk. In een later stadium waren dr. Peter de Goede en ir. Martijn Vink bij het project betrokken. Zij worden zeer bedankt voor hun suggesties en hun commentaar bij de in deze verkenning opgenomen teksten. Dank gaat uiteraard uit naar de auteurs die een geschreven bijdrage hebben geleverd aan deze verkenning. Daarnaast gaat dank uit naar allen die bereid waren via interviews of deelname aan bijeenkomsten een bijdrage aan de gedachtevorming te leveren: prof.dr. K. Aarts, prof.dr. F.R. Ankersmit, prof.dr. J.Th.J. van den Berg, prof.dr. L.F.M. Besselink, prof.dr. J.W. de Beus, prof.mr.dr. M.A.P. Bovens, mr.dr. A. van den Brink, prof.dr.ir. P.M.R.J.O. Dewilde, prof.dr. W.B.H.J. van de Donk, prof.mr.dr. W.T. Eijsbouts, prof.mr.dr. D.J. Elzinga, dr. J. G. van Erp, prof.dr. I. de Haan, mr. L. van Hasselt, prof.dr. A.C. Hemerijck, prof.dr. F. Hendriks, dr. M. van Keulen, dr. M.H. Klijnsma, prof.dr. F.L. Leeuw, dr. E. Mastenbroek, drs. B. Netelenbos, prof.dr. J.Q.Th. Rood, prof.dr. P. de Rooy, prof.dr. W.G.M. Salet, dr. J.W. Sap, prof.mr. M. Scheltema, prof.dr. M.P.C.M. van Schendelen, dr. A.J. Smullen, dr. S. van Thiel, prof.dr. J.J.A. Thomassen, prof.dr. H. te Velde, prof.mr. L.F.M. Verhey, dr. K. Verhoest, dr. G. Voerman, prof.dr. W.J.M. Voermans, prof.dr. B.F. van Waarden, prof.dr. E.A. van Zoonen, prof.mr.dr. S. Zouridis en prof.dr. W.W.A. Zuurmond.

15

16 15 1 de veranderende architectuur van het bestuur Huub Dijstelbloem en Jan Willem Holtslag 1.1 een constitutioneel probleem In de media, het publieke debat en de wetenschappelijke literatuur staan de positie, de omvang en het takenpakket van het nationale bestuur veelvuldig ter discussie. Niet alleen de onontkoombare bezuinigingen, de onvrede over de prestaties van het bestuur en de fragiele vertrouwensband met de burger liggen aan die discussie ten grondslag, ook twijfels over de architectuur van het bestuur spelen een belangrijke rol: de functies van het gebouw, de verhouding tussen de onderdelen, de relatie met de gebruikers, de positie in de omgeving, het algehele ontwerp. Een belangrijke reden hiervoor is dat het bestuur de afgelopen decennia heeft moeten leren leven met het lege-nestsyndroom (Van Thiel 2008). Veel van zijn oorspronkelijke taken en bevoegdheden zijn uitgevlogen. De institutionele differentiatie, de europeanisering, de internationalisering en de liberaliserings- en verzelfstandigingsoperaties van de jaren negentig hebben van Nederland welhaast een regulatory state (Majone 1996) gemaakt, waarin veel oorspronkelijke taken en functies op afstand zijn geplaatst. Het bestuur is daardoor niet alleen op en rond het Binnenhof, maar ook bij organen die minder duidelijke vertegenwoordigende fora kennen. De rise of the unelected (Vibert 2007) lijkt alomtegenwoordig. Het gevolg is dat het gezicht van de publieke zaak andere trekken krijgt. Deze situatie roept vragen op over wat het nationale bestuur (nog) vermag. Wat is het handelingsvermogen van een bestuur dat veel taken heeft afgestoten? Hoe kunnen burgers zich mengen in het politieke debat? Hoe herkenbaar is het bestuur in publiek-private samenwerking? Wat is zijn rol in de horizontale relaties met burgers en maatschappelijke organisaties? Wat is zijn positie binnen de eu? Hoe verhoudt het nationale bestuur zich tot internationale en transnationale organisaties zoals de vn en de wto? Volstaat het dat burgers zich slechts indirect via de nationale en Europese parlementen kunnen laten vertegenwoordigen? Of hebben deze parlementen feitelijk ook het nakijken? Kunnen burgers überhaupt nog wel betrokken worden bij het politieke proces? Of is de troon van de wetgever leeg geworden (Bijsterveld 2002)? In theorie is het bestuur aan heldere nationale kaders opgehangen, bevindt het centrum zich in Den Haag, staat het huis van de drie lagen van rijk, provincies en gemeentes recht overeind, is er een scheiding tussen publieke en private organisaties, een heldere toedeling van taken en verantwoordelijkheden mogelijk, bestaat

17 16 het gezicht van de publieke zaak er een kenbare samenleving en zijn moderne burgers trouw aan legaal gezag. Het is echter zeer de vraag of dit klassieke beeld nog in alle opzichten met de werkelijkheid overeenstemt. Ook binnen het bestuur zelf zijn vragen over de architectuur veelvuldig onderwerp van debat. Adviesorganen, ambtelijke werkgroepen en speciale commissies richten zich, zeker sinds de Commissie Interdepartementale Taakverdeling en Coördinatie ( commissie-van Veen ) die in 1969 door minister-president De Jong werd ingesteld, met enige regelmaat op zijn positie. De meer recente geschiedenis vanaf de jaren negentig van voorstellen door commissies en adviesorganen als mede de rapportages vanaf die tijd die door de secretarissen-generaal zijn opgesteld, draaien telkens om dezelfde thema s en problemen: ontwikkeling van beleid voor de langere termijn; beleidsontwikkeling voor complexe problemen; ontkokering; sturing door politieke en ambtelijke leiding; de verbinding tussen beleid, uitvoering en toezicht; de bedrijfsvoering van de rijksdienst; de kwaliteit van de ambtelijke dienst; de omvang van de rijksdienst (Van Kuik 2009). In toenemende mate gaat de aandacht uit naar de vraag hoe de performance kan worden verbeterd: minder bureaucratie, meer efficiency, betere dienstverlening aan de burger, verlichting van de lastendruk, betere bedrijfsvoering, meer ontschotting en programmatisch werken, minder ambtenaren, enzovoorts. Wat opvalt is dat de analyse-eenheid vaak niet zozeer het bestuur is als wel de rijksdienst. Het bestuur is echter breder dan de rijksdienst. Wie vragen stelt bij de positie van het bestuur raakt niet alleen aan de organisatie ervan, maar ook aan zijn positie binnen de constitutie, de staatsinrichting. Die constitutie betreft niet slechts de grondwet, maar de positie van het bestuur binnen de driehoek van polity, policy en politics: de politieke gemeenschap, het beleid en de politiek (Börzel en Risse 2000, 2003; Schmidt 2002; Mouffe 2005). Het is daar dat de vraag naar de architectuur in beeld komt. Nemen we deze driehoek als heuristisch hulpmiddel om de plaats van het bestuur te duiden, dan is het constitutioneel te positioneren tussen: 1 de instituties die de politieke gemeenschap van de staat vormen; 2 het politieke (democratische) proces van machtsvorming en machtsuitoefening; 3 het beleid dat politiek vertaalt in interventies naar de markt en de samenleving. Polity, politics en policy vormen aldus de scharnieren waaraan het bestuur is opgehangen. Hangt het bestuur daarbinnen in het lood, dan kan inderdaad de rijksdienst het juiste schaalniveau zijn om verbeteringen door te voeren. Hangt het bestuur echter uit het lood, dan is er een fundamentelere analyse nodig en moet de aard van het bestuur als zodanig opnieuw worden bezien.

18 de veranderende architectuur van het bestuur functionalisering van bestuur Als er iets eigen is aan de aard van het bestuur in Nederland, dan is dat het openbare karakter. De actuele vragen naar de positie, de omvang en het takenpakket van het bestuur zijn, als het om de architectuur gaat, te herleiden tot vragen over de aard en dus tot vragen over het openbare karakter van het hedendaagse nationale bestuur. Het openbaar bestuur is een historisch en staatsrechtelijk gegroeide eenheid van verscheidenheid. De term openbaar bestuur wordt vaak als synoniem voor de overheid of de staat gebruikt, maar duidt eigenlijk een hele bepaalde bestuursvorm aan die sterk maatschappelijk gepositioneerd is, verweven is met tal van andere partijen en zich van een publiek discours bedient. Hierin onderscheidt het zich bijvoorbeeld van functioneel bestuur, dat minder op democratische inputlegitimiteit is gebaseerd en meer op de effectiviteit is gericht. Het bestuur heeft de laatste decennia vooral in functionele herordeningen vorm gekregen. Het is in steeds complexere arrangementen opgenomen: Europese Unie (eu), transnationale organisaties, zelfstandige bestuursorganen (zbo s), publiek-private samenwerking. Tegelijkertijd moet het onverminderd recht doen aan zijn openbare karakter. Zo moet het verantwoordelijkheid nemen voor tal van complexe maatschappelijke vraagstukken. De spanning tussen functionele herordening en openbaar karakter manoeuvreert het bestuur hiermee in een spagaat die het uiterste vergt van zijn vermogens. Vrijwel alle Europese staten hebben sinds de vorige economische recessie in de jaren tachtig een vermageringskuur ondergaan. In Nederland leidden de stagnatie (Van Doorn en Schuyt 1978) en de kritiek op het functioneren van de verzorgingsstaat, mede als gevolg van de werkloosheid, maar vooral na de tweede oliecrisis van 1979, de noodzaak van herziening van de verzorgingsstaat in, eerst bij het aantreden van het kabinet-van Agt in 1977, daarna in de periode van de kabinetten-lubbers ( ) en de daaropvolgende kabinetten-kok ( ). Belangrijke delen van de verzorgingsstaat zijn op grotere afstand geplaatst. Collectieve voorzieningen en sociale beschermingsconstructies zijn afgeslankt. Daartegenover is de eu op steeds meer terreinen binnenlands beleid geworden. Mondiale problemen zoals rond voedsel, energie, klimaat en uiteraard de financiële economie, zijn geen ver van ons bed show, maar dringen diep door in het dagelijks bestaan, zonder dat duidelijk is wat een nationaal openbaar bestuur daarmee nog van doen heeft. Het openbaar bestuur heeft zich uit veel terreinen teruggetrokken, maar steeds meer problemen lijken paradoxaal genoeg een zaak te zijn van algemeen belang.

19 18 het gezicht van de publieke zaak Typerend voor deze periode is de toenemende ontkoppeling van de functies van traditioneel openbaar bestuur van de instituties van dat bestuur. Hoog op de politieke agenda in de jaren tachtig en negentig stonden decentralisering, deregulering, privatisering, verzelfstandiging en bevordering van marktwerking bij de uitvoering van publieke taken. Al deze ontwikkelingen hielden onderling verband met elkaar. Privatisering werd vooral ingezet in de nutssectoren, waaronder energie- en postvoorzieningen. Verzelfstandiging van de uitvoerende taken van het bestuur kreeg vooral vorm via een veelheid aan zbo s, onder meer op het gebied van geschilbeslechting, kwaliteitsbeoordeling en toezicht. Private en semipublieke organisaties vielen niet langer ondubbelzinnig onder de ministeriële verantwoordelijkheid, maar werden zelfstandig of hadden binnen bepaalde kaders veel vrijheid om zelfstandig te opereren. De privatisering en verzelfstandiging van uitvoerende taken werden gestimuleerd vanuit de Organisatie voor Europese Samenwerking en Ontwikkeling (oeso) die daarbij gebruikmaakte van de Angelsaksische managementfilosofie van New Public Management (npm). De gedachte achter npm was een scheiding aan te brengen tussen beleid en uitvoering. Door de uitvoering te delegeren aan degenen die dicht op de praktijk zitten, zou er een doelmatiger en effectiever uitvoering van publieke taken ont staan. Bovendien zouden beleidsdiscussies weer over de doelen van die publieke taken kunnen gaan. Terwijl bestuurders beleidsdoelen formuleerden, werden maatschappelijke partijen en zbo s belast met de uitvoering van publieke taken. De regulerende taken van het bestuur werden aan particulieren of semipublieke instellingen overgelaten. Hierdoor werd echter de parlementaire controle op de uitvoering van publieke taken bemoeilijkt. In de praktijk nam bovendien het aan tal nieuwe regels aanzienlijk toe, en daarmee paradoxaal ook de regulerende taak van het bestuur. Zowel deregulering als privatisering had vervolgens ook een tegengesteld effect. Hoewel een helder onderscheid werd beoogd tussen het private en publieke domein, ontstonden meer hybride, publiek-private constructies met soms minder heldere taken en verantwoordelijkheden overal en nergens Anno 2010 is het repertoire van stijlen waaruit het bestuur kan kiezen breed en wisselvallig. Het zijn vaak combinaties van lichte (monitoring, zelfregulering) en zware instrumenten (wettelijke sancties) en allerlei vormen ertussen in (bijv. coregulering). Burgers worden daarbij niet slechts als kiezer of gebruiker benaderd, maar ook als medeverantwoordelijken met maatschappelijke burgerzin. De verhouding van bestuur en samenleving is bovendien verder gecompliceerd door de ongelijke mate van europeanisering van beleid en politiek. Door de groeiende betekenis en het gewicht van een interne Europese markt is dit verschil enkel sterker geworden.

20 de veranderende architectuur van het bestuur 19 In het Nederlandse beleid wordt de invloed van Europa op uiteenlopende manieren ingekaderd. In de eerste plaats door toepassing van een reeks formele instrumenten. Een daarvan is de voorrang van het primaire recht in verdragen, richtlijnen (bijv. voor Interne Markt of de Dienstenrichtlijn), verordeningen en politieke kaderafspraken (bijv. het Stabiliteit en Groeipact, de Lissabon-doelstellingen, afspraken binnen de Justitie en Binnenlandse Zaken (jbz)-ministerraad). Daarnaast vindt inkadering plaats door uitspraken van het Europese Hof, zoals op gebied van de gelijke behandeling bij pensioenen, de gemeentelijke plannen in verband met fijnstof, de ordening van de postmarkt of het aanbestedingsrecht. In de tweede plaats zijn er tal van informele wegen waarop zich de invloed van de eu doet gelden. Zo zijn er bestuurlijke en ambtelijke werkwijzen gangbaar, zoals de zogenaamde open methode van coördinatie, die eerder op basis van overtuiging dan van (juridische) dwang Europa verder vorm proberen te geven in de lidstaten. Daarnaast wordt via Europese agentschappen, die indicatoren en benchmarks ontwikkelen, de autonomie van beleid beïnvloed (Sabel en Zeitlin 2008). De europeanisering lijkt zich daarbij vooral te voltrekken op het niveau van het beleid. De integratie gaat veel minder ver in politieke zin, laat staan in het streven naar een politieke gemeenschap (Princen en Yesilkagit 2005). De betekenis van de vraagstukken die behandeld worden in deze circuits is zeer groot. Het is daarom zaak voor een openbaar bestuur steeds te blijven zoeken naar manieren het publiek bij de politiek te betrekken, om te voorkomen dat deze niet in beleidsnetwerken uit het zicht verdwijnt. Dat op veel terreinen de afstand tussen publieke problemen en het openbaar bestuur eerder groter dan kleiner is geworden, geeft aanleiding tot zowel hele principiële als hele emotionele standpunten over de rol van het bestuur. Vooral ook in Nederland wordt de discussie op een hoge temperatuur gevoerd. In de publieke opinie en in wetenschappelijke kring wordt het vermeende failliet van het bestuur dat geen grip meer op de samenleving zou hebben en van zijn burgers vervreemd zou zijn geraakt, breed uitgemeten. Boeken met titels als De grote kloof. Verhitte politiek in tijden van verwarring (Snels en Thijssen 2008), De vertrouwenscrisis. Over het krakend fundament van de samenleving (Knepper en Kotenray 2008), De tien plagen van de staat (Ankersmit en Klinkers 2008) en Niemand regeert. De privatisering van de Nederlandse politiek (Chavannes 2009) getuigen daarvan. Tegelijkertijd zijn de eisen waarvoor het bestuur zich gesteld ziet misschien wel groter dan ooit. De verwachtingen ten aanzien van wat het vermag zijn immens: leefbaarheid en sociale cohesie bewerkstelligen, immigratie en integratie hanteer-

Het gezicht van de publieke zaak. Huub Dijstelbloem, Paul den Hoed, Jan Willem Holtslag & Steven Schouten (red.) openbaar bestuur onder ogen

Het gezicht van de publieke zaak. Huub Dijstelbloem, Paul den Hoed, Jan Willem Holtslag & Steven Schouten (red.) openbaar bestuur onder ogen WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID Huub Dijstelbloem, Paul den Hoed, Jan Willem Holtslag & Steven Schouten (red.) Het gezicht van de publieke zaak openbaar bestuur onder ogen AMSTERDAM UNIVERSITY

Nadere informatie

Honderd jaar kinderbescherming

Honderd jaar kinderbescherming Honderd jaar kinderbescherming Uitgave ter gelegenheid van het jubileum van de Raad voor de Kinderbescherming en de Kinderwetten (1905-2005) Onderzoek en samenstelling Ingrid van der Bij Thom Willemse

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa.

Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa. Het gesproken woord geldt Speech VNG-voorzitter Jorritsma Rob, 25 november 2013 Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa.

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren.

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren. Samenvatting Inleiding In deze studie wordt een start gemaakt met de ontwikkeling van een toetsbare en bruikbare theorie over wetgeving, in het bijzonder over de werking van wetgeving. Wij weten weliswaar

Nadere informatie

Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling. Cees van Leuven en Annelies Hendriks

Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling. Cees van Leuven en Annelies Hendriks Over de transformatie van ex-partners in collega-ouders en de kindermomenten in bemiddeling Cees van Leuven en Annelies Hendriks Kind in bemiddeling Eerste druk van deze titel werd uitgegeven door Jabalis

Nadere informatie

Open vragen. De bestuurlijke kaart van de Europese Unie

Open vragen. De bestuurlijke kaart van de Europese Unie Open vragen bij De bestuurlijke kaart van de Europese Unie Instellingen, besluitvorming en beleid Anna van der Vleuten (red.) bussum 2012 Deze open vragen horen bij het boek De bestuurlijke kaart van de

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Gezondheidsstrafrecht

Gezondheidsstrafrecht Gezondheidsstrafrecht Mr. dr. W.L.J.M Duijst Deventer 2014 Omslagontwerp: H2R creatievecommunicatie ISBN 978-90-13-12600-6 E-book 978-90-13-12601-3 NUR 824-410 2014, W.L.J.M. Duijst Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg

project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg project: Trends en actualiteit in de Jeugdzorg Colofon Uitgeverij Edu Actief b.v. Meppel Postbus 1056 7940 KB Meppel Tel.: 0522-235235 Fax: 0522-235222 E-mail: info@edu-actief.nl Internet: www.edu-actief.nl

Nadere informatie

Gezond omgaan met gewoontes

Gezond omgaan met gewoontes Gezond omgaan met gewoontes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Deel I Kennis van de benaderingswijzen, het formele object Politiek-juridische concepten Kernvraag 1: Welke basisconcepten kent de politiek-juridische benaderingswijze?

Nadere informatie

HET NIEUWE ONDERNEMEN

HET NIEUWE ONDERNEMEN HET NIEUWE ONDERNEMEN HET BELANG VAN VERTROUWEN VOOR DE ONDERNEMING VAN DE TOEKOMST PROF. DR. E. ROOS LINDGREEN RE, PROF. DR. J. STRIKWERDA CMC, DRS. N. WIELAARD RA COLOFON SMO-begeleider: J.G. Smit Eindredactie:

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Psychosociale zorg bij chronische ziekten

Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Psychosociale zorg bij chronische ziekten Klinische praktijk en effectiviteit Jan Jaspers en Henriët van Middendorp Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn

Nadere informatie

Het delict als maatstaf

Het delict als maatstaf Het delict als maatstaf Methodiek voor werken in gedwongen kader Anneke Menger Lous Krechtig Hoofdstuk 1 Wat is methodiek? Begeleidingscommissie: Mw. A. Andreas Beleidsmedewerker, Reclassering Nederland

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Drs. Geuk Schuur Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

00_bouwen_061256 07-11-2006 09:54 Pagina 1. Bouwen aan vertrouwen in het openbaar bestuur

00_bouwen_061256 07-11-2006 09:54 Pagina 1. Bouwen aan vertrouwen in het openbaar bestuur 00_bouwen_061256 07-11-2006 09:54 Pagina 1 Bouwen aan vertrouwen in het openbaar bestuur 00_bouwen_061256 07-11-2006 09:54 Pagina 2 00_bouwen_061256 07-11-2006 09:54 Pagina 3 Bouwen aan vertrouwen in het

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten Generaal

Tweede Kamer der Staten Generaal Tweede Kamer der Staten Generaal Vergaderjaar 1988-1989 20 214 Hoger onderwijs en onderzoek plan Nr. 15 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Geachte collega's, beste studenten,

Geachte collega's, beste studenten, College van Bestuur Geachte collega's, beste studenten, Na de hectische weken met de bezetting van het Bungehuis en het Maagdenhuis, hebben we een moment van bezinning ingelast. Wij hebben tijd genomen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 29 304 Certificatie en accreditatie in het kader van het overheidsbeleid Nr. 5 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Civiele kracht Stem geven aan verankering. 21 januari 2010

Civiele kracht Stem geven aan verankering. 21 januari 2010 Civiele kracht Stem geven aan verankering 21 januari 2010 Verkenning: Stem geven aan verankering Opzet - Aanleiding - Centrale vraag - Uitgangspunten - Analyse - Voice nader bekeken Aanleiding Legitimiteit

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES

RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Together you make the difference RISICOMANAGEMENT BIJ WONINGCORPORATIES Deel 1 van een drieluik over het belang van goed risicomanagement in de corporatiesector Auteur Drs. Frank van Egeraat RC. Frank

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

White Paper. Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden

White Paper. Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden en kansen door samenwerking van gemeenten Samen voor ons eigen. Inleiding Gemeenten kunnen bijna niet meer zonder elkaar. Bezuinigingen, efficiency en steeds

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

IAK. Het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving. 3 fasen. in kaart en kleur

IAK. Het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving. 3 fasen. in kaart en kleur IAK 3 fasen Het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving in kaart en kleur wat is het IAK? Het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK) is zowel een werkwijze als een bron van

Nadere informatie

Handboek scheiden en de kinderen

Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Handboek scheiden en de kinderen Voor de beroepskracht die met scheidingskinderen te maken heeft Ed Spruijt Helga Kormos Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Strategische Issues in Dienstverlening

Strategische Issues in Dienstverlening Strategische Issues in Dienstverlening Strategisch omgaan met maatschappelijke issues Elke organisatie heeft issues. Een definitie van de term issue is: een verschil tussen de verwachting van concrete

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015 FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO Syllabus centraal examen 2015 April 2013 2013 College voor Examens, Utrecht Alle rechten voorbehouden. Alles uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 4 Het landsbestuur (regering en parlement) Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier

Nadere informatie

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn Onderhandelen in 90 minuten Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen en Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Het Noorden Communiceert, Loon Binnenwerk: The DocWorkers, Almere Redactie: Richard

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding voor het onderzoek

Samenvatting. Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting Aanleiding voor het onderzoek Het nationale bestuursrecht is van oudsher verbonden met het territorialiteitsbeginsel. Volgens dat beginsel is een autoriteit alleen bevoegd op het grondgebied

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004 De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag Den Haag, november 2004 Hierbij dank ik u mede namens de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

De sociale ontwikkeling van het schoolkind

De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind J.D. van der Ploeg Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Europese Unie dr. Edwin van Rooyen 10-9-2012 PvdA, VVD en SP zijn voorstander van het vergroten van de controle op

Nadere informatie

TOEZICHT SCHALIG- ESSAY

TOEZICHT SCHALIG- ESSAY OMGAAN IS HET MET OVERHEIDS- MEER- TOEZICHT SCHALIG- IN HEID ORDE? De overheid is niet in staat haar toezicht consistent en werkbaar te organiseren, schrijft consultant en governance expert Hans Hoek tekst

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Leerdoelen John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze leerdoelen horen bij de derde, herziene uitgave

Nadere informatie

Ken- en stuurgetallen

Ken- en stuurgetallen Ken- en stuurgetallen personeelsmanagement subtitel staat hier etcetera benchmarkcijfers voor strategie en beleid editie 2011-2012 onder redactie van steven marshall en filip van den bergh in samenwerking

Nadere informatie

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer Nederlands Nederlands Burgerschap voor AG M.C. Arnold-Klaarhamer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Omgaan met rijexamenangst

Omgaan met rijexamenangst Omgaan met rijexamenangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 ... No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 Bij Kabinetsmissive van 18 juni 2012, no.12.001344, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Veiligheid en Justitie, bij de Afdeling advisering

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Europa in de Tweede Kamer

Europa in de Tweede Kamer Europa in de Tweede Kamer Europa krijgt steeds meer invloed op het dagelijks leven van haar burgers, ook in Nederland. Daardoor lijkt het soms alsof de nationale parlementen buiten spel staan. Dat is niet

Nadere informatie

Zorg voor kwaliteit in een nieuwe tijd. Copyright 2013 Annemarie van Dalen Organisatieadvies

Zorg voor kwaliteit in een nieuwe tijd. Copyright 2013 Annemarie van Dalen Organisatieadvies Zorg voor kwaliteit in een nieuwe tijd Belemmerend sturings- en kwaliteitsparadigma New Public Management Scheiding van beleid en uitvoering Controle van professionals P&C hype en perverse effecten prestatiesturing

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Internationalisering als uitdaging

Internationalisering als uitdaging Internationalisering als uitdaging internationalisering als uitdaging Een handreiking voor opleidingen in het hbo Klaas Schermer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Wij, de overheid - samenvatting

Wij, de overheid - samenvatting Wij, de overheid - samenvatting Inleiding: de complexe overheid Overal waar een grens wordt gelegd, ontstaat behoefte aan samenwerking en kennisuitwisseling over die grens heen, binnen organisaties, tussen

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace

EUROPEES PARLEMENT. Recht en Criminaliteit in cyberspace EUROPEES PARLEMENT TIJDELIJKE COMMISSIE ECHELON-INTERCEPTIESYSTEEM SECRETARIAAT MEDEDELING TEN BEHOEVE VAN DE LEDEN De leden treffen als aanhangsel een document aan met de titel Recht en Criminaliteit

Nadere informatie

Samenwerkingsprotocol

Samenwerkingsprotocol Samenwerkingsprotocol Consumentenautoriteit Stichting Reclame Code 1 Samenwerkingsprotocol tussen de Consumentenautoriteit en de Stichting Reclame Code Partijen: 1. De Staatssecretaris van Economische

Nadere informatie

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR

PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Vastgesteld in de bestuursvergadering van 24 mei 2007 PROFIEL COLLEGE VAN BESTUUR Binnen de voor de stichting geldende statuten en reglementen, is het College van Bestuur het bevoegd gezag van de stichting,

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016 Inhoud Voorwoord 6 1 Examenstof van centraal examen en schoolexamen 7 2 Specificatie van de globale eindtermen voor het CE 8 Domein A: Leesvaardigheid

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips van de Haterd opmaak_def.indd 1 25-02-10 13:00 Werken

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

De gemeente van de toekomst

De gemeente van de toekomst De gemeente van de toekomst De gemeente van de toekomst Focus op strategie Sturen op verbinden Basis op orde De zorg voor het noodzakelijke Het speelveld voor de gemeente verandert. Meer taken, minder

Nadere informatie

Inleiding (dagvoorzitter) Staatsrechtconferentie 2005 Rechtsvorming en governance MAH 12.12.2005

Inleiding (dagvoorzitter) Staatsrechtconferentie 2005 Rechtsvorming en governance MAH 12.12.2005 Inleiding (dagvoorzitter) Staatsrechtconferentie 2005 Rechtsvorming en governance MAH 12.12.2005 1. Welkom Algemeen Welkom-scherm Dames en heren, van harte welkom op de Staatsrechtconferentie 2005! De

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Wat kinderen en jongeren belangrijk vinden als ze niet thuis wonen Fiet van Beek en Leo Rutjes (red.) met medewerking van Mirjam

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2012 352 Besluit van 17 juli 2012 tot vaststelling van de procedure voor verlenging van vergunningen als bedoeld in artikel 20.2 van de Telecommunicatiewet

Nadere informatie

Inhoudstafel. 1. Inleiding...1. 2. De Europese integratieparadox...11

Inhoudstafel. 1. Inleiding...1. 2. De Europese integratieparadox...11 Inhoudstafel 1. Inleiding.............................................................1 1.1. Probleemstelling........................................................1 1.2. Onderzoeksopzet.......................................................3

Nadere informatie