Bekkenfysiotherapie bij Multiple Sclerose..een haalbare zaak?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bekkenfysiotherapie bij Multiple Sclerose..een haalbare zaak?"

Transcriptie

1 Bekkenfysiotherapie bij Multiple Sclerose..een haalbare zaak? Beschrijving van bekkenfysiotherapeutische behandeling van incontinentie, mictie en defaecatiestoornissen bij een patiënte met Multiple Sclerose; een Case Report. Liesbeth KuikenSiljée, Bekkenfysiotherapeut, MSPT Kernwoorden: Multiple Sclerosis, incontinentie, biofeedback, bekkenbodemspieroefeningen, elektrostimulatie.

2 SAMENVATTING Achtergrond: Van de patiënten met Multiple Sclerose (MS) ontwikkelt 5075 procent in de loop van hun ziekte incontinentie en / of mictie en / of defaecatieproblemen. Deze worden regelmatig bij voorbaat als onbeïnvloedbaar gekwalificeerd, in tegenstelling tot ervaringen in de klinische praktijk. Methode: Een 54jarige MSpatiënte werd behandeld met bekkenbodemspieroefeningen, adviezen, myofeedback en electrostimulatie. Bekkenfysiotherapeutisch en Electromyografie(EMG)onderzoek werden uitgevoerd. Meetinstrumenten waren het 3daags mictie/defaecatiedagboek, ProtectionAmountFrequencyAdjustmentBody Questionnaire (PRAFAB), International Consultation on Incontinence modular Questionnaire for Female Lower Urinary Tract Symtoms (ICIQFLUTS), Vaizeyvragenlijst (Vaizey), Multiple Sclerosis Impact Profile (MSIP) en the Brief Illness Perception Questionnaire(IPQK). Uitkomstmaten bij dit onderzoek zijn de veranderingen van de mictie en defaecatiestoornis, en van incontinentie. Daarnaast verandering in kwaliteit van leven. Resultaten: Bekkenbodemspierfuncties zijn duidelijk verbeterd en klachten sterk verminderd, waarmee meer kwaliteit van leven. Conclusie: resultaten verkregen uit deze casus pleiten voor meer onderzoek en bekendheid binnen de beroepsgroep van mogelijke behandeling van deze patiëntencategorie. INLEIDING MS is een chronisch progressieve degeneratieve neurologische ziekte, waarbij demyelinisering van het centrale zenuwstelsel optreedt. Bij deze autoimmuunziekte is het beloop per patiënt sterk verschillend en onvoorspelbaar 1. Meestal begint de ziekte met de zogenaamde relapsingremitting fase waarin de symptomen (uitval van gezichtsvermogen, gevoelsstoornis, vermoeidheid, krachtsverlies, coördinatie, spraakstoornis) afwisselend optreden, verergeren en verdwijnen 1. Over risicofactoren voor deze ziekte is nog weinig bekend, tot op heden denkt men aan immunologische, geografische en genetische factoren, terwijl leefstijl (roken) en omgevingsfactoren (gebrek aan zonlicht) daarnaast een rol spelen 2. MS komt het meest voor tussen de 25 en 74 jaar, 23 keer vaker bij vrouwen dan bij mannen. In Nederland heeft MS bij vrouwen een geschatte prevalentie van 1,30 op 1000 en incidentie van 0,15 per 1000 inwoners 3. Puur op grond van demografische ontwikkelingen wordt in de periode een toename van het aantal vrouwelijke MS patiënten van 5,6%

3 verwacht 4. Van de totale zorgkosten die voor MS worden besteedt, wordt 24% uitgegeven aan zorg in ziekenhuizen en medischspecialistische zorg (waaronder opnamen wegens gevolgen van urineweginfecties), 19% aan genees en hulpmiddelen (waaronder incontinentiemateriaal) en 11% aan eerstelijnszorg. Een toename van zorgkosten valt dus te verwachten 5. Van alle patiënten met MS zal 5075% ooit incontinentie en/of mictieklachten ontwikkelen 6, 70% fecale incontinentie/constipatie 7. Deze klachten hebben grote invloed op de kwaliteit van leven. 8 Behalve de ziekte MS heeft de beschreven patiënte echter ook dezelfde risicofactoren voor het verkrijgen van incontinentie, mictie en defaecatieproblemen (IMD) als elk ander vrouwelijk persoon zonder MS 9. Bij deze patiëntengroep is bekkenfysiotherapie eerste keus van behandeling 10. Binnen de bekkenfysiotherapie bestaat er tot nu toe geen richtlijn voor behandeling van neurologische patiënten en binnen de beroepsgroep is weinig hierover bekend. Literatuurstudie in de database PUBMED laat zien dat er pas sinds de laatste jaren meer belangstelling is voor dit onderwerp. Er zijn tal van (kleinere) studies gedaan, maar slechts enkele RCT s op het gebied van bekkenfysiotherapeutische interventies. McClurg beschrijft de resultaten bij combinatiebehandeling van bekkenbodemspieroefeningen, adviezen, biofeedback en electrostimulatie 6, 11. Vahtera beschrijft goede resultaten bij vooral mannelijke MS patiënten door behandeling met bekkenbodemspieroefeningen en electrostimulatie 12. Daarnaast concludeert Wiesel dat biofeedback vooral voor patiënten met een milde vorm van MS een effectieve methode is voor de behandeling van constipatie en faecale incontinentie 13. Aanleiding voor dit Case Report is mijn klinische ervaring dat patiënten met IMDklachten bij MS langere tijd door (artsen en andere) hulpverleners te horen hebben gekregen dat deze klachten worden gezien als niet te beïnvloeden en inherent aan de ziekte. Mogelijk omdat in de literatuur neurogene detrusor overactiviteit en daarmee in verband gebrachte detrusorsfincterdyssynergie als de meest voorkomende urodynamische bevinding genoemd 14 wordt, en dat studies als van McClurg nog niet bekend zijn. Daarbij speelt wellicht ook dat officiële websites, zoals van het MScentrum Nijmegen, onderdeel van UMC St.Radboud, alleen de blaasproblemen benoemt en catheterisatie en medicatie als symptoombestrijding aangeeft 15. Mogelijk bemoeilijkt het typische kenmerk van MS, een grote variatie in

4 urodynamische klachten in de relapsingremitting fase 16, een rol bij keus voor in te zetten behandeling. Mijn praktijkervaring is dat bekkenfysiotherapie in veel gevallen een voor de cliënt belangrijke bijdrage aan de hulpvraag levert en kwaliteit van leven kan verbeteren. Probleem is, dat patiënten waarvoor bekkenfysiotherapie wellicht een goede keus zou zijn, hier niet of laat op gewezen worden. Gezien prevalentie, incidentie, kwaliteit van leven van de patiënt met MS en daarnaast de ziektekosten die deze klachten met zich mee brengen, is beschrijving van bekkenfysiotherapeutische behandeling van incontinentie, mictie en defaecatieklachten bij MS van belang voor de patiënt, onze beroepsgroep en de zorgverzekeraar. MATERIAAL EN METHODE Patiëntbeschrijving De geïncludeerde patiënt is een 54jarige vrouw, waarbij in 1997 na hevige visusklachten MS werd gediagnostiseerd, bevindt zich in de relapsingremitting fase. Mevrouw X is gehuwd, heeft twee volwassen kinderen, is menopauzaal, parttime werkzaam als zorgmakelaar, heeft als hobby wandelen. Om de dag injecteert zij 1,0 ml Betaferonoplossing, haar enige medicatie. Sinds 2008 heeft mevrouw X mictieklachten (frequency, trage mictie waarbij zij meeperst) en recidiverende blaasontstekingen. Daarnaast moeizaam ophouden van flatus, drie keer per week incontinentie voor urine (urge en stress) en voor ontlasting type 5 Bristol Stool Chart, bij aandrang en lichamelijke activiteit. Ook heeft zij regelmatig obstipatie. Zij maakt geen onderscheid in ernst of hinder binnen deze IMDklachten, maar ervaart het geheel van deze klachten als hinderlijk en vies, vooral op het werk en bij het wandelen. Hulpvraag van mevrouw X is het bereiken van verbetering in het geheel van deze voor haar ongewenste situatie. Doelstellingen onderzoek en behandeling Uitkomstmaten bij dit onderzoek zijn de veranderingen van de mictie en defaecatiestoornis, incontinentie voor urine en faeces bij een MS patient. Daarnaast is gekeken naar verbetering van kwaliteit van leven.

5 Mevrouw X werd mondeling en schriftelijk geïnformeerd en tekende het informed consent formulier. Meetinstrumenten Er werd gekozen voor meetinstrumenten met goede psychometrische eigenschappen 1122 : een 3daags mictiedefaecatiedagboek (MDD)(Pearson s r= 0,830,94) 1718 gaf inzicht in vochtinname, mictie en defaecatie. Urineincontinentie en mictieklachten werden gemeten met behulp van de ProtectionAmountFrequencyAdjustmentBody Questionnaire (PRAFAB)(Cronbach s α 0.780,84) 19 en International Consultation on Incontinence modular Questionnaire for Female Lower Urinary Tract Symtoms (ICIQFLUTS)(Cronbach s α 0.95) De Vaizey scorelijst (Pearson s r =0,79) 22 werd gebruikt voor vastleggen van de ernst van ontlastingsverlies. Via de Multiple Sclerosis Impact Profile (MSIP)(Cronbach s α , Pearson s r= ) 2324 en de the Brief Illness Perception Questionnaire(IPQK) 25 werd de kwaliteit van leven gemeten. De bekkenbodemspierfuncties werden onderzocht d.m.v. bekkenfysiotherapeutisch manueel onderzoek 17, 2627 aangevuld met Electromyografie(EMG) onderzoek 17, 28. Speciaal gelet werd op de mate van relaxatie 6, 26. Meetmomenten Alle meetinstrumenten werden drie keer ingezet: bij intake(t0), na 6 (T1)en na 12 behandelingen (T2) m.u.v. de MSIP (T0 en T2) Interventies Keuze interventies Mevrouw X werd gedurende 12 weken 1x per week behandeld, na een rustpauze na haar werk, om uur. In verband met snelle vermoeidheid werd behandeltijd van 60 minuten gehanteerd om voldoende pauzes in te bouwen. Op grond van de uitgebreide hulpvraag (verbetering verkrijgen in mictie en defaecatie en in ophouden van flatus, urine en ontlasting), gegevens uit de anamnese en onderzoeksbevindingen (bekkenbodemdisfuncties) werden de volgende behandelmiddelen gekozen: informeren en adviseren (anatomie/fysiologie van buikbekkengebied voor een betere begripsvorming in bekkenbodemfuncties, belang van vocht en vezelintake, verandering van toiletgedrag), oefentherapie 10 (met name gericht op propriocepsis, timing, coördinatie en

6 relaxatie), myofeedback en electrostimulatie 6, 11 (gericht op propriocepsis, coördinatie, relaxatie en detrusorinhibitie). Verloop interventies De eerste behandeling werd gebruikt voor het geven van informatie en advies: vochten vezeladviezen (meer drinken, meer voedingsvezels gebruiken) toiletinstructies (niet meepersen, toilethouding en gebruik ademhaling). Ook werd uitleg en informatie gegeven over bekkenbodemspieren, hun functies/wisselwerking met de buikorganen en de invloed en gebruik van adem, houding en contracties van andere musculatuur. Daarnaast werd de propriocepsis geoefend in zit. Tijdens de tweede behandeling werd het thuisoefenprogramma ( bekkenbodemspieroefeningen in lig, zit en stand volgens Bǿ) 29 geïnstrueerd. In behandeling drie en vier werd op contractie en relaxatie feedback gegeven met behulp van digitale palpatie, gevolgd door oefenen in lig, zit en stand in combinatie van myofeedback. Mevrouw X kreeg hiermee tevens aanvullende aanwijzingen voor het thuis oefenen. De vierde t/m de twaalfde behandeling werd vaginale elektrostimulatie toegepast, aangevuld met herhaling van thuisoefeningen en functionele oefeningen (ADLoefeningen) (bekkenbodemgebruik bij hoesten,bukken, tillen, enz.) ondersteund door myofeedback. Hulpmiddelen/apparatuur Bij myofeedback en elektrostimulatie werd gebruik gemaakt van de Pelvimed 932(Enraf Nonius) met een goede testhertest betrouwbaarheid (ICC 0,97; p < 0,001) 28, Periform+ intravaginaal electrode(neen) en electrodengel(sonogel). Gebruikte parametersettings: ter verbetering van de proprocepsis 40Hz, 260 usec, 5sec hold 10 sec relax, maximale tolerantie, 15 minuten 6, 11 en ten behoeve van detrusorinhibitie 10HZ, 450 usec, 10sec hold 3 sec relax, maximale tolerantie, 15 minuten 6, 11. RESULTATEN De bekkenbodemfunctie vertoonde bij bekkenfysiotherapeutisch manueel onderzoek (T0) een strakke asymmetrische tonus, sterke asymmetrische contractiekracht, contractieduur van 4 seconden, relaxatie graad 3(actieve relaxatie na actieve contractie), afwezigheid van reflexactiviteit, omgekeerd perineaal bewegen. Tevens veel cocontractie van adductoren en

7 disfunctioneel gebruik van de ademhaling. Na 12 behandelingen(t2) waren alle functies verbeterd. EMG biofeedback liet objectiveerbare veranderingen zien (tabel 1). EMG onderzoek T0 T1 T2 1. rustwaarde 14 µv 6 µv 4,5 µv ++,r 2. Fast twitch 38 µv 38,5 µv 38 µv Ot>0,2 Rt>0,2 Rt>0,2 3.rustwaarde 14 µv 6 µv 5 µv ++ r 4.coordinatie 38 µv Ot>0,2 Rt>0,2 Rt>0,2 5.rustwaarde 14 µv 6,5 µv 4,5 µv ++ +, r 6.propriocepsis 4021 µv, 35 µv 36 µv Av + Ot>0,2 Rt>0,2 Rt>0,2 7.rustwaarde 14 µv 6,5 µv 4,5 µv ++, r r r 8.Slow twitch 20, µv 20 µv 20 µv r r r

8 9.Rustwaarde 18 µv 10 µv 4 µv persen 24 µv 6 µv 3 µv 11.rustwaarde 18 µv 10 µv 4 µv reflexactiviteit 17 µv 17,5 µv 13.rustwaarde 18 µv 10 µv 4 µv ++ r TABEL 1. EMG ONDERZOEK IN STEENSNEDEHOUDING volgens HogenEsch 30. Legenda tabel 1: Av=amplitude variabiliteit (+=licht ++=sterk +++=zeer sterk) r relaxatie stijgend r relaxatie dalend Ot=onsettime,Rt=releasetime. Mevrouw X vertelde na drie weken dat het gelukt was haar vocht en vezelinname en toiletgedrag te veranderen. Mictie en defaecatiepatroon zijn sterk veranderd, evenals incontinentie voor zowel urine, flatus en ontlasting( zie tabel 2). Urineweginfecties zijn in deze periode niet meer voorgekomen. 3daags mictiedefaecatiedagboek T0 T1 T2 vochtinname ml ml ml mictiefrequentie Dag 15 Nacht 4 Dag 9 Nacht 3 Dag 8 Nacht 12 hoeveelheid urine in ml

9 Incontinentie voor urine 5 scheut 2 druppelsscheut nooit defaecatie 0 3 (dagelijks) 3 (dagelijks) Incontinentie voor flatus dagelijks soms zelden ontlasting 1 (bij type 5 nooit nooit Bristol Stool Chart) TABEL 2: MICTIEDEFAECATIEDAGBOEK Voor haar urineverlies gebruikte mevrouw X geen incontinentiemateriaal en moest zeker 2 a 3 keer per week haar kleding verschonen. Bij hoesten of niezen is er nog wel eens een druppel urineverlies. Trage mictie komt nog gemiddeld 1x per week voor bij te snelle toiletgang op het werk, mevrouw X perst niet meer mee. De mictiefrequentie en urineincontinentie is sterk verbeterd. Incontinentie voor faeces kwam al snel niet meer voor, zo nu en dan is er nog verlies van flatus ( zie tabel 3). meetinstrument T0 T1 T2 range Prafab ICIQFLUTS volume mictie incontinentie quality of life Vaizey TABEL 3.INCONTINENTIE,MICTIE EN DEFAECATIEKLACHTEN

10 Mevrouw X geeft aan bekkenfysiotherapie ter behandeling van haar IMDklachten als zeer positief te hebben ervaren en het gevoel te hebben meer controle te hebben op haar gezondheidstoestand. Mevrouw X ervaart het soms wel als probleem dat zij meer dan haar collega s tijd moet nemen om rustig naar het toilet te gaan op haar werk. (MSIPdomein Uitscheiding, tabel 3) Zowel de IPQK als de MSIPdomein uitscheiding laten verbetering zien van kwaliteit van leven (zie tabel 4). IPQK T0 T1 T2 Range Invloed ziekte op leven Duur van de ziekte Controle over ziekte Mate van hulp door behandeling Mate van ervaring klachten Bezorgdheid over ziekte Begrip van ziekte Invloed ziekte op stemming Opvatting drie belangrijkste oorzaken van ziekte door M.S. door het ouder worden door het krijgen van twee kinderen MSIP, domein uitscheiding T0 T2 Ervaart afwijkend ontlastingspatroon altijd als probleem Ervaart afwijkend patroon van urineren altijd als probleem Ervaart ontlastingspatroon niet als afwijkend, niet als probleem Ervaart afwijkend patroon van urineren soms als probleem TABEL 4. KWALITEIT VAN LEVEN.

11 DISCUSSIE Hoofdvraag in dit case report is: kan bekkenfysiotherapie verandering brengen in incontinentie, mictie en defaecatiestoornissen bij Multiple Sclerose. In deze studie is na interventie op alle drie van genoemde gebieden verbetering geweest, vergelijkbaar met resultaten uit de literatuur 6, 11. Mevrouw X werd behandeld volgens methode beschreven door McClurg 6, 11, echter zonder stimulatieapparaat voor thuisgebruik. Bij de patiënten van de onderzoeksgroepen van McClurg gaat het uitsluitend over LUTS en worden andere risicofactoren voor het verkrijgen van incontinentie en ook defaecatieklachten niet genoemd. Bij Mevrouw X zijn deze zaken wel van toepassing. Mogelijk heeft het verhelpen van obstipatie door verandering in vochten vezelgebruik al invloed gehad op het verminderen van urineverlies. Bij het onderzoek in deze case studie en de rapportage daarvan zijn nog terechte. De nederlandse vertaling van ICIQFLUTS is nog niet gevalideerd en uitsluitend te verkrijgen en gebruiken met toestemming van Dr Nikki Cotterill die de ICIQ studie groep leidt. De Raaij et al hebben een crossculturele adaptatie van de Brief IPQ uitgevoerd, dit is nog niet gepubliceerd 31. De MSIP is nog vrij onbekend, maar geeft de zorgverlener een goed totaalbeeld van de impact van de ziekte MS op de betreffende patient. Het recent gepubliceerde schema van Slieker 27 was nog geen onderdeel van parate kennis tijdens deze studie, daarom werd voor rapportage van de toestand van de bekkenbodem gebruik gemaakt van de kwantificatie beschreven door Messelink. Echter aangevuld met die van De Ridder vanwege de specificatie van relaxatie van de bekkenbodem. Dit is bij MSpatienten van belang omdat er correlatie is geconstateerd tussen bekkenbodemspasticiteit en aanwezigheid van detrusorsfincter dyssynergie 26. Mogelijk is dit een voorspellend gegeven voor succes van bekkenfysiotherapie bij MSpatienten 6. Bij gebrek aan gouden standaard voor (rapportage van) het EMGonderzoek, werd het 13stappenplan, beschreven door collega F.H.A.Hogen Esch, 30 gebruikt. Bij gebruik van genoemde probe is gerealiseerd dat, hoewel algemeen gebruikt binnen de bekkenfysiotherapie, deze geen betrouwbare en uniforme registratie geeft van de activiteit van de

12 bekkenbodem en nog niet optimaal zal zijn geweest voor toediening van de electrostimulatie 32. Kanttekening bij deze studie is tenslotte, dat de beschreven patient zich in een rustige fase van de ziekte bevindt; juist door het onvoorspelbaar en grillig verloop van deze ziekte kan daar helaas in korte tijd, ook tijdens een behandelserie, verandering in komen. In de dagelijkse praktijk is dit soms een factor waardoor een behandeling niet succesvol afloopt. Toch kan dit niet de reden zijn deze patiënten bij voorbaat niet te gaan behandelen. Het zou een goede zaak zijn als er meer onderzoek naar de bekkenfysiotherapeutische behandelmogelijkheden van de M.S. patiënt gedaan wordt. Zowel voor de beroepsgroep als voor de patiënt is ontwikkeling van een richtlijn voor bekkenfysiotherapeutisch onderzoek en behandeling van neurologische patiënten (zoals de MSpatiënt) zeer welkom.

13 LITERATUURLIJST 1. Zwanikken C. Wat is multiple sclerose en wat is het beloop? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\ Ziekte, kwaliteit van leven en sterfte\ Ziekten en aandoeningen\ Ziekten van het zenuwstelsel en de zintuigen\ Multiple sclerose (MS), 8 april Zwanikken C, Kranen HJ van. Welke factoren beïnvloeden de kans op multiple sclerose? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\ Ziekte, kwaliteit van leven en sterfte\ Ziekten en aandoeningen\ Ziekten van het zenuwstelsel en de zintuigen\ Multiple sclerose (MS), 8 april Poos MJJC GA. Prevalentie, incidentie en sterfte naar leeftijd en geslacht In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\ Ziekte, kwaliteit van leven en sterfte\ Ziekten en aandoeningen\ Ziekten van het zenuwstelsel en de zintuigen\ Multiple sclerose (MS), 8 april Zwanikken C. Neemt het aantal mensen met multiple sclerose toe of af? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\ Ziekte, kwaliteit van leven en sterfte\ Ziekten en aandoeningen\ Ziekten van het zenuwstelsel en de zintuigen\ Multiple sclerose (MS), 8 april Hoekstra J. Welke zorg gebruiken patiënten en wat zijn de kosten? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\ Ziekte, kwaliteit van leven en sterfte\ Ziekten en aandoeningen\ Ziekten van het zenuwstelsel en de zintuigen\ Multiple sclerose (MS), 19 augustus McClurg D, Ashe RG, LoweStrong AS. Neuromuscular electrical stimulation and the treatment of lower urinary tract dysfunction in multiple sclerosisa double blind, placebo controlled, randomised clinical trial. Neurourol Urodyn. 2008;27(3): Coggrave M, Norton C, WilsonBarnett J. Management of neurogenic bowel dysfunction in the community after spinal cord injury: a postal survey in the United Kingdom. Spinal Cord Apr;47(4):32330; quiz Hemmett L, Holmes J, Barnes M, Russell N. What drives quality of life in multiple sclerosis? QJM Oct;97(10): Hunskaar S, Arnold EP, Burgio K, Diokno AC, Herzog AR, Mallett VT. Epidemiology and natural history of urinary incontinence. Int Urogynecol J Pelvic Floor Dysfunct. 2000;11(5): Dumoulin C, HaySmith J. Pelvic floor muscle training versus no treatment, or inactive control treatments, for urinary incontinence in women. Cochrane Database Syst Rev. 2010(1):CD McClurg D, Ashe RG, Marshall K, LoweStrong AS. Comparison of pelvic floor muscle training, electromyography biofeedback, and neuromuscular electrical stimulation for bladder dysfunction in people with multiple sclerosis: a randomized pilot study. Neurourol Urodyn. 2006;25(4): Vahtera T, Haaranen M, ViramoKoskela AL, Ruutiainen J. Pelvic floor rehabilitation is effective in patients with multiple sclerosis. Clin Rehabil Aug;11(3):2119.

14 13. Wiesel PH, Norton C, Roy AJ, Storrie JB, Bowers J, Kamm MA. Gut focused behavioural treatment (biofeedback) for constipation and faecal incontinence in multiple sclerosis. J Neurol Neurosurg Psychiatry Aug;69(2): DasGupta R, Fowler CJ. Bladder, bowel and sexual dysfunction in multiple sclerosis: management strategies. Drugs. 2003;63(2): Multiple Sclerose Centrum Nijmegen onderdeel UMC St. Radboud[Internet]c2010. Available from: 16. Fowler CJ, Panicker JN, Drake M, Harris C, Harrison SC, Kirby M, et al. A UK consensus on the management of the bladder in multiple sclerosis. Postgrad Med J Oct;85(1008): Messelink B, Benson T, Berghmans B, Bo K, Corcos J, Fowler C, et al. Standardization of terminology of pelvic floor muscle function and dysfunction: report from the pelvic floor clinical assessment group of the International Continence Society. Neurourol Urodyn. 2005;24(4): Yap TL, Cromwell DC, Emberton M. A systematic review of the reliability of frequencyvolume charts in urological research and its implications for the optimum chart duration. BJU Int Jan;99(1): Hendriks EJ, Bernards AT, Berghmans BC, de Bie RA. The psychometric properties of the PRAFABquestionnaire: a brief assessment questionnaire to evaluate severity of urinary incontinence in women. Neurourol Urodyn. 2007;26(7): Avery K, Donovan J, Peters TJ, Shaw C, Gotoh M, Abrams P. ICIQ: a brief and robust measure for evaluating the symptoms and impact of urinary incontinence. Neurourol Urodyn. 2004;23(4): AlbersHeitner P, Berghmans B, Joore M, LagroJanssen T, Severens J, Nieman F, et al. The effects of involving a nurse practitioner in primary care for adult patients with urinary incontinence: the PromoCon study (Promoting Continence). BMC Health Serv Res. 2008;8: Vaizey CJ, Carapeti E, Cahill JA, Kamm MA. Prospective comparison of faecal incontinence grading systems. Gut Jan;44(1): Wynia K, Middel B, van Dijk JP, de Ruiter H, de Keyser J, Reijneveld SA. The Multiple Sclerosis impact Profile (MSIP). Development and testing psychometric properties of an ICFbased health measure. Disabil Rehabil. 2008;30(4): Wynia K, Middel B, de Ruiter H, van Dijk JP, de Keyser JH, Reijneveld SA. Stability and relative validity of the Multiple Sclerosis Impact Profile (MSIP). Disabil Rehabil. 2008;30(14): Broadbent E, Petrie KJ, Main J, Weinman J. The brief illness perception questionnaire. J Psychosom Res Jun;60(6): De Ridder D, Vermeulen C, De Smet E, Van Poppel H, Ketelaer P, Baert L. Clinical assessment of pelvic floor dysfunction in multiple sclerosis: urodynamic and neurological correlates. Neurourol Urodyn. 1998;17(5): Sliekerten Hove MC, PoolGoudzwaard AL, Eijkemans MJ, SteegersTheunissen RP, Burger CW, Vierhout ME. Face validity and reliability of the first digital assessment scheme of pelvic floor muscle function conform the new standardized terminology of the International Continence Society. Neurourol Urodyn. 2009;28(4): Sigurdardottir T, Steingrimsdottir T, Arnason A, Bo K. Testretest intrarater reliability of vaginal measurement of pelvic floor muscle strength using Myomed 932. Acta Obstet Gynecol Scand. 2009;88(8):93943.

15 29. Bo K, Talseth T, Holme I. Single blind, randomised controlled trial of pelvic floor exercises, electrical stimulation, vaginal cones, and no treatment in management of genuine stress incontinence in women. BMJ Feb 20;318(7182): Hogen Esch FHA, editor. Myofeedback therapieboek, Onderzoek en behandeling van bekkenbodemdisfuncties. Delft: Enraf Nonius; De Raaij EJ SC, Kapteijn AA, Broadbent E, Wittink. Crosscultural adaptation and measurement properties of The Brief Illness Perception QuestionnaireDutch Language Version. Under submission. NedTijdschrFysiother 2009;119(2) Voorhamvan der Zalm PJ, Pelger RC, van HeeswijkFaase IC, Elzevier HW, Ouwerkerk TJ, Verhoef J, et al. Placement of probes in electrostimulation and biofeedback training in pelvic floor dysfunction. Acta Obstet Gynecol Scand. 2006;85(7):8505.

Dr. Marijke C.Ph. Slieker-ten Hove. Bekkenfysiotherapeut

Dr. Marijke C.Ph. Slieker-ten Hove. Bekkenfysiotherapeut Naam Bekkenfysiotherapeut Titel proefschrift/thesis Samenvatting Dr. Marijke C.Ph. Slieker-ten Hove Ja Pelvic Floor Function and Disfunction in a general female population Algemeen Het hoofdonderwerp van

Nadere informatie

PowerPoint presentatie

PowerPoint presentatie PowerPoint presentatie Urine-incontinentie bij ouderen Doreth Teunissen huisarts/onderzoeker 2 december 2010, RAI Amsterdam Opzet - (patho)fysiologie continentie - prevalentie - wie zoekt hulp - behandelingsmogelijkheden

Nadere informatie

Overactieve blaas en bekkenbodem bij MS

Overactieve blaas en bekkenbodem bij MS Overactieve blaas en bekkenbodem bij MS Frank Van der Aa, MD, PhD Functionele en Reconstructieve Urologie Neurourologie Departement Urologie, UZ Leuven Nationaal MS centrum Melsbroek hersenen blaas T10-L2

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 179 In dit proefschrift werden de resultaten beschreven van studies die zijn verricht bij volwassen vrouwen met symptomen van bekkenbodem dysfunctie. Deze symptomen komen frequent voor en kunnen de kwaliteit

Nadere informatie

Preventie van bekkenbodem gerelateerde klachten postpartum

Preventie van bekkenbodem gerelateerde klachten postpartum Preventie van bekkenbodem gerelateerde klachten postpartum Achtergrondinformatie Vrouwen kunnen tijdens hun zwangerschap, direct na de bevalling of later te maken krijgen met bekkenklachten, zoals urine

Nadere informatie

De ontlasting is M(i)S. Literatuur. Incidentie 19-2-2014. Joke Beekman. MSMS 2 december 2013

De ontlasting is M(i)S. Literatuur. Incidentie 19-2-2014. Joke Beekman. MSMS 2 december 2013 De ontlasting is M(i)S MSMS 2 december 2013 Joke Beekman Verpleegkundig specialist Revalidatiegeneeskunde en Continentie- en retentiezorg Sint Maartenskliniek, Nijmegen Literatuur Incidentie 68% darm problemen

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting en conclusies

Chapter 10. Samenvatting en conclusies Chapter 10 Samenvatting en conclusies 139 140 Hoofdstuk 1 Geeft een overzicht van de geschiedenis van bekkenbodemdisfunctie en bekkenfysiotherapie, in Nederland en het buitenland. Dit proefschrift concentreert

Nadere informatie

Multiple sclerose en blaasklachten

Multiple sclerose en blaasklachten Multiple sclerose en blaasklachten Zaterdag 8 februari 2014 Dr. Evert Koldewijn uroloog Catharina Ziekenhuis Eindhoven Vanuit dit gebied wordt de blaas en de plasbuis bestuurd f-mri beelden 4 Urine opslag

Nadere informatie

3 e Post EAUN Meeting

3 e Post EAUN Meeting 3 e Post EAUN Meeting Lisette vd Bilt Verpleegkundig Specialist Catharinaziekenhuis Eindhoven Bekkenbodemspieroefeningen bij urine incontinentie Zin of Onzin? Zin of onzin? Definitie De ICS/IUGA definieert

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie bij bekkenbodemklachten

Bekkenfysiotherapie bij bekkenbodemklachten Bekkenfysiotherapie bij bekkenbodemklachten Albert Schweitzer ziekenhuis Regionaal Bekkenbodem Centrum maart 2010 pavo 0682 Inleiding Problemen met de bekkenbodem beginnen vaak met kleine klachten. Licht

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie. multidisciplinair samenwerken

Bekkenfysiotherapie. multidisciplinair samenwerken Bekkenfysiotherapie multidisciplinair samenwerken MSc Bekkenfysiotherapie: Lieke Wiggers (Fysiotherapie Noordman) Margo Versteeg (Fysiotherapie de Werfheegde) 3 november 2016, EZH-conferentie Inhoud Bekkenbodem

Nadere informatie

Incontinence Impact Questionnaire Short Form (IIQ-7)

Incontinence Impact Questionnaire Short Form (IIQ-7) Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Incontinence Impact Questionnaire Short Form (IIQ-7) 22 januari 2012 Review: 1) Sandra Joeris 2) Eveline van Engelen Invoer: Eveline van Engelen 1 Algemene

Nadere informatie

1. Bekkenbodemspiertraining

1. Bekkenbodemspiertraining 1. Bekkenbodemspiertraining Vrouwen: Er is bewijs dat bekkenbodemspiertraining bij oudere vrouwen met urine-incontinentie (met name bij stress, maar ook bij aandrang en gemengde urine-incontinentie) effectiever

Nadere informatie

De behandelmogelijkheden zijn: Bekkenfysiotherapie

De behandelmogelijkheden zijn: Bekkenfysiotherapie Bekkenfysiotherapie De bekkenfysiotherapeut Mignon Lamers-Bolk Wat is bekkenfysiotherapie? Bekkenfysiotherapie is een erkende specialisatie binnen de fysiotherapie, welke zich richt op klachten in of rondom

Nadere informatie

Drs. Nathan Hutting Dr. Sarah Detaille

Drs. Nathan Hutting Dr. Sarah Detaille Drs. Nathan Hutting Dr. Sarah Detaille Inhoud presentatie Aspecifieke KANS Project GRIP op KANS Ontwikkeling GRIP op KANS Inhoud programma Voorlopige resultaten A-specifieke KANS Aan werk of activiteiten

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie bij onvrijwillig urineverlies

Bekkenfysiotherapie bij onvrijwillig urineverlies Overzichtsartikel Bekkenfysiotherapie bij onvrijwillig urineverlies Bary Berghmans, Marga IJland, Gommert van Koeveringe, Ron Winkens, Philip Van Kerrebroeck Samenvatting Berghmans LCM, IJland M, Van Koeveringe

Nadere informatie

Vormen en oorzaken van urine-incontinentie Er zijn verschillende vormen van urine-incontinentie:

Vormen en oorzaken van urine-incontinentie Er zijn verschillende vormen van urine-incontinentie: INCONTINENTIE Inleiding Incontinentie (urine-incontinentie en/of ontlastingsincontinentie) is vooral bij ouderen een veelvoorkomend probleem. Toch zoekt maar een klein deel van de mensen hulp. Hierbij

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie bij verstopping

Bekkenfysiotherapie bij verstopping Bekkenfysiotherapie bij verstopping Albert Schweitzer ziekenhuis Regionaal Bekkenboden Centrum juni 2010 pavo 0681 Inleiding In deze folder leest u meer over verstopping (obstipatie) en wat de bekkenfysiotherapeut

Nadere informatie

bekkenbodemklachten fysiotherapeutische behandeling

bekkenbodemklachten fysiotherapeutische behandeling patiënteninformatie bekkenbodemklachten fysiotherapeutische behandeling Uw specialist heeft u verwezen voor bekkenfysiotherapie. In deze folder geven wij u uitleg over: de bekkenbodem de functie van de

Nadere informatie

Urineverlies beter onder controle

Urineverlies beter onder controle Urineverlies beter onder controle Beperk de ongemakken van stress-urineincontinentie Wat is incontinentie? Incontinentie is het ongewild verlies van urine en/of ontlasting. De meeste mensen met incontinentie

Nadere informatie

FYSIOTHERAPIE. Urine-incontinentie

FYSIOTHERAPIE. Urine-incontinentie FYSIOTHERAPIE Urine-incontinentie Urine-incontinentie Urine-incontinentie is het ongewild verlies van urine. De hoeveelheid urineverlies kan verschillen: een druppeltje, een scheut, een straal of zelfs

Nadere informatie

Multiple sclerosis en incontinentie. Ondersteund door Prinses Beatrix Fonds

Multiple sclerosis en incontinentie. Ondersteund door Prinses Beatrix Fonds 1 Multiple sclerosis en incontinentie Dé vereniging voor mensen met MS en hun betrokkenen 3 De blaas De blaas is een spier die zorgt voor: De opslag van urine => 300 tot 500 ml Het lozen van urine man

Nadere informatie

Urine-incontinentie bij vrouwen

Urine-incontinentie bij vrouwen Urine-incontinentie bij vrouwen Gynaecologie alle aandacht Urine-incontinentie bij vrouwen Urine-incontinentie is het ongewild verlies van urine. Het is een veel voorkomend probleem. Een op de vier vrouwen

Nadere informatie

Urine-incontinentie bij vrouwen

Urine-incontinentie bij vrouwen Urine-incontinentie bij vrouwen Urine-incontinentie bij vrouwen Urine-incontinentie is het ongewild verlies van urine. Het is een veel voorkomend probleem. Een op de vier vrouwen jonger dan 65 lijdt aan

Nadere informatie

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld, M. Heijmans, NIVEL, augustus 2013) worden gebruikt.

Nadere informatie

De relatie tussen incontinentie, toiletgangvaardigheden en morbiditeit in verpleeghuizen.

De relatie tussen incontinentie, toiletgangvaardigheden en morbiditeit in verpleeghuizen. Samenvatting De relatie tussen incontinentie, toiletgangvaardigheden en morbiditeit in verpleeghuizen. Continentie gaat in de westerse wereld samen met het gebruik van het water closet, in de volksmond

Nadere informatie

Urge-incontinentie Marina Hovius, uroloog

Urge-incontinentie Marina Hovius, uroloog Urge-incontinentie Marina Hovius, uroloog Anatomie Terminologie Prevalentie Onderzoek Co-morbiditeit Conservatieve maatregelen Medicamenteuze therapie Operatieve therapie Anatomie Terminologie: richtlijn

Nadere informatie

Incontinentie bij ouderen

Incontinentie bij ouderen Incontinentie bij ouderen (Informatie voor zorgverleners/mantelzorgers) Incontinentie: gewoon of niet gewoon? Er wordt geschat dat 50% van de mensen van 65 jaar en ouder last heeft van urineverlies. De

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting Gynaecologie. Bekkenfysiotherapie

Patiëntenvoorlichting Gynaecologie. Bekkenfysiotherapie Patiëntenvoorlichting Gynaecologie Bekkenfysiotherapie 1. Wat is bekkenfysiotherapie? 2. Wat is het verschil met gewone fysiotherapie? 3. Wanneer is bekkenfysiotherapie zinvol? 4. Hoe werkt de bekkenfysiotherapeut?

Nadere informatie

Soms kan er iets tussen u en uw partner in komen te staan.

Soms kan er iets tussen u en uw partner in komen te staan. Soms kan er iets tussen u en uw partner in komen te staan. Heeft u last van een erectiestoornis (ED) of van symptomen van een vergrote prostaat (BPH)?* Lees dan verder. * BPH, of benigne prostaathyperplasie,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen

Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen 00 Fysiotherapie bij bekkenbodemproblemen aanvullende informatie bij de folder 'Bekkenbodemproblemen bij vrouwen' Poli Gynaecologie De inhoud van deze voorlichtingsfolder is mede samengesteld door de Nederlandse

Nadere informatie

DE BEKKENBODEM IN HIGH DEFINITION

DE BEKKENBODEM IN HIGH DEFINITION DE BEKKENBODEM IN HIGH DEFINITION De juiste diagnose & doelgerichte behandeling Met de MAPLe begrijpt u de bekkenbodem BEKKENFYSIOTHERAPIE IN HIGH DEFINITION Een doelgerichte en effectieve behandeling

Nadere informatie

SAMENVATTING Hoofdstuk 2

SAMENVATTING Hoofdstuk 2 SAMENVATTING 1 SAMENVATTING Het doel van de verschillende studies in dit proefschrift was een bijdrage te leveren aan de evidentie met betrekking tot de diagnostiek en behandeling van patiënten met fecale

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie rondom een radicale prostatectomie

Bekkenfysiotherapie rondom een radicale prostatectomie Bekkenfysiotherapie rondom een radicale prostatectomie Binnenkort wordt u geopereerd aan uw prostaat. Uw uroloog heeft u daarover al informatie gegeven. In deze folder geven wij u uitleg over de begeleiding

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie voor en na prostaatoperaties

Bekkenfysiotherapie voor en na prostaatoperaties Bekkenfysiotherapie voor en na prostaatoperaties Voordat u geopereerd wordt, krijgt u eenmalig een consult bij de bekkenfysiotherapeut. Deze folder is een korte samenvatting van wat de therapeut met u

Nadere informatie

Overloopincontinentie Overloopincontinentie. Ongewild druppelsgewijs urineverlies dat veroorzaakt wordt door een overvolle blaas.

Overloopincontinentie Overloopincontinentie. Ongewild druppelsgewijs urineverlies dat veroorzaakt wordt door een overvolle blaas. Urologie Algemeen: In grote lijnen onderscheiden we drie soorten incontinentie: Stressincontinentie Bij stressincontinentie of inspanningsincontinentie treedt er ongewenst urineverlies op bij bepaalde

Nadere informatie

Incontinentie bij kwetsbare ouderen. Zorg voor normale toiletgang WWW.ZORGVOORBETER.NL

Incontinentie bij kwetsbare ouderen. Zorg voor normale toiletgang WWW.ZORGVOORBETER.NL Incontinentie bij kwetsbare ouderen Zorg voor normale toiletgang WWW.ZORGVOORBETER.NL Dr P van Houten specialist ouderengeneeskunde 2015 Waarom aandacht voor normale toiletgang en incontinentie Eigenwaarde

Nadere informatie

Incontinentie na radicale prostatectomie

Incontinentie na radicale prostatectomie Incontinentie na radicale prostatectomie Kinesitherapeutische bijdrage. Geuns Annemie 1 I. Inleiding Radicale prostatectomie is in de laatste jaren een veel voorkomende ingreep geworden. In vele gevallen

Nadere informatie

BEKKENBODEMFYSIOTHERAPIE: INDICATIES EN EFFECTEN. A.A.B. Lycklama à Nijeholt en P.J. Voorham-van der Zalm

BEKKENBODEMFYSIOTHERAPIE: INDICATIES EN EFFECTEN. A.A.B. Lycklama à Nijeholt en P.J. Voorham-van der Zalm BEKKENBODEMFYSIOTHERAPIE: INDICATIES EN EFFECTEN A.A.B. Lycklama à Nijeholt en P.J. Voorham-van der Zalm Inleiding De toenemende belangstelling voor Bekkenbodemfysiotherapie heeft veel te maken met het

Nadere informatie

H.303557.0215. Adviezen voor en na een verzakkingoperatie

H.303557.0215. Adviezen voor en na een verzakkingoperatie H.303557.0215 Adviezen voor en na een verzakkingoperatie 2 Inleiding U behandelend arts heeft u geadviseerd een verzakkingsoperatie te ondergaan om uw klachten te verhelpen. Tijdens de voorlichting heeft

Nadere informatie

Stappenplan urine-incontinentie in de eerste lijn

Stappenplan urine-incontinentie in de eerste lijn Stappenplan urine-incontinentie in de eerste lijn Preventie van urine-incontinentie en complicaties bij zelfstandig wonende ouderen Stap 1: Screenen op urine-incontinentie in de eerste lijn Verliest u

Nadere informatie

Bekkenbodemcentrum. Bekkenfysiotherapie

Bekkenbodemcentrum. Bekkenfysiotherapie Bekkenbodemcentrum Bekkenfysiotherapie 2009 NVOG Het copyright en de verantwoordelijkheid voor deze folder berusten bij de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG) in Utrecht. Leden

Nadere informatie

KLACHTEN Klachten die goed behandeld kunnen worden door de bekkenfysiotherapeut:

KLACHTEN Klachten die goed behandeld kunnen worden door de bekkenfysiotherapeut: 1 KLACHTEN Mannen, vrouwen, kinderen en ouderen, iedereen kan problemen krijgen wanneer de bekkenbodem niet goed functioneert. Het niet goed functioneren kan ontstaan als men op een verkeerde manier plast

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling. Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Disclosure belangen spreker. (potentiële) belangenverstrengeling. Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante Bedrijfsnamen relaties met bedrijven Sponsoring Sanofi Takeda Nederland BV Teva Nederland

Nadere informatie

Urologische vragenlijst

Urologische vragenlijst Urologische vragenlijst www.urologischcentrum.be Urologische vragenlijst Naam: Leeftijd: Geslacht: Datum: Is er een systemische ziekte en zo ja welke? Gewicht: BMI: Bladderscan: Neurologische en mentale

Nadere informatie

Behandelopties voor incontinentie na een prostaatkankeroperatie. K.C. van Dalen, uroloog 6 oktober 2015

Behandelopties voor incontinentie na een prostaatkankeroperatie. K.C. van Dalen, uroloog 6 oktober 2015 Behandelopties voor incontinentie na een prostaatkankeroperatie K.C. van Dalen, uroloog 6 oktober 2015 Incontinentie = ongewenst urineverlies Soorten incontinentie Stressincontinentie (SUI) Urineverlies

Nadere informatie

FYSIOTHERAPIE. Bekkenbodemproblemen. Onderzoek en behandeling door de bekkenfysiotherapeut BEHANDELING

FYSIOTHERAPIE. Bekkenbodemproblemen. Onderzoek en behandeling door de bekkenfysiotherapeut BEHANDELING FYSIOTHERAPIE Bekkenbodemproblemen Onderzoek en behandeling door de bekkenfysiotherapeut BEHANDELING Bekkenbodemproblemen U bent door uw specialist of huisarts naar een bekkenfysiotherapeut verwezen vanwege

Nadere informatie

Voorkom bekkenbodemklachten: bekkenbodemspiertraining tijdens en na je zwangerschap

Voorkom bekkenbodemklachten: bekkenbodemspiertraining tijdens en na je zwangerschap Voorkom bekkenbodemklachten: bekkenbodemspiertraining tijdens en na je zwangerschap Informatie en oefenadviezen voor een fitte bekkenbodem Door zwangerschap en bevalling kun je bekkenbodem klachten krijgen

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie bij pijn in het bekkengebied

Bekkenfysiotherapie bij pijn in het bekkengebied Bekkenfysiotherapie bij pijn in het bekkengebied U heeft pijnklachten in uw buik- en/of bekkengebied. De bekkenfysiotherapeut kan u helpen om deze klachten te verminderen. Neem altijd uw verzekeringsgegevens

Nadere informatie

5e Post EAUN Meeting

5e Post EAUN Meeting 5e Post EAUN Meeting Exercises for the pelvic floor and incontinence after prostatectomy Stefano Terzoni, RN, PhD Lecturer in Nursing, University of Milan San Paolo teaching hospital, outpatients continence

Nadere informatie

Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum

Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum Gynaecologie/Bekkenbodemcentrum Bekkenbodemfysiotherapie Deze brochure wordt u aangeboden door de afdeling Gynaecologie/Verloskunde. Wij vinden het belangrijk dat patiënten goede voorlichting krijgen.

Nadere informatie

Kennismaking en presentatie in overleg gynaecologenverloskundigen-verpleegkundigen

Kennismaking en presentatie in overleg gynaecologenverloskundigen-verpleegkundigen Kennismaking en presentatie in overleg gynaecologenverloskundigen-verpleegkundigen BovenIJ Ziekenhuis 14-04-2014 Cora van Senten Carla de Winter Geregistreerd Bekkenfysiotherapeuten Onderwerpen Oefeningen

Nadere informatie

Circuittraining Een nieuwe groepstraining met een functioneel karakter

Circuittraining Een nieuwe groepstraining met een functioneel karakter Circuittraining Een nieuwe groepstraining met een functioneel karakter Drs. Lotte Wevers Dr. Ingrid van de Port Prof. Dr. Eline Lindeman Prof. Dr. Gert Kwakkel Kenniscentrum De Hoogstraat, Utrecht Overzicht

Nadere informatie

Multiple Sclerose en urologie

Multiple Sclerose en urologie Multiple Sclerose en urologie Bertil Blok, uroloog Blaasfunctiestoornissen vaak bij MS Meer dan 80% van de MS patienten heeft urologische symptomen 96% van de MS patienten met meer dan 10 jaar MS krijgen

Nadere informatie

Bekkenbodemproblematiek CASUSSCHETSEN

Bekkenbodemproblematiek CASUSSCHETSEN INTERLINE Bekkenbodemproblematiek Concept dd 27 maart 2007 CASUSSCHETSEN Casusschets 1 Mw Adams, 46 jaar, komt op het spreekuur voor een uitstrijkje. Voor het inbrengen van het speculum vraagt u haar wat

Nadere informatie

Darmfunctiestoornissen na low anterior resectie behandeling en preventie

Darmfunctiestoornissen na low anterior resectie behandeling en preventie Darmfunctiestoornissen na low anterior resectie behandeling en preventie Isala Dr. H.L. van Westreenen gastro-intestinaal chirurg ~9:00 uur ~16:00 uur Isala Titel van de presentatie 01-01-2013 pagina 2

Nadere informatie

Plasklachten bij mannen

Plasklachten bij mannen Plasklachten bij mannen Plasklachten komen frequent voor. Ze worden ook wel aangeduid met de verzamelnaam mictieklachten. Dit complex van klachten omvat de volgende symptomen: klachten bij het urineren,

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Bekkenfysiotherapie

PATIËNTEN INFORMATIE. Bekkenfysiotherapie PATIËNTEN INFORMATIE Bekkenfysiotherapie Door middel van deze folder wil het Maasstad Ziekenhuis u enige informatie geven over bekkenfysiotherapie. Een bekkenfysiotherapeut kan u door middel van oefeningen

Nadere informatie

urologische vragenlijst man

urologische vragenlijst man urologische vragenlijst man VIGNET Mantelzorg: Beroep: Hobby s: Naam en adres van huisarts: Telefoon: Mutualiteit: Is er een systemische ziekte en zo ja welke? diabetes - AHT - hartfalen - Gewicht: kg

Nadere informatie

Medewerkerinformatie. Bekkenfysiotherapie. Wat is bekkenfysiotherapie? terTER_

Medewerkerinformatie. Bekkenfysiotherapie. Wat is bekkenfysiotherapie? terTER_ Medewerkerinformatie Bekkenfysiotherapie Wat is bekkenfysiotherapie? 1234567890-terTER_ Bekkenfysiotherapie Wat is bekkenfysiotherapie? Bij bekkenfysiotherapie leert u om de spieren van de bekkenbodem

Nadere informatie

Detectie en aanpak van urinaire incontinentie bij vrouwen ouder dan 35 jaar: een uitdaging voor de eerstelijn

Detectie en aanpak van urinaire incontinentie bij vrouwen ouder dan 35 jaar: een uitdaging voor de eerstelijn Detectie en aanpak van urinaire incontinentie bij vrouwen ouder dan 35 jaar: een uitdaging voor de eerstelijn Inhoud I Motivatie... 2 II Literatuuronderzoek... 3 1) Inleiding... 3 2) Methode... 4 a) Zoekvragen

Nadere informatie

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van Samenvatting proefschrift Jolijn Kragt Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van patiënten en dokters met elkaar overeen? Multipele sclerose (MS) is een chronische progressieve neurologische

Nadere informatie

Incontinentiepoli voor Vrouwen. Algemene informatie

Incontinentiepoli voor Vrouwen. Algemene informatie Incontinentiepoli voor Vrouwen Algemene informatie 1 Incontinentie In deze folder geven wij u in het kort informatie over verschillende vormen van incontinentie. Incontinentie is ongewild urineverlies.

Nadere informatie

Gynaecologie. Bekkenbodemproblemen fysiotherapie. Afdeling: Onderwerp:

Gynaecologie. Bekkenbodemproblemen fysiotherapie. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Gynaecologie 1 1. Wat is bekkenfysiotherapie? 2. Wat is het verschil met gewone fysiotherapie? 3. Wanneer is bekkenfysiotherapie zinvol? 4. Hoe werkt de bekkenfysiotherapeut? 5. Speciale

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Bekkenfysiotherapie. Bekkenfysiotherapie Bekkenfysiotherapie.indd 1

Patiënteninformatie. Bekkenfysiotherapie. Bekkenfysiotherapie Bekkenfysiotherapie.indd 1 Patiënteninformatie Bekkenfysiotherapie Bekkenfysiotherapie 1283091 Bekkenfysiotherapie.indd 1 1 07-02-17 13:23 Bekkenfysiotherapie Centrum Revalidatie, Bekkenfysiotherapie Telefoon (050) 524 51 90 Algemeen

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Thorax/buik/organen. Circulatie en ademhalingsstelsel Longaandoeningen

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Thorax/buik/organen. Circulatie en ademhalingsstelsel Longaandoeningen Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Lung Information Needs Questionnaire (LINQ) Longziekten Informatie Behoefte Questionnaire Juli 2015 Review: 1. Dijcks B 2. Jungen MJH Invoer: Bokhorst ML

Nadere informatie

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Resultaten van een systematisch review en een toepassing voor de praktijk Lyan Blikman, MSc. Bewegingswetenschapper PhD

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

PRIMAIRE ORTHOSTATISCHE TREMOR. Diepe hersenstimulatie? Fleur van Rootselaar, neuroloog AMC 12 mei 2017

PRIMAIRE ORTHOSTATISCHE TREMOR. Diepe hersenstimulatie? Fleur van Rootselaar, neuroloog AMC 12 mei 2017 PRIMAIRE ORTHOSTATISCHE TREMOR Diepe hersenstimulatie? Fleur van Rootselaar, neuroloog AMC 12 mei 2017 VROUW, 60 JAAR, PIJN BENEN EN MOE Pijn in de benen, vermoeidheid en niet kunnen staan - Al jaren last,

Nadere informatie

Roland Disability Questionnaire

Roland Disability Questionnaire Roland 1983 Nederlandse vertaling G.J. van der Heijden 1991 Naampatiënt...Datum:. Uw rugklachten kunnen u belemmeren bij uw normale dagelijkse bezigheden. Deze vragenlijst bevat een aantal zinnen waarmee

Nadere informatie

Ademhalingsfunctie: tussen proefschrift en richtlijn? Karin Postma

Ademhalingsfunctie: tussen proefschrift en richtlijn? Karin Postma Ademhalingsfunctie: tussen proefschrift en richtlijn? Karin Postma fysiotherapeut en onderzoeker Rijndam revalidatie & Erasmus MC te Rotterdam tussen proefschrift en richtlijn? Promotor: Prof.dr. H.J.

Nadere informatie

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB B. J. Snel AIOS anesthesiologie Rowland MJ, Hadjipavlou G. Delayed cerebral ischemia after subarachnoid haemorrage: looking beyond vasospasm. Br J

Nadere informatie

Chapter 10. Nederlandse samenvatting

Chapter 10. Nederlandse samenvatting Chapter 10 Nederlandse samenvatting Incontinentie urinae, het ongewild verlies van urine, is een frequent voorkomend probleem bij vrouwen. De prevalentie (het vóórkomen) hiervan wordt geschat tussen de

Nadere informatie

ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN

ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN INTERLINE DEVENTER BEKKENBODEMPROBLEMATIEK Maart 2010 ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN Inleiding De werkgroep is een multidisciplinaire werkgroep gynaecologie / urologie

Nadere informatie

TABOES ROND URINE-INCONTINENTIE BIJ TURKSE VROUWEN

TABOES ROND URINE-INCONTINENTIE BIJ TURKSE VROUWEN TABOES ROND URINE-INCONTINENTIE BIJ TURKSE VROUWEN Onderzoek in een wijkgezondheidscentrum N. RASSCHAERT, K. HENDRICKX SAMENVATTING Hoewel een zeer prevalente aandoening, blijft urine-incontinentie vaak

Nadere informatie

urologische vragenlijst vrouw

urologische vragenlijst vrouw urologische vragenlijst vrouw VIGNET Mantelzorg: Beroep: Hobby s: Naam en adres van huisarts: Telefoon: Mutualiteit: Is er een systemische ziekte en zo ja welke? diabetes - AHT - hartfalen - Gewicht: kg

Nadere informatie

De PatiëntCoach als hulpmiddel bij zelfmanagementondersteuning, een praktische toepassing

De PatiëntCoach als hulpmiddel bij zelfmanagementondersteuning, een praktische toepassing De PatiëntCoach als hulpmiddel bij zelfmanagementondersteuning, een praktische toepassing Jaap K. Sont, associate professor Afdeling Medische Besliskunde Leids Universitair Medisch Centrum j.k.sont@lumc.nl

Nadere informatie

De bekkenbodem Klachten

De bekkenbodem Klachten Bekkenfysiotherapie U heeft deze folder gekregen omdat u door uw arts verwezen bent naar een bekkenfysiotherapeut. Een geregistreerd bekkenfysiotherapeut is gespecialiseerd in bekkenbodemproblemen en kan

Nadere informatie

Appendices. Anamneselijst vrouw Anamneselijst man

Appendices. Anamneselijst vrouw Anamneselijst man Appendices Anamneselijst vrouw Anamneselijst man 143 147 148 Anamneselijst vrouw Nummer: 1. Geboorte datum:././. 2. Intake datum:././. 3. Indicatie: 4. Wat zijn uw klachten? Specifieke omschrijving patiënt;

Nadere informatie

Multidimensional Fatigue Inventory

Multidimensional Fatigue Inventory Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Smets E.M.A., Garssen B., Bonke B., Dehaes J.C.J.M. (1995) The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Psychometric properties of an instrument to asses fatigue.

Nadere informatie

Verzakking en incontinentieproblemen bij vrouwen VIP Poli

Verzakking en incontinentieproblemen bij vrouwen VIP Poli Verzakking en incontinentieproblemen bij vrouwen VIP Poli H.313157.0610 Inleiding U bent via uw huisarts aangemeld voor de VIP poli. Om in korte tijd zonder herhaalbezoeken een beeld te kunnen krijgen

Nadere informatie

de continentie na een hernia-operatie Vragen over continentie? Wij komen bij u thuis! ZorgSaam

de continentie na een hernia-operatie Vragen over continentie? Wij komen bij u thuis! ZorgSaam de continentie consulente adviezen na een hernia-operatie Vragen over continentie? Wij komen bij u thuis! ZorgSaam 1 2 De continentie consulente. Vragen over continentie? Wij komen bij u thuis! Binnen

Nadere informatie

OAB, urodynamica en behandelingsmogelijkheden. De blaas de baas. Pieter M. Groenendijk Uroloog MC Haaglanden, Den Haag/Leidschendam

OAB, urodynamica en behandelingsmogelijkheden. De blaas de baas. Pieter M. Groenendijk Uroloog MC Haaglanden, Den Haag/Leidschendam OAB, urodynamica en behandelingsmogelijkheden De blaas de baas Pieter M. Groenendijk Uroloog MC Haaglanden, Den Haag/Leidschendam Iets over mijzelf Uroloog in het MCH sinds 2011, hiervoor 8 jaar in RdGG

Nadere informatie

Nurse versus physician-led care for the management of asthma

Nurse versus physician-led care for the management of asthma TRAM onderzoek Nurse versus physician-led care for the management of asthma Maarten C Kuethe1, Anja A P H Vaessen-Verberne1, Roy G Elbers2, Wim MC Van Aalderen3 1. Paediatrics, AMPHIA Hospital, Breda,

Nadere informatie

Fysiotherapie na een prostaat operatie

Fysiotherapie na een prostaat operatie Fysiotherapie Fysiotherapie na een prostaat operatie Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Na een prostaatoperatie is het mogelijk dat de spieren van

Nadere informatie

Bekkenbodemproblemen bij mannen

Bekkenbodemproblemen bij mannen Fysiotherapie Bekkenbodemproblemen bij mannen i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Bekkenbodemproblemen komen niet alleen voor bij vrouwen, ook mannen kunnen er last van hebben. Veel mannen

Nadere informatie

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Quality of Life and Depressive Symptoms of People with Multiple Sclerosis:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting * Nederlandse samenvatting Samenvatting Dit proefschrift is gebaseerd op de FuPro-CVA studie (Prognose van functionele uitkomst op lange termijn bij patiënten met een cerebrovasculaire aandoening) die

Nadere informatie

Pub u l b ic i at a i t e i s

Pub u l b ic i at a i t e i s Internationale publicaties (Peer ( Peer-reviewed reviewed journal articles) Castelein S, Gaag M van der, Bruggeman R, Busschbach JT van, Wiersma, D. Empowerment in People with Psychotic Disorders: A Comparison

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20844 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Beck, Jacobus Johannes Hendrikus Title: Sexual abuse evaluation in urological

Nadere informatie

Bekkenfysiotherapie bij een overactieve bekkenbodem

Bekkenfysiotherapie bij een overactieve bekkenbodem Bekkenfysiotherapie bij een overactieve bekkenbodem Albert Schweitzer ziekenhuis Regionaal Bekkenbodem Centrum juni 2010 pavo 0684 Een overactieve bekkenbodem Bekkenbodemspieren kunnen te zwak maar ook

Nadere informatie

Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson. Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013

Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson. Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013 Prognostische factoren bij de ziekte van Parkinson Daan Velseboer Afdeling Neurologie AMC, 29 November 2013 Nut van prognostische data De patiënt wil (vaak) weten: Hoe snel zullen mijn klachten toenemen?

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Incontinentie bij kwetsbare ouderen, een multidisciplinair probleem

Incontinentie bij kwetsbare ouderen, een multidisciplinair probleem Incontinentie bij kwetsbare ouderen, een multidisciplinair probleem Anneke Nieuwint Anneke Nieuwint, bekkenfysiotherapeute, is werkzaam in Verpleeghuis Weidesteyn in Hoogeveen. Contact: anieuwintmbf@hotmail.com

Nadere informatie

Therapietrouw consequen)es voor de prak)jk. Heidi Moossdorff MSc

Therapietrouw consequen)es voor de prak)jk. Heidi Moossdorff MSc Therapietrouw consequen)es voor de prak)jk Opbouw presenta)e ICS 2013 ICS 2012 Literatuur Vragen Factsheet/persbericht NVFB (10 oktober 2013) Ongewild urineverlies: een opera)e is geen makkelijke oplossing

Nadere informatie

PLASSEN EN POEPEN. Vocht, Eten, Toiletgedrag, MOEILIJK!!

PLASSEN EN POEPEN. Vocht, Eten, Toiletgedrag, MOEILIJK!! Werkwijze lesprogramma Stap 1 Benader een basisschool in de buurt. Maak hierbij eventueel gebruik van de briefopzet in de bijlage van dit document. Gespreksonderwerp is: Is er behoefte aan informatie en

Nadere informatie

Patiëntenversie behorend bij de conceptrichtlijn Urine-incontinentie bij vrouwen

Patiëntenversie behorend bij de conceptrichtlijn Urine-incontinentie bij vrouwen Patiëntenversie behorend bij de conceptrichtlijn Urine-incontinentie bij vrouwen INITIATIEF: Nederlandse Vereniging voor Obstetrie & Gynaecologie (NVOG) ORGANISATIE: Kwaliteitsinstituut voor de gezondheidszorg

Nadere informatie

De diagnostische waarde van anamnese en lichamelijk onderzoek bij ouderen met urine-incontinentie; een overzicht van de literatuur

De diagnostische waarde van anamnese en lichamelijk onderzoek bij ouderen met urine-incontinentie; een overzicht van de literatuur oorspronkelijke stukken De diagnostische waarde van anamnese en lichamelijk onderzoek bij ouderen met urine-incontinentie; een overzicht van de literatuur M.van Gerwen en A.L.M.Lagro-Janssen Doel. Beoordelen

Nadere informatie