Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen. Plantyn Copyright

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen. Plantyn Copyright"

Transcriptie

1 4 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen In dit deel: leer je waar je lichaam zijn bouwstoffen en energie vandaan haalt. ontdek je waarom je ademt. onderzoek je hoe de bloedsomloop als een transportsysteem werkt. maak je kennis met de onderdelen van belangrijke organen zoals de longen en het hart. leer je hoe de verschillende stelsels in je lichaam samenwerken. 135 Deel4.indd 135

2 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen 1 Het spijsverteringsstelsel De organen van het spijsverteringsstelsel Voedingsmiddelen en voedingsstoffen De functie van de voedingsstoffen De opname van voedingsstoffen in het lichaam Het ademhalingsstelsel Ademen is een noodzakelijke levensfunctie De ademhalingsorganen De ademhalingsbewegingen Samenstelling van de ingeademde lucht Samenstelling van de uitgeademde lucht De gasuitwisseling in de longen De bloedsomloop De samenstelling van het bloed De functies van het bloed De bouw van het hart De werking van het hart De bloedvaten De kleine en de grote bloedsomloop Het uitscheidingsstelsel De stofwisseling De nieren Samenhang tussen de stelsels De samenhang tussen ademhaling, bloedsomloop en uitscheiding De samenhang tussen alle stelsels 191 Hoe studeer ik deel 4? 1 Maak ordelijke notities, zodat je werk overzichtelijk blijft. Het vereenvoudigt het instuderen van de les. 2 Overlees de les thuis aandachtig en grondig. 3 Zorg ervoor dat je de nieuwe begrippen kent en dat je ze kunt verklaren. 4 Maak voor jezelf een lijstje met de verklaring van de begrippen die je het moeilijkst vindt en schrijf er de betekenis bij. 5 Bedek bij figuren de namen of nummers die je bij de delen hebt geschreven en probeer ze opnieuw in te vullen. 6 Maak een onderscheid tussen de belangrijke en de minder belangrijke delen van de les. Titels, schema s, figuren, besluiten en conclusies bevatten op een beknopte manier erg veel informatie. Besteed er voldoende aandacht aan en bestudeer ze grondig. 7 In de samenvatting vind je alle belangrijke onderdelen van de les terug. Leer ze dus goed. Ze bevat de belangrijkste leerstof. 8 Herhaal geregeld de vorige lessen. 136 Deel4.indd 136

3 1 Het spijsverteringsstelsel 1.1 De organen van het spijsverteringsstelsel Schrijf de nummers op de juiste plaats. 1 dikke darm 2 dunne darm 3 twaalfvingerige darm 4 endeldarm 5 slokdarm 6 blinde darm 7 speekselklieren 8 galblaas 9 appendix 10 aars 11 alvleesklier 12 maag 13 lever 14 tanden 15 middenrif De tanden Wat is de functie van de tanden? Je noemt dat ook de mechanische verkleining. a Schrijf de nummers op de juiste plaats. 1 kaakbeen 2 hals 3 tandbeen 4 kroon 5 tandcement 6 bloedvaten en tandzenuw 7 wortel 8 glazuur 9 tandholte schema spijsverteringsstelsel bouw van de tand 4 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen 137 Deel4.indd 137

4 b Vul in de tabel de gegevens van een volwassen gebit in met behulp van de afbeelding. tandsoort aantal functie De speekselklieren en de tong Waar bevinden zich de speekselklieren? Speeksel is de eerste van een hele reeks verteringssappen die aan het voedsel worden toegevoegd. Welke andere functie heeft speeksel behalve verteren nog? Welke functie heeft de tong? De slokdarm De slokdarm ligt in de keelholte Wat gebeurt er als je je verslikt? voor de luchtpijp achter de luchtpijp. speekselklieren bij de mens Het spijsverteringsstelsel Deel4.indd 138

5 Om dat te vermijden, zitten er in de keelholte twee klepjes: luchtpijp af. neusholte af. : sluit bij het slikken de doorgang naar de : sluit bij het slikken de doorgang naar de Kun je eten en zelfs drinken terwijl je op je hoofd staat? neen ja Leg uit. Die beweging in de darmen noem je de peristaltische beweging. Deze knijpende beweging die de voedselbrok verder duwt, gebeurt door Het middenrif De maag Het middenrif maakt geen deel uit van het spijsverteringsstelsel. Deze grote, platte spier is echter wel belangrijk omdat ze de romp in twee delen verdeelt: : bovenste gedeelte, bevat onder andere : onderste gedeelte, bevat onder andere de maag, de dunne en de dikke darm. De slokdarm loopt door het middenrif. spieren in wand slokdarm samentrekken van de spieren voedselbrok De maag is een gespierd zakvormig orgaan dat het voedsel kneedt. Een gevulde maag heeft een inhoud van ongeveer 3 liter. Welk verteringssap wordt er hier aan het voedsel toegevoegd? Dat heb je misschien al geproefd wanneer je een boertje moest laten of wanneer je moest overgeven. Welke andere functie heeft maagzuur nog buiten voedsel verteren? Een sluit de in- en uitgang van de maag af. 4 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen 139 Deel4.indd 139

6 1.1.6 De dunne darm Hoe heet het eerste deel van de dunne darm vlak na de maag? Welke twee verteringssappen monden erin uit? De lever maakt de Die wordt opgeslagen in Schrijf de nummers op de juiste plaats. 1 galkanaal 2 lever 3 alvleesklier 4 twaalfvingerige darm 5 galblaas Na de twaalfvingerige darm komt het voedsel in de 5 tot 7 m lange Welk sap wordt hier toegevoegd? Darmsap zorgt voor de laatste vertering. Vooral in het laatste deel van de dunne darm gaan de kleinste voedseldeeltjes door de darmwand naar het bloed. De lange dunne darm en de darmen die nog volgen, liggen niet los in de buikholte. Ze zijn opgehangen aan het buikvlies dat ze op hun plaats houdt De blinde darm en de appendix De gal is geelgroen van kleur en speelt een rol bij de vertering van de vetten. De alvleesklier of pancreas ligt wat verstopt onder de maag. Ze maakt De dunne darm mondt uit in een darm die naar onderen toe is afgesloten, dus blind eindigt. Dit doodlopend stukje darm is de Daaraan hangt het wormvormig aanhangsel of de lever en alvleesklier buikvlies Als die ontsteekt, heb je appendicitis; de arts verwijdert dan dit aanhangsel. Verklaar waarom appendicitis en blindedarmontsteking geen synoniemen zijn Het spijsverteringsstelsel Deel4.indd 140

7 Naar boven toe gaat de blinde darm over in het opstijgende gedeelte van de dikke darm. Schrijf de nummers op de juiste plaats. 1 dunne darm 2 appendix 3 blinde darm 4 dikke darm De dikke darm en de endeldarm Wat is de voornaamste taak van de dikke darm? Wat heb je wanneer hij zijn werk niet goed doet, bijvoorbeeld door een ontsteking? Van het voedsel blijven nu uitsluitend de onverteerbare resten over. Die stapelen zich op in het laatste deel van de dikke darm, de Die wordt afgesloten door een kringspier, de De dikke darm bestaat uit vier delen: het opstijgende, het dwarse en het dalende gedeelte en de endeldarm. Schrijf de nummers op de juiste plaats. 1 dalende gedeelte dikke darm 2 aars 3 dwarse gedeelte dikke darm 4 blinde darm 5 stijgende gedeelte dikke darm 6 endeldarm 7 appendix 8 laatste deel dunne darm overgang van dunne darm naar dikke darm darmen in de buikholte Conclusie De belangrijkste organen van de spijsvertering bij de mens zijn: speekselklieren, slokdarm, maag, twaalfvingerige darm, lever, alvleesklier, dunne darm, blinde darm, appendix, dikke darm en endeldarm. 4 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen 141 Deel4.indd 141

8 Vul de tabel in. orgaan functie tanden speekselklieren tong maag lever alvleesklier dunne darm voert voedsel naar de maag onttrekt water aan de darminhoud stapelt de onverteerbare resten op De alvleesklier of pancreas maakt ook insuline, een stof die het suikergehalte in het bloed regelt. Zieke mensen bij wie de insulineproductie niet goed verloopt, zijn diabeet (suikerziek). 1.2 Voedingsmiddelen en voedingsstoffen a Schrijf in de tabel wat je gisteren gegeten en gedronken hebt. ontbijt middagmaal avondmaal tussendoortjes Dat zijn allemaal voedingsmiddelen. Ze bevatten voedingsstoffen Het spijsverteringsstelsel Deel4.indd 142

9 b Schrijf aan de hand van de tabel de voornaamste voedingsstoffen uit onze voeding. De groep koolhydraten bestaat uit suikers en zetmeel. Glucose is de eenvoudigste suiker. De molecule bestaat uit een eenvoudige zeshoekige suikermolecule. Zetmeel bestaat uit een keten van aan elkaar gebonden suikermoleculen. glucose zetmeel 1.3 De functie van de voedingsstoffen ADH (aanbevolen dagelijkse hoeveelheid) Bouwstoffen Vergelijk de aanbevolen hoeveelheden eiwitten en mineralen voor 13- tot 15-jarigen en voor volwassenen. Jongeren hebben daarvan minder meer nodig. Leg uit. Eiwitten en mineralen hebben dus een opbouwende functie: het zijn bouwstoffen. Waarvoor heeft je lichaam het mineraal calcium nodig? cornflakes energie vetten koolhydraten waarvan suiker per 100 g 1880 kj 15,4 g 66,2 g 24,1 g eiwitten 8,0 g vezels 5,9 g mineralen 0,43 g water 3,0 mg vitamine B1 0,42 mg groep koolhydraten eiwitten vetten mineralen vitaminen jaar jongens meisjes 20-59j mannen vrouwen 475 g 375 g 495 g 410 g 85 g 85 g 70 g 70 g 100 g 80 g 100 g 70 g 1,35 g 1,35 g 1,12 g 1,12 g 78,50 mg 78,50 mg 53,00 mg 53,00 mg volwassen man zware arbeid 585 g 90 g 125 g 1,12 g 53,00 mg Hebben volwassenen nog eiwitten nodig? 4 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen 143 Deel4.indd 143

10 Waar dienen die voor? Waarom drinkt een bodybuilder veel eiwitdrankjes? Welke voedingsmiddelen bevatten veel eiwitten? Brandstoffen Welke twee voedingsstoffen gebruikt een persoon die zware arbeid verricht, duidelijk meer? koolhydraten eiwitten vetten mineralen vitaminen Dat zijn brandstoffen. Ze verbranden in het spierweefsel en leveren zo energie. Bovendien zorgen ze ook voor Die heb je nodig om je lichaamstemperatuur op peil te houden. Waarom heeft iemand die zware arbeid verricht, ook veel eiwitten nodig? Welke voedingsmiddelen bevatten veel koolhydraten? Welke voedingsmiddelen bevatten veel vetten? Beschermende stoffen Het lichaam moet zich ook beschermen tegen invloeden van buitenaf, bijvoorbeeld tegen verkoudheden, huidaandoeningen, griep en ontstekingen. De voedingsstoffen die hiervoor zorgen, zijn beschermende stoffen. Dat zijn onder andere Zij verhogen je weerstand tegen ziekte. Welke voedingsmiddelen bevatten veel vitaminen? Vezels en water Vezels, ook wel ballaststoffen genoemd, zijn van plantaardige oorsprong. Ze worden in de dunne darm niet verteerd of opgenomen. Ze komen dus onveranderd aan in de dikke darm. Ze zorgen voor een goede darmtransit, een gezonde darmflora en een zachte ontlasting. Noteer twee vezelrijke voedingsmiddelen. Wat gebeurt er met je ontlasting wanneer je te weinig vezels eet? Water is onder andere belangrijk als transportmiddel in je lichaam en een bouwstof voor de cellen. Je zou ongeveer 1,5 liter water per dag moeten drinken Het spijsverteringsstelsel Deel4.indd 144

11 Conclusie Eiwitten en mineralen zijn bouwstoffen. Ze zorgen voor groei en herstel. Mineralen en vitaminen zijn beschermende stoffen. Ze verhogen je weerstand tegen ziekten. Koolhydraten en vetten zijn brandstoffen. Ze zorgen voor spierwerking en warmte. Vezels of ballaststoffen zorgen voor een goede darmtransit. Water is belangrijk als transportmiddel en bouwstof in je lichaam. a Verbind de voedingsstoffen met de situatie waarin ze extra nuttig zijn. koolhydraten eiwitten vetten mineralen vezels vitaminen b Vul de tabel in. soorten voedingsstoffen namen voedingsstoffen waarvoor de voedingsstoffen dienen eiwitten mineralen brandstoffen een 12-jarig meisje bij slechte darmtransit na een beenbreuk voor een belangrijke voetbalwedstrijd verhogen je weerstand tegen ziekte 4 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen 145 Deel4.indd 145

12 1.4 De opname van voedingsstoffen in het lichaam Verteren: chemische verkleining De tanden in de mond verkleinen het voedsel mechanisch. Tijdens het kauwen vermengt het zich ook met speeksel uit de speekselklieren. Hierdoor glijdt de voedselbrok gemakkelijker door de slokdarm. Speeksel heeft nog een andere functie. Proef onderzoeksvraag hypothese proef waarneming besluit onderzoeksvraag hypothese proef waarneming besluit Wat doet het verteringssap speeksel met zetmeel? Wat moet je doen? Breng in twee proefbuisjes een zetmeeloplossing die je paars gekleurd hebt met lugol. Voeg in proefbuis 1 speeksel toe. Zet beide proefbuisjes in een warmwaterbad van 37 C en wacht enkele minuten. Schud regelmatig. In proefbuis 1: de paarse kleur blijft verdwijnt. In proefbuis 2: de paarse kleur blijft verdwijnt. Het speeksel laat het zetmeel Proef Wat is er met het zetmeel gebeurd? Wat moet je doen? Test de inhoud van beide proefbuisjes met een teststrookje Diastix. Diastix is een herkenningsmiddel voor Het verkleurt van blauwgroen naar In proefbuis 1: Diastix blijft blauwgroen verkleurt bruin. In proefbuis 2: Diastix blijft blauwgroen verkleurt bruin. In proefbuis 1 zit Het speeksel heeft het zetmeel veranderd in proefbuis 1 proefbuis 2 Het speeksel kan dus de suikerketen van zetmeel omzetten naar de losse suikermoleculen van glucose. Om deze verandering van zetmeel naar glucose mogelijk te maken, bevat het speeksel een enzym. Dat is een stof die de chemische verandering in een andere stof mogelijk maakt Het spijsverteringsstelsel Deel4.indd 146

13 Proef onderzoeksvraag Zijn zetmeeldeeltjes en glucosedeeltje even groot? hypothese proef waarneming besluit Wat moet je doen? Breng een glucoseoplossing en een zetmeeloplossing in een dialiseerslang. Hang de dialiseerslang met glucose in bekerglas 1 met water. Hang de dialiseerslang met zetmeeloplossing in bekerglas 2 met lugol. Test na enkele minuten het water in bekerglas 1 met een teststrookje Diastix. Controleer de kleur van de lugol. beker 1 beker 2 In bekerglas 1: Diastix blijft blauwgroen verkleurt bruin. In bekerglas 2: lugol blijft bruin verkleurt paars. Alleen kunnen door de poriën van de dialiseerslang heen. De Glucosedeeltjes zijn dus kleiner groter dan zetmeeldeeltjes. Met welk deel van het spijsverteringstelsel komt de dialiseerslang overeen? Wat stelt het water in bekerglas 1 en de lugol in bekerglas 2 voor? Ook in de dunne darm kunnen dus alleen de glucosedeeltjes door de darmwand heen. De zetmeeldeeltjes zijn hiervoor te klein groot. Deeltjes die klein genoeg zijn om door de darmwand heen in het bloed te worden opgenomen, zijn nutriënten. Deze omzetting van grote naar kleine voedseldeeltjes noem je Dat is een chemische verkleining. Waarom moet zetmeel tijdens de vertering omgezet worden in glucose? niet. 4 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen 147 Deel4.indd 147

14 1.4.2 De vertering van voedingsstoffen Zetmeel verteert in de mond tot zetmeel enzymen in het speeksel glucose Eiwitten verteren in de maag, de twaalfvingerige darm en de dunne darm tot enzymen uit maagsap, alvleessap en darmsap eiwit aminozuren Vetten verteren in de twaalfvingerige darm en de dunne darm tot gal + enzymen uit alvleessap en darmsap vetten glycerol en vetzuren Geef drie voorbeelden van nutriënten Het spijsverteringsstelsel Deel4.indd 148

15 1.4.3 De opname van nutriënten door het lichaam Onderzoek de dunne darm. Beantwoord de vragen. dwarsdoorsnede van een darm detail binnenwand: darmplooien darmvlokken De binnenkant van de darm is glad heeft veel uitstulpingen. De grote uitstulpingen noem je Omcirkel een darmplooi op de middelste foto een in het rood. Onderzoek je ze meer in detail, dan zie je dat ze nog kleinere uitstulpingen hebben. Die noem je Omcirkel er op de rechterfoto een in het blauw. Darmvlokken zijn nauwelijks 1 mm hoog en er kunnen er tot 3000 per cm 2 voorkomen. Door al deze uitstulpingen verkleint vergroot de oppervlakte aan de binnenkant van de dunne darm aanzienlijk. Bij een volwassen persoon bedraagt deze oppervlakte ongeveer 50 m 2. Dat is ongeveer zo groot als een klaslokaal tennisveld voetbalveld. Op de foto van de darmvlokken zie je in iedere darmvlok heel fijne rode lijntjes. Dat zijn de bloedvaten die in de darmvlokken vertakken. Waarom moet het contactoppervlak tussen bloed en darmwand zo groot mogelijk zijn? Wat is de functie van het bloed? Conclusie Verteren is het proces waarbij voedingsstoffen door inwerking van enzymen omgezet worden in nutriënten. Nutriënten zijn klein genoeg om door de darmwand heen in het bloed opgenomen te worden. De darmplooien en de darmvlokken vergroten de binnenoppervlakte van de darm. Het bloed vervoert de nutriënten naar alle cellen van het lichaam. 4 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen 149 Deel4.indd 149

16 Verbind de juiste vakjes met elkaar. verteringssap van de lever glazuur hardste deel van de tand brandstoffen stof die een chemische reactie op gang brengt functie van de dikke darm dit zijn de koolhydraten een functie van het maagzuur zeer kleine voedseldeeltjes dit zijn de eiwitten ontwateren bouwstoffen nutriënten enzym Informatieopdracht Zoek informatie over de volgende aandoeningen aan de spijsvertering: cariës, maagzweer, constipatie, diarree, anorexia nervosa, obesitas. gal bacteriën doden Het spijsverteringsstelsel Deel4.indd 150

17 Samenvatting Wat moet ik kennen? 1 Het spijsverteringsstelsel 1.1 De organen van het spijsverteringsstelsel De belangrijkste organen van de spijsvertering bij de mens zijn speekselklieren, slokdarm, maag, twaalfvingerige darm, lever, alvleesklier, dunne darm, blinde darm, appendix, dikke darm en endeldarm. De bouw en de functie(s) van de verschillende organen van de spijsvertering. 1.2 Voedingsmiddelen en voedingsstoffen Voedingsmiddelen bestaan uit voedingsstoffen. De voornaamste voedingsstoffen zijn vetten, koolhydraten, eiwitten, vezels, water, mineralen en vitaminen. 1.3 De functie van de voedingsstoffen Eiwitten en mineralen zijn bouwstoffen. Ze zorgen voor groei en herstel van sleet. Koolhydraten en vetten zijn brandstoffen. Ze zorgen voor spierwerking en warmte. Mineralen en vitaminen zijn beschermende stoffen. Ze verhogen je weerstand tegen ziekten. 1.4 De opname van voedingsstoffen in het lichaam Verteren is het proces waarbij voedingsstoffen door inwerking van enzymen omgezet worden in nutriënten. Die zijn klein genoeg om door de darmwand heen in het bloed opgenomen te worden. De darmplooien en de darmvlokken vergroten de binnenoppervlakte van de darm. Het bloed vervoert de nutriënten naar alle cellen van het lichaam. Wat moet ik kunnen? Aanduiden en benoemen van de organen van het spijsverteringsstelsel. Beschrijven van de functie(s) van de organen van het spijsverteringsstelsel. Beschrijven van de functies van de voedingsstoffen. Beschrijven hoe de vertering in zijn werk gaat. Beschrijven van de bouw van de dunne darm en het verband leggen met de opname van nutriënten in het lichaam. Om jezelf te testen, maak je de oefeningen op 4 Energie-uitwisseling en stofomzetting in organismen 151 Deel4.indd 151

18 Nieuwe begrippen en woorden de aars de alvleesklier het alvleessap appe di i s de appendix de beschermende stof de blinde darm de bouwstof de brandstof het buikvlies de chemische verkleining de darmplooi het darmsap de darmvlok Het spijsverteringsstelsel spijsvertering organen de dikke darm de dunne darm het eiwit de endeldarm het enzym de gal de galblaas de koolhydraten de lever de maag de mechanische verkleining het middenrif het mineraal de nutriënten vertering g g g de peristal sche beweging de slokdarm de speekselklier het speeksel de tand de twaalfvingerige darm verteren het verteringssap het vet de vezel de vitamine het voedingsmiddel de voedingstof n Het spijsverteringsstelsel Deel4.indd 152

Spijsverteringsstelsel. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/88213

Spijsverteringsstelsel. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/88213 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 december 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/88213 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Spijsvertering NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de

Nadere informatie

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Aantekeningen B4T1 Voeding en vertering

Aantekeningen B4T1 Voeding en vertering Naam: klas: Aantekeningen B4T1 Voeding en vertering Basisstof 1 Natuur & Gezondheid Voedingsmiddel =. Voedingsstof =... Verzamelnaam voor alle onverteerbare stoffen in plantaardig voedsel =.. Functies

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Spijsvertering

Mitochondriële ziekten Spijsvertering Mitochondriële ziekten Spijsvertering Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de spijsvertering en de spijsverteringsorganen. Inleiding

Nadere informatie

Samenvatting Voeding en Vertering Biologie voor Jou VMBO 4. M.b.v. melkzuurbacteriën kun je melk omzetten in yoghurt Kaas en zuurkool

Samenvatting Voeding en Vertering Biologie voor Jou VMBO 4. M.b.v. melkzuurbacteriën kun je melk omzetten in yoghurt Kaas en zuurkool Samenvatting Voeding en Vertering Biologie voor Jou VMBO 4 5.1 Voedselproductie m.b.v. bacterie: M.b.v. melkzuurbacteriën kun je melk omzetten in yoghurt Kaas en zuurkool Voedselproductie m.b.v. schimmel:

Nadere informatie

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering.

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering Voorwoord Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering betekent: "Het verteren van het voedsel tot stoffen die door

Nadere informatie

THEMA: VOEDING EN VERTERING VWO

THEMA: VOEDING EN VERTERING VWO THEMA: VOEDING EN VERTERING VWO H E N R Y N. H A S S A N K H A N S C H O L E N G E M E E N S C H A P L E L Y D O R P [ H H S - S G L ] A R T H U R A. H O O G E N D O O R N A T H E N E U M - V R I J E A

Nadere informatie

- melkzuurbacteriën maken van melk yoghurt - melkzuurbacteriën worden gebruikt om zuurkool te maken

- melkzuurbacteriën maken van melk yoghurt - melkzuurbacteriën worden gebruikt om zuurkool te maken Samenvatting Thema 5: Voeding en vertering Basisstof 1 Voedsel wordt gemaakt met behulp van: Bacteriën: - melkzuurbacteriën maken van melk yoghurt - melkzuurbacteriën worden gebruikt om zuurkool te maken

Nadere informatie

Herhalingsles Het lichaam. Ademhaling. Benoem de aangeduide delen op onderstaande tekeningen aan.

Herhalingsles Het lichaam. Ademhaling. Benoem de aangeduide delen op onderstaande tekeningen aan. Herhalingsles Het lichaam Ademhaling Benoem de aangeduide delen op onderstaande tekeningen aan. Als we ademen, stroomt er lucht binnen in ons lichaam. Welke weg legt deze lucht af? Vul het schema aan.

Nadere informatie

LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/MEDIA/ORGANISATIE TIJD

LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/MEDIA/ORGANISATIE TIJD analogie bemerken tussen mens en plant, groeifactoren van een plant nagaan.. weten dat je met lugol zetmeel kan opsporen. 1. LESBEGIN : Probleemstelling. We hebben vorige les chemisch proces bestudeerd

Nadere informatie

5. a) Ja, brood bevat vel zetmeel (polysachariden) en snoep veel suiker (disachariden) b) D Want zonnebloem olie bevat meer onverzadigd vet

5. a) Ja, brood bevat vel zetmeel (polysachariden) en snoep veel suiker (disachariden) b) D Want zonnebloem olie bevat meer onverzadigd vet Paragraaf 3.1 1. a)consumenten b) producenten c) producenten 2. (Per stap van de voedselpyramide gaat 70-90 % van de biomassa verloren, dus voor 1 kilo vlees is 6-10 kilo plantaardig voedsel nodig, wat

Nadere informatie

Synthese 35 Kruiswoordraadsel 36 Ken je de leerstof? 37. Hoofdstuk 2 Hoe zijn bloemplanten opgebouwd? 38 1 Wat zijn bloemplanten?

Synthese 35 Kruiswoordraadsel 36 Ken je de leerstof? 37. Hoofdstuk 2 Hoe zijn bloemplanten opgebouwd? 38 1 Wat zijn bloemplanten? INHOUD NATURALIS 1 DEEL 1 ORGANISMEN EN HUN BIOTOOP 15 Hoofdstuk 1 Biotoopstudie van het bos 16 1 Wat is een biotoop? 17 2 Energie is alomtegenwoordig 18 3 Observeren is leren 18 3.1 Leren correct meten

Nadere informatie

Over ons lichaam & het opnemen van voedsel

Over ons lichaam & het opnemen van voedsel Over ons lichaam & het opnemen van voedsel Het kunnen opnemen van voedsel door ons lichaam en deze hierdoor voorzien van energie, wordt mogelijk gemaakt via onze stofwisseling in ons spijsverteringsstelsel.

Nadere informatie

Spijsverteringsstelsel vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/63342

Spijsverteringsstelsel vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/63342 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 23 december 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/63342 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van

Nadere informatie

mijn wetenschappelijke experimenten

mijn wetenschappelijke experimenten naam Datum werkblaadje 3 mijn wetenschappelijke experimenten het spijsverteringsstelsel werkblaadje 3 b experiment 1: het SpeekSel citroensap of azijn onderzoeksvraag: water in de mond krijgen, bestaat

Nadere informatie

Spijsverteringsstelsel. Anatomie. Mondholte Andere namen: Transportfunctie. Digestieapparaat Spijsverteringsapparaat

Spijsverteringsstelsel. Anatomie. Mondholte Andere namen: Transportfunctie. Digestieapparaat Spijsverteringsapparaat Spijsverteringsstelsel Andere namen: Digestieapparaat Spijsverteringsapparaat Transportfunctie Mond Keelholte Slokdarm Maag Darmen: dunne darm dikke darm Lever Alvleesklier Anatomie Mondholte 1 Tong Smaakpapillen

Nadere informatie

Kennismaking met natuurwetenschappen

Kennismaking met natuurwetenschappen Kennismaking met natuurwetenschappen 1 De natuurwetenschappen 5 1.1 De natuurwetenschap en de levende natuur 7 1.2 De natuurwetenschap en de niet-levende natuur 8 1.3 De natuurwetenschappelijke methode

Nadere informatie

5. a) Ja, brood bevat veel zetmeel (polysachariden) en snoep veel suiker (disachariden) b) D Want zonnebloem olie bevat meer onverzadigd vet

5. a) Ja, brood bevat veel zetmeel (polysachariden) en snoep veel suiker (disachariden) b) D Want zonnebloem olie bevat meer onverzadigd vet Paragraaf 3.1 1. a) consumenten b) producenten en consumenten c) alleen producenten 2. (Per stap van de voedselpyramide gaat 70-90 % van de biomassa verloren, dus voor 1 kilo vlees is 6-10 kilo plantaardig

Nadere informatie

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Deelexamen 1 In dit proefexamen worden over de volgende onderwerpen vragen gesteld: opbouw van het menselijk lichaam algemene fysiologie spijsverteringsstelsel ademhalingsstelsel

Nadere informatie

Voeding en techniek. 2inkijkexemplaar

Voeding en techniek. 2inkijkexemplaar 1inkijkexemplaar Voeding en techniek 2inkijkexemplaar Datum Blz. 1. Voedingsstoffen 4 1.1. Energieleverende stoffen 7 1.2. Hoeveel energie heb je nodig? 8 2. Gezond leven en gezond eten 10 2.1. Wat is

Nadere informatie

Lezing Rijpaardenfokvereniging Limburg

Lezing Rijpaardenfokvereniging Limburg Lezing Rijpaardenfokvereniging Limburg Bijzonderheden spijsvertering paard Het paard: Produceert voortdurend maagzuur Is een lange duureter Heeft een zeer kleine maag Heeft relatief weinig zetmeelsplitsende

Nadere informatie

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice

Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies gaat de sportprestatie achteruit? Ong. 1% Bart van der Meer WM/SM theorie les 11 Amice Bij hoeveel procent vochtverlies krijg je een dorstsignaal? Ong. 2% Bewerkt door

Nadere informatie

Fig. 0. 1 De Leefstijlacademie

Fig. 0. 1 De Leefstijlacademie Inleiding Wat goed dat je hebt doorgezet naar de volgende cursus! Je wilt dus nog meer te weten komen over hoe je lichaam precies in elkaar zit en hoe het werkt! En dat precies is wat je in deze cursus

Nadere informatie

Les 6 Spijsvertering en enzymen. Spijsvertering Metabolisme = anabolisme + katabolisme. Spijsverteringstaak

Les 6 Spijsvertering en enzymen. Spijsvertering Metabolisme = anabolisme + katabolisme. Spijsverteringstaak Les 6 Spijsvertering en enzymen Spijsvertering, voeding, energie, enzym, oesophagus ANZN 1e leerjaar - Les 6 - Matthieu Berenbroek, 2000-2011 1 Spijsvertering Metabolisme = anabolisme + katabolisme Metabolisme

Nadere informatie

De hele familie wil een stuk van deze supergrote pizza, ook benito de hond, maar die moet hem delen met de kleine carlo. Verdeel met een viltstift de

De hele familie wil een stuk van deze supergrote pizza, ook benito de hond, maar die moet hem delen met de kleine carlo. Verdeel met een viltstift de 10 E Eerlijk delen! De hele familie wil een stuk van deze supergrote pizza, ook benito de hond, maar die moet hem delen met de kleine carlo. Verdeel met een viltstift de pizza in gelijke delen (Kijk voor

Nadere informatie

Lespakket: De spijsvertering

Lespakket: De spijsvertering Lespakket: De spijsvertering Werkbundel Naam:... Klas:... 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 1 1. Over het lespakket... 2 1.1. Leerinhoud... 2 1.2. Werkvorm en werkwijze... 2 1.2.1. Werkvorm... 2 1.2.2.

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Duplo-brokken. door de klassendarm

Duplo-brokken. door de klassendarm Duplo-brokken door de klassendarm Wie jarig is, trakteert. De Praktijk bestaat dit jaar tien jaar een mooie gelegenheid om u bij wijze van kadootje een complete handleiding aan te bieden voor drie van

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst het spijsverteringsstelsel en de werking van de spijsvertering uitgelegd. Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst

Nadere informatie

Hoofdstuk. Gezonde voeding.

Hoofdstuk. Gezonde voeding. Hoofdstuk 6 Gezonde voeding 1 Vijf reden opsommen waarom we voedsel nodig hebben 2 Vijf fouten in onze voedingsgewoonten opsommen 3 Een voorbeeld geven om het gebruik van groenten en fruit te bevorderen

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77

Inhoud. Voorwoord 3. Voeding 6. Slaap 22. Houding 30. Naar de dokter 37. Kleding 65. Mode 74. Kleding wassen 77 Inhoud Voorwoord 3 Voeding 6 Slaap 22 Houding 30 Naar de dokter 37 Kleding 65 Mode 74 Kleding wassen 77 6 VOEDING Weet wat je eet Je eet elke dag. Alles wat je eet (en drinkt) heet voeding. Is elke voeding

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN MULO 2007

UNIFORM EINDEXAMEN MULO 2007 MINISTERIE VAN ONDERWIJS EN VOLKSONTWIKKELING EXAMENBUREAU VAK : BIOLOGIE DATUM : DINSDAG 0 JULI 007 TIJD : 07.5 09.00 UUR DEZE TAAK BESTAAT UIT 0 ITEMS. UNIFORM EINDEXAMEN MULO 007 Tenzij anders aangegeven,

Nadere informatie

Examen VMBO-BB 2005 BIOLOGIE CSE BB. tijdvak 12. Naam kandidaat Kandidaatnummer. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje.

Examen VMBO-BB 2005 BIOLOGIE CSE BB. tijdvak 12. Naam kandidaat Kandidaatnummer. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Examen VMBO-BB 2005 tijdvak 12 woensdag dinsdag 21 9 mei juni 13.30 11.30-15.00 13.00 uur BIOLOGIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat

Nadere informatie

Onder het begrip koolhydraten. Koolhydraten

Onder het begrip koolhydraten. Koolhydraten Koolhydraten gist Onder het begrip koolhydraten verstaan we alle moleculen die opgebouwd zijn uit koolstof, zuurstof en waterstof en die bepaalde chemische eigenschappen gemeenschappelijk hebben. Koolhydraten

Nadere informatie

Anatomie Lesmateriaal lesbijeenkomst 4 (les 2) Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Anatomie Lesmateriaal lesbijeenkomst 4 (les 2) Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie Anatomie Lesmateriaal lesbijeenkomst 4 (les 2) Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie Inhoudsopgave Spijsvertering 2 Maag-darmstelsel 3 Vertering 3 De maag 4 De darmen 4 De twaalfvingerige darm 5 De alvleesklier

Nadere informatie

Natuurwetenschappen GT NW 1 leerjaar A 2 trimester schooljaar 2013-2014

Natuurwetenschappen GT NW 1 leerjaar A 2 trimester schooljaar 2013-2014 Naam:... Klas:... nr:... Grote toets Datum: 2014-03-26 Resultaat: / 72 Afdeling: Middenschool EPI Leerkrachten: L. De Bondt, K. De Scheemaeker, M. Desomville, M. De Sutter, R. De Vlaeminck, B. Verhasselt,

Nadere informatie

Het maag- en darmstelsel

Het maag- en darmstelsel Het maag- en darmstelsel Achtergrondinformatie Avond 1 Anatomie en Fysiologie 1. Mond en speekselklieren 2. Slokdarm en peristaltiek 3. Maag en vertering 4. Dunne darm 5. Lever en poortaderstelsel 6. Galblaas

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 21 woensdag dinsdag 22 9 mei juni 11.30 13.30-15.00 13.00 uur BIOLOGIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2003

Examenopgaven VMBO-BB 2003 Examenopgaven VMBO-BB 2003 tijdvak 1 woensdag vrijdag 23 9 mei 13.30 11.30-15.00 13.00 uur BIOLOGIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat

Nadere informatie

1. Overzicht maagdarmstelsel

1. Overzicht maagdarmstelsel 1. Overzicht maagdarmstelsel Het maagdarmstelsel moet het lichaam voorzien van voedingsstoffen, water, zouten en vitaminen. Om deze functie te kunnen uitvoeren, moet het maagdarmstelsel aan een aantal

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Stofwisseling

Mitochondriële ziekten Stofwisseling Mitochondriële ziekten Stofwisseling Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de stofwisseling. De stofwisseling is niet eenvoudig daarom

Nadere informatie

Examen VMBO-BB. biologie CSE BB. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.00 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje.

Examen VMBO-BB. biologie CSE BB. tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.00 uur. Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Examen VMBO-BB 2007 tijdvak 2 dinsdag 19 juni 13.30-15.00 uur biologie CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen

Nadere informatie

Uitscheiding vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Uitscheiding vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 23 December 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/63343 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Examen Voorbereiding Voeding

Examen Voorbereiding Voeding Examen Voorbereiding Voeding Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 4 Voeding Begrippenlijst: Begrip Essentiële aminozuren Voedingsvezels Verzadigd vetzuur Onverzadigde vetzuren Essentiële vetzuren

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 2. De intake 23 - Ernst van de klachten 24 - Het intakegesprek 25 3. Geneesmiddelen 29 - Medicijnen tegen vermoeidheid 30 4. Medisch

Nadere informatie

Acute ontsteking van de alvleesklier. Acute pancreatitis

Acute ontsteking van de alvleesklier. Acute pancreatitis Acute ontsteking van de alvleesklier Acute pancreatitis Uw behandelend arts heeft met u besproken dat een u een acute otsteking van de alvleesklier (pancreatitis) hebt. Deze folder geeft u informatie over

Nadere informatie

We zullen wentelteefjes maken!

We zullen wentelteefjes maken! Bijna dagelijks wordt er in een gezin brood gekocht. Soms is het brood van de vorige dag nog niet helemaal opgegeten maar al wel een beetje uitgedroogd. Wat kun je zoal doen met uitgedroogde broodsneden?...

Nadere informatie

Uitscheiding vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Uitscheiding vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 20 April 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73599 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Module 5 Spijsverteringsstelsel. De evolutie. De visser verzamelaar. Overleven en eten of gegeten worden

Module 5 Spijsverteringsstelsel. De evolutie. De visser verzamelaar. Overleven en eten of gegeten worden Module 5 Spijsverteringsstelsel 1/18 De evolutie De visser verzamelaar Overleven en eten of gegeten worden 2.6 miljoen jaar geleden stenen tijdperk (Paleolithicum) Geen exclusief dieet, gevarieerd door

Nadere informatie

spijsvertering.info Preventie van spijsverteringsaandoeningen

spijsvertering.info Preventie van spijsverteringsaandoeningen spijsvertering.info van spijsverteringsaandoeningen Inhoud 1 Wat is spijsvertering? 1.1 van spijsverteringsaandoeningen 4 4 3 Houd uw spijsvertering gezond! 3.1 Eet vezelrijk en gevarieerd 11 12 2 Hoe

Nadere informatie

Ileostoma en Pouch. Nienke Ipenburg Verpleegkundig specialist IBD

Ileostoma en Pouch. Nienke Ipenburg Verpleegkundig specialist IBD Ileostoma en Pouch Nienke Ipenburg Verpleegkundig specialist IBD Agenda - Anatomy en fysiologie - Verteringstelsel - Ileostoma en pouch 2 Fabels - een goede stoelgang, betekent dat je iedere dag ontlasting

Nadere informatie

Divertikels en diverticulitis. Oorzaak en behandeling

Divertikels en diverticulitis. Oorzaak en behandeling Divertikels en diverticulitis Oorzaak en behandeling In deze folder krijgt u informatie over divertikels en diverticulitis. Deze folder geeft informatie over de oorzaak van divertikels en diverticulitis.

Nadere informatie

Chirurgie. Acute Pancreatitis. Afdeling: Onderwerp:

Chirurgie. Acute Pancreatitis. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Chirurgie Acute Pancreatitis 1 Acute Pancreatitis Acute ontsteking van de alvleesklier Ligging en functie van de alvleesklier De alvleesklier (het pancreas) is een orgaan dat dwars

Nadere informatie

5 HAVO. biologie voor jou BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW

5 HAVO. biologie voor jou BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW 5 HAVO biologie voor jou uitwerkingenboek BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW havo auteurs ARTEUNIS BOS MARIANNE GOMMERS ARTHUR JANSEN ONNO KALVERDA THEO DE ROUW GERARD SMITS BEN WAAS RENÉ WESTRA VIJFDE EDITIE

Nadere informatie

P a n c r e a t i t i s

P a n c r e a t i t i s P a n c r e a t i t i s Deze folder geeft u informatie over een acute ontsteking van de alvleesklier (acute pancreatitis) en de behandelingsmogelijkheden. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk

Nadere informatie

chronische alvleesklierontsteking

chronische alvleesklierontsteking patiënteninformatie chronische alvleesklierontsteking U heeft last van een terugkerende ontsteking van de alvleesklier. We noemen dit een chronische alvleesklierontsteking. Wat is een chronische alvleesklierontsteking?

Nadere informatie

Voorlichting diabetes type 1

Voorlichting diabetes type 1 Voorlichting diabetes type 1 www.novonordisk.nl P a s s i e v o o r l e v e n Hoe houdt u t leven met diabetes leefbaar? Op geen enkele wijze wil Novo Nordisk Farma B.V. de rol van behandelaar vervullen

Nadere informatie

spijsvertering.info Preventie van spijsverteringsaandoeningen

spijsvertering.info Preventie van spijsverteringsaandoeningen spijsvertering.info Preventie van spijsverteringsaandoeningen Maag Lever Darm Stichting Postbus 430 3430 AK Nieuwegein telefoon 030-60 55 881 fax 030-60 49 871 internet www.mlds.nl e-mail info@mlds.nl

Nadere informatie

Wat is de functie van de galwegen en de alvleesklier?

Wat is de functie van de galwegen en de alvleesklier? ERCP ERCP Uw behandelend arts heeft voorgesteld om bij u een ERCP te laten doen. Dit is een onderzoek waarbij met een kijkinstrument, de endoscoop, de galwegen en/of de afvoergang van de alvleesklier kunnen

Nadere informatie

Voeding voor paarden. Achterhoekse paardendagen. 23 mei 2010 ing. N.A. Slijkerman

Voeding voor paarden. Achterhoekse paardendagen. 23 mei 2010 ing. N.A. Slijkerman Achterhoekse paardendagen 23 mei 2010 ing. N.A. Slijkerman Inhoud Natuurlijke eetpatroon Spijsvertering Voeding recreatiepaard Conditie Voeding sportpaard Karakter Vragen Natuurlijke eetpatroon 14 16 uur

Nadere informatie

Gezond voeren van het (Friese) paard

Gezond voeren van het (Friese) paard Gezond voeren van het (Friese) paard Het Friesch Paard Limburg 17 januari 2011 Machteld Oudshoorn in samenwerking met Programma Introductie Spijsvertering van het paard Gewenste conditie Basistips goed

Nadere informatie

A. de hersenen en het ruggenmerg B. het hersenvlies en de hersenstam C. het cerebrospinaal vocht en de gevoelszenuwen D. de klieren en de lymfevaten

A. de hersenen en het ruggenmerg B. het hersenvlies en de hersenstam C. het cerebrospinaal vocht en de gevoelszenuwen D. de klieren en de lymfevaten Hoofdstuk 1 Meerkeuzevraag 1.1 Meerkeuzevraag 1.2 Meerkeuzevraag 1.3 Meerkeuzevraag 1.4 Meerkeuzevraag 1.5 Meerkeuzevraag 1.6 Meerkeuzevraag 1.7 Waar ligt de lever in de buikholte? A. Boven rechts B. Boven

Nadere informatie

Darmproblemen bij acute buikpijn

Darmproblemen bij acute buikpijn Darmproblemen bij acute buikpijn U bent voor onderzoek op de spoedeisende hulp geweest omdat u buikklachten heeft. De arts heet bij u geen acute oorzaak kunnen vaststellen. De klachten kunnen vele oorzaken

Nadere informatie

Chronische ontsteking

Chronische ontsteking Chronische ontsteking van de alvleesklier - Chronische pancreatitis Chirurgie Beter voor elkaar Chronische ontsteking van de alvleesklier Chronische Pancreatitis Inleiding Deze folder geeft u informatie

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2003

Examenopgaven VMBO-BB 2003 Examenopgaven VMBO-BB 2003 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 11.30 13.00 uur BIOLOGIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen

Nadere informatie

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten?

WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? WAT ETEN WE VANDAAG? 1 Waarom moet je eten? Alles wat je eet en drinkt noemen we voedingsmiddelen. Voorbeelden hiervan zijn: brood, boter, groenten en vlees. In voedingsmiddelen zitten voedingsstoffen:

Nadere informatie

Ileostoma. Ileostoma

Ileostoma. Ileostoma Ileostoma Ileostoma Afdeling Afdeling algemene algemene chirurgie chirurgie Binnenkort wordt bij u (een gedeelte van) de dikke darm weggenomen. Dit kan het gevolg zijn van een chronische aandoening, een

Nadere informatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 1127 Inleiding U heeft een Whipple-operatie gehad waarbij (een deel van) uw alvleesklier is verwijderd. Na de operatie

Nadere informatie

DIEET PRO WEEKMENU + ADVIEZEN EN TIPS VOOR EEN NÒG SNELLER EN EFFECTIEVER RESULTAAT

DIEET PRO WEEKMENU + ADVIEZEN EN TIPS VOOR EEN NÒG SNELLER EN EFFECTIEVER RESULTAAT WEEKMENU + ADVIEZEN EN TIPS VOOR EEN NÒG SNELLER EN EFFECTIEVER RESULTAAT WAAROM EIWITTEN OM AF TE SLANKEN? Koolhydraten en de oorzaak van obesitas Koolhydraten zijn een energiebron voor het lichaam. Als

Nadere informatie

Examen VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 1 dinsdag 26 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Examen VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 1 dinsdag 26 mei 13.30-15.30 uur. Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Examen VMBO-KB 2015 tijdvak 1 dinsdag 26 mei 13.30-15.30 uur biologie CSE KB Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 47 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten

Nadere informatie

Eencellige en meercellige organismen

Eencellige en meercellige organismen 2 Eencellige en e organismen 2.1 Eencelligen en en Tonen onderstaande microscopische foto s een of een organisme? Kruis aan. 1 2 pantoffeldiertje amoebe 3 4 lever nier 5 6 blauwwier wortel tuinboon Conclusie

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

Gezond eten moet dat?

Gezond eten moet dat? 51 K e n n I s m a k e n Gezond eten moet dat? Uit allerlei studies en enquêtes in verband met gezondheid en voeding blijkt dat het aantal zwaarlijvige jongeren toeneemt. Kinderen eten te vaak frieten,

Nadere informatie

Workshop ileostoma en pouch. Dr. Lydi M.J.W. van Driel MDL-arts io 12-03-2016

Workshop ileostoma en pouch. Dr. Lydi M.J.W. van Driel MDL-arts io 12-03-2016 Workshop ileostoma en pouch Dr. Lydi M.J.W. van Driel MDL-arts io 12-03-2016 Inhoud Hoe werkt de darm? Verschillende soorten ileostoma / pouch Wat verandert er met een ileostoma/pouch? Voeding Tips&Trics

Nadere informatie

APPENDIX II. Mogelijke verbanden tussen lichaam en geest

APPENDIX II. Mogelijke verbanden tussen lichaam en geest APPENDIX II Mogelijke verbanden tussen lichaam en geest In hoofdstuk 7 werd Toevoeging van de START&GO-methode uitgelicht. Bij alle ijsbergen die ik in mijn werk en persoonlijk leven ben tegengekomen bleek

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN MULO 2009

UNIFORM EINDEXAMEN MULO 2009 MINISTERIE VAN ONDERWIJS EN VOLKSONTWIKKELING EXAMENBUREAU UNIFORM EINDEXAMEN MULO 009 VAK : BIOLOGIE DATUM : DONDERDAG 09 JULI 009 TIJD : 07.45 09.00 UUR DEZE TAAK BESTAAT UIT 40 ITEMS. TENZIJ ANDERS

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

Voorbereidende opgaven Examencursus

Voorbereidende opgaven Examencursus Voorbereidende opgaven Examencursus Tips: Maak de volgende opgaven voorin in één van de A4-schriften die je gaat gebruiken tijdens de cursus. Als een som niet lukt, werk hem dan uit tot waar je kunt en

Nadere informatie

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008

Het vak biologie kennis MN001 Een biologische tekening maken praktijk MN005 Werken met een loep praktijk MN008 Biologie Over Bloqs Wie is Bloqs? Bloqs is een educatieve uitgeverij die innovatieve producten en diensten aanbiedt. Bloqs staat voor bouwen aan leren. Onze visie is dat u als docent of school zelf het

Nadere informatie

Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs

Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs VOORBLAD EXAMENOPGAVE Toetsdatum: Vakcode: BIO Vak: Biologie voorbeeldexamen Tijdsduur: 2 uur en 30 minuten - De volgende hulpmiddelen zijn toegestaan bij het

Nadere informatie

Gaswisseling. Samenvatting voor de toets

Gaswisseling. Samenvatting voor de toets Gaswisseling Samenvatting voor de toets Inhoudsopgave Gaswisseling bij verschillende diergroepen Ademhalingsstelsel Route van ingeademde lucht Longblaasjes en haarvaten Huig en strotklepje Ribademhaling

Nadere informatie

Het wonderlijke lichaam

Het wonderlijke lichaam Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Ferry Wubs 19 January 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/70191 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

WEET IK WIL IK WETEN GELEERD

WEET IK WIL IK WETEN GELEERD Mission X: Train als een Astronaut DE ENERGIE VAN EEN ASTRONAUT Hand-out voor leerlingen Naam van leerling In deze les leer je gezonde voeding te kiezen, hoe je een gezond lichaamsgewicht kunt behouden

Nadere informatie

1. Hier zie je een overzicht van alle compartimenten van het spijsverteringsstelsel in ons lichaam. Geef de namen van de compartimenten en organen.

1. Hier zie je een overzicht van alle compartimenten van het spijsverteringsstelsel in ons lichaam. Geef de namen van de compartimenten en organen. Spijsvertering vragen bij het COO-programma bij Biologie van dieren Algemeen 1. Hier zie je een overzicht van alle compartimenten van het spijsverteringsstelsel in ons lichaam. Geef de namen van de compartimenten

Nadere informatie

Augmented Reality in de biologieles

Augmented Reality in de biologieles Augmented Anatomy Educatief Programma Augmented Reality in de biologieles Augmented Reality betekent letterlijk toegevoegde realiteit. Iets wat er in werkelijkheid niet is, wordt op het beeldscherm toegevoegd

Nadere informatie

Het Bie- Bah -Buikdagboek

Het Bie- Bah -Buikdagboek Infobrochure Het Bie- Bah -Buikdagboek Omgaan met een kind met buikpijn. mensen zorgen voor mensen Hallo, De dokter heeft samen met jou en je ouders besloten dat jij een paar dagen bij ons in het ziekenhuis

Nadere informatie

Fysiologie Huid Spijsvertering

Fysiologie Huid Spijsvertering Bart van der Meer WM/SM theorie les 10 Amice Bewerkt door Reina Welling niow.nl Fysiologie Huid Spijsvertering http://www.youtube.com/watch?v=iud7uxaq hue De 3 hoofdlagen Meest oppervlakkig (perifeer)

Nadere informatie

(n=5898) (n=6218) (n=5958) standaard standaard standaard Voedingsstof gemiddelde afwijking gemiddelde afwijking gemiddelde afwijking.

(n=5898) (n=6218) (n=5958) standaard standaard standaard Voedingsstof gemiddelde afwijking gemiddelde afwijking gemiddelde afwijking. Tabel 24 Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar tussendoortjes in drie voedselconsumptiepeilingen (berekeningen inclusief nul-gebruikers) Gemiddelde inname

Nadere informatie

Voorlichting diabetes type 2

Voorlichting diabetes type 2 Voorlichting diabetes type 2 www.novonordisk.nl P a s s i e v o o r l e v e n Hoe houdt u t leven met diabetes leefbaar? Op geen enkele wijze wil Novo Nordisk Farma B.V. de rol van behandelaar vervullen

Nadere informatie

Energie en voeding. Stempelpost 9 (22,5 km) - Gooi je tank vol! Brood - koolhydraten, vetten. werkblad 3 - pagina 1

Energie en voeding. Stempelpost 9 (22,5 km) - Gooi je tank vol! Brood - koolhydraten, vetten. werkblad 3 - pagina 1 Energie en voeding werkblad 3 - pagina 1 Stempelpost 9 (22,5 km) - Gooi je tank vol! In de vorige les heb je gezien dat je lichaam energie nodigt heeft om goed te kunnen functioneren. Vergelijk het maar

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 1 vrijdag 28 mei 11.30-13.00 uur BIOLOGIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 47 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Thema: Transport HAVO. HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai

Thema: Transport HAVO. HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai Thema: Transport HAVO HENRY N. HASSENKHAN SCHOLENGEMEENSCHAP LELYDORP [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai Doelstellingen De student moet - de bestanddelen van bloed kunnen noemen, ingecalculeerd de kenmerken

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Informatie van de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen. Darmflora

Informatie van de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen. Darmflora Informatie van de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van Maag-Darm-Leverartsen Darmflora Deze brochure is ontwikkeld door de Maag Lever Darm Stichting en de Nederlandse Vereniging van

Nadere informatie