WAT WILLEN DE SOCIAAL- DEMOCRATEN NU EIGENLIJK?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WAT WILLEN DE SOCIAAL- DEMOCRATEN NU EIGENLIJK?"

Transcriptie

1 WAT WILLEN DE SOCIAAL- DEMOCRATEN NU EIGENLIJK? Bespreking van F. Becker e.a. (red.), Hedendaags kapitalisme HANS H.J. LABOHM Voor degene die de horizon afzoekt naar geluk, zal het geluk dat voor zijn voeten ligt verborgen blijven (Oud Chinees spreekwoord). Hedendaags kapitalisme: Een veelzeggende titel voor een verzamelbundel die is geschreven door de fine fleur van de Nederlandse en - wat Frank Vandenbroucke betreft - Belgische socialistische intelligentsia. Het biedt een interessante analyse van ons stelsel van een globaliserende vrijemarkteconomie en bevestigt de breuk met de traditionele antikapitalistische retoriek van socialistische zijde, hetgeen door de auteurs overigens geenszins als een verlies wordt ervaren. De bundel is daarnaast ook een hernieuwde queeste naar de socialistische identiteit tegenover het oprukkende neoliberale geweld. In de eerste bijdrage aan de bundel stelt Bart Tromp - op de vrijmoedige wijze die de lezers van hem gewend zijn - vast: De maatschappelijke ontwikkelingen die in de jaren vijftig door Den Uyl en zovele anderen redenen waren om aan te nemen dat de inspanningen van de democratisch-socialisten voortaan meer en meer neer zouden kunnen komen op opruimingswerkzaamheden onder de verspreide resten van het kapitalisme, opgevat als economische ordening en als cultureel systeem, hebben zich (...) allerminst doorgezet. Integendeel, zo kan men daaraan toevoegen, het kapitalisme - in West-Europa in de vorm van een sociale markteconomie - vertoont wereldwijd een hernieuwde vitaliteit, waarvan de (voor)tekenen door socialisten minstens een decennium lang volstrekt werden miskend. 1 In de huidige situatie, zo vervolgt Tromp,... staan sociaal-democratische partijen voor de keuze: Ofwel hun politiek baseren op een hernieuwde analyse van het kapitalisme en daarmee hun politieke identiteit een nieuwe vorm geven, ofwel doorgaan met het negeren van de grote lijnen in de maatschappelijke ontwikkeling, met als prijs het definitieve verlies van elke vorm van sociaaldemocratische identiteit, behalve een retorische. En hij concludeert: Vooralsnog ziet het ernaar uit dat stilzwijgend voor de laatste mogelijkheid is gekozen. Bij het lezen van een dergelijke prikkelende tekst wordt de lezer door tegenstrijdige gevoelens overmand. Een eerste, voor de hand liggende reactie is dat socialisten met zulke politieke vrienden geen vijanden meer nodig hebben. Maar bij nader inzien overweegt toch het respect voor de rol van klokkenluider die de auteur op zich heeft genomen.tegelijkertijd wekken deze stellingen ook grote verwachtingen voor wat de auteur zèlf als de kern van de hedendaagse socialistische identiteit beschouwt. In Tromps bijdrage neemt het wereldsysteemdenken van de Amerikaanse socioloog Immanuel Wallerstein een centrale plaats in. In diens gedachtegang maken staten gebruik van hun dominantie in het wereldsysteem. Het kapitalisme functioneert door een combinatie van politieke macht en economische mechanismen, waarbij de staten in de kernzone trachten de wereldeconomie te beheersen om hun eigen belangen te dienen. Tromp is van oordeel dat wereldsysteemanalyse waardevolle inzichten oplevert in interdependente processen van de opkomst van nationale staten en de totstandkoming van een wereldwijd kapitalistisch systeem. Liberaal Reveil 6 259

2 Deze inzichten zijn volgens hem onmisbaar om tot een adequate politieke beoordeling te komen van de toestand in de wereld. Hij is van oordeel dat het onmogelijk is om de politiek van een staat los te beschouwen van zijn positie in het grotere geheel van het wereldsysteem. De implicatie daarvan is dat het niet mogelijk is de nadelen van het kapitalisme op staatsniveau te verminderen. Een tweede implicatie is dat de scheiding van de politiek en economie geheel kunstmatig is en tot een enorme onderschatting van macht in economische processen leidt. De derde implicatie is dat er niet iets is als een natuurlijk evenwicht, waartoe de wereldeconomie tendeert als staatsinterventie achterwege blijft, maar dat deze door de tijd heen alles, wat op zijn weg komt, verplettert en de ongelijkheid in de leefkansen tussen mensen steeds grotere maakt. Maar men kan zich toch afvragen, waarom Tromp zo n belangrijke plaats in zijn bijdrage aan Wallerstein c.s. heeft ingeruimd. Immanuel Wallerstein wordt met zijn wereldsysteemanalyse tot de dependencia-school gerekend. Tot deze school behoren ook liberale hervormers zoals Raul Prebisch en marxisten zoals André Gunder Frank.Tussen hen bestaan overigens grote verschillen van inzichten. Al in 1979 werd hun gedachtengang door Tony Smith 2 zwaar bekritiseerd. Deze was van oordeel dat de adepten van de dependencia-theorie reductionistisch en formulematig redeneren en slechte geschiedschrijvers waren, in die zin dat zij slechts respect voor historische feiten toonden voor zover deze in hun theoretisch keurslijf pasten. Bij Wallerstein wordt de betekenis van de invloed van het internationale systeem tegenover lokale krachten structureel overschat. Hij stelt onder meer dat de werking van het internationale systeem de lokale nationale industrie verzwakt. Hoe de opkomst van Japan en de Aziatische tijgers - om maar enkele voorbeelden te noemen - in deze gedachtegang past, blijft een raadsel.al met al blijft de meerwaarde van dit soort analyses in vergelijking met meer traditionele, minder vooringenomen vormen van economische en politieke geschiedschrijving twijfelachtig. Tromp rondt zijn bijdrage af met de opmerking dat op grond van al hetgeen hij heeft aangevoerd, men alleen maar kan besluiten tot overdenking van een nieuw poli- tiek programma, waarvan Eduard Bernstein volgens hem precies honderd jaar geleden de juiste omschrijving gaf: Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie. Bij een dergelijke slotzin begint de argeloze lezer toch langzaam het gevoel te bekruipen dat het niet ècht wil opschieten met het zoeken naar de socialistische identiteit. Maar misschien dat de volgende bijdrage soelaas biedt? Daarin maakt Barbara Hogenboom zich op basis van recente analyses van het United Nations Development Program (UNDP) 3 zorgen om de gevolgen van de wereldwijde economische liberalisering op de inkomensgelijkheid, zowel binnen als tussen landen, en gaat zij vooral in op alternatieve ontwikkelingsmodellen, gericht op maatschappelijke vooruitgang in ontwikkelingslanden binnen het raamwerk van een globaliserende wereld. De vraag is, hoe de door haar gesignaleerde trends zich verhouden tot het proces van mondialisering zoals dat onder invloed van de neoliberale herstructureringspolitiek inhoud heeft gekregen. De beantwoording van deze vraag levert een ambivalent beeld op.tegenover de door het UNDP sterk beklemtoonde risico s staan ook vele voorbeelden van positieve effecten zoals in Zuidoost- Azië. Wat de negatieve ontwikkelingen betreft wijst de auteur onder meer op de schulden- en economische crisis in vele ontwikkelingslanden in Afrika en Latijns-Amerika, waarbij zij echter ruimte laat voor de interpretatie dat deze niet uitsluitend of zelfs maar overwegend aan de mondialisering en liberalisering van het kapitaalverkeer dienen te worden toegeschreven, maar (ook) aan het onverantwoorde beleid dat door de betrokken landen zelf in voorafgaande perioden is gevoerd. Hogenboom illustreert de invloed van mondialisering en liberalisering op de ongelijkheid aan de hand van de ontwikkelingen in Mexico. De hervormingen daar hebben een aanzienlijke verslechtering in de sociaal-economische positie van arme groepen teweeggebracht. Tegen deze achtergrond pleit Hogenboom voor een kritische, ondogmatische benadering van de voor- en nadelen van economische openheid, waarbij zij zich baseert op het werk van de Amerikaanse Harvard-econoom Dani Rodrick. Deze is van oordeel dat theorie en praktijk aantonen dat vrij verkeer van goederen en kapitaal op zichzelf geen extra eco- 260 Liberaal Reveil 6

3 nomische groei kan genereren. Daarvoor zijn aanvullend beleid, instituties en regelingen nodig die sociale geschillen beslechten en die een vergroting van sociale ongelijkheid als gevolg van economische openheid tegengaan. Voor de precieze invulling van een dergelijk beleid bestaat echter geen universeel model erkent Rodrick. En Hogenboom besluit met de opmerking dat de oplossing van deze en andere dilemma s van mondialisering een omvangrijke intellectuele en politieke inspanning vereist, want, zoals de afgelopen jaren hebben geleerd, er zijn geen easy fixes. Na kennisneming van haar alleszins verdienstelijke betoog, rijst de vraag, of Hogenboom ons dichter bij de socialistische identiteit heeft gebracht. Het antwoord op deze vraag is m.i. negatief. Immers, voor zover mij bekend lijken de inzichten van Rodrick als twee druppels water op de sinds jaar en dag bestaande consensus binnen de ontwikkelingsgemeenschap zoals deze gedurende de laatste tien à twintig jaar in talloze rapporten van het Development Assistance Committee (DAC) van de OESO, de Wereldbank, het UNDP en andere, soortgelijke organisaties naar voren is gekomen. Het zijn gedachten ten aanzien waarvan er nauwelijks enig meningsverschil heerst tussen socialisten, christen-democraten en liberalen, alhoewel er natuurlijk wel hier en daar accentverschillen bestaan. Maar misschien dat de volgende bijdrage ons dichter bij de socialistische identiteit brengt? Gauw verder lezen. In deze bijdrage gaat Frans Vandenbroucke, minister van Sociale Zaken en Pensioenen in de Belgische regering in op de derde weg van Tony Blair, het nieuwe midden van Gerhard Schröder en de Franse weg van Lionel Jospin. Hij ziet daarin convergentie, meningsverschillen en open vragen. Hij merkt op dat Tony Blair...de derde weg heeft gedefinieerd als een nieuwe verzoening tussen de tradities van het (sociale) liberalisme en de sociaal-democratie, als een breuk met de klassieke idee dat je sociale rechtvaardigheid meet aan de mate, waarin regeringen belastingen heffen en geld uitgeven, en als een herontdekking van de rol van persoonlijke verantwoordelijkheid en plichten - naast rechten. Vandenbroucke beschouwt de derde weg niet als een exportprodukt dat door de conti- nentale sociaal-democratie probleemloos verder kan worden overgenomen. Het is een antwoord op de problemen van maatschappelijke en politieke polarisatie die kenmerkend waren voor het VK.Toch ziet Vandenbroucke de Britse positie als een onderdeel van een breder proces van convergentie en modernisering in de Europese sociaal-democratie. Hij verwijst vervolgens naar verschillende bronnen, waaruit hij een aantal vaste uitgangspunten voor de sociaal-democratie destilleert, bijvoorbeeld ten aanzien van de modernisering van de verzorgingsstaten (door hem consequent als welvaartsstaten aangeduid) en de arbeidsmarkt. Deze wijzen volgens hem op convergentie van opvattingen, maar hij is er niet van overtuigd dat convergentie van opvattingen op het principiële niveau ook noodzakelijkerwijs leidt tot een convergentie van praktische beleidsmaatregelen. De lijst van de door hem gesignaleerde vaste uitgangspunten... laat een aantal vragen echter onbeantwoord: Vragen over de economische politiek die sociaaldemocraten willen voeren, vragen over de precies verhouding tussen de actieve welvaartsstaat en de bestaande passieve welvaartsstaat, en last but not least vragen over de fundamentele waarden die achter deze uitgangspunten schuilen. Over sommige van deze kwesties - met name de economische politiek - wordt uiteenlopend gedacht. Over andere kwesties - met name de normatieve uitgangspunten en filosofie van de nieuwe sociaal-democratie - moet het debat nog beginnen. Vervolgens wijst hij op de verschillen tussen Europese socialistische partijen inzake het macro-economische beleid. Volgens Vandenbroucke werd...het Keynesiaanse pleidooi (...) op subtiele wijze verwoord door de Franse minister van Financiën Dominique Strauss-Kahn, en - helaas op een veel simplistischer manier - door zijn intussen opgestapte Duitse collega, Oskar Lafontaine. Op dit punt lijken de Britten met hun derde weg en vele sociaaldemocraten op het vasteland tegenover elkaar te staan. (...) De ideologie van de derde weg lijkt wel gebouwd op een Keynes-is-dood -verdict. 4 Dát gaat Vandenbroucke te ver. Naast de coördinatie van het monetaire en budgettaire beleid, is hijzelf voorstander van een actiever en dwingender Europees werkgelegenheidsbeleid dat verder gaat dan hetgeen is afgesproken tijdens de Europese top- Liberaal Reveil 6 261

4 pen van Luxemburg (1997), Cardiff (1998) en Keulen (1999). 5 Na een uitvoerig, doch inconclusieve beschouwing over de wijze, waarop de hedendaagse sociaal-democratie haar gelijkheidsdenken en herverdelingsideaal gestalte moet geven, verwijst Vandenbroucke naar opvattingen van Donald Sassoon over de armoede aan theorie aan socialistische zijde. Sassoon stelt vast dat er in de praktijk een eind is gekomen aan een intellectueel kader dat de partijen van de linkerzijde kan gidsen of inspireren. En Sassoon vervolgt: De Europese linkerzijde kan niet langer bouwen op theoretische instrumenten - zoals het Marxisme of het Keynesianisme - om een uitweg te vinden uit de huidige impasse. De schuld daarvoor ligt niet bij de politici, maar bij de intelligentsia. En Vandenbroucke besluit: De intellectuele uitdaging, vandaag, is de retoriek - met betrekking tot uiteenlopende onderwerpen als globalisering, het einde van het Keynesianisme, het einde van de welvaartsstaat zoals wij die kennen of de op til zijnde crisis van het kapitalisme - te confronteren met helder denken en harde feiten. De intellectuele hulpmiddelen die daarvoor nodig zijn, zijn in overvloed aanwezig (...) Nooit hebben wij minder excuses gehad voor falen, op om het even welk van deze punten. Opnieuw kan worden gesteld dat het hier om een bijzonder interessante bijdrage gaat aan de queeste naar de socialistische identiteit, maar deze heilige graal lijkt voorlopig nog steeds onbereikbaar. Ook de volgende bijdrage van Jan Luiten van Zanden - eveneens interessant en goed geschreven - brengt ons niet dichter bij het doel zoals blijkt uit enkele citaten: Voor sociaal-democraten lijkt er dus ergens in de jaren zeventig en tachtig iets grondig fout te zijn gegaan. Nadat een eeuw lang getracht was het kapitalisme te beteugelen en men eigenlijk de overheid meende te kunnen gaan inzetten voor de gelijke spreiding van kennis, macht en inkomen, begonnen de duistere krachten van het kapitalisme aan een wederopstanding die hun nu geheel vrij spel lijkt te geven. Want wat is er thans heiliger dan de AEX-index en de shareholders value? En even verderop: (...) een uitgewerkt programma om opnieuw vorm te geven aan de economie - buiten het neoliberalisme - ontbreekt in feite. Misschien dat de volgende bijdrage van Arie van der Zwan ons dan verder kan helpen? Van der Zwan valt in de bundel enigszins uit de toon, omdat hij zich op een smaller gebied beweegt dan de overige auteurs. Hij richt zich op de tanende invloed van normatieve organisaties als die van kerken en politiekmaatschappelijke stromingen, wier primaire doel is normen en waarden te ontwikkelen en in stand te houden. Utilitaire organisaties, zoals ondernemingen wier primaire doelen van zakelijk aard zijn, zijn bezig het ontstane vacuüm op te vullen. De megacorporatie speelt in deze ontwikkeling een centrale rol. Zij is een richtingbepalende kracht in onze maatschappij geworden. Mede om zich teweer te stellen tegen dreigende reputatieschade, is de magacorporatie zichzelf gaan positioneren als verantwoordelijke onderneming die zich vrijwillig bindt aan gedragscodes en bedrijfsethiek. Van der Zwan betreurt het dat links is meegegaan in de afbraak van het gezag en de slagkracht van de nationale staat, terwijl de nationale staat als enige in staat is om een tegenwicht te bieden tegen de ideologische aanspraken van de magacorporatie. Van der Zwan is weliswaar van mening dat utilitaire organisaties als bedrijven binnen hun eigen domein ontplooiingsmogelijkheden moeten krijgen, maar ze dienen tegelijkertijd te worden ingekaderd door gemeenschapsbelangen - waarvoor de overheid te waken heeft - en door morele normen en oordelen die tot stand komen binnen ethische, geestelijke en politiek-maatschappelijke organisaties en stromingen. En Van der Zwan besluit dat hem het perspectief van een verantwoordelijke maatschappij aanlokkelijker lijkt dan het perspectief van de verantwoordelijke onderneming. Men kan moeilijk ontkennen dat Van der Zwan hiermee een oorspronkelijke bijdrage aan het debat heeft geleverd. Tegelijkertijd kan men als liberaal toch moeilijk de verzuchting onderdrukken dat het bedrijfsleven het kennelijk nooit goed kan doen bij links. Decennialang heeft het blootgestaan aan de meest uiteenlopende kritiek van die zijde. Nu het zich er iets van aantrekt door ook door links voorgestane maatschappelijke waarden en normen te internaliseren - m.i. een positief element van een vitale civil society - is het wéér niet goed. Meer in het algemeen brengt ook Van der Zwans bijdrage ons niet dichter bij de socialistische identiteit, anders dan een ietwat gedateerd 262 Liberaal Reveil 6

5 aandoend pleidooi voor een sterkere staat op sommige terreinen. Biedt de bijdrage van Paul de Beer dan misschien het verlossende woord? De Beer plaatst kritische kanttekeningen bij de momenteel dominante opvatting - binnen links, maar ook daarbuiten - dat het beste inkomensbeleid een arbeidsparticipatiebeleid is. Hij concludeert dat er een afruil bestaat tussen sociale gelijkheid en economische efficiëntie. Daarom moet er in het inkomensbeleid een afweging worden gemaakt tussen conflicterende doeleinden van rechtvaardigheid en doelmatigheid. Voor De Beer is de balans doorgeslagen in de richting van doelmatigheid. Om dit te verhelpen zouden aloude instrumenten als de inkomstenbelasting en de sociale zekerheid, die in de achterliggende periode ten onrechte in diskrediet zijn geraakt, in enigszins aangepaste vorm nog heel goede diensten kunnen bewijzen. Laat de sociaal-democratie deze kans liggen - bijvoorbeeld bij de op handen zijnde ingrijpende herziening van het belastingstelsel - dan kan men met recht de vraag stellen, waarin haar bestaansrecht nog is gelegen. Aldus De Beer. In tegenstelling tot de voorgaande bijdragen is hier wèl sprake van een duidelijke linkse identiteit, maar, zoals de inleiders van de bundel reeds opmerkten, een dergelijke opvatting ligt buiten de huidige sociaal-economische consensus. Kortom, daar schieten we ook niet mee op. Kan Ben Dankbaar misschien soelaas brengen? Dankbaar wijst erop dat er na de Tweede Wereldoorlog een sociaal compromis tot stand kwam tussen kapitaal en arbeid, waarbij het inkomen van de factor arbeid duidelijk ging stijgen en de sociale zekerheid werd vergroot. Maar zo vervolgt hij, thans is het maken van een simpele tweedeling tussen kapitaal en arbeid, als twee duidelijk te onderscheiden maatschappelijke posities, nog ontoereikender dan het altijd al was. Zowel binnen de arbeidende klasse als bij het kapitaal is sprake van een enorme differentiatie; op sommige punten overlappen beide elkaar zelfs. Bovendien staan tegenwoordig vraagstukken hoog op de maatschappelijke agenda die niet makkelijk te reduceren zijn tot belangentegenstellingen tussen arbeid en kapitaal zoals het milieu. Niettemin is er ingeleverd op het punt van de zekerheid. De zekerheid van het behoud van inkomen bij calamiteiten (ziekte, arbeidsongeschiktheid) is duidelijk afgenomen. Volgens de auteur worden vooral de lager-gekwalificeerden met meer onzekerheid en minder bescherming geconfronteerd. De hoger gekwalificeerde kenniswerkers kunnen zich in het algemeen zelf wel redden. In lagere regionen blijven dus argumenten bestaan voor handhaving van het oude compromis. Het nieuwe social compromis is pas compleet, wanneer ook voor de lagere beroepsgroepen een aanvaardbaar evenwicht tot stand komt tussen kwaliteit van het werk en zekerheid. Ook al is Dankbaar niet specifiek over het niveau van dit evenwicht, zijn pleidooi is toch herkenbaar als element van een socialistische identiteit. Maar het beperkt zich slechts tot een klein onderdeeltje daarvan. Bovendien impliceert het een terugkeer naar oude recepten die deels zijn verlaten, omdat zij niet efficiënt waren en omdat zij tot te veel verstarring op de arbeidsmarkt leidden. Bovendien is niet helemaal duidelijk, waarom bij een goed functionerende arbeidsmarkt uitgerekend de lagergekwalificeerden in een relatief ongunstiger positie zouden moeten verkeren dan hoger-gekwalificeerden. Het komt mij voor dat in de huidige, meer dynamische arbeidsmarkt ook lager-gekwalificeerden meer kansen hebben. In de volgende bijdrage van de hand van Paul Kalma zet deze zich krachtig af tegen de derde weg van Tony Blair. Hij schrijft daarover: Blair c.s. combineren een strenge en zuinige visie op de verhoudingen tussen overheid en burger (een strikt begrotingsbeleid, rechten en plichten voor de burger, tough on crime and on the causes of crime) met een faciliterende benadering van het sociaal-economisch beleid. Daarbij wordt bedrijven een gunstig investeringsklimaat geboden via belastingfaciliteiten en infrastructurele voorzieningen en de dynamiek van de markt bevorderd.tevens krijgen werkenden en werkzoekenden hulpmiddelen zoals scholing aangeboden om zich op de arbeidsmarkt van de toekomst staande te kunnen houden. Hoge uitkeringen passen daar niet in, evenmin als een zwaar aangezette herverdelende rol voor de overheid; flexibilisering van de arbeidsmarkt en een markt- Liberaal Reveil 6 263

6 conform georganiseerd stelsel van sociale zekerheid nadrukkelijk wel. Kalma verwijt Blair c.s. dat zij in hun moderniseringsijver de Labour-traditie over boord zetten. Hij acht dat onverstandig, omdat de overgang van een industriële naar een postindustriële diensten- of kenniseconomie samenvalt met een verzwakking van het naoorlogse georganiseerde, sociale kapitalisme, met alle sociale en economisch problemen van dien. Daarnaast vindt Kalma dat de derde weg te weinig aandacht schenkt aan de schade die het economisch-technische systeem aan de natuur toebrengt. In een hoofdstukje, getiteld: De markt ontketend, stelt Kalma onder meer de toenemende invloed van de financiële markten aan de kaak en meer in het algemeen het feit dat het winstmotief doordringt tot domeinen, waarop het tot dusverre niet of in zeer beperkte mate aanwezig was. De markteconomie is bezig een marktmaatschappij te worden, zo concludeert hij. In deze context signaleert hij problemen ten aanzien van de grenzen van het marktmechanisme en de democratische beïnvloeding van de economie. Evenals vele anderen in de bundel eindigt Kalma in mineur: Aan het begin van de twintigste eeuw stelde de sociaal-democratie zich de vraag: Welke samenleving willen we na de ineenstorting van het kapitalisme? Aan het eind van dezelfde eeuw zou de vraag moeten luiden: Welk kapitalisme willen we eigenlijk? Niet het precieze antwoord op die vraag is in eerste instantie het belangrijkste. Het gaat erom, of de sociaal-democratie zich die vraag nog durft te stellen en zich met enige hartstocht aan de beantwoording zet - of dat zij inmiddels zodanig bestuurlijk georiënteerd is geraakt dat de relevantie van het onderwerp haar ontgaat. Ook hier weer bijzonder intelligente, interessante en lezenswaardige beschouwingen, plus vragen, vragen en nog eens vragen, maar antwoorden... ho maar! Die moeten nu toch wel snel komen, want inmiddels zijn we op bladzijde 231 van de in totaal 257 pagina s tellende bundel aangekomen en daarmee tevens bij de laatste bijdrage. Deze bijdrage is van de hand van Frans Becker en Paul Kalma en bestaat uit een vraaggesprek met Wim Kok, waarin deze in warme bewoordingen getuigt van zijn ver- knochtheid aan het poldermodel. Pikant is de volgende vraag die de auteurs aan Wim Kok stellen: Sommigen, onder wie Frits Bolkestein, menen dat niet zozeer de tradities van overleg en consensusvorming het succes van het poldermodel hebben bepaald, maar juist de introductie van meer marktwerking, anders geformuleerd: De introductie van meer Angelsaksische elementen. Nog pikanter is het antwoord van Wim Kok: Mij is geen bijzondere bijdrage van de heer Bolkestein aan het poldermodel bekend. En hij vervolgt zijn antwoord met een tweetal voorbeelden dat volgens hem de kern van het poldermodel onderstreept: Kinderopvang en de plaatsing van minderheden in het arbeidsproces. Om het maar vriendelijk te zeggen: Dit antwoord sloot niet helemaal aan op de vraag. En het kan toch niet aan een gebrek aan belezenheid van de premier hebben gelegen dat hij de vraag op déze wijze beantwoordde. Waarschijnlijk moet het dan ook aan politieke opportuniteit worden toegeschreven. Want de zegenrijke liberale impulsen aan de wijze, waarop het poldermodel de laatste decennia inhoud heeft gekregen, waarvan Frits Bolkestein in vele gevallen de initiator en pleitbezorger was, zijn toch onmiskenbaar. Het is waar dat liberalen zich kritisch hebben uitgelaten over de instituties van het poldermodel, zoals de SER, omdat dat deze tot verlamming en stroperigheid van de besluitvorming leidden.tegelijkertijd hebben zij een belangrijke bijdrage geleverd aan inhoudelijke verbeteringen van het poldermodel. Sleutelwoorden in dit verband zijn:terugdringing van de rol van de overheid in het economisch leven, loonmatiging, decentralisatie van het arbeidsvoorwaardenoverleg, afslanking van de verzorgingsstaat, versterking van economische prikkels, bevordering van de marktwerking, vermindering van het financieringstekort en beheersing van de staatsschuld. En het resultaat van dit alles is dat de Nederlandse economie het niet alleen uit efficiëntie-oogpunt veel beter doet dan voorheen - ook beter dan de ons omringende landen - maar ook uit sociaal oogpunt, in het bijzonder waar het gaat om de vermindering van de (officiële) werkloosheid. Het zal duidelijk zijn dat dit alles het resultaat is van een gezamenlijke inspanning, waaraan alle grote politieke stromingen in ons land hebben bijgedragen. Het zou dus te ver gaan, indien liberalen het alleenrecht zouden opeisen voor de renaissance van de Nederlandse economie. 264 Liberaal Reveil 6

7 Maar hun bijdrage valt toch niet te negeren. 6 Toch komt na al het vruchteloze geworstel van de linkse intelligentsia het nuchtere pragmatisme van Wim Kok welhaast als een verademing. Binnen eigen kring wordt hem wel gebrek aan bevlogenheid en intellectuele belangstelling verweten, maar dat neemt niet weg dat zijn politieke visie en daden toch een meer herkenbare en voor velen toegankelijker socialistische identiteit opleveren dan de geschriften van linkse intellectuelen. Wat is nu de conclusie uit dat alles? Eerst het slechte nieuws en dan het goede. Het slechte nieuws - althans voor de socialisten zèlf - is dat de auteurs er nergens in slagen een duidelijk een gemeenschappelijk profiel te schetsen van waar het socialisme heden ten dage nu precies voor stáát. Het goed nieuws is dat er gegeven dit ideologische vacuüm bij socialistische intellectuelen - in ieder geval in ons land - een gunstig klimaat bestaat van een voortzetting van de vruchtbare samenwerking tussen socialisten en liberalen. Lang leve Paars! NOTEN 1. Zie bijvoorbeeld: H. Lepage, Demain le capitalisme, Pluriel Livre de Poche, Parijs 1978 en H.H.J. Labohm, Sleutelen aan het kapitalisme. Over de intellectuele wortels van de neoliberale revolutie, Lemma, Utrecht T. Smith, The underdevelopment of development literature: The case of dependency theory, in: World Politics XXXI, 2, Zie ook: M. Novak, The spirit of democratic capitalism, Simon & Schuster, New York Zie bijvoorbeeld: UNDP, Human Development Report Vgl.: H.H.J. Labohm, Hoe dood is Keynes? Een oude controverse opgerakeld, in: idem, Sleutelen aan het kapitalisme. 5. Het Europese werkgelegenheidsbeleid berust op drie pijlers, waarover tijdens genoemde Eurotoppen overeenstemming werd bereikt: - Een gecoördineerde strategie om de efficiëntie van de arbeidsmarkt te verbeteren door bevordering van employability, ondernemerschap en aanpassingsvermogen (Luxemburg 1997). - Brede structurele hervormingen om de innovatiecapaciteit en efficiëntie van de arbeidsmarkt en de goederen-, diensten en kapitaalmarkten te bevorderen (Cardiff 1998). - Coördinatie van economisch beleid en verbetering van elkaar ondersteunende interactie, gericht op het bereiken van een niet-inflatoire groeidynamiek (Keulen 1999). 6. Zie ook: H.H.J. Labohm en Ch.G.A.Wijnker (eds.), The Netherlands Polder Model; Does it offer any clues for the solution of Europe s socioeconomic flaws?, Monetaire Monografieën, De Nederlandsche Bank, Amsterdam F. Becker, W. van Hennekeler en B. Tromp (red.), Hedendaags kapitalisme.twintigste jaarboek voor het democratisch socialisme, De Arbeiderspers / Wiardi Beckman Stichting, Amsterdam Drs. H.H.J. Labohm is als onderzoeker verbonden aan Instituut Clingendael en is lid van de redactie van Liberaal Reveil. Liberaal Reveil 6 265

Examen VWO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl)

Examen VWO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn maximaal 93 punten te

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Naar gezonde financiële verhoudingen en vertrouwen

Naar gezonde financiële verhoudingen en vertrouwen Naar gezonde financiële verhoudingen en vertrouwen Geen renteniersland maar een vermogende toekomst Arnoud W. A. Boot Universiteit van Amsterdam Utrecht, Grip op je vermogen, 24 april 2015 Zijn economen

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen.

Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. Oefening 1: globaal lezen Lees deze tekst in maximaal 8 minuten. Geef daarna antwoord op de vragen. In het najaar van 1996 ontdekt de buitenlandse pers het poldermodel. Er verschijnen lovende artikelen

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 18 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 48 punten

Nadere informatie

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK Toelichting In het onderstaande zijn de afzonderlijke elementen van het normatieve kader integraal opgenomen en worden ze nader toegelicht en beschreven. Daarbij wordt aandacht besteed aan de volgende

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen (pilot) Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

maatschappijwetenschappen (pilot) Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Examen HAVO 2014 tijdvak 1 donderdag 22 mei 9.00-12.00 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 24 mei 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I Wereld Opgave 1 Demografische ontwikkelingen in Afrika Bestudeer de bronnen 1 en 2 die bij deze opgave horen. Stelling: In ontwikkelingslanden ligt het geboortecijfer in steden doorgaans lager dan op het

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen (pilot)

maatschappijwetenschappen (pilot) Examen HAVO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 65 punten

Nadere informatie

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance De impact van HR op de business Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance Inhoudsopgave Heeft HR impact op de business? (interview met Jaap Paauwe) Certificering HR is must (interview met Job Hoogendoorn)

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2003

Examenopgaven VMBO-KB 2003 Examenopgaven VMBO-KB 2003 tijdvak 1 woensdag 21 mei 09.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2012 tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Betreft: Bijzonder onderwijs voorziet in maatschappelijke behoefte

Betreft: Bijzonder onderwijs voorziet in maatschappelijke behoefte Aan geadresseerde Den Haag, Ridderkerk, Voorburg, Zwolle, 28 juni 2006 Ons kenmerk: 60626119.HL/vhl Betreft: Bijzonder onderwijs voorziet in maatschappelijke behoefte Geachte heer, mevrouw, Nederland staat

Nadere informatie

Beknopte commentaar bij de uiteenzettingen van C. Valenduc en G. Nicodème

Beknopte commentaar bij de uiteenzettingen van C. Valenduc en G. Nicodème Beknopte commentaar bij de uiteenzettingen van C. Valenduc en G. Nicodème BIOF - studiedag 16 september 211 Luc Van Meensel Research Department DS.11.9.361 Voornaamste bevindingen van Christian Valenduc

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Uit de stukken is, voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, het navolgende gebleken.

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN. Uit de stukken is, voor zover voor de beoordeling van de klacht van belang, het navolgende gebleken. RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2006.5040 (157.06) ingediend door: hierna te noemen 'klaagster', tegen: hierna te noemen 'verzekeraar'. De Raad van Toezicht

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Verbeelding van de samenleving

Verbeelding van de samenleving Verbeelding van de samenleving denken, dromen en doen na de verzorgingsstaat 11. extra bijeenkomst: vragen & discussie http://zorgenparticipatie.wordpress.com/ Verbeelding van de samenleving in 10 colleges

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur Nederlands Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 49 punten te behalen; het examen bestaat uit 19

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Hedendaags kapitalisme

Hedendaags kapitalisme Hedendaags kapitalisme Hedendaags kapitalisme Het twintigste jaarboek voor het democratisch socialisme Onder redactie van Frans Becker, Wim van Hennekeler en Bart Tromp Amsterdam Uitgeverij De Arbeiderspers

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

Examen VWO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 1 vrijdag 22 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 1 vrijdag 22 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2015 tijdvak 1 vrijdag 22 mei 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 68 punten te

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

CM01-025 Utrecht, 23 oktober 2001. Betreft: implementatie Richtlijn 2001/55 inzake tijdelijke bescherming van ontheemden

CM01-025 Utrecht, 23 oktober 2001. Betreft: implementatie Richtlijn 2001/55 inzake tijdelijke bescherming van ontheemden Permanente commissie Secretariaat van deskundigen in internationaal vreemdelingen-, telefoon 31 (30) 297 42 14/43 28 telefax 31 (30) 296 00 50 e-mail cie.meijers@forum.nl postbus 201, 3500 AE Utrecht/Nederland

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2015 tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 56 punten

Nadere informatie

Resolutie Corporatiesector

Resolutie Corporatiesector Resolutie Corporatiesector Indiener: Woordvoerder: Auteurs: David Struik (PC Wonen en Ruimtelijke Ordening) David Struik (PC Wonen en Ruimtelijke Ordening) Maarten van t Hek, Paul Le Doux, David Struik,

Nadere informatie

Flexibiliteit en zekerheid: misverstanden met flexicurity

Flexibiliteit en zekerheid: misverstanden met flexicurity Flexibiliteit en zekerheid: misverstanden met flexicurity NVA Lustrumcongres Ton Wilthagen Universiteit van Tilburg wilthagen@uvt.nl www.tilburguniversity.nl/flexicurity Een feestelijke observatie De in

Nadere informatie

MOMENTUM VOOR ANDERE GLOBALISERING

MOMENTUM VOOR ANDERE GLOBALISERING MOMENTUM VOOR ANDERE GLOBALISERING Monika Sie Dhian Ho, voorzitter van het bestuur van The Broker De Brokerdag op 14 April 2014 Diepe economische crises zijn momenten van politieke waarheid. De geschiedenis

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 232 d.d. 26 september 2011 (mr J. Wortel, voorzitter, prof. drs. A.D. Bac RA en G.J.P. Okkema leden) Samenvatting Daar er sprake is van een

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Het (ontwerp) wetsvoorstel kwaliteitsborging voor het bouwen is ter consultatie voorgelegd. Vereniging Eigen Huis reageert daarop als volgt.

Het (ontwerp) wetsvoorstel kwaliteitsborging voor het bouwen is ter consultatie voorgelegd. Vereniging Eigen Huis reageert daarop als volgt. Van: Vereniging Eigen Huis Het (ontwerp) wetsvoorstel kwaliteitsborging voor het bouwen is ter consultatie voorgelegd. Vereniging Eigen Huis reageert daarop als volgt. I. Inwerkingtreding Het wetsvoorstel

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Revision Questions (Dutch)

Revision Questions (Dutch) Revision Questions (Dutch) Lees pagina s 1-44 van New Media: A Critical Introduction (2008). Maak bij het lezen de onderstaande vragen. Print je antwoorden uit en lever deze in bij de Vergeet niet je naam

Nadere informatie

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken:

De Commissie beslist met inachtneming van haar Reglement en op basis van de volgende stukken: Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 102 d.d. 2 november 2009 (mr. R.J. Verschoof, voorzitter, mr. E.M. Dil-Stork en drs. A.I.M. Kool) 1. Procedure De Commissie beslist met inachtneming

Nadere informatie

Brussel, 27 februari 2007 (01.03) (OR. fr) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE 6855/07 SOC 78

Brussel, 27 februari 2007 (01.03) (OR. fr) RAAD VAN DE EUROPESE UNIE 6855/07 SOC 78 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 27 februari 2007 (01.03) (OR. fr) 6855/07 SOC 78 INGEKOMEN DOCUMENT van: de heer Jordi AYET PUIGARNAU, directeur, namens de secretarisgeneraal van de Europese Commissie

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Advies- en Arbitragecommissie Rijksdienst

Advies- en Arbitragecommissie Rijksdienst Advies- en Arbitragecommissie Rijksdienst AAN: De Centrales van Overheidspersoneel, toegelaten tot het Sectoroverleg Rijkspersoneel De Voorzitter van het Sectoroverleg Rijkspersoneel Bijlagen 1 AAC/92.064

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Van linkse, rechtse en andere liberalen

Van linkse, rechtse en andere liberalen Dirk Sterckx Van linkse, rechtse en andere liberalen Als een links-liberaal bestaat, dan moet ook een rechts-liberaal bestaan. Als een sociaal- of progressief-liberaal bestaat, moet er dan ook een asociaal-

Nadere informatie

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven:

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven: Pagina B 1 Samenvatting inleidende les ethiek 8/02/06 ETHIEK. Filosofie is denken, hard nadenken over vanalles en nog wat, en hoort eigenlijk bij ethiek. Ethiek zelf kan me ook een beetje vergelijken met

Nadere informatie

CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid. economische groei

CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid. economische groei CPB Notitie 22 december 2014 CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid en economische groei Uitgevoerd op verzoek van de vaste commissie Financiën van de Tweede Kamer CPB Notitie

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

Juridische kennis en professionele vaardigheden

Juridische kennis en professionele vaardigheden Eindtermen Bachelor Rechtsgeleerdheid master rechtsgeleerdheid De bachelor heeft kennis van en inzicht in het geldende recht alsmede recht met elkaar verbonden zijn. De bachelor is in staat om vanuit het

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

1. Procedure. 2. Feiten

1. Procedure. 2. Feiten Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 153 d.d. 23 augustus 2010 (mr. V. van den Brink, voorzitter, en de heren G.J.P. Okkema en prof. drs. A.D. Bac RA) 1. Procedure De Commissie

Nadere informatie

Belangen: Democraten versus Republikeinen

Belangen: Democraten versus Republikeinen Belangen: Democraten versus Republikeinen Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen lezen de tekst en proberen daarna met de opgedane kennis het standpunt te bepalen van de Democratische en de Republikeinse

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage Examen HAVO 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur tevens oud programma Nederlands Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage Dit examen bestaat uit 21 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor

Nadere informatie

Examen VWO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl)

Examen VWO. Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Maatschappijleer (nieuwe stijl en oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 28 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn maximaal 93 punten te

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

In het kader van het FORUM-programma Democratische Rechtsstaat, Maatschappelijke Betrokkenheid

In het kader van het FORUM-programma Democratische Rechtsstaat, Maatschappelijke Betrokkenheid Verslag Masterclass Alles anders? Over pluriformiteit en lokaal beleid In het kader van het FORUM-programma Democratische Rechtsstaat, Maatschappelijke Betrokkenheid Madurodam, Den Haag 24 oktober 2008

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD)

Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD) Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD) 2013. De gehele publicatie is na te lezen op de website

Nadere informatie

Waarom een samenvatting maken?

Waarom een samenvatting maken? Waarom een samenvatting maken? Er zijn verschillende manieren om actief bezig te zijn met de leerstof. Het maken van huiswerk is een begin. De leerstof is al eens doorgenomen; de stof is gelezen en opdrachten

Nadere informatie

Commissie Onderwijs en Zingeving Advies samenwerkingsscholen. juli 2013

Commissie Onderwijs en Zingeving Advies samenwerkingsscholen. juli 2013 Commissie Onderwijs en Zingeving Advies samenwerkingsscholen juli 2013 In zijn adviesaanvraag vraagt Wim Kuiper de commissie om bij te dragen aan een visie op de manier waarop een samenwerkingsschool vorm

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

TRIPARTITE VERHOUDING

TRIPARTITE VERHOUDING ThvG/NR Mij is gevraagd om vandaag 1 mei 1988 een korte toespraak te houden via A.T.V.. Ik heb gedacht om op deze dag te praten over de TRIPARTITE VERHOUDING. Maar alvorens dit te doen is het misschien

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Verschillende soorten argumentatie en controlevragen

Verschillende soorten argumentatie en controlevragen Verschillende soorten argumentatie en controlevragen Naar: J. de Jong & S. Wils (1995/1998). Schriftelijke verslaglegging van onderzoek. Materiaal bij Scriptiecursus II. Interne publicatie, Ivlos, Universiteit

Nadere informatie

de inspecteur van de Belastingdienst[te P], verweerder.

de inspecteur van de Belastingdienst[te P], verweerder. Uitspraak RECHTBANK DEN HAAG Team belastingrecht zaaknummer: SGR 13/6388 proces-verbaal van de mondelinge uitspraak van de enkelvoudige kamer van 7 november 2013 in de zaak tussen [X], wonende te [Z],

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding Het economische systeem. De doeleinden en het onderscheid van enkele typen 9

Inhoud. Inleiding Het economische systeem. De doeleinden en het onderscheid van enkele typen 9 Inhoud Woord vooraf 7 hoofdstuk 1 Inleiding Het economische systeem. De doeleinden en het onderscheid van enkele typen 9 hoofdstuk 2 Vorm en inhoud van de economische systemen 15 hoofdstuk 3 Het economische

Nadere informatie

De toekomst van de welvaartsstaat. Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015

De toekomst van de welvaartsstaat. Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015 De toekomst van de welvaartsstaat Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015 De actieve welvaartsstaat herbekeken De duurzaamheid van het succes van de welvaartsstaat Investeren in kinderen Beleidsuitdagingen

Nadere informatie

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 11 Invloed op anderen 11 De Roos van Leary 13 Kiezen van gedrag 23 Communicatie 26 Uitbreiding van het model 27 Het verhaal en de Roos van Leary 28 2 De uitwerking

Nadere informatie

Tijd rijp voor verplichte scheidingsbemiddeling

Tijd rijp voor verplichte scheidingsbemiddeling Tijd rijp voor verplichte scheidingsbemiddeling Nieuwsbrief NGR 14.03.03 De Nederlandse Gezinsraad (NGR) constateert dat er een breed maatschappelijk draagvlak is voor verplichte scheidingsbemiddeling.

Nadere informatie

Scholen herdenken vermoorde leraar

Scholen herdenken vermoorde leraar ANALYSE MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK: ZINLOOS GEWELD tekst 26 NOS-nieuws van 16 januari 2004: Scholen herdenken vermoorde leraar Scholen in het hele land hebben om 11.00 uur één minuut stilte in acht genomen

Nadere informatie

BIJLAGE I BIJ NOTULEN 1992-2 af d. 1 Adv.es niet-ambtelyke adviescommissie WOB. Uw kenmerk WJZ 92020104/3223 d.d. 30 maart 1992

BIJLAGE I BIJ NOTULEN 1992-2 af d. 1 Adv.es niet-ambtelyke adviescommissie WOB. Uw kenmerk WJZ 92020104/3223 d.d. 30 maart 1992 BIJLAGE I BIJ NOTULEN 1992-2 af d. 1 Adv.es niet-ambtelyke adviescommissie WOB. Onderwijsraad Aan de staatssecretaris van onderwijs en wetenschappen, de heer drs. J. Wallage Postbus 25000, 2700 LZ Zoetermeer.

Nadere informatie

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren,

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren, Tobacco Theater, Amsterdam, 6 oktober 2015 In zijn toespraak tijdens de platformbijeenkomst van Wijzer in Geldzaken, die als thema had De stille macht van financiële veerkracht, beklemtoonde Klaas Knot

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie 10 april 2001 VOORLOPIGE VERSIE 2000/2243(COS) ONTWERPADVIES van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek

Nadere informatie

S A M E N V A T T I N G

S A M E N V A T T I N G 5 6 Samenvatting Is het wenselijk de ontslagvergoeding voortaan te verrekenen met de WW-uitkering? De SER beantwoordt die vraag ontkennend. De verrekening die het kabinet voorstelt, heeft een aantal negatieve

Nadere informatie

De rol van de International Arbeidsorganisatie in de XXI ste eeuw

De rol van de International Arbeidsorganisatie in de XXI ste eeuw De rol van de International Arbeidsorganisatie in de XXI ste eeuw Rudi Delarue Directeur Internationaal Arbeidsbureau voor de EU en de Benelux landen Presentatie voor de Alumnidag vande KU Leuven 09-03-2012

Nadere informatie

2. Conclusie Op grond van al het vorenstaande kan 's Hofs uitspraak niet in stand blijven. Wij verzoeken Uw Raad daarom de uitspraak van het Hof te

2. Conclusie Op grond van al het vorenstaande kan 's Hofs uitspraak niet in stand blijven. Wij verzoeken Uw Raad daarom de uitspraak van het Hof te i. Cassatiemiddelen l.i. Eerste middel Schending van het Nederlandse recht, met name van artikel 27, lid 5, Wet op de loonbelasting 1964 (hierna: de Wet) (tekst tot en met 1996), van artikel 13a, lid 1,

Nadere informatie