Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug"

Transcriptie

1 Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug De problemen van de eenentwintigste eeuw kunnen niet worden opgelost met recepten van de twintigste eeuw. Een nieuwe langetermijnvisie op ons onderwijs, onze arbeidsmarkt en onze pensioenen is hard nodig. Anton Hemerijck kraakt het huidige kabinetsbeleid, dat eerder een stap terug dan een stap vooruit doet, en pleit voor de vorming van een productieve verzorgingsstaat waarin sociale investeringen centraal staan. anton hemerijck Over de auteur Anton Hemerijck is decaan en hoogleraar institutionele beleidsanalyse aan de Faculteit der Sociale Wetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam. Noten zie pagina 91 Onze verzorgingsstaat staat onder druk; deze biedt niet langer een adequaat antwoord op hedendaagse risico s die samenhangen met flexibele arbeidsverhoudingen, de veranderde gezinssamenstelling, de massale arbeidsdeelname van vrouwen, de sterkere internationale concurrentie, de vergrijzing en technologische ontwikkelingen. Maar de neoliberale verkondiging uit de jaren tachtig dat het einde van de verzorgingsstaat nabij zou zijn, is loos. Al in de loop van de jaren negentig werd duidelijk dat een aantal (relatief) genereuze verzorgingsstaten in Europa met een grote publieke sector, beter presteerden dan de meeste (relatief) liberale politieke economieën. 1 Vooral de beschikbaarheid van activerende sociale voorzieningen in de Scandinavische landen uitgebreide kinderopvang, een actief arbeidsmarktbeleid, veel opleidingsmogelijkheden en arbeidsbemiddeling in combinatie met adequate inkomenssteun, stelde mannen én vrouwen in staat (opnieuw) toe te treden tot de arbeidsmarkt. Ze hadden meer baanzekerheid en betere mogelijkheden om gedurende hun carrière van werk te wisselen, dan ze zouden hebben gehad elders op het Europese continent. Met andere woorden: een ambitieuze, royale en proactieve verzorgingsstaat, met sterke prikkels voor sociale investeringen, is in de opkomende kenniseconomieën eerder een voordeel dan een nadeel gebleken tenminste tot aan de jongste Grote Recessie. 83

2 van waarde levensloop Anton Hemerijck Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug 84 Geïnspireerd door deze successen, en met het doel om de sociale ambities van het Verdrag van Lissabon 2 verder vorm te geven, vroeg in 2001 de toenmalig Belgische minister van sociale zaken en pensioenen, Frank Vandenbroucke, een groep academici, onder wie ikzelf, onder leiding van Gøsta Esping-Andersen een rapport voor te bereiden over een nieuwe architectuur voor de verzorgingsstaat van de eenentwintigste eeuw. Het was in de tijd van het Belgische eu-voorzitterschap. Het resultaat hiervan is in 2002 gepubliceerd onder de titel Why We Need a New Welfare State. 3 Waarschijnlijk de belangrijkste theoretische bijdrage van Why We Need a New Welfare State is het levensloopperspectief van waaruit gekeken wordt naar sociale voorzieningen. Verouderde vaardigheden, armoede onder werkenden en onder ouderen zijn geen omstandigheden waar burgers of gezinnen toevallig aan ten prooi vallen. Ze zijn meestal het eindresultaat van problemen die zich in de eerste levensfasen voordoen. Door de hele levensloop te bezien, en te kijken hoe problemen in het begin van het leven later uitwerken, is het mogelijk de ingewikkelde relaties waardoor de zorg voor kinderen, ouderen Armoede onder werkenden of onder ouderen is meestal het gevolg van problemen in de eerste levensfasen en andere kwetsbare groepen verbonden is met de arbeidsparticipatie van vrouwen en veranderende gezinsstructuren, beter te identificeren en te duiden. Vanuit het levensloopperspectief bezien is de echte lakmoesproef voor het toekomstig succes van de verzorgingsstaat of deze in staat is de spanning op te heffen tussen de nieuwe carrièrewensen van vrouwen en hun wens om een gezin te vormen. 4 De uitkomsten van het rapport zijn nog even actueel als tien jaar geleden. Sterker, de wereldwijde financiële crisis zou opnieuw een aanzet kunnen en moeten geven voor een zoektocht naar deze verzorgingsstaat-nieuwe-stijl een die economisch haalbaar, politiek aanvaardbaar en institutioneel veerkrachtig genoeg is om het hoofd te bieden aan de veranderende gezinsstructuren, de vergrijzing en de opkomst van een prestatiegerichte kenniseconomie. Over die verzorgingsstaat-nieuwe-stijl gaat dit artikel. werkende gezinnen De centrale these in Why We Need a New Welfare State is dat de overheersende inertie van het stelsel van sociale voorzieningen, dat uitgaat van de man als kostwinner, voor grote delen van de bevolking steeds vaker suboptimale kansen oplevert op de arbeidsmarkt. Het stelt bovendien de solidariteit binnen en tussen generaties op de proef. Het feit dat arbeidsmarkten en bestaande modellen van sociaal beleid in Europese samenlevingen geworteld blijven in het mannelijke kostwinnermodel, met socialezekerheidsvoorzieningen voor werknemers met een baan voor het leven, vormt volgens Esping- Andersen et al. een belemmering voor een adequaat antwoord op de nieuwe sociale risico s van de postindustriële economie; risico s die nadelig zijn voor laagopgeleide werknemers, jongeren, werkende vrouwen, immigranten en gezinnen met kleine kinderen. Een bijzonder tragische trend daarbij is de polarisatie tussen werkende rijke en werkende arme gezinnen. Doordat vaardigheden steeds beter beloond worden, nemen gezinnen met een hoog inkomen ook steeds meer afstand van de middeninkomens. Dat wordt nog eens versterkt door de tendens van homogamie, ofwel het trouwen met iemand met hetzelfde opleidingsniveau en dezelfde sociale achtergrond. Onderaan de piramide dreigt armoede en langdurige werkloosheid voor lager opgeleide echtparen een risico dat overigens nog groter is voor gezinnen met alleenstaande moeders. Naarmate de ongelijkheid toeneemt, wordt ook het vermogen van gezinnen om in de toekomst

3 Anton Hemerijck Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug van hun kinderen te investeren steeds ongelijker verdeeld. 5 Armoede onder werkenden is tegenwoordig nauw verbonden met allerlei factoren op zowel individueel als gezinsniveau: lage opleiding, geslacht en leeftijd, maar ook omvang en samenstelling van het inkomen en het aantal verdieners binnen het gezin. 6 In de jaren zestig was de meest effectieve garantie tegen armoede een mannelijke kostwinner met een vaste baan. Vandaag de dag bestaat Traditionele vormen van arbeidsmarktregulering vallen vaak nadelig uit, ook voor mensen met een hoog opleidingsniveau het bastion tegen armoede uit twee kostwinners of op zijn minst een werkende alleenstaande ouder. Traditionele vormen van arbeidsmarktregulering pakken nu vaak nadelig uit voor werkenden, ook voor mensen met een hoog opleidingsniveau. Werkende moeders hebben behoefte aan flexibiliteit in arbeidrelaties, naast zekerheid op het terrein van pensioen en maatschappelijke diensten zoals kinderopvang. In strikt gereguleerde arbeidsmarkten is het voor hen moeilijker om duurzaam te participeren. Met betrekking tot overheidsbeleid impliceert dit een herschikking langs institutionele lijnen van de grenzen tussen werk en gezinsleven, gebieden die tijdens de hoogtijdagen van de verzorgingsstaat-met-de-man-als-kostwinner werden gezien als functioneel gescheiden onderdelen van de publieke respectievelijk persoonlijke sfeer. In het huidige tweeverdienerstijdperk kunnen moeders (maar ook vaders) niet langer de arbeidsmarkt betreden zonder de last van de zorgplicht voor hun naasten. Veel veranderingen op de arbeidsmarkt, variërend van toenemende werkdruk tot baanonzekerheid en onvoorspelbare werktijden, hebben de spanning tussen werk en gezin verscherpt. 7 Omdat de jongere cohorten de zwaarste last van de nieuwe sociale risico s moeten dragen, pleiten Esping-Andersen et al. voor een herverdeling van de sociale uitgaven: minder middelen naar pensioenen en sociale verzekeringen en meer middelen naar dienstverlening aan gezinnen, een actief arbeidsmarktbeleid, naar onderwijs voor jonge kinderen en naar het beroepsonderwijs. Daarmee worden in de kenniseconomie een hogere productiviteit en een hoge werkgelegenheid gewaarborgd voor zowel mannen als vrouwen. De overkoepelende doelstelling van deze sociale investeringen is om individuele mensen, gezinnen en de samenleving als geheel voor te bereiden op de precaire transities in de levensloop de overstap van studie naar werk, van werk naar ander werk, het krijgen van kinderen et cetera. De sociale investeringen die hiervoor nodig zijn, vormen anders dan de filosofie van de Derde Weg beweert overigens geen substituut voor sociale bescherming. Zelfs in de verzorgingsstaat met de beste sociale investeringsstructuur is het absoluut noodzakelijk om onder het bestel van sociale investeringen een nog strakker gespannen sociaal vangnet te bieden dat een minimuminkomen garandeert. 8 Het gaat uiteindelijk om de inzetbaarheid van bekwame en gemotiveerde werknemers op de lange termijn en niet om het waarborgen van maximale flexibiliteit op de arbeidsmarkt. Een hogere en meer inclusieve, maar minder uniforme deelname aan het arbeidsproces is aan het begin van de eenentwintigste eeuw de beste garantie op welzijn voor burgers en gezinnen, en op sociale cohesie. decommodificatie is achterhaald Een kernpunt in Why We Need a New Welfare State is de nieuwe invulling van het begrip sociaal burgerschap : het draait er niet langer om dat mensen vrij zijn van gebreken, maar dat ze vrij zijn om te handelen. Een belangrijkste beleidsdoelstelling daarbij is prioriteit geven aan hoge werkgelegenheid onder zowel mannen als 85

4 van waarde levensloop Anton Hemerijck Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug 86 vrouwen en tegelijkertijd het combineren van flexibiliteit en zekerheid, onder het voorbehoud dat werk en gezinsleven met elkaar in evenwicht zijn en er een passend sociaal minimum gegarandeerd wordt, waardoor burgers zich kunnen richten op de vervulling van een bestaan dat meer voldoening geeft. De normatieve stellingen achter deze sociale investeringen leggen niet zozeer de nadruk op het bevorderen van (inkomens)gelijkheid als basis voor sociale rechtvaardigheid, maar eerder op het toerusten van mensen met mogelijkheden tot zelfontplooiing en maatschappelijke participatie, zodat de cyclus waarin armoede van de ene op de andere generatie overgaat doorbroken wordt, en op het stimuleren van schoolprestaties van kinderen, van positieve mobiliteit op de arbeidsmarkt en een betere balans tussen werk en privéleven. In deze nieuwe vorm moet sociale-risicobeheersing niet langer geleid worden door de naoorlogse sociale logica van decommodificatie dat wil zeggen: mensen minder afhankelijk maken van deelname aan de arbeidsmarkt. De verzorgingsstaat-nieuwe-stijl moet zich richten op het verbeteren van de kwaliteit van het leven De beste garantie op welzijn voor een gezin is toegang tot betaald werk van werkenden en hun gezinnen, door hun menselijke kapitaal, employability en inzetbaarheid op lange termijn ex ante te versterken. Maximalisering van de werkgelegenheid vormt de sleutel voor een effectieve, duurzame en rechtvaardige verzorgingsstaat. De beste garantie op welzijn voor een gezin is toegang tot betaald werk hetgeen bovendien bepalend is voor het zelfbeeld, het zelfrespect en de maatschappelijke participatie. Om sociaal beleid sterker te kunnen verbinden met een dynamische economie en samenleving, moeten burgers over de juiste vaardigheden beschikken, en daartoe is het nodig om in een vroege levensfase in te grijpen via proactieve voorzieningen in plaats van later met een duurder, passief en reactief beleid. 9 Volgens dit principe van toerusting en empowerment dienen rechten en plichten ertoe dat mensen in staat gesteld worden te handelen als autonome personen, zodat zij tijdens beslissende transities in hun levensloop keuzes kunnen maken uit verschillende soorten werk, afhankelijk van hun veranderende voorkeuren en omstandigheden. Weliswaar blijven gelijkheid en beloning daarbij de voornaamste waarde-oriëntaties, maar tegelijkertijd worden er hogere eisen gesteld aan een goed begrip van deze waarden. Dit suggereert dat er behoefte is om de ideeën van John Rawls en Ronald Dworkin te verrijken met het capaciteitsperspectief van Nobelprijswinnaar voor economie Amartya Sen 10. (Zie voor het capaciteitsperspectief van Sen ook het artikel van Rutger Claassen in dit nummer van s&d.) Volgens Sen is materiële gelijkheid hooguit een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde voor een eerlijke verdeling van levenskansen. Sen definieert welzijn en menselijke ontplooiing vanuit de mogelijkheden (capabilities) van mensen. Bepalend in de theorie van Sen is het vermogen van mensen om de middelen die hun ter beschikking staan om te zetten in een flexibel palet aan mogelijkheden mogelijkheden die weliswaar ongelijk verdeeld zijn maar die iedereen in staat stellen zijn eigen levensplan te verwezenlijken. Ook het overheidsbeleid moet worden beoordeeld naar de mate waarin dit de concrete mogelijkheden van burgers ondersteunt, zoals goed openbaar vervoer tussen woning en werk. In essentie kijkt de toerustingbenadering van Sen naar de manier waarop beleidsmaatregelen een institutionele omgeving schragen die menselijke ontplooiing stimuleert. In dat opzicht speelt toegang tot kwalitatief goed onderwijs een belangrijke rol in het vermogen van een individu om zich aan te passen aan de

5 Anton Hemerijck Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug veranderende omstandigheden op de arbeidsmarkt. De filosofie van Sen gaat uit van menselijke ontwikkeling, waardoor mensen vrijelijk en onafhankelijk middelen en inkomsten kunnen omzetten in het soort leven dat zij zelf wensen. Dat is nog eens wat anders dan sociale uitsluiting te compenseren met uitkeringen bij wijze van vervangingsinkomen. een sterke economie vereist een sterke verzorgingsstaat De economische beleidsanalyse van sociale investeringen leunt zwaar op empirische data en op vergelijkingen tussen verschillende gevallen. Panklare micro- of macro-oplossingen zijn er niet. Sociaal beleid is op zichzelf nooit een productieve factor. We mogen onze ogen niet sluiten voor de negatieve, onbedoelde en perverse neveneffecten van te royale, langdurige sociale uitkeringen die arbeidsprikkels ondermijnen, de belastingdruk verhogen en bijdragen aan hoge bruto loonkosten. Op dezelfde manier kan een rigide ontslagbescherming leiden tot omvangrijke inactiviteit doordat het aannemen of ontslaan van mensen onnodig duur wordt. Afgezien van deze neveneffecten kan het perspectief van sociale investeringen er wel degelijk voor zorgen dat sociaal beleid weer een factor van belang wordt doordat het een positieve bijdrage levert aan economische groei, het concurrentievermogen, de sociale vooruitgang en politieke veerkracht. De logica van sociaal beleid als productieve factor staat op twee manieren in contrast met het neoliberale model. In de eerste plaats sluit de neoklassieke economie de soort sociale risico s en markttekortkomingen die de verzorgingsstaat beoogt te verhelpen, vanuit theoretisch oogpunt uit deze gaat immers uit van perfecte kennis en marktevenwicht. In de tweede plaats richt de neoklassieke economie zich uitsluitend op de (publieke) kostenkant van de verzorgingsstaat en heeft zij daardoor geen oog voor de inherente macro- en micro-economische voordelen ervan. 11 Uit uitgebreid vergelijkend empirisch onderzoek sinds begin deze eeuw is gebleken dat er geen wisselwerking is tussen macro-economische prestaties en de omvang van de verzorgingsstaat. De aanwezigheid van een grote publieke sector schaadt de concurrentiepositie niet per se. Naast deze genuanceerde herwaardering van de keynesiaanse erfenis een sterke economie vereist een sterke verzorgingsstaat legt de economische beleidsanalyse van sociale investeringen, net als de neoliberale benadering, sterk de nadruk op de aanbodzijde. Sociale investeringen genereren op de middellange tot lange termijn private en publieke dividenden. Een centraal element van het sociale-investeringsconcept is dat het aantal Vroegtijdig schoolverlaten en jeugdwerkloosheid verkleinen de kansen op latere leeftijd enorm toekomstige belastingbetalers en hun productiviteit bepalend zijn voor de economische duurzaamheid van de verzorgingsstaat. Daaruit volgt dat een sociaal beleid actief moet bijdragen aan het mobiliseren van het productiepotentieel van de bevolking om nieuwe sociale risico s te verkleinen, zoals atypisch werk, langdurige werkloosheid, armoede onder werkenden, instabiele gezinnen en gebrekkige mogelijkheden voor arbeidsdeelname als gevolg van zorgverplichtingen of verouderde vaardigheden. Daarnaast is er een bewuste oriëntatie nodig op vroegtijdige actie ten aanzien van groepen die kwetsbaar(der) zijn voor de nieuwe risico s. De verschuiving van een passieve inkomenscompensatie via sociale verzekeringen naar een actiever beleid van sociale bescherming en voorzieningen wordt in belangrijke mate ondersteund door het vele onderzoek in de afgelopen decennia waaruit blijkt dat te late beleidsingrepen enorme maatschappelijke kosten met zich meebrengen gedurende de hele levensloop. 87

6 van waarde levensloop Anton Hemerijck Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug 88 Vroegtijdig schoolverlaten en jeugdwerkloosheid verkleinen de levenskansen op latere leeftijd enorm. Langdurige werkloosheid gaat dan makkelijk over in permanente uitsluiting van arbeidsdeelname, met grote negatieve gevolgen voor individuele mensen en voor de samenleving. 12 Sociale investeringen verbeteren op de lange termijn zowel de productiviteit als de arbeidsparticipatie van mensen, waarbij de nadruk vooral ligt op het stimuleren van een grotere deelname aan het arbeidsproces en productiviteitsverhogende welzijnsvoorzieningen op het gebied van onderwijs (onderwijs aan en zorg voor jonge kinderen, algemeen onderwijs en beroepsopleidingen, maar ook een leven lang leren), behoud en herstel van gezondheid en gezinsondersteuning bij zorg voor afhankelijke personen (kinderen, bejaarden en zieken). De opbrengst (productiviteit) per gewerkt uur stijgt als mensen betere vaardigheden hebben, over een goede lichamelijke en geestelijke gezondheid beschikken, en als zij personen die van hen afhankelijk zijn kunnen toevertrouwen aan deskundige hulpverleners. Een hogere opleidingsgraad gaat gepaard met grotere arbeidsparticipatie. De langetermijneffecten van investeringen in geletterdheid op het bruto binnenlands product zijn ongeveer vier keer zo groot als van investeringen in infrastructuur. 13 een goede start is het halve werk Hoogwaardige algemeen toegankelijke zorg voor kinderen blijkt de cognitieve vaardigheden en leervaardigheden van deze kinderen aanmerkelijk te verhogen. Goed betaald ouderschapsverlof is gunstig voor de werkgelegenheid onder moeders aangezien jonge vrouwen hierdoor hechter verweven raken met de arbeidsmarkt, omdat hun inkomensverlies beperkt blijft en zij de zekerheid hebben dat ze na de bevalling kunnen terugkeren naar hun baan. Vrouwen, en met name moeders, zijn dan in staat een goede (en steeds vaker fulltime) carrière op te bouwen, en tegelijkertijd een goed evenwicht te vinden tussen hun zorg- en werktaken. Oudere werknemers kunnen on the job-trainingen krijgen om beroepsmatige en andere gezondheidsproblemen te voorkomen. 14 Er gaan jaren overheen voordat investeringen in onderwijs en opleidingen hun vruchten afwerpen in de vorm van een kwalitatief betere beroepsbevolking. Dat weerhoudt mensen als James Heckman, Nobelprijswinnaar economie, er niet van zich hard te maken voor stevige overheidsinterventies in de vroege jeugd. Aangezien cognitieve en niet-cognitieve vaardigheden Het sociale beleid van het kabinet- Rutte staat haaks op de idee van een productieve verzorgingsstaat de schoolprestaties beïnvloeden, en daarna de kansen gedurende het (volwassen) arbeidsleven, is het volgens hem noodzakelijk om beleid op te stellen dat voorziet in een sterke start, en om dus te investeren in de opleiding van jonge kinderen. 15 Omdat de participatie van vrouwen van cruciaal belang is voor het financiële draagvlak van de verzorgingsstaat en ouderschap cruciaal is voor de ontwikkeling van kinderen en daarmee van hun toekomstige levenskansen zou beleidsmakers er veel aan gelegen moeten zijn om gezinnen te ondersteunen robuuster te worden. In de huidige postindustriële economie komt dat neer op het scheppen van randvoorwaarden waaronder ouders een beter evenwicht kunnen bereiken tussen werk- en gezinsleven. In het oeso-onderzoek Babies and Bosses luidt de economische redenering dat als ouders hun ambities op het gebied van werk en gezin niet kunnen realiseren (waaronder het aantal kinderen dat ze ambiëren) dit niet alleen ten koste gaat van hun welzijn, maar ook van de algehele economische vooruitgang in de zin van een

7 Anton Hemerijck Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug lager arbeidsaanbod en lagere productiviteit. 16 Uiteindelijk ondergraaft dat de fiscale houdbaarheid op lange termijn van sociale systemen. Het sociale beleid van het kabinet-rutte staat zoveel is duidelijk haaks op de idee van een productieve verzorgingsstaat. Rutte gaat erg gemakkelijk voorbij aan de belangrijke bijdrage van publieke diensten aan de productiviteitsontwikkeling van de private sector. Het is een grove denkfout te menen dat wanneer arbeidsintensieve diensten worden geprivatiseerd, de productiviteit omhooggaat en op kosten wordt bespaard. Niets is minder waar. Moderne economische wendbaarheid veronderstelt weerbare werknemers en burgers. De door het kabinet-rutte voorgestane korting op de kinderopvang zal hoogstwaarschijnlijk leiden tot een structureel lagere participatie van Nederlandse hoogproductieve vrouwen. de theorie van de staat Sociale investeringen zijn niet goedkoop. Hoge sociale uitgaven moet worden gecompenseerd door hoge belastingen of sociale premies. 17 Alleen al daarom is het belangrijk de uitwerking van het beleid nauwlettend te volgen. Een centraal verbindend principe van de economische achtergrond van het sociale investeringsperspectief betreft de theorie van de staat. Voorstanders van sociale investeringen nemen afstand van de negatieve neoliberale economische idee van de staat en zien overheidsbeleid als ondersteunende motor voor gezinnen en arbeidsmarkten. Zij gaan uit van een veel minder optimistisch begrip van de efficiënte markten. Daaraan liggen twee economische beweegredenen aan ten grondslag. Ten eerste informatieasymmetrie. Aangezien burgers vaak niet beschikken over de benodigde informatie en mogelijkheden om verlichte keuzes te maken, blijven veel levensloopbehoeften in de postindustriële economie onvervuld omdat diensten vanwege marktfalen tegen te hoge kosten worden aangeboden. Om informatieasymmetrie op te heffen grijpt de economie van sociale investeringen terug naar de oorspronkelijke economische grondslag voor hedendaags sociaal beleid, namelijk een sociale zekerheid waarbij een collectief verzekeringsmechanisme zorgt voor herverdeling van middelen gedurende de levensloop. Nicholas Barr heeft dit de spaarpotfunctie van de verzorgingsstaat genoemd. 18 Sinds de jaren tachtig is het socialezekerheidsstelsel steeds minder effectief geworden Een tweede, fundamentelere reden waarom de huidige verzorgingsstaat actief moet bijdragen en sociale diensten moet faciliteren, hangt samen met het gegeven dat het socialezekerheidsstelsel sinds de jaren tachtig steeds minder effectief is. 19 Toen de kans op (sectorgerelateerde) werkloosheid nog sterk conjunctuurgebonden was, lag het voor de hand om collectieve socialeverzekeringsfondsen aan te houden om de consumptie op peil te houden in tijden van keynesiaanse werkloosheid door een vraagtekort. Maar als werkloosheid een structureel karakter krijgt als gevolg van scherpe verschuivingen in vraag en aanbod op de arbeidsmarkt, sterkere internationale concurrentie, vakgerelateerde technologische veranderingen, feminisering van de arbeidsmarkt, andere gezinsstructuren en een sociale en economische voorkeur voor flexibelere arbeidsverhoudingen dan vormt de traditionele werkloosheidsverzekering niet langer een effectieve inkomensbuffer tussen banen binnen dezelfde sector. Daarom moet een basale inkomensgarantie van de overheid worden aangevuld met activerende (capacitating een door Charles Sabel bedachte term) overheidsvoorzieningen gericht op specifieke, onvoorziene sociale behoeften die tijdens de levensloop ontstaan. 20 Tegelijkertijd kunnen activerende voorzieningen pas effectief zijn als ze aan individuele behoeften tijdens de levenscyclus worden aangepast

8 van waarde levensloop Anton Hemerijck Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug 90 beren op de weg Er zitten verschillende haken en ogen aan de expliciete herwaardering van de rol van de staat als noodzakelijke sociale investeerder. In de huidige tijd van mondialisering hebben internationale bedrijven weinig belangstelling voor de kwaliteit van de werknemers op lange termijn en de economische infrastructuur van het land waarin zij actief zijn. Waar mogelijk zullen bedrijven dreigen hun activiteiten te verhuizen bij wijze van onderhandelingstactiek om bij nationale overheden voordelen af te dwingen op het vlak van belasting, lonen en arbeidsregelgeving. Daarnaast zijn er de van hogerhand opgelegde beperkingen aan de openbare financiën, zoals verankerd in het verdrag van Maastricht en Groei- en Stabiliteitspact. Zolang de neoliberale doctrine van begrotingsevenwicht en prijsstabiliteit nog wordt gezien als voldoende voorwaarde voor algemene macro-economische stabiliteit, blijft de verschuiving naar sociale investeringen een moeizaam proces. Hoewel alle beschikbare gegevens erop wijzen dat investeringen in kinderopvang en onderwijs zich op den duur terugbetalen, wordt in het huidige beleid van openbare financiën elke vorm van uitgaven in het kader van sociaal beleid enkel en alleen als consumptie gezien. Dat ging wellicht op in de bestaande praktijk van de naoorlogse verzorgingsstaat, die inderdaad op inkomstenoverdracht gericht was. Maar nu de verzorgingsstaat geleidelijk meer dienstengeoriënteerd wordt, is het duidelijk nodig om sociale investeringen en consumptieve bestedingen van elkaar te scheiden. Zolang echte sociale investeringen terzijde worden geschoven, vormt de begrotingsdiscipline een belemmering voor een economisch verantwoord overheidsbeleid in de nasleep van de crisis. Een slim vormgegeven sociaal beleid kan een impuls geven aan productieve werkgelegenheid, gelijke kansen voor vrouwen en mannen, sterkere gezinnen, sociale cohesie en een gezonde economische groei; immers, dergelijk beleid verlaagt armoede, stimuleert schoolbezoek en onderwijs en de ontwikkeling van jonge kinderen, en stelt personen in staat om kansen in de (arbeids)markt te grijpen en hun productiviteit te verhogen. Bovendien kan dit beleid goed als een automatische stabiliserende factor fungeren, een rol die naar voren kwam tijdens de recente crisis. In Nederland kiest het kabinet-rutte duidelijk voor een door het neoliberalisme van de vvd geïnspireerde sociale desinvesteringstrategie van bezuinigen op onderwijs, terwijl, met dank aan Geert Wilders, noodzakelijke hervormingen op het terrein van de arbeidsmarkt, woningmarkt, en de pensioenen op de lange baan worden geschoven. Het beleid van Rutte leidt tot lagere participatie, lagere productiviteit en, op termijn, tot hogere inflatie bij minder concurrentiekracht Het huidige kabinetsbeleid met de combinatie van saneren op de bijstand en het onderwijs, met behoud van verworven rechten van arbeidsmarkt-insiders in de sociale zekerheid en pensioenen staat haaks op de productieve verzorgingsstaat-nieuwe-stijl. Sterker nog, het saneringsbeleid van Rutte zal onherroepelijk leiden tot lagere participatie, lagere productiviteit, en op termijn (bij de nieuwe volledige werkgelegenheid vanwege vergrijzing) tot hogere inflatie bij minder concurrentiekracht. Een desastreuze 'politieke' keuze. Toch moeten we nu beslissen hoe ons onderwijs, onze arbeidsmarkt en onze pensioenen er op lange termijn uit zouden moeten gaan zien. Uitstel is erger dan afstel. Werk is de beste garantie tegen sociale uitsluiting en armoede. Hoe hoger de arbeidsparticipatie, zo veel minder is de afhankelijkheid van de sociale zekerheid. Hierbij past geen ongericht kortetermijnbezuinigingsbeleid dat de (re-)integratie

9 Anton Hemerijck Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug van kwetsbare groepen, zoals alleenstaande moeders, structureel ontmoedigt. Het mogelijk maken van flexibel pensioneren en het introduceren van prikkels om uittreden uit te stellen zou een enorme ontlasting kunnen betekenen van de pensioendruk. Het verschil in opleidingspeil tussen ouderen en jongeren wordt snel minder waardoor toekomstige ouderen zich middels herscholing en levenlang leren veel beter kunnen aanpassen aan nieuwe economische realiteiten. Pensioenbeleid begint in wezen bij onderwijs en gezinsbeleid. Voldoende investeringen in kinderen en actieven zijn essentiële voorwaarden voor de houdbaarheid van onze pensioenen. Om concurrerend te blijven in de internationale kenniseconomie moet verder stevig geïnvesteerd worden in cognitieve vaardigheden. Onderwijsbeleid moet gericht zijn op het maximaliseren van het leervermogen van kinderen en jongeren en dat gaat verder dan alleen goed onderwijs. Kwalitatief hoogstaande en breed toegankelijke voorschoolse, tussenschoolse en naschoolse voorzieningen horen daarbij. laat ons bbp niet langer de maatstaf zijn Vandaag de dag zijn veel economen, onder wie Nobelprijswinnaars Joseph Stiglitz en Amartya Sen, van mening dat de huidige economische crisis deels het gevolg is van de hegemonie van het kwantitatieve groeidenken in de afgelopen dertig jaar. In het rapport dat zij in 2009 aan president Sarkozy presenteerden wijzen deze auteurs op de noodzaak om een nieuwe reeks sociale en economische indicatoren te formuleren, onder meer de ontwikkeling tijdens de vroege kindertijd, de mate van rekenvaardigheid en geletterdheid onder volwassenen, toegang tot overheidsvoorzieningen, werkgelegenheid, huisvesting, gezondheid, levensgeluk, verhouding tussen werk en privé, armoede en milieufactoren. Mogelijk is de groei van het bruto binnenlands product niet langer een geschikte maatstaf voor een goede prestatie. De tijd is rijp om economische groei als indicator te vervangen door andere meeteenheden. 22 De kans bestaat nog steeds dat de wereldwijde financiële crisis de aanzet geeft voor een zoektocht naar een verzorgingsstaat-nieuwestijl. Er is voldoende gelegenheid om investeringsstromen minder afhankelijk te laten zijn van speculatieve grillen die geen werkelijke toegevoegde waarde leveren aan de economie en een obstructie vormen voor betere levenskansen en een hoger reëel inkomen van gewone burgers en meer van productieve sociale investeringen. Dit artikel is een bewerking van hoofdstuk 5 uit het boek Changing Welfare States van Anton Hemerijck dat binnenkort verschijnt bij Oxford University Press. Noten 1 Lindert, P.H. (2004) Growing Public: Social Spending and Economic Growth since the Eighteenth Century. Cambridge: Cambridge University Press. 2 In 2000 kwam de Portugese voorzitter van de eu met een geïntegreerde agenda voor economische, werkgelegenheids- en sociale vraagstukken. De ambitie werd uitgesproken dat de eu de meest competitieve en dynamische kenniseconomie ter wereld moest worden, waarin duurzame economische groei gecombineerd zou worden met meer en betere banen en betere sociale cohesie. 3 Op het werk van Esping-Andersen volgden vergelijkbare bijdragen van nationale denktanks, waaronder de Ierse National Economic and Social Council (nesc, 2005, The Developmental Welfare State. Dublin: National Economic and Social Council), de Nederlandse Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (wrr, 2006, De verzorgingsstaat herwogen: over verzorgen, verzekeren, verheffen en verbinden. Amsterdam: Amsterdam University Press) en het Zweedse Institute for Futures Studies (iffs, 2006, Sustainable Policies in an Ageing Europe. A Human Capital Response, Stockholm: iffs), naast 91

10 van waarde levensloop Anton Hemerijck Sociale investeringen betalen zich dubbel en dwars terug 92 andere belangrijke publicaties van Giddens, A., P. Diamond and R. Liddle (2006, Global Europe, social Europe. Cambridge: Polity Press), Esping-Andersen en Palier (2008, Trois Lecons sur L Etat Providence. Parijs: Le Seuil), Delors en Dollé en Morel et al (2009, What future for social investment? Institute for future studies, Research Report, 2009/1). 4 Esping-Andersen et al. (2002), Why we need a new Welfare State, Oxford University Press, p Esping-Andersen (2009), The Incomplete Revolution: Adapting to Women s New Roles, Polity Press Cambridge/Malden. 6 European Foundation (2004), Quality of Life in Europe, European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions, Dublin. 7 Saraceno en Keck (2010), Can we identify intergenerational policy regimes in Europe?, in: European Societies, pp ; Gallie en Russell (2009), Work-Family Conflict and Working Conditions in Western Europe, in: Social Indicators Research, Vol. 93, nr 3; Steiber (2009), Reported Levels of Time-based and Strainbased Conflict Between Work and Family Roles in Europe: A Multilevel Approach, Social Indicators Research 93 (3), pp Esping-Andersen et al. (2002), Why we need a new Welfare State, Oxford University Press; Esping- Andersen (2009), Incomplete Revolution: Adapting to Women s New. Roles. Cambridge/Malden: Polity Press. 9 Esping-Andersen et al. (2002). 10 Sen, A. (1997), Development and Thinking at the Beginning of the 21st Century, dedps, 2. Suntory and Toyota International Centres for Economics and Related Disciplines, London School of Economics and Political Science, Londen, vk; Sen, A. (1997), Maximization and the Act of Choice, Econometrica, 65(4), pp ; Sen, A. (1999), Development as Freedom. Oxford: Oxford University Press; Sen, A. (2001), Economic Development and Capability Expansion in Historical Perspective, Pacific Economic Review, 6:2, pp Atkinson, A.B. (1999), The economic consequences of rolling back the welfare state. Cambridge: mit Press. 12 oecd (2007), Education at a Glance; Europese Commissie (2008), Delivering lifelong learning for knowledge, creativity and innovation, oecd, Parijs. 13 Coulombe, S., J-F. Tremblay, S. Marchand (2004), Literacy scores, human capital and growth across fourteen oecd countries, mie. Statistics Canada and hrsdc, Ottawa. 14 Hicks, A. (1999), Social Democracy and Welfare Capitalism: A Century of Income Security Politics. Ithaca: Cornell University Press. 15 Heckman (2002), Policies to foster Human Capital, nber Working Papers nr 7288, National Bureau of Economic Research; Heckman, J.J. (2000), Policies to foster human capital, Research in Economics, 54 (1), pp. 3-56; Heckman, J.J., Lochner, L. (2000), Rethinking myths about education and training: understanding the sources of skill formation in a modern economy, in: S.Danziger and J. Waldfogel (eds.), Securing the Future: Investing in Children from Birth to College. New York: Russell Sage Foundation, pp oecd, Babies and Bosses, oecd, Parijs. 17 Bernard en Boucher (2007), Institutional competitiveness, social investment, and welfare regimes. 18 Barr, N. A. (2001), The welfare state as piggy bank: information, risk, uncertainty, and the role of the state. Oxford: Oxford University Press; Barr N. (2004), The economics of the welfare state. Oxford: Oxford University Press ( 4th rev. edition). 19 Sabel, C.F., Saxenian, A.L., Miettinen, R., Kristensen, P.H., and Hautam ki, J. (2010), Individualized Service Provision in the New Welfare State: Lessons from Special Education in Finland (Report prepared for sitra, Helsinki) 20 Gilbert, N. (2002), Transformation of the welfare state: the silent surrender of public responsibility. New York: Oxford University Press. 21 Sabel et al. (2011), Individualized Service Provision in the New Welfare State: Lessons from Special Education in Finland, sitra, Helsinki. 22 Stiglitz et al. (2009), The Measurement of Economic Performance and Social Progress revisited, www. stiglitz-sen-fitoussi.fr.

Welfare vs Workfare: op weg naar maatschappelijke tweedeling?

Welfare vs Workfare: op weg naar maatschappelijke tweedeling? Welfare vs Workfare: op weg naar maatschappelijke tweedeling? Mara Yerkes Institute for Social Science Research The University of Queensland m.yerkes@uq.edu.au Een essentiële functie van de verzorgingsstaat

Nadere informatie

Bruto nationaal geluk: een proef op de som 19

Bruto nationaal geluk: een proef op de som 19 Bruto nationaal geluk: een proef op de som Crétien van Campen De laatste jaren hebben verscheidene auteurs gepleit voor geluk als een nieuw richtsnoer voor beleid (Kahneman 1999, Veenhoven 2002, Layard

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid. economische groei

CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid. economische groei CPB Notitie 22 december 2014 CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid en economische groei Uitgevoerd op verzoek van de vaste commissie Financiën van de Tweede Kamer CPB Notitie

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

DE JONGE OUDEREN IN EUROPA BELASTING OF HULP- BRON VOOR DE VERZORGINGSSTAAT?

DE JONGE OUDEREN IN EUROPA BELASTING OF HULP- BRON VOOR DE VERZORGINGSSTAAT? 9 SUMMARY IN DUTCH DE JONGE OUDEREN IN EUROPA BELASTING OF HULP- BRON VOOR DE VERZORGINGSSTAAT? De vergrijzing van de bevolking wordt al lange tijd beschouwd als een last voor verzorgingsstaten. Dit komt

Nadere informatie

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008

Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang. Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Sandra Terwolbeck, Amstelveen 8 oktober 2008 Secundaire arbeidsvoorwaarden van primair belang Huidige uitdagingen voor organisaties Veranderd werknemersperspectief

Nadere informatie

Flexibiliteit en zekerheid: misverstanden met flexicurity

Flexibiliteit en zekerheid: misverstanden met flexicurity Flexibiliteit en zekerheid: misverstanden met flexicurity NVA Lustrumcongres Ton Wilthagen Universiteit van Tilburg wilthagen@uvt.nl www.tilburguniversity.nl/flexicurity Een feestelijke observatie De in

Nadere informatie

Mobiliteit: Egbert Jongen CPB*

Mobiliteit: Egbert Jongen CPB* Mobiliteit: Wat economen willen (en weten) Egbert Jongen CPB* *Deze presentatie is op persoonlijke titel Overzicht presentatie Wat economen weten Wat economen willen Het Oostenrijkse systeem Wat economen

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016

Armoede en ongelijkheid in de wereld. Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Armoede en ongelijkheid in de wereld Inleiding tot een eenvoudig én complex onderwerp Francine Mestrum, 27 maart 2016 Wat gaan we bestuderen? Wanneer en hoe zijn armoede en ongelijkheid op de agenda van

Nadere informatie

De toekomst van duurzame inzetbaarheid? Langer gezond werken: nieuwe inzichten en uitdagingen voor de bedrijfsarts?

De toekomst van duurzame inzetbaarheid? Langer gezond werken: nieuwe inzichten en uitdagingen voor de bedrijfsarts? De toekomst van duurzame inzetbaarheid? Langer gezond werken: nieuwe inzichten en uitdagingen voor de bedrijfsarts? Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg, Erasmus MC Rotterdam RVZ rapport

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties

Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties Inleiding De huidige financiële en economische crisis maakt pijnlijk duidelijk dat de houdbaarheid van de overheidsfinanciën

Nadere informatie

1. De detailhandel in Nederland

1. De detailhandel in Nederland 1 2 1. De detailhandel in Nederland De detailhandel is een belangrijke economische sector die wordt gekenmerkt door een zeer arbeidsintensief karakter. Er werken ongeveer 750.000 mensen. Het belang voor

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu Vaderschap 2.0 E-Quality 55 UIT DE PRAKTIJK 3.3 Interview met Arno Janssen en Caroline

Nadere informatie

VIJFTIG TINTEN GROEN: HOOFDLIJNEN VAN TRENDS EN VARIATIE IN DE DEMOGRAFIE VOOR DE KINDEROPVANG

VIJFTIG TINTEN GROEN: HOOFDLIJNEN VAN TRENDS EN VARIATIE IN DE DEMOGRAFIE VOOR DE KINDEROPVANG VIJFTIG TINTEN GROEN: HOOFDLIJNEN VAN TRENDS EN VARIATIE IN DE DEMOGRAFIE VOOR DE KINDEROPVANG bdko, Zeist, 27 november 2014 drs. Gijs Beets (beets@nidi.nl) www.nidi.knaw.nl DEZE PRESENTATIE Wat is demografie?

Nadere informatie

Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt

Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt 157 Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt M. A. Allers* Samenvatting De afgelopen 25 jaar is de Nederlandse economie vooral gegroeid doordat meer mensen zijn gaan werken. Deze extensieve economische

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

NAAR EEN TOEKOMST DIE WERKT Visuele samenvatting rapport Commissie Arbeidsparticipatie Juni 2008. OPLOSSINGEN Hoe kan de. arbeidsparticipatie

NAAR EEN TOEKOMST DIE WERKT Visuele samenvatting rapport Commissie Arbeidsparticipatie Juni 2008. OPLOSSINGEN Hoe kan de. arbeidsparticipatie Spoor 1 Zo snel mogelijk meer mensen aan het werk ANALYSE Waarom moet de arbeidsparticipatie omhoog en waarom gaat dit niet vanzelf? OPLOSSINGEN Hoe kan de arbeidsparticipatie omhoog tot 80 procent? Spoor

Nadere informatie

Proactiviteit op de arbeidsmarkt. Minder mensen & meer beweging

Proactiviteit op de arbeidsmarkt. Minder mensen & meer beweging Proactiviteit op de arbeidsmarkt Minder mensen & meer beweging Drie belangrijke trends Op de arbeidsmarkt zijn een drietal trends te onderscheiden die van invloed zijn op de beschikbaarheid van personeel

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

De dagelijkse dichtheid van het bestaan. Paul Schnabel Rotary s Gravenhage Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht

De dagelijkse dichtheid van het bestaan. Paul Schnabel Rotary s Gravenhage Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht De dagelijkse dichtheid van het bestaan Paul Schnabel Rotary s Gravenhage Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht Iedereen aan het werk Meer mensen - M. 80% - V. 55% Meer jaren - 61/62 jr.

Nadere informatie

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Maikel Volkerink Jules Theeuwes Utrecht, 10 oktober 2012 www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 SEO Economisch Onderzoek Onafhankelijk

Nadere informatie

7. TRENDS EN DE LISSABON AGENDA. 7.1 Internationalisering en ICT

7. TRENDS EN DE LISSABON AGENDA. 7.1 Internationalisering en ICT 7. TRENDS EN DE LISSABON AGENDA De mogelijke uitruilen tussen de Lissabon doelstellingen of het samengaan ervan zijn geen statische gegevens. Allerlei internationale, technologische, en maatschappelijke

Nadere informatie

Ten minste houdbaar tot?

Ten minste houdbaar tot? Ten minste houdbaar tot? Duurzame inzetbaarheid in tijden van crisis. Door de vergrijzing, de te verwachten krapte op de arbeidsmarkt en de oprekking van de pensioenleeftijd is duurzame inzetbaarheid urgenter

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) De economie van India is snel gegroeid sinds aan het begin van de jaren 90 verregaande hervormingen werden doorgevoerd in o.a. het handels- en industriebeleid. Groei van

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

HRM EN ARBEIDSVERHOUDINGEN in kritieke. transitie. lezing HR salon 14 maart 2013 PROF. DR. WILLEM DE NIJS HOOGLERAAR STRATEGISCH PERSONEELSMANAGEMENT

HRM EN ARBEIDSVERHOUDINGEN in kritieke. transitie. lezing HR salon 14 maart 2013 PROF. DR. WILLEM DE NIJS HOOGLERAAR STRATEGISCH PERSONEELSMANAGEMENT HRM EN ARBEIDSVERHOUDINGEN in kritieke transitie lezing HR salon 14 maart 2013 PROF. DR. WILLEM DE NIJS HOOGLERAAR STRATEGISCH PERSONEELSMANAGEMENT RADBOUD UNIVERSITEIT NIJMEGEN Ad Nagelkerke en Willem

Nadere informatie

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten Dames en heren, Hartelijk dank voor de uitnodiging om hier vandaag op uw symposium te komen spreken. Als koepel van verenigingen van gepensioneerden wil de KNVG de belangen van gepensioneerden behartigen

Nadere informatie

Thema 2: Kwaliteit van de arbeid

Thema 2: Kwaliteit van de arbeid Thema 2: Kwaliteit van de arbeid Het hebben van een baan is nog geen garantie op sociale integratie indien deze baan niet kwaliteitsvol is en slecht betaald. Ongeveer een vierde van de werkende Europeanen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 24 515 Preventie en bestrijding van stille armoede en sociale uitsluiting Nr. 186 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan

Nadere informatie

27 30 oktober 2011 KAV - Belgium. Wanted: Genderproof systems of Social Security and Protection!

27 30 oktober 2011 KAV - Belgium. Wanted: Genderproof systems of Social Security and Protection! EBCA seminarie Londen Marietje Van Wolputte 27 30 oktober 2011 KAV - Belgium Wanted: Genderproof systems of Social Security and Protection! 1 Inleiding: Armoede is vrouwelijk. Dat is een wereldwijd gegeven.

Nadere informatie

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte.

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte. Het speelveld De wereld om ons heen verandert razend snel. De richting is duidelijk, de sociale zekerheid wordt geprivatiseerd. Samen bouwen we aan een vernieuwende structuur om de arbeidsmarkt essentieel

Nadere informatie

Society at a Glance: OECD Social Indicators 2005 Edition. De maatschappij in het kort: OESO - Sociale indicatoren, uitgave 2005

Society at a Glance: OECD Social Indicators 2005 Edition. De maatschappij in het kort: OESO - Sociale indicatoren, uitgave 2005 Society at a Glance: OECD Social Indicators 2005 Edition Summary in Dutch De maatschappij in het kort: OESO - Sociale indicatoren, uitgave 2005 Samenvatting in de Nederlandse taal (vertaling) Vergelijkingen

Nadere informatie

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over de arbeidsproductiviteit van oudere werknemers.

./. Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het lid Bussemaker (PvdA) over de arbeidsproductiviteit van oudere werknemers. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden Onderwijs voor de 21 ste eeuw Kris Van den Branden Is ons onderwijs nog mee met de tijd? Met de deur in huis De wereld is drastisch veranderd, de school niet. En dus falen onze scholen niet. Ze zijn gewoon

Nadere informatie

De toerustingsagenda van het MBO wat betekent dat voor examinering?

De toerustingsagenda van het MBO wat betekent dat voor examinering? De toerustingsagenda van het MBO wat betekent dat voor examinering? Marc van der Meer Reflect Tilburg Law School/ CAOP/ SBB Excenter IJsselstein, 11 juni 2015 Onderwerpen college 1. Examinering, actualiteitencollege:

Nadere informatie

Hoe beïnvloedt het Europese beleid de uitvoering van het arbeidsmarktbeleid in Vlaanderen?

Hoe beïnvloedt het Europese beleid de uitvoering van het arbeidsmarktbeleid in Vlaanderen? Hoe beïnvloedt het Europese beleid de uitvoering van het arbeidsmarktbeleid in Vlaanderen? Cascade van beleidsniveaus en beleidsteksten Beleid EU Strategie Europa 2020 Europees werkgelegenheidsbeleid Richtsnoeren

Nadere informatie

Participatie en inzetbaarheid

Participatie en inzetbaarheid Participatie en inzetbaarheid Paul de Beer Henri Polak hoogleraar voor arbeidsverhoudingen, directeur Wetenschappelijk Bureau voor de Vakbeweging Boaborea 7 december 2011 1. Het probleem 2 Arbeidsparticipatie

Nadere informatie

De wereld van overmorgen

De wereld van overmorgen De wereld van overmorgen Nederland en de wereld over 10 jaar Hans Stegeman 27 januari 2016 2 Agenda Niet te voorspellen Vijf megatrends in de wereld Het Nederland van overmorgen: van handelsland naar kennisland?

Nadere informatie

Naar een modernere arbeidsmarkt

Naar een modernere arbeidsmarkt Naar een modernere arbeidsmarkt Bas van der Klaauw De arbeidsmarkt is de afgelopen twee decennia sterk veranderd. De instituties hebben die veranderingen niet bij kunnen houden. Ze ontmoedigen mobiliteit.

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed dem s Jaargang 8 Mei ISSN 69-47 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving inhoud Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Nadere informatie

Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015

Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015 Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015 Documentatie European Commission, The 2015 Ageing Report, European

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

TRANSITIONELE ARBEIDSMARKTEN;

TRANSITIONELE ARBEIDSMARKTEN; TRANSITIONELE ARBEIDSMARKTEN; van deze tijd? Martijn Voermans, s800651 Boaz van Luijk, s776416 Tilburg, KUB, 18 oktober 2001 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Hoofdstuk 1: De transitionele arbeidsmarkt nader

Nadere informatie

Verschil tussen arm en rijk is verkleind

Verschil tussen arm en rijk is verkleind Onderzoek Nederlandse topinkomens in de twintigste eeuw Verschil tussen arm en rijk is verkleind Emiel Afman is student aan Université de Paris 1 Panthéon Sorbonne en was ten tijde van het onderzoek als

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2006-I

Eindexamen maatschappijleer vwo 2006-I Opgave 4 Mens en werk: veranderingen op de arbeidsmarkt tekst 9 5 10 15 20 25 30 35 Volgens de auteurs van het boek Weg van het overleg? komen de nationale overheid en de sociale partners steeds verder

Nadere informatie

Een kwalitatief goede job is voor iedereen goed

Een kwalitatief goede job is voor iedereen goed Een kwalitatief goede job is voor iedereen goed Tom Vandenbrande Design Charles & Ray Eames - Hang it all Vitra Welke elementen spelen een rol bij het bepalen van de jobkwaliteit? Jobkwaliteit versus welzijn

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32882 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32882 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32882 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Been, Jim Title: Pensions, retirement, and the financial position of the elderly

Nadere informatie

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek.

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Wat drijft hen, wat vinden zij belangrijk? In hun ondernemerschap, in de manier waarop ze zichzelf willen ontwikkelen. Een onderwerp

Nadere informatie

De Kies Nu voor Kinderen campagne heeft bijgedragen

De Kies Nu voor Kinderen campagne heeft bijgedragen 1 Widen the circle Beste Mensen Wij zijn trots op Kies nu voor Kinderen De Kies Nu voor Kinderen campagne heeft bijgedragen aan een betere start voor kinderen in Nederland 1. Voor het eerst is er serieus

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 29 544 Arbeidsmarktbeleid Nr. 472 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Meer of minder uren werken

Meer of minder uren werken Meer of minder uren werken Jannes de Vries Een op de zes mensen die minstens twaalf uur per week werken (de werkzame beroeps bevolking) wil meer of juist minder uur werken. Van hen heeft minder dan de

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

Prof. C.L.J. Caminada (Koen)

Prof. C.L.J. Caminada (Koen) Op zoek naar welvaartsverhogende belastingpolitiek Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Prof. C.L.J. Caminada (Koen) College opening facultair jaar 2011-2012 Faculteit der Rechtsgeleerdheid Erasmus

Nadere informatie

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen! Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Presentatie voor de Conferentie Inclusieve Arbeidsmarkt georganiseerd door Venturaplus en Zowelwerk, De Lawei, Drachten, 4 april 2016 Jouke van Dijk, Hoogleraar

Nadere informatie

Allereerst wil ik de organisatoren van deze dag, de Stichting Lezen en Schrijven

Allereerst wil ik de organisatoren van deze dag, de Stichting Lezen en Schrijven Toespraak staatssecretaris Klijnsma van Sociale Zaken en Werkgelegenheid tijdens het bedrijvencongres Samen scholen, pure winst! op 11 september 2009 in Eindhoven. Dames en heren, Allereerst wil ik de

Nadere informatie

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het bedrijfsleven. 3 Excellenties, De wereld digitaliseert in hoog

Nadere informatie

Internationale vergelijking kindregelingen

Internationale vergelijking kindregelingen Internationale vergelijking kindregelingen Nederland kent een uitgebreid en historisch gegroeid stelsel van kindregelingen dat aan ouders financiële ondersteuning geeft. In het regeerakkoord Bruggen Slaan

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid = mensen Door werkgevers: bedrijven en overheid Werkgelegenheid Hoe lager het loon, hoe groter de vraag naar arbeid Aanbod van arbeid: beroepsbevolking (iedereen tussen de

Nadere informatie

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders Marjolein Korvorst en Tanja Traag Het krijgen van kinderen dwingt ouders keuzes te maken over de combinatie van arbeid en zorg. In de meeste gezinnen

Nadere informatie

Verdringing op de arbeidsmarkt: Wat is het en hoe meet je het?

Verdringing op de arbeidsmarkt: Wat is het en hoe meet je het? Verdringing op de arbeidsmarkt: Wat is het en hoe meet je het? Presentatie op studiemiddag NISZ Utrecht, 22 januari 2016 Arjan Heyma www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Relevante vragen

Nadere informatie

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro (bron:cbs) Macro-economie, gezondheid en zorg Johan Polder 1 NVAG Jubileumcongres 19 november 2010 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro Zorguitgaven, 1972-2009 miljard

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

De toekomst van de welvaartsstaat. Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015

De toekomst van de welvaartsstaat. Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015 De toekomst van de welvaartsstaat Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015 De actieve welvaartsstaat herbekeken De duurzaamheid van het succes van de welvaartsstaat Investeren in kinderen Beleidsuitdagingen

Nadere informatie

Het Europees Sociaal Investeringspakket door een Vlaamse bril Workshop kinderarmoede

Het Europees Sociaal Investeringspakket door een Vlaamse bril Workshop kinderarmoede Het Europees Sociaal Investeringspakket door een Vlaamse bril Workshop kinderarmoede 4 november 2013 Henk Van Hootegem henk.vanhootegem@cntr.be 02/212.31.71 Identikit: Steunpunt tot bestrijding van armoede,

Nadere informatie

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Inleiding Uit onze gemeentelijke armoedemonitor 1 blijkt dat Leeuwarden een stad is met een relatief groot armoedeprobleem. Een probleem dat nog steeds

Nadere informatie

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument D017336/01

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument D017336/01 RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 8 december 2011 (09.12) (OR. en) 18335/11 ECOFI 876 STATIS 108 I GEKOME DOCUME T van: de Europese Commissie ingekomen: 22 november 2011 aan: het secretaris-generaal van

Nadere informatie

ZA4883. Flash Eurobarometer 247 (Family life and the needs of an ageing population) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish)

ZA4883. Flash Eurobarometer 247 (Family life and the needs of an ageing population) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) ZA4883 Flash Eurobarometer 247 (Family life and the needs of an ageing population) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) 2008 EUROBAROMETER ON FAMILIES, AND ADAPTING TO THE NEEDS OF AN AGEING

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch) Modellen voor het effect van arbeidsmarktbeleid

Samenvatting (Summary in Dutch) Modellen voor het effect van arbeidsmarktbeleid Samenvatting (Summary in Dutch) Modellen voor het effect van arbeidsmarktbeleid in Nederland Arbeidsmarkt en beleid in Nederland Nederland scoort sinds het midden van de jaren 90 internationaal gezien

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

BZW 13 april 2012. Meebewegen in een flexibele arbeidsmarkt Duurzame inzetbaarheid

BZW 13 april 2012. Meebewegen in een flexibele arbeidsmarkt Duurzame inzetbaarheid BZW 13 april 2012 Meebewegen in een flexibele arbeidsmarkt Duurzame inzetbaarheid De arbeidsmarkt VERANDERT in een razend TEMPO Zoek een BALANS tussen werk en PRIVÉ Overtuigingen bij baanzekerheid Werknemer

Nadere informatie

voor de toekomst? Marc van der Meer Reflect Tilburg Law School/ CAOP/ SBB Gastcollege ecbo-leergang Leiden, 21 april 2015

voor de toekomst? Marc van der Meer Reflect Tilburg Law School/ CAOP/ SBB Gastcollege ecbo-leergang Leiden, 21 april 2015 Het MBOklaar voor de toekomst? Marc van der Meer Reflect Tilburg Law School/ CAOP/ SBB Gastcollege ecbo-leergang Leiden, 21 april 2015 Verbetering kwaliteit onderwijs-arbeidsmarkt Onderzoe k Overheid Markt

Nadere informatie

Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag!

Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Op zoek naar welvaartsverhogende belastingpolitiek Collegegeld omhoog, Studiefinanciering omlaag! Prof. C.L.J. Caminada (Koen) Openingscollege facultair jaar 2011-2012 Faculteit der Rechtsgeleerdheid Universiteit

Nadere informatie

Eigen woning in Nederlandse pensioensysteem

Eigen woning in Nederlandse pensioensysteem Eigen woning in Nederlandse pensioensysteem Goed idee, of niet? Janneke Toussaint, Onderzoeksinstituut OTB Delft University of Technology Challenge the future Achtergrond Vergrijzing, globalisering, financiële

Nadere informatie

Een Werkende Arbeidsmarkt

Een Werkende Arbeidsmarkt Een Werkende Arbeidsmarkt Bas ter Weel 16 mei2014 Duurzame inzetbaarheid Doel Langer werken in goede gezondheid Beleid gericht op Binden: Gezondheid als voorwaarde voor deelname Ontbinden: Mobiliteit als

Nadere informatie

WERKNEMERS ZELF AAN DE SLAG MET HUN DUURZAME INZETBAARHEID

WERKNEMERS ZELF AAN DE SLAG MET HUN DUURZAME INZETBAARHEID HEALTH WEALTH CAREER MERCER WERKNEMERS- ONDERZOEK SERIES WERKNEMERS ZELF AAN DE SLAG MET HUN DUURZAME INZETBAARHEID DUURZAME INZETBAARHEID PRODUCTIEVE, GEMOTIVEERDE EN GEZONDE WERKNEMERS DIE IN STAAT ZIJN

Nadere informatie

Effecten van pensioenhervorming op werkgelegenheid, scholing en groei

Effecten van pensioenhervorming op werkgelegenheid, scholing en groei Effecten van pensioenhervorming op werkgelegenheid, scholing en groei Buyse, T., Heylen, F. & Van de Kerckhove, R. 2011. Pension Reform, employment by age and long-run growth in OECD countries, Working

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Opgave 2 Religie en integratie

Opgave 2 Religie en integratie Opgave 2 Religie en integratie Bij deze opgave horen tekst 3 en figuur 1 en 2 uit het bronnenboekje. Inleiding Zijn Islamieten die geïntegreerd zijn minder religieus? Is integreren moeilijker als iemand

Nadere informatie

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk

Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Sociaal-economische gezondheidsverschillen en werk Lex Burdorf, hoogleraar Determinanten van Volksgezondheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Academische Werkplaats Publieke Gezondheid CEPHIR

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel prof.dr. Hans Strikwerda Met reviews door: prof. dr. Arnoud Boot mr. drs. Atzo Nicolaï drs. Michiel Muller prof. dr. Eric Claassen dr. René Kuijten prof. dr.

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland Arbeidsgehandicapten in Nederland Ingrid Beckers In 2003 waren er in Nederland ruim 1,7 miljoen arbeidsgehandicapten; 15,8 procent van de 15 64-jarige bevolking. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie

Chronische longziekten en werk

Chronische longziekten en werk Chronische longziekten en werk Mensen met een longziekte hebben meer moeite om aan het werk te blijven of een betaalde baan te vinden dan de rest van de bevolking. Slechts 42% van de mensen met COPD heeft

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-II 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juiste berekening

Nadere informatie

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011 Workshop 3 Digitale inclusie Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa Brussel, 11.10.2011 2 E-inclusion e-inclusie (of digitale inclusie) verwijst naar alle beleidslijneninitiatieven die een inclusieve

Nadere informatie

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012

Federaal Plan Armoedebestrijding. Reactie van BAPN vzw. Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Belgisch Platform tegen Armoede en Sociale Uitsluiting EU2020 30/11/2012 Federaal Plan Armoedebestrijding Reactie van BAPN vzw BAPN vzw Belgisch Netwerk Armoedebestrijding Vooruitgangstraat 333/6 1030

Nadere informatie