Empirisch onderzoek van Sjuul Schaepkens DTB

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Empirisch onderzoek van Sjuul Schaepkens DTB"

Transcriptie

1 Empirisch onderzoek van Sjuul Schaepkens DTB Terwijl de wereld, cultuur en in het bijzonder jongerencultuur zienderogen digitaliseert, blijft het middelbaar onderwijs achter bij deze ontwikkeling. De snel veranderende beeldcultuur 1 die via internet enorm aan populariteit heeft gewonnen wordt niet weerspiegeld in het onderwijsaanbod in beeldende kunst & vormgeving. Kunstonderwijs en daarbinnen filmeducatie bieden potentieel veel vaardigheden om leerlingen mondiger en ondernemender te maken in ons dynamische tijdvak. Op grond van mijn eigen ervaringen met dit thema heb ik een onderzoek gedaan. Dit onderzoek bestond uit twee interviews, deelname aan een klankbordgroep, en desk research en gaat uit van de hierboven beschreven situatie. Binnen het geheel aan media-educatie 2 ligt mijn focus op de filmeducatie; het karakteristieke van de kunstvorm film, de vormentaal van film en film als expressiemiddel. Ik ben geïnteresseerd in hoe film het kunstonderwijs kan verrijken en mediawijsheid kan bevorderen. De uitkomsten van dit onderzoek dienen als impuls voor professionals in kunsteducatie om de aansluiting van onderwijs met de huidige jongeren- en mediacultuur te vergroten. Probleemstelling Typerend voor deze tijd is dat jongeren, naast hun favoriete bezigheid van tv en films kijken, massaal en intensief zijn gaan surfen op het internet: muziek luisteren, chatten, gamen, filmpjes kijken op YouTube, zelf filmen en fotograferen met de mobiele telefoon, informatie bewerken en doorsturen via de sociale media. De lespraktijk in het beeldend kunstonderwijs bestaat voornamelijk uit het aanleren van de traditionele beeldende materialen en technieken, zoals tekenen, schilderen en handvaardigheid. Alhoewel de hedendaagse filmcultuur wezenlijk deel uit maakt van de belevingswereld van leerlingen is er in het voortgezet onderwijs nog maar summier onderwijsaanbod dat leerlingen de digitale vaardigheden en competenties aanreikt die ze in hun dagelijkse omgeving nodig hebben. Van Mediabewustzijn naar audiovisuele vormgeving De oorsprong van mediaonderwijs ligt ergens in de jaren 70 van de vorige eeuw. In die tijd werd door enkele idealistische docenten mediabewustzijn geïntroduceerd. Mediabewustzijn was toentertijd gericht op de traditionele media (kranten, tv, films, tijdschriften enzovoorts). In de jaren 0, werden er voor het eerst initiatieven ontplooid om scholieren zelf te laten filmen. De resultaten van deze audiovisuele expressie werden gepresenteerd op filmavonden op school. Maar hoewel scholieren en leraren 3 hier met plezier en inzet aan werkten ontbraken heldere, dwz vanuit een kunstdidactische visie opgestelde, leerdoelen. In zijn beschrijving van de ontwikkelingen in media-educatie schetst Buckingham 4 een verschuiving in perceptie van de media-educatie 5 vanaf de jaren 90. In plaats van een defensieve insteek van het mediabewustzijn, waarin leerlingen worden beschermd tegen de negatieve effecten van de media, richt het mediaonderwijs zich meer op het participeren van de leerling met zijn gemediatiseerde samenleving. Het analyseren van de mediaboodschap, (film, foto, grafische media, internet, tv), de macht daarvan leren begrijpen en beheersen (de leerling als kritische consument) en het ook bewust en kundig kunnen toepassen in een eigen mediaproduct (de leerling als 1 Vonkc, leerplan voor onderwijs in beeldende kunst en vormgeving, maart Keverkamp,D. & Waltman,J.,Audiovisuele vormgeving V.O., Buckingham, D. (2003). Media Education. Cambridge: Polity Press 5 begrippenlijst korte definitie creatieve producent) zijn de leerdoelen van mediawijsheid. 6 (2005) Het zelf produceren en creëren van allerlei mediale producten wordt net zo belangrijk als het kritisch analyseren ervan. In 1993 werd het schoolvak audiovisuele vormgeving als variant op het TeHaTex examen ingevoerd. Maar in vergelijking met de traditionele invulling van het Beeldend onderwijs speelt het een marginale rol. Minder dan 5% van de scholen biedt volgens de meting van 200 audiovisuele vorming aan in de bovenbouw. In de onderbouw ligt het percentage scholen dat audiovisuele vorming aanbiedt rond de 15%. 7 Mediawijsheid Het begrip mediawijsheid is in 2005 door de Raad van Cultuur geïntroduceerd. De media zijn, volgens die Raad, tot omgeving geworden In de nota Mediawijsheid in 200 schreven ministers Plaskerk en Rouvoet dat het kabinet de samenhang van het aanbod van media-educatie voor het onderwijs wil versterken. Media-educatie moet niet worden beperkt tot eenmalige, vrijblijvende projecten, maar worden verweven met de onderwijsprogramma s. Het aanleren van de vaardigheden, die bij mediawijsheid horen, dienen prioriteit te krijgen. De kabinetsvisie schrijft niet voor hoe mediawijsheid concreet vorm moet krijgen. Dit wordt gezien als vakoverstijgend, waarvan iedere school zelf mag bepalen in welke vorm en met welke inhoud ze dat vormgeeft. De oprichting van het Mediawijsheid Expertisecentrum heeft er toe geleid dat vele organisaties zijn gaan focussen op mediawijsheid. Er zijn veel producten en initiatieven gelanceerd die het onderwijs kunnen ondersteunen. Desondanks blijkt het mediaonderwijs niet zozeer het resultaat van overheidsbeleid. Vooral de voorkeur en inzet van individuele vakdocenten en de wens van schooldirecties om zich op dit vlak te profileren, 9 spelen een rol. Volgens Heijnen (2009) heeft de media-educatie in het voortgezet onderwijs dan ook de wind mee; docenten in de kunstvakken tonen een brede belangstelling voor bijdragen aan mediawijsheid. 10 Mediawijsheid binnen het kunstonderwijs Heijnen (2009) is van mening dat mediawijsheid thuishoort bij de kunstvakken, hij ziet mogelijkheden het huidige kunst- en cultuuronderwijs te actualiseren door het creëren van allerlei mediale producten. Naar zijn mening is het werk van hedendaagse kunstenaars exemplarisch omdat daarin de kritische houding ten opzichte van onze gemediatiseerde samenleving wordt weerspiegeld. Kunst en cultuur weerspiegelen van oudsher maatschappelijke ontwikkelingen, vaak in de vorm van kritisch commentaar. Met de opkomst en invloed van de digitale media is dat niet anders gesteld. Kunstenaars gebruiken nieuwe technische mogelijkheden om kunst te maken en via hun kunst te reflecteren op het dagelijks mediagebruik. 11 Ook de vakvereniging VONCK 12 licht in het leerplan (2012) toe het belangrijk te vinden om het onderwijs voor Beeldende kunst en vormgeving zo in te richten dat leerlingen beeldvaardig worden en beeldtaal in film en mediaberichten leren maken en begrijpen. Dit maakt hen mondig en mediawijs en zorgt dat zij structureel divergent leren denken. 6 mediawijsheid.nl/disclaimer-links/over mediawijsheid.nl/ Oomen, C., Donker, A., Grinten, M. van der & Haanstra, F.,200 Plasterk,R. & Rouvoet,A. Kamerstuk Mediawijsheid, , OCW,Rijksoverheid 9 Burn, A., Buschkühle, C.P., Duncum, P. e.a., Media + Kunst + Educatie:internationale ontwikkelingen in media- en kunsteducatie, Cultuurnetwerk Nederland,Utrecht Heijnen,E.,Media+kunst+Educatie, Cultuurnetwerk Nederland, Utrecht Groenendijk, Huizenga, Toorenaar;Lessen in mediawijsheid, Instituut voor Lerarenopleiding, UvA, Vonkc, leerplan voor onderwijs in beeldende kunst en vormgeving, maart 2012

2 Onderwijsvernieuwing en authentieke kunsteducatie Het verschil tussen wat de school zinvol vindt en wat de leerling als betekenisvol ervaart, is groot. 13 Haanstra (2001) legt met authentieke educatie uit hoe in het curriculum van kunstvakken vrije tijd en onderwijsinhouden bij elkaar kunnen worden gebracht. Zo wordt aansluiting met en relevantie voor de echte wereld gezocht, waarbij de leefwereld van de leerling en eigen initiatief belangrijke vertrekpunten zijn. 14 Van Emst pleit voor een verandering van de traditionele manier van onderwijs, luisteren, leren en stampen naar het nieuwe leren: meer thema -, context -, en competentiegericht onderwijs. Omdat het leerrendement van de leerling laag en kortstondig blijkt te zijn, een gebrek aan motivatie is, is er volgens van Emst een omslag nodig in het huidige onderwijs. In de leeropdrachten in het nieuwe leren gaat het ook om aansluiting op de belevingswereld van de leerling, die wordt uitgedaagd tot zelfkennis, zelfsturing en verantwoordelijkheid. 15 Opleidingsniveau Keverkamp en Waltman onderzochten 16 in 2012 een aantal scholen in het voortgezet onderwijs. Ze beschrijven hoe het vak film /audiovisuele vorming op een beperkt aantal scholen in het kunstonderwijs en als eindexamenonderdeel in het curriculum is ingebed. Door de verbeterde technische en financiële randvoorwaarden, zoals goedkope filmapparatuur, zijn er nauwelijks nog barrières om filmlessen te kunnen aanbieden. Het probleem schuilt in het opleidings- en bekwaamheidsniveau van docenten op dit gebied. De docentenopleiding audiovisueel, die in 1991 aan de Nederlandse Filmacademie van start ging, werd zeven jaar na dato alweer stop gezet. De opleiding leidde niet tot een onderwijsbevoegdheid. De huidige opleiding tot docent beeldende kunst en vormgeving geeft weliswaar aandacht aan nieuwe media, maar legt de nadruk vooral op de beeldende en nauwelijks op de verhalende aspecten. 17 Het vak Filmeducatie Filmeducatie is educatie over film. Filmeducatie is creëren en beschouwen, het bevat zowel productieve, receptieve als reflectieve componenten. Het doel is tevens (sociale, technische, creatieve, organisatorische) vaardigheden te ontwikkelen. Filmmakers vertellen verhalen. Hun films zijn cultuurdragers en laten ons meeleven met en meekijken naar wat mensen drijft in hun gedrag. Films zijn vormgegeven in filmtaal, waarin alle aspecten van het filmaken een kloppend geheel vormen. Filmeducatie is meer dan samen in de klas naar een film kijken. Bij filmeducatie vergaart men kennis door films te beschouwen en te analyseren. Hiermee ontstaat inzicht in de vormgeving en de filmtaal. 1 Leerlingen leren het verkregen inzicht te gebruiken, door zelf een film te produceren. 19 Drie vormen van filmeducatie in het voortgezet onderwijs Er zijn globaal gezien drie vormen van filmeducatie te onderscheiden in het Voortgezet Onderwijs. Het eenmalig project of de lesmodule bieden losse modules om filmische vaardigheden aan te leren. Ze doorlopen het proces van het maken van een filmproduct. Het leerdoel is hierbij voornamelijk gericht op kennismaking met deze kunstdiscipline. Daarnaast wordt het film maken gebruikt voor verslaggeving van andere vakken. Deze vorm van filmeducatie komt het meest voor. 13 Emst,A.,Koop een auto op de sloop 14 Haanstra, F., De Hollandse schoolkunst, 2001,Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland blz.5, 6 15 hetkind.org; april Keverkamp,D. & Waltman,J.,Audiovisuele vormgeving V.O., idem. Bladzijde 3 1 Thomassen,B.; Zicht op..filmeducatie, (pagina ), 2010, Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland 19 Site: De Frisse Blik, 25 0ktober 2012 Ten tweede zijn er scholen die het vak film in het curriculum hebben opgenomen, soms zelfs als eindexamenvak binnen het kunstonderwijs. Omdat film geen regulier vak is, hebben die scholen gepionierd en zelf geïnvesteerd in de ontwikkeling van leerplannen. Leerplannen die zo in het land tot stand zijn gekomen vertonen sterke overeenkomsten, maar zijn tegelijkertijd sterk afhankelijk van het aantal jaren/uren dat voor het filmonderwijs wordt ingeruimd en van de specifieke voorkeuren van docenten. 20 Daar waar film een eindexamenvak is, worden de eindtermen en kerndoelen van het kunstonderwijs gehanteerd en getoetst. Het groeiende lesaanbod van culturele instellingen is de derde vorm van filmeducatie. Scholen, die niet willen of kunnen investeren in de ontwikkeling van filmeducatie, maken gebruik van het laagdrempelige en toegankelijke filmaanbod van culturele instellingen, zoals EYE en IDFA. Die instellingen streven er naar de filmcultuur te vergroten in de vorm van filmvertoningen en lesmateriaal, fysiek dan wel interactief. De gedocumenteerde lesbrieven begeleiden de speciaal geselecteerde films, die worden gedeeld via dvd, web en schoolvoorstellingen. In de praktijk blijkt dat veel scholen door tijdgebrek niet toekomen aan een verdiepende beschouwing. Filmeducatie blijft in dit geval beperkt tot het bekijken van een bijzondere film of documentaire. 21 Hoe kan filmeducatie het kunstonderwijs verrijken? In dit onderzoek wil ik doorgronden wat een doorlopende leerlijn filmeducatie in de praktijk van het voortgezet onderwijs inhoudt. Scholen die het vak film als eindexamen aanbieden hebben een duidelijk leerplan, dat docenten inhoudelijk houvast biedt en hen in staat stelt goede lessen te geven. Deze scholen interesseren mij het meest. Het onderzoek richt zich op de karakteristieke eigenheid van de kunstdiscipline film. In het gesprek met de vakdocenten film kwamen het leerplan, de didactiek en de opdrachten in het filmonderwijs ter sprake. De randvoorwaarden van het filmvak, zoals camera s, inrichting van het lokaal met computers en klassengrootte blijven in dit artikel buiten beeld. Voor dit onderzoek heb ik Franka Stas, Johan Gielen en Nicolette Terhaag geïnterviewd. Stas is filmdocent op het Alberdingk Thijm College 22 in Hilversum. Gielen en Terhaag werken aan de Theaterhavo/vwo 23 in Rotterdam. Op beide scholen is filmeducatie een eindexamenvak. De school in Hilversum kent in het derde jaar een verplichte oriëntatiefase, waarna de leerlingen die daarvoor hebben gekozen daarin eindexamen doen. De school in Rotterdam biedt leerlingen de mogelijkheid hun passie te ontwikkelen van het eerste tot het vijfde leerjaar, in de door hen gekozen kunstrichting, gedurende twee dagdelen per week. Daarnaast heb ik deelgenomen aan een klankbordgroep. Onlangs hebben filmdocenten een online community 24 opgericht waar kennis, vragen en lesmateriaal zullen worden uitgewisseld. Hieraan bestaat vanuit de beroepspraktijk een grote behoefte. De klankbordgroep 25 heeft als taak de visie op het schoolvak film te formuleren. Ze bestudeert en verwoordt de betekenis en relevantie van filmeducatie in het onderwijs en wil docenten inspireren. De diverse manieren waarop film als vak wordt gegeven heb ik op basis van mijn analyse willen samenvatten in een globale structuur voor filmeducatie binnen het domein kunst en cultuur op het VO. Hieronder benoem ik doelstellingen en 20 Keverkamp,D. & Waltman,J.,Audiovisuele vormgeving in het V.O., interview Marije Veenstra, educatiemedewerker IDFA 22 atscholen.nl/scholen/voortgezet_onderwijs/atc/paginas/default.aspx 23 hofpleinrotterdam.nl/pagina.php?id= Klankbordgroep Community Film voor docenten, Kruik,Dorée,(NFFS),Wiebinga, Florine (EYE) en Schaepkens,Sjuul, januari-april,2013

3 leerplan. Zij zijn de kapstok waaraan een doorlopende leerlijn in filmeducatie dient te worden opgehangen. Doelstellingen van filmeducatie: bewust toepassen van film technische aspecten bewust verplaatsen in de kijker bewust creëren bewust beschouwen bewust worden van de rijkdom van het medium De nadruk is gelegd op bewust, omdat het in het vak film om meer gaat dan alleen maar een filmpje kijken en maken. Elke leerling krijgt alle vaardigheden onder de knie, maar kan daarnaast een voorkeur ontwikkelen voor een bepaald aspect van het film maken. Het leerplan: Het niveau geeft de mate van bewust toepassen aan: A. Basisvaardigheden - fase 1: ontdekken van/experimenteren met filmtaal (open) B. Basisvaardigheden - fase 2: filmtechnische aspecten eigen maken (toetsbaar) C. Professionaliseren - fase 1: planmatig werken/beargumenteren/verbanden leggen D. Professionaliseren - fase 2: eigen stijl ontwikkelen/specialiseren A. Basisvaardigheden - fase 1: ontdekken van/experimenteren met filmtaal (open) In aanvang staan leerdoelen als samenwerking, plezier en kennismaking met de filmische middelen en de basisvaardigheden voorop, zoals: Het schrijven van een verhaal, een simpel plot, het tekenen van een storyboard, de leerling leert zich te verplaatsen in de kijker. Het hanteren van de videocamera, naast fotografische technieken zoals licht, keuzes voor standpunten (ooghoogte), kadrering (bijvoorbeeld een close-up) en camerabeweging laat de leerling begrijpen dat hij bepaalt wat de kijker ziet. De filmlocatie is in dit stadium veelal nog de directe leefomgeving. Het vormgeven van kleding, decor of een specifieke locatie is in deze fase nog eenvoudig. Het bewerken op de computer laat de leerling opnieuw zijn verhaal beleven en hij experimenteert met digitale beeldbewerking. Het toevoegen van muziek en geluid, de leerling krijgt inzicht in de sfeer versterkende werking van dit medium. Door reflectie op het gecreëerde filmproduct wordt de leerling bewust van het effect op de kijker en hoe door middel van de camera een eenduidig en spannend verhaal opgebouwd wordt. B. Basisvaardigheden - fase 2: film technische aspecten eigen maken (toetsbaar) Film is een complex medium, met de daarbij horende theorie, techniek en de regels van het vakgebied. 26 De onder A genoemde technische vaardigheden worden verdiept met de kennis van traditionele vormgevingsconventies. Hoe vertellen filmmakers hun verhaal. Elke regel van het vakgebied, ingeleid door een theoretische kader, wordt geoefend door middel van praktische opdrachten. De leerdoelen en beoordeling gaan over het kunnen toepassen van de verkregen kennis. Zo wordt het schrijven van een scenario meer de constructie van een filmverhaal, waar de structuur van het plot het dilemma van de personages toont, en afhankelijk van het genre en de keuzes van regie richting geeft aan de actieve cameravoering. Het doel is het verhaal op een filmische manier te verbeelden. Het camerawerk is systematisch, volgt het vertelperspectief, legt de focus en maakt creatief gebruik van de specifieke beeldaspecten met als doel de 26 Gielen,J., Interview met Theaterhavo/vwo geloofwaardigheid of de illusie van het filmverhaal te vergroten. In de computer wordt het verhaal herschreven en nogmaals intensief vormgegeven. Om in film een verhaal goed te vertellen, in welk filmgenre dan ook, is het essentieel in een film een balans tussen emotie en informatie te creëren. 27 C. Professionaliseren - fase 1: planmatig werken/beargumenteren/verbanden leggen De voorbereiding van het filmproces vraagt een planmatige aanpak. De leerdoelen zijn gericht op doorzettingsvermogen, samenwerking en het begrijpend kijken naar filmtaal, het toepassen van de film technische aspecten en de effectiviteit bij de kijker. Het beschouwen van de professionals ondersteunt het ervaringsgerichte productieproces van de leerling: de filmische middelen die deze filmmakers inzetten om hun verhalen zo te verbeelden dat de kijker meegesleept wordt. Zo analyseren de leerlingen bijvoorbeeld, op actieve wijze, de keuzes van een regisseur door een remake van een bestaande filmscène te maken en die met elkaar te vergelijken. De verbeelding van het scenario vertaald in een shotlist wordt hier bestudeerd. Het belang van de cameraregie, zowel in de samenhang tussen shots, de découpage, en de mise-en-scène, ordening van bewegingen van spelers in het beeld, wordt in deze filmopdracht geïllustreerd. Aandacht wordt besteed aan analyse en kennis van de film geschiedenis en film als cultuuruiting, met als doel de esthetische waarneming te verbeteren. 2 De examenleerling wordt getoetst op het gehele productie proces, in groeps en individuele opdrachten, zowel fictie als non-fictie. De leerling toont aan in staat te zijn eigen, wel overwogen keuzes te maken. De ervaring, learning by doing, in meerdere producties en de reflectie op eigen en elkaars werk maakt de leerling bewust van de werking en de zeggingskracht van film. D. Professionaliseren - fase 2: eigen stijl ontwikkelen / specialiseren De nadruk komt steeds meer te liggen op het vertrouwd raken met de eigen kijk op de wereld. Het maken van kunst is een proces waarin je door de ervaring van het zelf maken jouw kijk op de wereld beter leert te communiceren en te delen. Doordat de meer geoefende filmleerling een eigen invulling kan geven aan de aangeleerde filmische aspecten is de uiteindelijke individuele film uniek.. 29 Bij die filmleerling liggen aandacht en reflectie meer op de individuele ontwikkeling en de wijze hoe de filmische middelen gehanteerd zijn, beide komen in dit stadium dichter bij elkaar te liggen. De examenleerling wordt gestimuleerd zich uit te drukken, lef te tonen, en keuzes te maken. De vertaling van ideeën naar een eigen regieconcept en deze vorm te geven in het productieproces. Er worden initiatieven, zelfstandigheid en verantwoordelijkheid gevraagd. De leerling leert kwetsbaar te zijn in het presenteren van eigen werk en wordt gestimuleerd een visie te ontwikkelen. Bovenstaand leerplan geeft leerlingen genoeg bagage om verder te studeren in het kunstvakonderwijs. De presentatievormen binnen- en buiten de school Filmeducatie kan niet zonder een podium. Dit podium fungeert als onderdeel van het leerproces. Hoe de filmproducten worden vertoond kan heel kleinschalig zijn of als een evenement worden opgezet. Het tonen van de films is een aanmoediging voor de maker(s), die via het podium in de schijnwerpers worden gezet. Een podium maakt het onderwerp (het filmproduct) en de boodschap (de inhoud van 27 Stas, F., Interview, Alberdingk Thijm College 2 Haanstra,F., Leren Zien,Katern Kunsteducatie,1995 Pg 40,LOKV, Utrecht 29 Interview met Theaterhavo/vwo en Alberdingk Thijm College.

4 de film) serieuzer voor zowel makers als kijkers. Het werk wordt bekeken en bekritiseerd door het publiek. De fysieke aanwezigheid van dat publiek bij het tonen van schoolfilms werkt dus meerdere kanten op. De film gaat erdoor leven. En de school kan zich ermee profileren. Daarnaast kan een school de visuele producten en resultaten van de leerlingen op de website van de school plaatsen, en zich zo onderscheiden in haar positionering. Ook het structureel gebruik maken van film in het onderwijsaanbod kan een rol spelen in de profilering van zowel leerlingen als scholen. Kortom, de presentatievorm kan werelden openen en verbinden Bevindingen Wat kan filmeducatie bijdragen aan de ontwikkeling van de leerling? Het onderwijs moet aansluiten bij de behoeftes van de maatschappij. Dit vraagt om competenties en vaardigheden die de leerling flexibel kan inzetten in nieuwe situaties die hij tegen komt. De kunstvakken kunnen hier een grote bijdrage aan leveren. Door individueel een kunstproduct te maken, dat in het beste geval zintuigen en geest prikkelt, ontwikkelt de leerling zijn kijk op de wereld en zijn persoonlijke kwaliteiten. Gaandeweg het onderzoek bij de twee expertise scholen bleek de rijkdom en de complexiteit van het vak film de leerlingen veel bijzondere leervaardigheden op te leveren. Het specifieke van filmeducatie kan het aanleren van bepaalde competenties en vaardigheden bevorderen die meer aansluiten bij de beeldcultuur van nu: ontwikkeling van het culturele bewustzijn een verhaal te vertellen en gevoelens over te brengen het inleven in menselijke drijfveren en handelen planmatig werken, keuzes kunnen maken en probleemoplossend denken. het kunnen verplaatsen in de kijker en kunnen reflecteren op eigen werk uitdrukkingsvermogen verbeeldingskracht en ruimtelijk inzicht een onderscheidend product kunnen maken zelfvertrouwen en authenticiteit werken in teamverband sociale vaardigheden ondernemendheid verantwoordelijkheid Wat is de meerwaarde van filmeducatie in het kunstonderwijs? De vraag is wat het toevoegt aan de andere expressie- en beeldende vakken. Bij het maken van een filmproductie komen alle kunstdisciplines en mediatechnieken samen. Er is sprake van volledige samenhang tussen kunst en techniek. Filmeducatie heeft het doel om begrijpend te leren kijken, te gaan zien hoe elke film en mediaproduct het resultaat zijn van oneindig veel ingrepen. Hoewel beeldcultuur alom aanwezig is, is het nog wat anders om inzicht te krijgen in de wijze waarop filmmakers de werkelijkheid inkleuren, respectievelijk manipuleren. Hoe de vormkeuzes de reactie van de kijker bepalen. In gesprek gaan met leerlingen over hoe beeldtaal werkt levert dat leerlingen zich bewust worden, zich kritisch en actief ontwikkelen in de snel ontwikkelende beeldcultuur. Film maken is bij uitstek authentieke kunsteducatie. Er wordt gecreëerd vanuit de eigen belevingswereld. De leerling wordt geactiveerd verhalen in te brengen en deze vorm te geven. Van de leerling wordt gevraagd om vanuit het niets een eindproduct af te leveren. Het ontbreken van een vast gegeven zoals een toneeltekst of een muziekstuk vraagt dan ook om elk onderdeel zelf te creëren en te beheersen. Dit biedt ruimte aan de verschillende interesses en leerstijlen van de leerling. Het realiseren van een filmproductie lukt alleen maar met een ondernemende houding. Zonder het mobiliseren van mensen en het regelen van locaties en is er geen product. Film maken vraagt om een goede samenwerking en organisatie binnen de productiegroep. Filmeducatie kan worden ingezet om op onderzoek uit te gaan, de buitenwereld te verkennen. Zo kan een school de leerling vragen een reportage te maken over wat leeft in de buurt. Zo kan film gebruikt worden om contacten te leggen en nieuwe ontmoetingen aan te gaan. Conclusies Op grond van voorgaande kenmerken van filmeducatie, waarin alle aspecten van de kerndoelen voor het leergebied kunst en cultuur in de onderbouw en eindtermen van het voortgezet onderwijs 30 te herkennen zijn, durf ik de stelling aan dat filmeducatie wellicht de traditionele invulling van beeldende vorming zou kunnen vervangen. Bovenstaande gedachte stoelt op basis van de volgende conclusies: In het vak film komen leerdoelen en vaardigheden van drama, beeldende vorming en muziek samen. Filmeducatie onderscheidt zich duidelijk van andere richtingen in kunst- en cultuuronderwijs met specifieke competenties en vaardigheden die meer aansluiten bij de beeldcultuur van nu. Filmles dient als een continue onderwijsactiviteit te worden beschouwd, omwille van het aanleren van vaardigheden en competenties die de leerling tegenwoordig nodig heeft. Het vak film zorgt voor actualisering van het kunstonderwijs, waardoor dit beter aansluit bij leerlingen in hun omgeving. Hier hebben leerlingen uiteraard profijt van. De vraag is of ze er zelfs niet veel meer aanhebben dan aan het aanleren van de traditionele beeldende materialen en technieken, zoals tekenen, schilderen en handvaardigheid. De opgedane expertise, acteer- en presentatievaardigheden en de kennis van filmtaal en computer- en cameratechniek kunnen in de loop van de tijd voor andere vakken worden ingezet. Mediawijsheid is als leerdoel een intrinsiek onderdeel van filmeducatie. Daarnaast komt uit de gesprekken met filmdocenten naar voren dat van de docent expertise en passie gevraagd wordt om goed filmonderwijs te kunnen geven. Zoals voor alle kunstdisciplines geldt, is ervaring en kennis nodig, met liefst meerdere filmproducties, om ook dit vak te kunnen onderwijzen. Dit ontbreekt bij veel kunstdocenten. Een aanbeveling is om hierin bijscholing aan kunstdocenten aan te bieden. Lerarenopleidingen zouden filmeducatie een belangrijker deel van het curriculum uit moeten laten maken. Sjuul Schaepkens, Literatuurlijst: 1 Buckingham,D.,Media Education,Cambridge, Polity Press Burn, A., Buschkühle, C.P.,Heijnen, E,e.a., Media + Kunst +Educatie internationale ontwikkelingen in media- en kunsteducatie pg.10,cultuurnetwerk NL,Utrecht Emst, A.v.,Koop een auto bij de sloop, Aps,Utrecht, EYE, Beleidsplan , Keverkamp,D. Waltman,J.; Audiovisuele vormgeving in het VO, Groenendijk, Huizenga, Toorenaar; Lessen in mediawijsheid, Instituut voor Lerarenopleiding, UvA, Haanstra,F.,Authentieke kunsteducatie 2001 Haanstra,F.,Leren Zien,Katern Kunsteducatie,1995 pg.40, LOKV,Utrecht Klankbordgroep Community Film voor docenten: Kruik,Dorée,(NFFS), Wiebinga, Florine (EYE) en Schaepkens,Sjuul, januari- april, KSE, Het kan Mediawijsheid op school, Oomen, C.,Donker, A.,Grinten, M.v.d & Haanstra, F., 30 Kerndoel 4 t/m 52, zie definities

5 Monitor Cultuureducatie VO, Meting 200, Oberon Plasterk,R. & Rouvoet,A., Kamerstuk Mediawijsheid, , OCW, Rijksoverheid 12 Project film maken maakt school, Scholieren FilmLab (Making Movies),NIF, Thomassen,B., Zicht...op filmeducatie, Cultuurnetwerk Nederland, Utrecht, Veenstra,M., interview, educatiemedewerker IDFA, Vliet,H.v, Steen,W.v.d.,e.a.;Wijs met media, interview met Maassen,G.,pg 79 en, Hogeschool Utrecht, Vermunt en Kolb, Leerstijlen 17 Visuele geletterdheid,bollegraf,g., Ebbers,D., Pieterse,F., Urlus,A. SLO, maart 2006, Enschede 1 Vonkc, leerplan voor onderwijs in beeldende kunst en vormgeving, maart Zicht op..media-educatie en mediawijsheid, Cultuurnetwerk Nederland, Utrecht, 2005 Internet: 25 0ktober oktober oktober 2012, april mediawijsheidnl, februari NIF- EYE lesmateriaal, 2012 /voor docenten,oktober 2012 Begrippenlijst filmtermen Onderstaande definities zijn overgenomen uit wikipedkia.org. Découpage: Découpage is een begrip uit de filmtaal. Découpage is het verknippen of opdelen van een scène in kleine stukjes of shots. Dit wordt uitgedacht in de draaiboekfase. De wijze van decouperen is nooit willekeurig, maar afhankelijk van de sfeer of de spanning die men wil oproepen. mise-en-scène: Het begrip duikt [..] op in de fotografie en in de filmkunst als onderdeel van de beeldtaal. Het betreft de inhoud van het beeld, de enscenering. [..]Behoren verder tot de mise-en-scène: het acteren [..], de belichting, de omgeving, ook wel de (arena) genoemd en de iconische tekens. Definities: 1) Media-educatie 31 Media-educatie gaat over het leren interpreteren van de vormentaal en de inhoud van media, het bepalen door welke belangen of waardesystemen deze worden gestuurd en het bewust worden van de plaats en rol van media. 2) Mediawijsheid Definitie uit het adviesrapport van de Raad voor Cultuur(2005): Mediawijsheid duidt op het geheel van kennis, vaardigheden en mentaliteit waarmee leerlingen zich bewust, kritisch en actief kunnen bewegen in een complexe, veranderende en fundamenteel gemedialiseerde wereld. 3) kerndoel 4 t/m 52 betreffen productie, reflectie, receptie en presentatie van eigen, andermans en professionele beeldende kunst en vormgeving. 31 mei 2013

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Eind januari bracht het Platform Onderwijs2032 het eindadvies uit met hun visie op toekomstgericht onderwijs. Het rapport bevat veel bruikbare ideeën en aandacht

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Kunstproject Wereldverhalen voor het VMBO

Kunstproject Wereldverhalen voor het VMBO Kunstproject Wereldverhalen voor het VMBO BIJLAGE VI ONDERWIJSCURRICULUM INHOUD I II III NIVEAU, VAKKEN EN LEERDOELEN THEORETISCH KADER CULTUUR IN DE SPIEGEL AANSLUITING BIJ REGULIER ONDERWIJSCURRICULUM!

Nadere informatie

< A r tfac tor y > Enter. de wereld van de. - Spor t s- digitale kunst en media. Locatie Wijdschildlaan voor atheneum, havo en mavo

< A r tfac tor y > Enter. de wereld van de. - Spor t s- digitale kunst en media. Locatie Wijdschildlaan voor atheneum, havo en mavo < A r tfac tor y > N a a s t e e n s t e r k b a s i s p a k ke t, t i j d vo o r t a l e n t! Enter de wereld van de digitale kunst en media Locatie Wijdschildlaan voor atheneum, havo en mavo Fa s t L

Nadere informatie

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering PRESENTEERT onderwijsteam MIKspecials onderwijsteam MIKxer onderwijsteam deskundigheidsbevordering Deskundigheidsbevordering De nieuwe beleidsperiode voor cultuureducatie is op 1 januari 2013 van start

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk

Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk Reclame maken, doe je zo! Groep 6 Thema-overzicht Thema-overzicht Reclame maken, doe je zo! Groep 6 Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk Kern van het thema Het thema Functies

Nadere informatie

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria:

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Regie Documentaire Weet in een door de student zelf gemaakte film al basaal te boeien

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Basisschool De Ontdekkingsreis, Doorn

Basisschool De Ontdekkingsreis, Doorn Basisschool De Ontdekkingsreis, Doorn Beschrijving van het arrangement voor talentontwikkeling Basisschool De Ontdekkingsreis werd tien jaar geleden opgericht als vernieuwingsschool en telt ongeveer 90

Nadere informatie

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen WORKSHOP LEERLIJNEN Welkom en inleiding Wat is een leerlijn? Voorbeelden en achtergronden van leerlijnen cultuuronderwijs Leerlijnen in Flevoland: KIDD en De Culturele Haven Hoe bouw je een leerlijn? WORKSHOP

Nadere informatie

Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit

Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit Hoe breng je meer lijn en structuur in je cultuureducatie en hoe werk je gericht aan de persoonlijke (creativiteits)- ontwikkeling van leerlingen? Basisscholen

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel Vlaanderen-Nederland. Barend van Heusden met Emiel Copini en Astrid Rass Groningen, 1 oktober 2013

Cultuur in de Spiegel Vlaanderen-Nederland. Barend van Heusden met Emiel Copini en Astrid Rass Groningen, 1 oktober 2013 Cultuur in de Spiegel Vlaanderen-Nederland Barend van Heusden met Emiel Copini en Astrid Rass Groningen, 1 oktober 2013 Het CiS-project: - Vraagstelling: tegemoet komen aan beoefte aan houvast m.b.t. -

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Educatieprogramma Sprekende Portretten Wouter van Riessen, zelfportret met luchtbel, aankoop 2000 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum.... p. 3 Algemene

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Dario Fo, ondernemers in de kunst Poeldijk, 13 december 2012 Inleiding Op de vraag van de gezamenlijke basisscholen uit De Lier voor een

Nadere informatie

Actuele tips over bijzondere films & gratis lesmateriaal

Actuele tips over bijzondere films & gratis lesmateriaal Voortgezet onderwijs MOVIEZONE WAAR ALLES OM FILM DRAAIT Actuele tips over bijzondere films & gratis lesmateriaal MOVIEZONE WAAR ALLES OM FILM DRAAIT moviezone.nl/educatie MovieZone met de klas Moviezone.nl

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht Thema-overzicht Drents Museum Groep 3 Essentie van het thema Beeldcultuur kan omschreven worden als een maatschappelijke

Nadere informatie

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid

Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl. Stappenplan cultuureducatiebeleid Kleine Gartmanplantsoen 21 1017 RP Amsterdam T 020 620 9567 info@mocca-amsterdam.nl www.mocca-amsterdam.nl Stappenplan cultuureducatiebeleid Inleiding Dit stappenplan is een handreiking om te komen tot

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Willibrordus: cultuur in ons hart

Willibrordus: cultuur in ons hart 1. Willibrordus: cultuur in ons hart De huidige maatschappij vraagt om creatieve burgers die nieuwe ideeën kunnen bedenken en uitwerken. Daarom mag je op de Willibrordus door spelen wijs(er) worden! Kom

Nadere informatie

Mediawijsheid en de e-cultuursector Naar nieuwe vormen van expressieve en reflectieve mediawijsheid

Mediawijsheid en de e-cultuursector Naar nieuwe vormen van expressieve en reflectieve mediawijsheid Mediawijsheid en de e-cultuursector Naar nieuwe vormen van expressieve en reflectieve mediawijsheid door Levien Nordeman Wat betekent mediawijsheid voor de e-cultuursector? De afgelopen maanden heeft Virtueel

Nadere informatie

Examenprogramma CKV havo en vwo. nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling

Examenprogramma CKV havo en vwo. nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Examenprogramma CKV havo en vwo nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Examenprogramma CKV havo en vwo Concept 17 juni 2014 Examenprogramma CKV havo en vwo Concept Versie 17 juni 2014 Het eindexamen

Nadere informatie

PHOTO WISE fotografie-opleiding 2015 1

PHOTO WISE fotografie-opleiding 2015 1 PHOTO WISE fotografie-opleiding 2015 1 Visie Voor wie? Voor iedereen met een interesse in de professionele fotografie, met aanleg voor beeld, en met een goede motivatie. Iedereen? Iedereen lijkt te kunnen

Nadere informatie

Zicht op... cultuureducatie in de nieuwe onderbouw. achtergronden, literatuur, lesmethoden, projecten en websites

Zicht op... cultuureducatie in de nieuwe onderbouw. achtergronden, literatuur, lesmethoden, projecten en websites Zicht op... cultuureducatie in de nieuwe onderbouw achtergronden, literatuur, lesmethoden, projecten en websites Cultuurnetwerk Nederland, Utrecht 2005 Inhoud Vooraf 5 Van basisvorming tot nieuwe onderbouw

Nadere informatie

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl

De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl De nieuwe Havo voorbereidend HBO Buiksloterweg 85 1031 CG Amsterdam T: 020 579 72 10 I: www.checkdenieuwehavo.nl 1 De nieuwe Havo voorbereidend HBO Wat is De nieuwe Havo? De nieuwe Havo biedt Havo onderwijs

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus Docentenhandleiding Educatieprogramma Ik bied Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum p. 3 Algemene doelstelling programma p. 3 Aansluiting bij kerndoelen p. 3-4 Programma Ik Bied.

Nadere informatie

Cultuurprofieldoelen INLEIDING INSTRUMENT

Cultuurprofieldoelen INLEIDING INSTRUMENT Cultuurprofieldoelen INLEIDING Cultuurprofieldoelen zijn extra doelen, bovenop de wettelijk voorgeschreven kerndoelen en eindtermen, die de school zelf ontwikkelt naar aanleiding van haar visie, om richting

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Groep: AGL fase 1 Vak: Culturele oriëntatie en creatieve expressie

Groep: AGL fase 1 Vak: Culturele oriëntatie en creatieve expressie Basis Groep: AGL fase 1 Vak: Culturele oriëntatie en creatieve expressie Kerndoelen: Verwerking binnen de lessen van de andere leergebieden. ICT, digibord, creatieve materialen Culturele oriëntatie en

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Deel-PTA voor twee vakken

Deel-PTA voor twee vakken Deel-PTA voor twee vakken Let op: dit PTA voor het deelvak audiovisuele vormgeving telt mee bij 2 hoofdvakken: bij het hoofdvak grafimedia en het vak kunstvakken II beeldend. In dit PTA wordt in afzonderlijke

Nadere informatie

Museum De Hermitage in Amsterdam

Museum De Hermitage in Amsterdam Museum De Hermitage in Amsterdam Beschrijving van het arrangement voor talentontwikkeling Onder de naam De Hermitage voor Kinderen besteedt het museum sinds tien jaar veel aandacht aan educatie en talentontwikkeling

Nadere informatie

STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015

STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015 STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015 De Beemd Done Assement - Done Ambitiegesprek Kaders aanbrengen in bestaande vaardigheden waardoor er meer lijn ontstaat, waar binnen alle aandacht voor bewustzijn

Nadere informatie

Presentatie door: Dr. Wim Hilberdink. 1 december 2015

Presentatie door: Dr. Wim Hilberdink. 1 december 2015 Presentatie door: Dr. Wim Hilberdink 1 december 2015 THORBECKE SCHOLENGEMEENSCHAP Zwolle atheneum havo mavo 1820 leerlingen 160 docenten 10 jaar Mediawijsheid Relatie tot digitale geletterdheid Opzet en

Nadere informatie

EtuConsult. cursus Cultuur en Creativiteit. Voor pedagogisch medewerkers

EtuConsult. cursus Cultuur en Creativiteit. Voor pedagogisch medewerkers EtuConsult cursus Cultuur en Creativiteit in de BSO Voor pedagogisch medewerkers Cultuureducatie is belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen. Daarom bieden steeds meer bso s culturele activiteiten

Nadere informatie

PROFESSIONAL LEARNING COMMUNITIES IN ACTIE

PROFESSIONAL LEARNING COMMUNITIES IN ACTIE PROFESSIONAL LEARNING COMMUNITIES IN ACTIE VELON Congres, Papendal, Arnhem, 26 & 27 maart 2015 Lysbeth Jans, Wim Lauwers, Lode Vermeersch, Katrien Goossens, Leen Alaerts, Koen Crul LERARENOPLEIDINGEN Leerkracht

Nadere informatie

Willibrordus: cultuur in ons hart

Willibrordus: cultuur in ons hart 1. Willibrordus: cultuur in ons hart De huidige maatschappij vraagt om creatieve burgers die nieuwe ideeën kunnen bedenken en uitwerken. Daarom mag je op de Willibrordus door spelen wijs(er) worden! Kom

Nadere informatie

DE VELE FACETTEN VAN MEDIAWIJSHEID INLEIDING

DE VELE FACETTEN VAN MEDIAWIJSHEID INLEIDING DE VELE FACETTEN VAN MEDIAWIJSHEID INLEIDING Omdat het gebruik van de termen media-educatie en mediawijsheid niet voor iedereen duidelijk is eerst even dit: De Raad voor Cultuur spreekt van mediawijsheid

Nadere informatie

LESBRIEF. Informatie VOOR DOCENTEN LEERDOELEN. Let op! Wanneer u het lesmateriaal

LESBRIEF. Informatie VOOR DOCENTEN LEERDOELEN. Let op! Wanneer u het lesmateriaal LESBRIEF Informatie VOOR DOCENTEN De lesbrief is te gebruiken voor het VMBO en de onderbouw van HAVO/VWO. De lesbrief is bedoeld om leerlingen kennis te laten maken mét en in te gaan óp de verschillende

Nadere informatie

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling Boekwerk Voorstel voor een project omschrijving 1.1 Doelstelling Het doel van het te ontwikkelen lespakket Boekwerk is leerlingen op een nieuwe manier bezig te laten zijn met taal, boeken en vakinhoud.

Nadere informatie

beeldend onderwijs De kennisbasis van beeldend onderwijs maakt voor de beschrijving van de inhoud gebruik van

beeldend onderwijs De kennisbasis van beeldend onderwijs maakt voor de beschrijving van de inhoud gebruik van beeldend onderwijs Belang van het vak Beeldend onderwijs ontwikkelt het visueel verbeeldend vermogen door kinderen aan te spreken op hun ervaringen van de werkelijkheid en ze vervolgens te leren die ervaringen

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Scheffer aan het werk in het grote atelier bij zijn woonhuis te Parijs Lamme, Ary Johannes 1851 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

Doorgaande leerlijnen cultuureducatie, hoe werkt dat in de praktijk?

Doorgaande leerlijnen cultuureducatie, hoe werkt dat in de praktijk? Doorgaande leerlijnen cultuureducatie, hoe werkt dat in de praktijk? www.kunstedu.nl info@kunstedu.nl 06 11322235 www.kunstedu.nl Cultuureducatie denkkader: VISIE verankering cultuurmenu verankering cultuurmenu

Nadere informatie

media-educatie & -participatie: van mediakunstenaar tot Do-It- Yourself amateur

media-educatie & -participatie: van mediakunstenaar tot Do-It- Yourself amateur media-educatie & -participatie: van mediakunstenaar tot Do-It- Yourself amateur Emiel Heijnen Emiel Heijnen Docent bachelor docent Beeldende Kunst en Vormgeving en Master Kunsteducatie, Amsterdamse Hogeschool

Nadere informatie

1 en 2 oktober 2013. Bezoek aan Groningen

1 en 2 oktober 2013. Bezoek aan Groningen 1 en 2 oktober 2013 Bezoek aan Groningen programma 1-2 oktober 2013 www.cultuurindespiegel.be - Barend geeft een stavaza van CIS Nederland - Emiel Copini (10-14 jaar) - Theisje van Dorsten (4-10 jaar)

Nadere informatie

STARTEN MET BESPIEGELING- KUNSTEN IN SAMENHANG

STARTEN MET BESPIEGELING- KUNSTEN IN SAMENHANG STARTEN MET BESPIEGELING- KUNSTEN IN SAMENHANG Schooljaar 2016-2017 Starten met Bespiegeling- Kunsten in samenhang Deze informatie is bedoeld voor docenten die aankomend schooljaar gaan starten met de

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum

Nationaal Gevangenismuseum Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Thema-overzicht Thema-overzicht Gevangen in beeld Groep 8 Gevangenismuseum Kern van het thema Als je iets fout doet, krijg je straf. Onze gevangenissen

Nadere informatie

21 e eeuwse vaardigheden in het onderwijs. stand van zaken en toekomstige mogelijkheden. Petra Fisser VELON-studiedag Breda, 13 november 2015

21 e eeuwse vaardigheden in het onderwijs. stand van zaken en toekomstige mogelijkheden. Petra Fisser VELON-studiedag Breda, 13 november 2015 21 e eeuwse vaardigheden in het onderwijs stand van zaken en toekomstige mogelijkheden SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Petra Fisser VELON-studiedag Breda, 13 november 2015 SLO, nationaal

Nadere informatie

Projectinformatie DIGITAL PLAYGROUND ANIMATIEWORKSHOP. Leerjaar 1 Nieuwe Media Voortgezet Onderwijs

Projectinformatie DIGITAL PLAYGROUND ANIMATIEWORKSHOP. Leerjaar 1 Nieuwe Media Voortgezet Onderwijs Projectinformatie DIGITAL PLAYGROUND ANIMATIEWORKSHOP Leerjaar 1 Nieuwe Media Voortgezet Onderwijs BESTE DOCENT Graag informeren wij u over het project DP Animatie waaraan uw school binnenkort mee doet.

Nadere informatie

PROFESSIONAL LEARNING COMMUNITIES IN ACTIE

PROFESSIONAL LEARNING COMMUNITIES IN ACTIE PROFESSIONAL LEARNING COMMUNITIES IN ACTIE LKCA-conferentie, Utrecht, 24 november 2014 Lode Vermeersch, Lysbeth Jans, Wim Lauwers, Katrien Goossens, Leen Alaerts, Koen Crul, Kim Tintel contact: lode.vermeersch@kuleuven.be

Nadere informatie

Atelier Film-&Videokunst

Atelier Film-&Videokunst Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen Gemeenschapsonderwijs SGR 1 Antigon Deeltijds Kunstonderwijs Atelier Film-&Videokunst academiejaar 2015-2016 De lessen gaan door in het campus Academie,

Nadere informatie

Cultuureducatie met Kwaliteit Nijmegen - Vaardigheidslijn Drama -

Cultuureducatie met Kwaliteit Nijmegen - Vaardigheidslijn Drama - Cultuureducatie met Kwaliteit Nijmegen - Vaardigheidslijn Drama - In de vaardigheidslijn drama wordt gebruik gemaakt van spelvaardigheden, verbeelden en vormgeven in een opbouwende lijn voor de groepen

Nadere informatie

OLYMPIASCHOOL. Schoolmaatplan Beeldend. Huidige situatie beeldend onderwijs

OLYMPIASCHOOL. Schoolmaatplan Beeldend. Huidige situatie beeldend onderwijs OLYMPIASCHOOL Schoolmaatplan Beeldend Beeldend onderwijs is goed vertegenwoordigd op de Olympischool. Bij de kleuters wordt er dagelijks beeldend gewerkt en van groep 3 tot en met 8 hebben de kinderen

Nadere informatie

Gratis cultuuronderwijs voor Haagse basisscholen: een digitale ladekast met 128 projecten voor de groepen 1-8

Gratis cultuuronderwijs voor Haagse basisscholen: een digitale ladekast met 128 projecten voor de groepen 1-8 Gratis cultuuronderwijs voor Haagse basisscholen: een digitale ladekast met 128 projecten voor de groepen 1-8 Cultuuronderwijs op zijn Haags Met het project Cultuuronderwijs op zijn Haags (COH) zorgen

Nadere informatie

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Cultuuruitingen spelen een belangrijke rol in de samenleving en in het leven van mensen. Cultuur vertegenwoordigt daarbij zowel een maatschappelijke, een artistieke

Nadere informatie

Cultuur op school; een hele kunst

Cultuur op school; een hele kunst G:\Beleid & Regelingen\Beleid\Cultuur op school een hele kunst.doccultuur op school; een hele kunst - 1 - ONDERWIJSPR PR1MAIR Openbaar Primair Onderwijs Krimpenerwaard, Montfoort & Oudewater Cultuur op

Nadere informatie

CKE koers 2014. van care naar share. Eindhoven, september 2011

CKE koers 2014. van care naar share. Eindhoven, september 2011 CKE koers 214 van care naar share Eindhoven, september 211 Doelstellingen CKE heeft in mei deze verkenning gestart naar aanleiding van de druk op het subsidie en de wens adequaat in te kunnen spelen op

Nadere informatie

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal

Tumult in het VSO. Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal Tumult in het VSO Een overzicht van de leergebiedoverstijgende kerndoelen in Tumultmateriaal In het VSO (voortgezet speciaal onderwijs) worden twee soorten kerndoelen onderscheiden. Leergebiedspecifieke

Nadere informatie

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen

Alvast hartelijk dank voor het invullen! De teams van Kunststation C, IVAK de Cultuurfabriek, Cultuur Educatie Stad en Museumhuis Groningen Wij verzoeken u vriendelijk de volgende vragen over cultuureducatie op uw school te beantwoorden. Uw antwoorden zijn voor ons van groot belang om de ondersteuning van cultuureducatie op de scholen de komende

Nadere informatie

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 / De kern en inhoud als uitgangspunt... 4 1.1 de kern... 4 1.2 de inhoud... 5 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Plat- Vorm deel 1 Handleiding Editie 2014

Plat- Vorm deel 1 Handleiding Editie 2014 Inhoud 1. Inleiding 2. Didactische informatie bij hoofdstuk 1 t/m 6 3. Bijlagen - Kernconcepten voor kunst en cultuur - Kernvaardigheden en kerndoelen - Model Creativiteit - Model planmatig werken - Model

Nadere informatie

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij De publicatie van Fianne Konings, Culturele instellingen en een doorlopende

Nadere informatie

PTA kunstvakken ll (grafimedia) GL Media & Design cohort 15-16-17. Schoolexamen kunstvakken ll (grafimedia), deelvak tekenen, derde leerjaar 2015-2016

PTA kunstvakken ll (grafimedia) GL Media & Design cohort 15-16-17. Schoolexamen kunstvakken ll (grafimedia), deelvak tekenen, derde leerjaar 2015-2016 Het eindexamen Kunstvakken II Beeldend (grafimedia) bestaat uit een schoolexamen (zie A en B) en een centraal examen (zie C). Het schoolexamen voor Kunstvakken II Beeldend bestaat op het Maris College

Nadere informatie

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn

De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn Examenprogramma dans Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 dans 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1 Werken aan vakoverstijgende

Nadere informatie

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel Presentatie VTOI 8 april 2016 Paul Schnabel Visie Ingrediënten voor het eindadvies Resultaten dialoog Wetenschappelijke inzichten Internationale vergelijkingen Huidige wet- en regelgeving en onderwijspraktijk

Nadere informatie

PTA kunstvakken II beeldend GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 PTA grafimedia GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16

PTA kunstvakken II beeldend GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 PTA grafimedia GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 Deel-PTA voor twee vakken Let op: dit PTA voor het deelvak tekenen telt mee bij 2 hoofdvakken: bij het hoofdvak grafimedia en het vak kunstvakken II beeldend. In dit PTA wordt in afzonderlijke paragrafen

Nadere informatie

Examenprogramma beeldende vorming

Examenprogramma beeldende vorming Examenprogramma beeldende vorming Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 beeldende vorming 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

1. Ik zorg voor een inspirerende leeromgeving waarin de leerlingen zelfstandig leren

1. Ik zorg voor een inspirerende leeromgeving waarin de leerlingen zelfstandig leren Stellingen visie 1. Ik zorg voor een inspirerende leeromgeving waarin de leerlingen zelfstandig leren 2. Ik heb voldoende vertrouwen in mijn leerlingen om ze op afstand te coachen en begeleiden 3. Ik houd

Nadere informatie

HANDLEIDING SHOP4MEDIA VOOR DOCENTEN

HANDLEIDING SHOP4MEDIA VOOR DOCENTEN HANDLEIDING SHOP4MEDIA VOOR DOCENTEN Beste docent, U staat op het punt Shop4Media.nl in te zetten in uw lessen. Dit bestand geeft uitleg over de achtergrond, werking en gebruik van Shop4Media in de klas.

Nadere informatie

Koers in zicht! Visie, werken in units Kernconcepten

Koers in zicht! Visie, werken in units Kernconcepten Astrid van den Hurk Koers in zicht! Visie, werken in units Kernconcepten De Toverbal, Venray Hoe leren kinderen? De wereld rondom ons In ons hoofd De boekenwereld op school 2. Bostypen Men onderscheidt

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

ANGRY. De verbeelding van de radicaal. Informatie over de educatieve modules bij een fotografie en nieuwe media project over radicaliserende jongeren.

ANGRY. De verbeelding van de radicaal. Informatie over de educatieve modules bij een fotografie en nieuwe media project over radicaliserende jongeren. ANGRY De verbeelding van de radicaal Informatie over de educatieve modules bij een fotografie en nieuwe media project over radicaliserende jongeren. Jasper Groen, Jeffrey, 2008 Paradox, het Nederlands

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie

VELOV conferentie 26 februari 2015 Wim Lauwers, Katrien Goossens, Leen Alaerts, Koen Crul, Lysbeth Jans, Lode Vermeersch, contact:

VELOV conferentie 26 februari 2015 Wim Lauwers, Katrien Goossens, Leen Alaerts, Koen Crul, Lysbeth Jans, Lode Vermeersch, contact: VELOV conferentie 26 februari 2015 Wim Lauwers, Katrien Goossens, Leen Alaerts, Koen Crul, Lysbeth Jans, Lode Vermeersch, contact: wim.lauwers@ucll.be ONDERZOEK VRAGEN EN KADER Hoe cultuureducatie integreren

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel

Cultuur in de Spiegel Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media 14 september 2011 Aanleiding Vragen vanuit het werkveld over: Inhoud cultuureducatie

Nadere informatie

STICHTING HOLY PARTNERTRAINING. PRESENTATIE bij TRAINING AAN DOCENTEN / TOELICHTING

STICHTING HOLY PARTNERTRAINING. PRESENTATIE bij TRAINING AAN DOCENTEN / TOELICHTING STICHTING HOLY PARTNERTRAINING PRESENTATIE bij TRAINING AAN DOCENTEN / TOELICHTING SLIDE Pag. 0 HOLY LOGO TOELICHTING Pag. 1 Welkom Holy Animatieplatform De HOLY Lesmethode Het Partnerschap Pag. 2a Holy

Nadere informatie

(Zelf)evaluatie-instrument leerlingen Cultuurprofielscholen

(Zelf)evaluatie-instrument leerlingen Cultuurprofielscholen (Zelf)evaluatie-instrument leerlingen Cultuurprofielscholen Ten behoeve van de (zelf)beoordeling door de leerlingen van de scholen voor het lidmaatschap van de Vereniging CultuurProfielScholen. I Gegevens

Nadere informatie

MATCH ONDERWIJS CULTUUR AMSTERDAM

MATCH ONDERWIJS CULTUUR AMSTERDAM Keizersgrach T 020-6 info@mocca-amsterdam.nl Vergelijkingen Raamleerplannen Basispakket Kunst- en Cultuureducatie Amsterdam & Leerplankader SLO Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. In het kort: raamleerplannen

Nadere informatie

Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding

Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding Bernardusschool Praktische stroom, uitstroomprofiel arbeidsmatige dagbesteding Typering van de vakken die binnen het profiel arbeidsmatige dagbesteding worden aangeboden Nederlandse taal en communicatie

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

Doorlopende leerlijn cultuureducatie Onderzoek naar een veelgebruikt begrip met verschillende betekenissen

Doorlopende leerlijn cultuureducatie Onderzoek naar een veelgebruikt begrip met verschillende betekenissen Doorlopende leerlijn cultuureducatie Onderzoek naar een veelgebruikt begrip met verschillende betekenissen Naam: Ainsley Liem Studentnummer: 3401324 Studiejaar: 2013-2014 Datum voltooiing: 28 november

Nadere informatie

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen (groep 1-8) voor kunst- en erfgoededucatie binnen de basisschool, inclusief teamcursus!

Doorlopende leerlijnen (groep 1-8) voor kunst- en erfgoededucatie binnen de basisschool, inclusief teamcursus! Drama Dans Muziek Beeldend Media Erfgoed & Minitheater-Blikopener Doorlopende leerlijnen (groep 1-8) voor kunst- en erfgoededucatie binnen de basisschool, inclusief teamcursus! Kunst- en erfgoededucatie

Nadere informatie

TONEELACADEMIE MAASTRICHT

TONEELACADEMIE MAASTRICHT TONEELACADEMIE MAASTRICHT POST-ACADEMISCHE OPLEIDING THEATERDOCENT Als je al een bachelor acteren, regisseren of performen hebt, dan kan je in deze postacademische opleiding van één jaar je docentenbevoegdheid

Nadere informatie

Nederlands. Mondeling onderwijs

Nederlands. Mondeling onderwijs Nederlands Mondeling onderwijs - Kerndoel 1: De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. Gebruik

Nadere informatie

Inhoudsopgave curriculum drama op de basisschool. 1. Definitie. 2. Visie. 3. Doelen. 4. Werkvormen. 5. Leerlijnen. 6. Materialen. 7.

Inhoudsopgave curriculum drama op de basisschool. 1. Definitie. 2. Visie. 3. Doelen. 4. Werkvormen. 5. Leerlijnen. 6. Materialen. 7. Inhoudsopgave curriculum drama op de basisschool 1. Definitie 2. Visie 3. Doelen 4. Werkvormen 5. Leerlijnen 6. Materialen 7. Rapportage 8. Budget 9. Evaluatie en bijstelling 10. Leerlijn drama Voorwoord

Nadere informatie

MEDIA WIJSHEID G E BRUIK COMMUNI CATI E. kri t i s c h Be g rip W I JSHEID

MEDIA WIJSHEID G E BRUIK COMMUNI CATI E. kri t i s c h Be g rip W I JSHEID MEDIA WIJSHEID G E BRUIK COMMUNI CATI E kri t i s c h Be g rip W I JSHEID Projectmedewerkers: Wat Wat u nu u in nu handen in handen heeft, heeft, is een is een overzicht overzicht van van de de competenties

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

Community arts en cultuureducatie. Gudrun Beckmann, Amsterdam 6 februari 2013

Community arts en cultuureducatie. Gudrun Beckmann, Amsterdam 6 februari 2013 Community arts en cultuureducatie Gudrun Beckmann, Amsterdam 6 februari 2013 Hoe kunnen cultuureducatie en community arts elkaar versterken, specifiek bij gemeenschappen in transitie Aanleiding: Onderzoeksarena

Nadere informatie

De Culturele Ladekast

De Culturele Ladekast De Culturele Ladekast Een doorlopende leerlijn cultuureducatie De Culturele Ladekast is een gezamenlijke uitgave van de bureaus voor cultuuronderwijs: Breda Cultuurwinkel Breda s-hertogenbosch Bureau Babel

Nadere informatie

TONEELACADEMIE MAASTRICHT. start vanaf 1 oktober 2012 met een POST-ACADEMISCHE OPLEIDING THEATERDOCENT

TONEELACADEMIE MAASTRICHT. start vanaf 1 oktober 2012 met een POST-ACADEMISCHE OPLEIDING THEATERDOCENT TONEELACADEMIE MAASTRICHT start vanaf 1 oktober 2012 met een POST-ACADEMISCHE OPLEIDING THEATERDOCENT inschrijvingen mogelijk tot 15 september 2012 Er is veel interesse voor deze opleiding. De plaatsen

Nadere informatie

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat het programma in het eerste leerjaar te zwaar is We raken

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR DE LEERKRACHT TEKST IN BEELD

INFORMATIE VOOR DE LEERKRACHT TEKST IN BEELD INFORMATIE VOOR DE LEERKRACHT TEKST IN BEELD Leerlijn Mediacultuur Thema Identiteit Groep 3 en 4 Maart 2016 Cultuuronderwijs op zijn Haags Leerlijn Mediacultuur Thema Identiteit Groep 3 en 4 Maart 2016

Nadere informatie