Financiering en Ethiek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Financiering en Ethiek"

Transcriptie

1 Financiering en Ethiek Aloy Soppe Erasmus University Rotterdam Dept. of Finance (H14-15) Burg. Oudlaan PA Rotterdam The Netherlands Tel: +31(10) Fax: +31(10) INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. Wat is ethiek 3. Financiële markten, risico en ethiek 4. Ethisch bankieren 5. Ethisch beleggen 6. Nawoord ====== Juli 1998 ====== 2

2 Financiering en Ethiek 1 Inleiding Er zijn weinig sectoren in de geïndustrialiseerde economieën die de laatste decennia zo veel veranderingen hebben doorgemaakt op technologisch en juridisch terrein als de financiële sector. Sinds de volledige convertibiliteit van de dollar in augustus 1971, de daarop volgende internationalisatie, globalisatie en deregulering van de financiële handel, is de financiële sector van een oorspronkelijk conventioneel en faciliterende bedrijfstak, uitgegroeid naar een initiërende en leidende sector in de internationale geïndustrialiseerde economie. De toegenomen beweeglijkheid van de prijzen op de financiële markten zoals rente s en valuta in de jaren 80 en 90, evenals de toenemende schuldenlasten op zowel landen- ondernemings- en particulier niveau, hebben ertoe bijgedragen dat het wereldwijde concurrentie mechanisme in alle hevigheid is losgebroken. De 'tucht' van de markt heeft vele kansen geboden voor nieuwe ondernemers, maar ook een toename van het aantal faillissementen in de hand gewerkt. De druk die dat legt op alle betrokken instanties (niet in de laatste plaats bij de banken) is aanzienlijk. De schuldencrisis van de Latijns-Amerikaanse landen, de beurscrisis van 1987 en de golf van faillissementen van Amerikaanse spaarbanken in de 80er jaren, zijn voorbeelden van de toenemende druk op het bankwezen. Ethisch gedrag komt over het algemeen onder druk te staan als de betrokken instellingen en of individuen zelf onder druk komen te staan. Na de decennia van flexibele marktwerking, materialisering en individualisering, lijkt er, als in een dialectisch proces, aan het eind van de 20ste eeuw weer een groeiende belangstelling voor de kwaliteit van het menselijk bestaan te komen. Ethiek is en vogue. In navolging van de groeiende belangstelling voor economie en milieu, komt er eveneens meer aandacht voor de morele kwaliteit van de menselijke gedragingen in de economische literatuur. Voorbeelden van overheidswege zijn de nieuwe fiscale wetgeving in Nederland omtrent de groene beleggingsfondsen in 1995 en de nieuwe wetgeving m.b.t. de juridische afhandeling van voorinformatie in In de private sector zijn het elementen zoals de toenemende rol van maatschappelijk geëngageerde belangengroepen (bijv. Greenpeace en Amnesty International) in het ondernemingsbeleid, de groeiende aandeelhouders-assertiviteit (VEB) en het toenemende belang van corporate governance, die inhoud geven aan die trend. 3

3 Een bijdrage aan een zeer breed onderwerp als financiering en ethiek heeft enigszins het karakter van het schrijven over de kwaliteit van voetbal. Vrijwel iedereen heeft er ervaring mee en derhalve vaak een (diep verankerde) eigen mening. Objectiviteit in een dicipline als deze is een onmogelijke opgave voor mensen. Er is inmiddels veel geschreven over het business ethics en sustainable development 1 in het algemeen. Deze bijdrage heeft tot doel om het specifieke terrein van de financiering en belegging in verband te brengen met ethiek. Er wordt achtereenvolgens gekeken naar de ontwikkelingen op de financiële markten en het risicobegrip (paragraaf 3), naar regulatie en financiële instellingen (par. 4), en tenslotte in paragraaf 5, naar de aanbieders van vermogen, namelijk de beleggers. Als eerste wordt er in paragraaf 2 expliciet aandacht geschonken aan het begrip ethiek. 2 Ethiek Ethiek bestrijkt het terrein van de moraliteit. In het gewone spraakgebruik wordt de moraliteit veelal gebruikt in praktische zin. Bijvoorbeeld de vraag hoe er gehandeld moet worden als een onderneming in de strijd om een zeer gewilde order geconfronteerd wordt met persoonlijke privileges (of steekpenningen) in een omgeving waar dat veelvuldig plaatsvindt. Daarnaast kennen we de ethiek als een reflectiesysteem op dezelfde praktische problemen. Als wetenschap kenmerkt de ethiek zich door een positieve benadering. Echter door de acceptatie van onderliggende premisses, wordt gemakkelijk het resulaat van een positief model gebruikt voor praktische tegenstellingen. Normatieve keuzes impliceren een nadruk op de vraag hoe te handelen op een specifieke vraag binnen een bepaalde context. Het verschil met de positieve vorm van wetenschappen is niettemin gradueel. De positieve benadering van het bedrijven van wetenschap, legt de nadruk op een objectieve, beschrijvende vorm van analyse, binnen een strict kader van veronderstellingen. Normatieve theoriën zijn meestal minder in staat om de vele gedragsassumpties expliciet te maken en worden derhalve meer als subjectief ervaren. Veelal worden theoriën omtrent ethiek in drie verschillende groepen onderscheiden 2. Dit zijn respectievelijk teleologische theoriën, deontologische theoriën en theoriën gebaseerd op het concept van deugden (virtues). Teleologische theoriën concentreren zich op het doel (telos = doel in het Grieks) of het eindresultaat van een actie of houding. Een voorbeeld van een teleologische benadering is het eerder genoemde steekpenningenprobleem. Stel bijvoorbeeld de utilitaire redenering voor het gedogen van de betaling van steekpenningen. In die visie is de acceptatie van het fenomeen in bepaalde gebieden van de wereld, gebaseerd op het bereiken van een hoger doel. Als een onderneming zich namelijk niet conformeert aan dat 1 Dit is te omschrijven als duurzame groei in het algemeen, waarbij de verantwoordelijkheid nadrukkelijk bij het bedrijfsleven zelf ligt. Zie bijvoorbeeld Smidheiny (1992) en Møller & Rasmussen (1995). 2 Zie bijvoorbeeld Boatright (1996) en van Luijk (1994) 4

4 cultureel geaccepteerde aspect in een bepaalde regio, doet het de eigen stakeholders van de organisatie tekort. Omdat gelijkwaardige concurrentie niet meer tot de reële mogelijk behoort, kan dit het nut van de samenleving in totaal verlagen. Het doel, de levensvatbaarheid van de onderneming en daarmee het verhogen van het totale nut, heiligt in dat geval de middelen. Grondleggers van het traditionele utilitaire gedachtengoed zijn Jeremy Bentham ( ) en John Stuart Mill ( ). In die tijd overheerste het Hedonistische denken, hetgeen impliceerde dat er gedacht werd in termen van genot (pleasures) en ongemak (pains). Bentham veronderstelde dat een afweging van die twee dingen kwantificeerbaar was. In de eigentijdse economische literatuur is de nutsanalyse een veel toegepast concept binnen vele theoriën. In de financierings-literatuur liggen bijvoorbeeld de Von Neuman/Morgensterns axioma's met betrekking tot rationeel gedrag 3 ten grondslag aan de vermogensmarktmodellen. Het utilitaire denken is weliswaar mathematisch aantrekkelijk en goed modelleerbaar, in praktische zin levert het echter veel problemen op. Het toekennen van geldwaarden aan gepercipieerde nuttigheden en het berekenen van een kosten/batenanalyse voor variabelen die niet altijd een marktprijs hebben, is een zeer complexe zaak. Deontologische theorieën (deon = plicht) kijken in essentie naar de aard van de menselijke acties en de regels die er uit voortkomen, en beoordelen of deze geoorloofd zijn zonder naar de consequenties van de keuze te kijken. Bijvoorbeeld: het is de plicht van een mens of organisatie om geen steekpenningen aan te nemen of te betalen. Als een organisatie daaraan begint, zo luidt de redenatie, doen anderen dat ook en zal de degeneratie van het moraal leiden tot een suboptimale economische allocatie. De grondslag voor de deontologische ethiek is gelegd door Immanuel Kant ( ). Kant vroeg expliciete aandacht voor de rechten van het individu en de plichten die daaruit voortvloeiden voor anderen. Enkele categorische imperatieven die Kant als richtlijn uitvaardigde waren: gedraag je zodanig dat je zelf wil dat je handelingen een universele wet worden; behandel de mensheid zodanig dat zowel jezelf als ook een ander worden gezien als een doel en niet als een middel. Respect voor personen, de mogelijkheid om gedragingen universeel te maken en de rechten van mensen als concept, staan centraal in het Kantiaanse denken. Vooral zaken als eigendomsrechten, rechten op de vruchten van eigen arbeid en het recht op vrije meningsuiting spelen een belangrijke rol. Niettemin is de tegenstelling tussen utilitaristen en Kantianen niet zo scherp als hier wordt gesuggereerd. Beide stromingen erkennen elkaars uitgangspunten maar benadrukken de eigen invalshoek zoals boven aangegeven. 3 Zie p. 79 e.v. in bijvoorbeeld Copeland and Weston (1988). 5

5 Als een derde stroming gelden de theoriën gebaseerd of de gedachte van (burgerlijke) deugden (virtues). Hier wordt als grondlegger de werken Aristoteles (met name de Nicomachean Ethics) genoemd. In dat gedachtengoed wordt de nadruk gelegd op het morele karakter van een persoon in een gemeenschap, in plaats van alleen naar de moraliteit van een persoonlijke actie te kijken, zoals in het Kantiaanse denken. De deugd wordt daar als een zijnsvariabele beoordeeld, waarbij het functioneren in een gemeenschap een centrale rol speelt. Het Griekse denken over het goede leven en het sterk filosofisch/ideologische karakter waarop dit is gebaseerd, vindt in deze tijd slechts mondjesmaat zijn weerklank. Niettemin zijn er enkele recente voorbeelden te vinden van auteurs die het economische proces op een vergelijkbare wijze verbinden aan spiritualiteit en het begrip liefde 4. 3 Financiële markten, risico en ethiek 3.1 Financiële markten en ethiek De financiële markten vervullen een intermediare rol in het economische proces. Als belangrijkste taak geldt de bemiddeling tussen de beparingen (de beleggers) enerzijds en de investeringen (de ondernemers) anderszijds 5. In historisch perspectief geplaatst, is de groei van de financiële markten in de laatste decennia, in zowel kwantitatieve als in kwalitatieve zin, als een breukvlak in een lineaire vooruitgang te beschouwen. Sinds het midden van de 70er jaren zijn en worden er steeds meer nieuwe instrumenten ontwikkeld. Vooral door de voortschrijdende technologische ontwikkeling en de globalisering van de markten, is de verhandelbaarheid aanzienlijk vergroot en is de liquiditeit in de markt verveelvoudigd. In strict economische zin komt dit de prijsvorming en de efficiëntie van de markten ten goede. Tevens wordt het arbitrage mechanisme versterkt, hetgeen ruimte maakt voor nieuwe financiële innovaties. Dit heeft geleid tot een bonte verzameling produkten. Enerzijds zijn het relatief bekende concepten als opties, warrants en converteerbare obligaties, maar ook gecompliceerdere varianten als 'swaptions, look back options, 'cats', 'dogs', 'lions' en vele andere vinden hun weg naar de markt. Veelal zijn dit aan bepaalde financiële instellingen gebonden schuldtitels met een eigen risicoprofiel en een eigen marketing proces 6. Teneinde 4 Zie Deirdre McClosky (1997) en Erik van Praag (1996). 5 Saunders (1994), pp noemt nog een divers aantal belangrijke aspecten zoals asset transformer, gedelegeerde monitor, diversificatie van risico, geldcirculatie etc. Dit zijn allemaal deelfuncties van de intermediare taak tussen spaarders en reële investeerders. 6 Zie bijvoorbeeld Coopers & Lybrand, The financial jungle; A Guide to Financial Instruments. In 1987 stonden 6

6 het overzicht te behouden op de economische functie van vermogenstitels en financiële markten in het algemeen, wordt in het navolgende schema de terminologie expliciet ter sprake gebracht. Tabel 1 geeft een gestileerd beeld van de vermogensmarkten, opgesplitst naar de looptijd van de vermogens-(schuld)titels. TABEL 1: Indeling Financiële Markten LOOPTIJD VERMOGENSTITELS onmiddelijk opeisbaar 2 jaar permanent GELDMARKT KAPITAALMARKT NATIONAAL guldenmarkt obligaties aandelen deposito's swaps INTER- NATIONAAL EUROVALUTAMARKT valutahandel EUROKAPITAALMARKT/ INTERNATIONALE KAP. MARKT obligaties aandelen valutatermijnmarkt eurobonds internat. deposito's foreign bonds gediversifi- swaps renteswaps ceerde euronotes commercial paper certificates of deposit etc. portefeuille MARKTEN VOOR AFGELEIDE INSTRUMENTEN OPTIES / FUTURES toepasbaar op allerlei onderliggende waardes Belangrijk is verder nog dat de kapitaalmarkten kunnen worden opgedeeld in primaire markten enerzijds en secundaire en afgeleide markten anderszijds. De primaire markten emitteren nieuwe schuld of nieuw eigen vermogen, terwijl de secundaire en afgeleide markten er voor zorgen dat de handel in eenmaal geëmitteerde vermogenstitels plaatsvindt. Daardoor ontstaat er veel liquiditeit in de markt en dat vereenvoudigt het afdekken van risicoposities. Een belangrijke constatering is dat er de laatste decennia een verschuiving van financiële aktiviteiten heeft plaatsgevonden van primaire financiering naar activiteiten op de secundaire en derivate markten. Waar komt nu het ethische aspect om de hoek kijken? hierin al meer dan 200 varianten vermeld. 7

7 Als markten met strict economische ogen worden beschouwd, dan is er geen verschil tussen de handel in groente, electrische tandenborstels, drugs, of verfijnd oorlogsmaterieel. In alle gevallen is er een economische behoefte, wordt er een inkomen verdiend, is er werkgelegenheid in het spel en stijgt het nationale inkomen bij toenemende activiteit (voor zover het in het legale circuit plaatsvindt). In morele zin is wel zichtbaar dat de groentehandelaar een andere positie heeft heeft dan de drugshandelaar of de importeur van landmijnen die ook op kindervoeten reageert. Dit is een extreem voorbeeld, maar heeft slechts tot doel om aan te geven dàt er een verschil in morele kwaliteit is tussen de handel in verschillende produkten in een economisch identieke omgeving. Op de financiële markten is het verschil in morele kwaliteit van de verschillende produkten subtieler. De emissie van aandelen en obligaties op de primaire markt, direct ter financiering van reëel economische activiteit, dient een andere functie dan bijvoorbeeld een future of een optie op een index. In Raines en Leathers (1994), wordt uitgebreid ingegaan op historisch-ethische oppositie tegen financiële derivaten. De belangrijkste drijfveer achter die oppositie zijn de economische belangen van de betrokken partijen. Historisch gezien is de financiële handel het meest geaccepteerd voor zover het rechtstreeks ten dienste staat van het reële allocatieproces 7. Naarmate de financiële handel meer het karakter krijgt van tussenhandel, waarbij de deelnemers niet meer aantoonbaar dienstverlenen aan het reëel economische proces, dreigt er een vervreemding tussen de dienstverleners in de reële en de financiële sfeer. Door de hefboomwerking van derivaten, de grote volatiliteit in de prijsvorming van de onderliggende vermogenstitels en de ondoorzichtige relatie naar de leverbaarheid van de onderliggende waarde, krijgt de prijsvorming van financiële derivaten veelvuldig het karakter van een gokkontract. Aan het begin van deze eeuw waren de autoriteiten van de aandelenbeurzen zeer beducht voor een reputatie die geässocieerd werd met gokinstellingen 8. In deze tijd is dat taboe minder evident. Bernstein (1990) bijvoorbeeld, redacteur van The Journal of Porfolio Management, vraagt zich niet meer af òf de handel op aandelenbeurzen een vorm van gokken is, maar stelt dat de financiële handel meer lijkt op poker en black jack, dan op roulette en 7 Als je teruggaat naar de economische bloeiperiodes in de late middeleeuwen, was zelfs dit vanuit ethisch standpunt niet zo voor de hand liggend. Het vragen van rente voor het uitlenen van geld was een moreel beladen activiteit, zoals dat hedentendaage nog steeds het geval is bij het Islamitische bankieren (Zie bijv. Bouckaert [1994]). 8 In het begin van deze eeuw bestonden er in de Verenigde Saten de zogeheten bucket shops. Dit waren winkels die het publiek de mogelijkheid bood om te speculeren op prijsveranderingen van aandelen, zonder dat er gehandeld werd op de beurs. Vergelijkbaar met de hedendaagse indexopties, werd het verschil tussen de uitoefenprijs en de contante prijs van de onderliggende waarde in contanten uitbetaald. In 1933 is dit verboden door de Securities and Exchange commission. 8

8 dobbelen Risico en ethiek In onze tijd worden financiële derivaten in eerste instantie ingezet om (financieel) risico terug te dringen. Alvorens op ethische aspecten van het risicobegrip in te gaan is het belangrijk om de term risico exact te definiëren. Sinds Knight (1921) spreken we over risico indien men in staat is om een kansverdeling op op te stellen omtrent het toekomstige verloop van de betrokken vermogenstitel. Wanneer die kansverdeling niet op te stellen valt spreekt Knight over het begrip onzekerheid. Aangezien de handel in vermogenstitel veel empirische observaties kent, is het veelal goed mogelijk om een betrouwbare historische steekproef op te bouwen. Op grond daarvan kan een schatting gemaakt worden van de kansverdeling omtrent de prijsvorming van die vermogenstitels in de toekomst. In dat geval spreken we over risico. Figuur 1 zet de terminologie op een rij. Figuur 1: Terminologie risico concept. insert risicofiguur appendix 1 De belangrijkste conclusie is dat risico de dimensie van een kansverdeling heeft en is omschreven als een afwijking van een verwachting. Risico management is het manipuleren van exposure (blootstelling aan) en heeft de dimensie van een geldbedrag die de omvang van het 'vermogen at risk' benadert. Nu komt mijn belangrijkste punt: indien we accepteren dat het verleden een goede schatter is voor toekomstige gebeurtenissen, is het mogelijk kasstromen te fixeren op basis van een gepercipieerde (ex post waargenomen) kansverdeling. Accepteren we die premisse niet, en gaan we uit van het Knightsiaanse onzekerheidsbegrip, dan wordt risicomanagement eveneens zinloos omdat er geen verwachting gegenereerd kan worden. In die opvatting is de toekomst onvoorspelbaar en anticipatie daarop derhalve zinloos. Aan bovenstaande keuze (risico versus onzekerheid) ligt naar mijn idee een morele keuze ten grondslag 10. Aanvaarden we toekomstige (financiële) veranderingen als onvoorspelbaar en als 9 Dit vanwege het feit dat bij poker en black jack in ieder geval nog enige informatie bekend is omtrent enkele kaarten die uit het spel zijn. 10 Goslings (1987) spreekt van twee wereldbeelden (p.11). 9

9 een proces dat individuen slechts te accepteren hebben, zoals gebruikelijk in Bhoeddistische en Hindoeïistische opvattingen 11, dan kan risicomanagement opgevat worden als een minder zinvolle aktiviteit en heeft als zodanig weinig waarde voor de samenleving. Stellen we ons op het (in de financiële wereld) gebruikelijke standpunt dat een voorspelling beter is dan geen voorspelling, dan wordt er gekozen voor het risicobegrip inclusief alle hedgings aktiviteiten. In economische zin heeft dit veel voordeel omdat deze aktiviteiten de 'sector financiële handel, veel inkomen en werkgelegenheid opleveren. De grote vraag echter is of het produkt risicomanagement naast de bovengenoemde voordelen, ook negatieve (externe) effecten oplevert. Een voorbeeld van het laatste zou kunnen zijn dat juist dóór de aanwezigheid van de vele instrumenten, er zoveel arbitrage processen op gang komen en er daarmee zoveel liquiditeit in de markt komt, dat dit juist de volatiliteit van de onderliggende vermogenstitels vergroot. Met andere woorden: gaat een individuele kasstroomzekerheid niet ten koste van een grotere collectieve prijsbeweeglijkheid. Verbanden tussen de beursorganisatie, de aanwezigheid van derivaten handel en program trading enerzijds en prijsbewegingen anderszijds, geven hierop geen eenduidig uitsluitsel 12. Zolang deze vraag niet eenduidig beantwoord kan worden, is het vanuit een utilitaire redenering mogelijk om het uiteindelijke nut van het complex aan financiële instrumenten ter discussie te stellen. Is het de financiële prijsvolatiliteit die het financieel management nodig maakt, of zorgt alle handel in allerlei financiële produkten ervoor dat er prijsvariabiliteit ontstaat en daarom financieel management nodig wordt? Ter illustratie de volgende metafoor: wat hebben we aan een schildersknecht die door de hoofdstraat van het dorp loopt en alle ruiten ingooit met stenen waaraan een briefje is bevestigd met de boodschap dat het schildersbedrijf ruiten verkoopt die bestand zijn tegen de stenen van de knecht! 4 Regulering en Ethiek. Belangrijk in economische evenals in morele zin, zijn vragen als hoe er moet worden omgegaan met, en wie er verantwoordelijk is voor, de gepercipieerde sociale onrechtvaardigheid van de markt. Is dat een taak van de overheid? Zijn het de individuen zelf, of is het bedrijfsleven verantwoordelijk voor bijvoorbeeld de inkomensongelijkheid of de 11 Ook iemand als Adam Smith baseerde zich op de Stoícijnse gedachten als hij stelt dat bepaalde vorm van risico overmijdelijk zijn (Fitzgibbons [1995]). 12 Zie bijvoorbeel het onderzoek van Roll (1988) over de beurscrash van

10 individuele en culturele gevolgen van de hedendaagse consumptiemaatschappij. Opvallend is dat waar vroeger altijd de overheid als eerste verantwoordelijke werd genoemd voor sociale ongelijkheid, nu steeds vaker het bedrijfsleven die verantwoordelijkheid krijgt en neemt. Dat is een punt waarin de ethiek nadrukkelijker in het economische proces verschijnt. In de financiële wereld zelf zijn er verschillende voorbeelden van instellingen die de tendens naar ethiek in het ondernemingsbeleid ondersteunen. Voorbeelden hiervan zijn de opkomst van sociale beleggingsfondsen, de rol van business ethics voor de eigen en andere bedrijfsvoering en het ontstaan van gedragscodes voor financiële dienstverlening. Voor het bankwezen beschrijft Lynch (1991) de rol van ethiek als volgt: Money is the life-blood of banking, service is the heart and ethics the soul. Ethisch bankieren gaat over de conventies en regels die de relatie tussen de bankier en haar klanten hanteren. Alle partijen hebben zo hun eigen behoeftes en verwachtingen, waardoor het geven van een vastomlijnde definitie vrijwel onmogelijk is. Maar een voorbeeld van ethisch bankieren is de kredietverlening aan zwakkere groeperingen in de (derde) wereld of in de eigen samenleving. In Amerika zijn sommige banken gespecialiseerd in kredietverlening aan allochtone stedelingen, die bij geen enkele reguliere financiële instelling voor krediet in aanmerking komen (de zogeheten red districts). Een ander voorbeeld is het Islamitische bankieren, waarbij de renteheffing om religieuze overwegingen verboden is 13. Een variant hierop uit de Scandinavische landen is het JAK bankieren. Dit is een vorm van coöperatief bankieren, waarbij de deelnemers geen rente betalen om geld te lenen, maar ook geen rente ontvangen bij beleggingen 14. In Nederland wordt onderzocht of een dergelijke vorm van bankieren ook haalbaar is. Een voorbeeld van een commerciële, maar op ethische grondslag operende bank in Nederland, is de Triodosbank uit Zeist (met dependences in België en Engeland). Let wel: ethisch bankieren is in opkomst, maar we spreken nog steeds over een niche in de totale financiële markt. Van grotere invloed is de opkomst van compliance afdelingen in het bank en effectenbedrijf. Voor deze instellingen en de ter beurze genoteerde ondernemingen, is dit interne toezichtsorgaan in het kader van het voorkomen van misbruik van voorwetenschap, verplicht gesteld door de overheid. De vraag is nu of de compliance officer vooral de oplossing moet bewerkstelligen van veel integriteitsvraagstukken teneinde conflicten met de strafrechter te 13 Dit is overigens een complexe materie, waarin veelvuldig oplossingen gevonden wordt door renteheffing te vervangen door een soort risico/dan wel solidariteitsheffing. Een goed overzicht van Islamitische, maar ook de historisch Christelijke en filosofische bezwaren tegen renteheffing, kunt U vinden in bijv. Bouckeart (1994). 14 Zie bijvoorbeeld Kennedy (1990) p

11 voorkomen, of dat het een instrument is om het morele karakter van de onderneming te versterken. Een klassiek voorbeeld is de problematiek van de zogeheten Chinese Walls. Chinese Walls vormen een samenstelsel van regels, die beogen dat koersgevoelige informatie bekend bij één of meer medewerkers van een bank, niet bekend raakt bij medewerkers van andere bedrijfsonderdelen. Dit heeft als doel om interne belangentegenstellingen te voorkomen, dan wel er adequaat mee om te gaan. Naarmate het bankwezen meer de rol van een Banque d Affaire gaat spelen, wordt dit moeilijker 15. Niettemin is de discussie rondom de voorinformatie ermee in een stroomversnelling geraakt. In navolging van de Angelsaksiche landen, is in Nederland de handel met voorkennis (insider trading) nu ook strafbaar geworden. De lastige vraag die speelt is wie er nu eigenlijk recht heeft op de marktprijs 16 van interne, nog niet gepubliceerde informatie van een onderneming. Is dit de aandeelhouder, als eigenaar van de onderneming, of zijn dit andere stakeholders, binnen de onderneming dan wel daarbuiten? Dit lijkt op het ouderwetse inkomensverdelings vraagstuk van het begin van deze eeuw. Alleen gaat het nu niet alleen om kapitalisten versus arbeiders, maar zijn er meerdere groeperingen die aanspraak maken op de financiële koek. Dit probleem lijkt me niet oplosbaar zonder de expliciete introduktie van morele beschouwingen over rechtvaardigheid. 5 Beleggen en ethiek Ook aan de beleggingen kant van de markt is er de laatste jaren meer aandacht gekomen voor ethiek. Sociale beleggingen is een verzamelnaam voor allerlei vormen van beleggingen, die naast de reguliere risico-rendements criteria eveneens niet-financiële aspecten beschouwen ten aanzien van de keuze van het beleggingsobject. Het Merlin Research Institute (1993) onderscheidt een drietal vormen van sociale beleggingen. Dit zijn achtereenvolgens de ethische beleggingsfondsen, de groene beleggingsfondsen en de milieusector beleggingen. De ethische beleggingsfondsen (ethical investments) zijn de oudste van de drie en baseren hun beleggingsbeleid op criteria die in hoofdzaak op ethische grondslag tot stand zijn gekomen. Deze fondsen kennen over het algemeen een ontwijkingsbenadering (avoidance approach) en/of een positieve benadering (positive approach). Bij de ontwijkingsbenadering worden 15 Zie vooral ook Argandoña (1995) voor uitgebreide verhandelingen over voorinformatie en andere ethische onderwerpen in financiële markten en instellingen. 16 Dit kan zowel positieve of negatieve kasstromen behelsen. 12

12 bedrijven uitgesloten van selectie omdat uit ethische overwegingen bepaalde aspecten onoirbaar worden geacht. Voorbeelden hiervan zijn bedrijven die contacten hebben met de wapenindustrie, contacten hebben met landen met ondemocratische regimes, of bedrijven die bemoeienissen hebben met dierproeven etc. In de positieve benadering wordt meer gekeken naar opvallende positieve zaken zoals openlijk milieubeleid, schenkingen aan charitatieve instellingen, aantal vrouwen op de hogere functies etc. De groene beleggingsfondsen (Green Investments) benadrukken vooral de kwaliteit van het woon- en leefmilieu en de gevolgen van het produktieproces voor de kwaliteit van lucht, water en grond in hun beleid. Deze fondsen hebben een kortere historie dan de ethische fondsen, maar daar staat tegenover dat ze zich recentelijk wel mogen verheugen in een snel groeiende populariteit. Een ernstige belemmering voor deze beleggingsfondsen is vooral de onvolledige informatie voorziening met betrekking tot de milieu-inspanningen en resultaten. Van milieusector beleggingen (Environmental Investing) is sprake indien de beleggingsfondsen bedrijven opnemen die zich voornamelijk richten op de dienstverlening in de milieumarkt. Deze bedrijven zijn indirect betrokken bij de milieubescherming. Hieronder vallen specialisten op het gebied van milieuzorgsystemen, zoals water-en luchtzuiveringsbedrijven en afvalverwijderaars (bijv. asbest). Voorbeelden van sociale beleggingsfonds in Nederland zijn het aan de effectenbeurs genoteerde ABF (het Andere Beleggings Fonds), Biogrond en het Windfonds van de Triodosbank. De belangrijkste economische vraag in verband met sociaal beleggen is de zogeheten social cost paradox (zie Pava en Kraus [1996]). Hierin wordt de vraag gesteld of beleggen in sociale fondsen voor de belegger nu vóór- of nadelig is, in termen van verwacht risico en rendement. De paradox zit in het feit dat in de traditionele (neoklassieeke) economische denkwijze een ethische bedrijfsvoering extra kosten met zich meebrengt (voor personeelsbeleid, milieu of andere nagelaten opportunities). De vraag is echter dat er op termijn een hoger verwacht rendement voor terug komt, bijvoorbeeld in de vorm van een lager ziekteverzuim, lagere schadeclaims en minder externe verontreiniging, etc. Pava en Krausz tonen de resultaten van 21 empirische onderzoeken naar deze relatie. Twaalf onderzoeken tonen een positieve associatie tussen financiële performance en sociaal verantwoordelijk ondernemen, acht onderzoeken vinden geen associatie en één onderzoek vindt een negatieve associatie. Ze concluderen dat de traditionele bedrijfseconomische opvattingen over negatieve relatie tussen financiële performance en sociaal verantwoord ondernemen moeilijk houdbaar is. Vanuit een beleggers oogpunt vinden Soppe en Ysebaert (1995) wel aanwijzingen dat het beleggen in 13

13 sociale fondsen in sommige gevallen ten koste gaat van het verwachte rendement. Per land is dit echter nogal verschillend. In de periode was in Nederland en de VS het rendement op een portefeuille met sociale fondsen wel statistisch significant lager dan een referentie portefeuille, in Engeland en Duitsland was dat in dezelfde periode niet het geval. 6 Nawoord Waar staan we nu met betrekking tot de intregratie van ethische motieven in het economische proces in het algemeen en bij de financiële bedrijfstak in het bijzonder? Zowel in Nederland alsmede in andere landen zijn er diverse bemoedigende ontwikkelingen te bespeuren. In het voorgaande zijn hiervan een divers aantal voorbeelden genoemd. Toch overheerst het totaalbeeld dat dit slechts druppels zijn op een gloeiende plaat. De invloed en de uitstraling van de financiële handelaren is groter dan ooit. Waar ooit kerken en kathedralen de grootste en mooiste gebouwen vormden in een cultuur, is dit nu de kantoorarchitectuur van de financiële instellingen. De cultuur van snelheid, efficiency, communicatie-technologie en mondiale geldstromen, hebben een onweerstaanbare invloed op de andere sectoren. Overheden zijn niet meer bij machte om deze ontwikkkelingen bij te houden, laat staan om ze om te buigen. De enige macht om deze ontwikkeling te keren is in mijn ogen het individuele en innerlijke besef dat de mensheid niet door kan gaan met het uitputten van de aarde en niet te vergeten: het uitputten van de mensen die deze materiële cultuur in stand houden. De openlijke discussie over moraliteit en ethiek in de financiële sector kan de twijfels van vele individuen expliciet maken en collectieve kracht geven. Met name het Kantiaanse denken, met aandacht voor de rechten en inherente verantwoordelijkheden voor individuen (en minderheden), lijkt me een geschikt denkraam voor de financiële sector aan het einde van de 20e eeuw. 14

14 Literatuur Argandona, A., 1995, The Ethical dimension of Financial Institutions and Markets, Springer Verlag, ISBN Bernstein, P.L., 1990, Of crap, Black Jack, and theories of finance, The Journal of Portfolio Management, Fall, p. 1. Boatright, J.R., 1996, Ethics in the conduct of business, Prentice Hall. Bouckaert, L. (red.), 1994, Interest en Cultuur; Een ethiek van het geld, Acco, Leuven. Copeland, T.E. and J.F. Weston, 1988, Financial Theorie and Corporate Policy, Addison Wesley, third edition. Fitzgibbons, A., 1995, Adam Smith s System of Liberty, Wealth and Virtue, Clarendon Press Oxford, ISBN Goslings, J.H.W., 1987, Wat weten we zeker?, oratie Erasmus Universiteit Rotterdam. Kennedy, M., 1994, Geld ohne Zinsen und Inflation, Goldman Verlag, ISBN Knight, F.H., 1921, Risk uncerntainty and profit, Chicago. Luijk, H.van., 1994, Business ethics: the field and its importance, in Harvey, Business Ethics: A European Approach, Prentice Hall, pp Lynch, J.J.,1991, Ethical Banking, MacMillan Academic and Professional Ltd, London, ISBN McCloskey, D.N., 1997, De zondeval der economen, Amsterdam University Press. Merlin Research Institute, 1993, Survey of Continental European Ethical and Environmental Funds, London. Møller, K. and E. Rasmussen, 1995, Partnership for new social development, UN World summit for Social Development, Mandag Morgens Strategisk Forum. Pava, M.L. and J. Krausz, 1996, The association between corporate social responsibility and financial performance: The paradox of social cost, Journal of Business Ethics, vol. 15, nr 3, March, pp Praag, E.van, Spiritueel leiderschap,kluwer Bedrijfswetenschappen, ISBN Raines, J.P. and C.G. Leathers, 1994, Financial derivative instruments and social ethics, Journal of Business Ethics, 13, Roll, R., 1988, The International Crash of October 1987, Financial Analysts Journal, september-october, p Saunders, A., 1994, Financial Institutions Management, A Modern Perspective, Irwinn, ISBN Smidheiny, Stephan, 1992, Changing Course; A global business perspective on development and the environment, MIT Press, Cambridge, ISBN Soppe, A.B.M. and J. Ysebaert, 1995, Rendement en risico van sociale beleggingen, ESB (Economisch Statistische Berichten), november, pp

15 Figuur 1: Terminilogie risico VERMOGENSMARKT- MODELLEN GEANTICIPEERDE VERANDERING ONGEANTICIPEERDE VERANDERING X VARIABILITEIT VERMOGENSTITELS RISICO VERMOGENSTITELS =DE KANS DAT DE PRIJS VAN DE VERMOGENSTITEL AFWIJKT VAN DE VERWACHTE WAARDE VOLUME BELEGGINGEN SCHATTER VERWACHTINGEN HET BEDRAG AAN BINNENLANDSE EN/OF BUITENLANDSE VALUTA DAT DE GEVOELIGHEID WEERGEEFT VAN EEN BELEGGER VOOR ONVERWACHTE VERANDERINGEN IN DE PRIJS VAN EEN VERMOGENSTITEL EXPOSURE VERMOGENSTITEL(S) 16

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders?

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Carolus van de Ven Hoofd vermogensadvies 18 december 2006 Agenda - Definitie duurzaam beleggen - Hoofdvormen - Historie / Huidige situatie - Corporate

Nadere informatie

Investeren in de zorg

Investeren in de zorg strikt persoonlijk / vertrouwelijk Investeren in de zorg Zorgobligaties 6 november 2012 JBR Corporate Finance bv Dit rapport is auteursrechtelijk beschermd door JBR Corporate Finance bv en gepubliceerd

Nadere informatie

Rendement. 9 de jaargang maart 2015 nr 30 FINANCIEEL NIEUWS

Rendement. 9 de jaargang maart 2015 nr 30 FINANCIEEL NIEUWS Rendement 9 de jaargang maart 2015 nr 30 FINANCIEEL NIEUWS De voordelen van globale diversificatie Ondanks de sterk toegenomen globalisering blijft internationale diversificatie in aandelenportefeuilles

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

Juni 2015. Informatie over het orderuitvoeringsbeleid van Kempen Capital Management

Juni 2015. Informatie over het orderuitvoeringsbeleid van Kempen Capital Management Juni 2015 Informatie over het orderuitvoeringsbeleid van Kempen Capital Management 1 Introductie 2 In dit beleid is beschreven hoe KCM voor haar cliënten op consistente wijze het best mogelijke resultaat

Nadere informatie

Binaire opties termen

Binaire opties termen Binaire opties termen Bij het handelen in binaire opties zijn er termen die bekend of onbekend in de oren klinken. Als voorbereiding is het dan ook handig om op de hoogte te zijn van de verschillende termen

Nadere informatie

BI CARMIGNAC PATRIMOINE

BI CARMIGNAC PATRIMOINE BI CARMIGNAC PATRIMOINE Beleggingsdoelstelling Het compartiment belegt in het fonds Carmignac Patrimoine A (acc) EUR (ISIN: FR0010135103). Dit fonds behoort tot de categorie gediversifieerd en heeft als

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 April 2011 ING Investment Management / ICS Inleiding Jaarlijks stelt het Bestuur van de Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg (Huntsman)

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Fondsen van De Goudse

Fondsen van De Goudse Fondsen van De Goudse Informatie voor de klant In deze brochure vindt u de verkorte jaarverslagen van de beleggingsfondsen binnen Aktief Sparen en het Flexx Vermogensplan. Als u het volledige jaarverslag

Nadere informatie

Aanpassing Prospectussen Aegon, AEAM en Aegon Paraplu 1 Funds Per 1 augustus 2016

Aanpassing Prospectussen Aegon, AEAM en Aegon Paraplu 1 Funds Per 1 augustus 2016 Aanpassing Prospectussen Aegon, AEAM en Aegon Paraplu 1 Funds Per 1 augustus 2016 Per 1 augustus 2016 voert de beheerder van de Aegon Funds, de AEAM Funds en de Aegon Paraplu 1 Funds, Aegon Investment

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten.

Verder zien. Meer weten. Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail naar private.banking@triodos.nl.

Nadere informatie

Welke soorten beleggingen zijn er?

Welke soorten beleggingen zijn er? Welke soorten beleggingen zijn er? Je kunt op verschillende manieren je geld beleggen. Hier lees je welke manieren consumenten het meest gebruiken. Ook vertellen we wat de belangrijkste eigenschappen van

Nadere informatie

Vermogen: geld Kapitaal (aandelen, obligaties, leningen (lange termijn))

Vermogen: geld Kapitaal (aandelen, obligaties, leningen (lange termijn)) www.jooplengkeek.nl Vermogensmarkt De markt: vraag en aanbod Vermogen: geld Kapitaal (aandelen, obligaties, leningen (lange termijn)) Vermogen is een ruimer begrip dan geld. Een banksaldo is ook vermogen.

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen Hoofdstuk 3 Geloof, waarden, ervaringen Kennis en geloof Kennis is descriptief Heeft betrekking op feiten Is te rechtvaardigen Geloof is normatief Heeft betrekking op voorschriften Is subjectief Geldt

Nadere informatie

TOELICHTEND INFORMATIEMEMORANDUM. met betrekking tot het voorstel tot wijziging van het prospectus van

TOELICHTEND INFORMATIEMEMORANDUM. met betrekking tot het voorstel tot wijziging van het prospectus van TOELICHTEND INFORMATIEMEMORANDUM met betrekking tot het voorstel tot wijziging van het prospectus van Insinger de Beaufort European Mid Cap Fund N.V. 16 april 2014 I N H O U D 1. DOEL TOELICHTEND INFORMATIEMEMORANDUM

Nadere informatie

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen?

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? 1. Precies een jaar geleden schreven we over het inflatiefenomeen dat altijd zijn kop opsteekt na periodes van recessie. Onze conclusie was dat nieuwe

Nadere informatie

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering

Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering De Handreiking Kwaliteit Beleggingsbeleid in de praktijk 26 maart 2015 Alex Poel Beleggingsbeleid in de bedrijfsvoering 1 Achtergrond 2 Dienstverleningsproces 3 Beleggingsbeleid 4 Handreiking beleggingsbeleid

Nadere informatie

2. STrUCTUUr 3. De BeHeerDer Michiel Goris (1956)

2. STrUCTUUr 3. De BeHeerDer Michiel Goris (1956) 1. profiel Het MM Fortune Fund ( hierna: het fonds) is een open-end beleggingsfonds voor gemene rekening, opgericht op 15 april 2008 en gevestigd te Rijswijk. Een fonds voor gemene rekening is geen rechtspersoon

Nadere informatie

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen

Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen Maximale transparantie voor Stichtingen en Instellingen WMP heeft zowel de UN PRI als de UN Global Compact getekend Wealth Management Partners is actief als vermogensbeheerder en vermogensregiseur (investment

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Verhoog het rendement en verlaag het risico met ETF s. Hoe bouwt u eenvoudig een gespreide beleggingsportefeuille tegen lage kosten

Verhoog het rendement en verlaag het risico met ETF s. Hoe bouwt u eenvoudig een gespreide beleggingsportefeuille tegen lage kosten Verhoog het rendement en verlaag het risico met ETF s Hoe bouwt u eenvoudig een gespreide beleggingsportefeuille tegen lage kosten 8 oktober 2015 Wie geeft deze presentatie? Martijn Rozemuller Oprichter

Nadere informatie

Vragen en antwoorden met betrekking tot de liquidatie van Robeco Life Cycle N.V.

Vragen en antwoorden met betrekking tot de liquidatie van Robeco Life Cycle N.V. Vragen en antwoorden met betrekking tot de liquidatie van Robeco Life Cycle N.V. Algemeen 1. Waarom wordt Robeco Life Cycle Funds N.V. geliquideerd? 2. Waarheen wordt het geliquideerde vermogen overgebracht?

Nadere informatie

In dit proefschrift staat het gebruik van financiële derivaten binnen het. risicomanagement van individuele ondernemingen centraal (corporate risk

In dit proefschrift staat het gebruik van financiële derivaten binnen het. risicomanagement van individuele ondernemingen centraal (corporate risk SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS In dit proefschrift staat het gebruik van financiële derivaten binnen het risicomanagement van individuele ondernemingen centraal (corporate risk management). In de afgelopen

Nadere informatie

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U?

ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? ONS BELEGGINGSBELEID PAST ONZE BELEGGINGSFILOSOFIE BIJ U? Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons

Nadere informatie

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Amsterdam, 11 juli 1997 Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in

Nadere informatie

Flexibel Spaarpensioen Stichting GE Pensioenfonds

Flexibel Spaarpensioen Stichting GE Pensioenfonds Worksheet A Factsheets Fondsen Flexibel Spaarpensioen Stichting GE Pensioenfonds Datum: ultimo juni 2009 In het kader van het Flexibel Spaarpensioen zijn door uw pensioenfonds 8 fondsen geselecteerd, waarin

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Amsterdam, 21 januari 1997 Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in 1996 gegroeid

Nadere informatie

Inmaxxa B.V. Principles van Fund Governance (versie: Oktober 2012)

Inmaxxa B.V. Principles van Fund Governance (versie: Oktober 2012) Inmaxxa B.V. Principles van Fund Governance (versie: Oktober 2012) Inleiding Het doel van deze Principles van Fund Governance (verder Principles ) is het geven van nadere richtlijnen voor alsmede een toelichting

Nadere informatie

SURINAME ALS MULTINATIONAL

SURINAME ALS MULTINATIONAL SURINAME ALS MULTINATIONAL LET US WORK TOGETHER Globalisatie Duurzaam en Ondernemen Grace Boldewijn Eigenaar BoCari Holding group Europese Zakenvrouw 2002/2003 Columnist Financieel dagblad Microfinanciering

Nadere informatie

ETF. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep

ETF. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Fysieke ETF s 4 3. Synthetische ETF s 5 Voor- en nadelen 5 4. Inverse

Nadere informatie

Orderuitvoeringsbeleid IBS Asset Management

Orderuitvoeringsbeleid IBS Asset Management Orderuitvoeringsbeleid IBS Asset Management Inleiding In dit document informeren wij u over de wijze waarop wij effectenorders voor u uitvoeren en de procedures die hierbij worden gehanteerd. Wij maken

Nadere informatie

Portefeuillekeuze voor lange-termijn beleggers met liquiditeitsrisico's. Joost Driessen 26 maart 2013

Portefeuillekeuze voor lange-termijn beleggers met liquiditeitsrisico's. Joost Driessen 26 maart 2013 Portefeuillekeuze voor lange-termijn beleggers met liquiditeitsrisico's Joost Driessen 26 maart 2013 Illiquide assets voor lange-termijn beleggers? David Swensen, CIO Yale endowment: "Accepting illiquidity

Nadere informatie

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd Risico pariteit Risico pariteit is een techniek die wordt ingezet om de risico s in een beleggingsportefeuille te reduceren. Sinds 2008 heeft risico pariteit om drie redenen veel aandacht gekregen: 1.

Nadere informatie

Wall Street of niet, dat is de vraag

Wall Street of niet, dat is de vraag Wall Street of niet, dat is de vraag 1. Beleggers hebben geen leuke tijd achter de rug. 2011 was een moeilijk beleggingsjaar. Het begon goed, alsof het ingezet herstel na het bloedbad van 2008/2009 zich

Nadere informatie

BLACKROCK GLOBAL FUNDS

BLACKROCK GLOBAL FUNDS DIT IS EEN BELANGRIJK DOCUMENT DAT U ONMIDDELLIJK AANDACHTIG DIENT TE LEZEN. Indien u niet zeker weet wat u moet doen, dient u meteen uw effectenmakelaar, bankmanager, advocaat, boekhouder, relatiebeheerder

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1

Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven. 24 september 2013 1 1 Alternatieve financieringen voor middelgrote bedrijven 24 september 2013 1 1 1 Inhoud Alternatieve vormen van financiering Een Europese Private Placement? Financiering van NPEX Contact: Victor Meijer (victor.meijer@nibc.com)

Nadere informatie

Vermogensbeheerder particulier - Beleggingsproducten

Vermogensbeheerder particulier - Beleggingsproducten Vermogensbeheerder particulier - Beleggingsproducten Beschrijving De vermogensbeheerders van Van Tornhout & Partners bespreken allerlei producten met hun cliënten. Hierna volgen vijf situaties waarin verschillende

Nadere informatie

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Pag. /8 Delta Lloyd garandeert de opgebouwde aanspraken en tarieven. Het Garantiepensioen

Nadere informatie

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen De mondiale markt voor onderhandse derivaten - niet gestandaardiseerd verhandeld op de beurs maar in maatwerk tussen grote partijen - is sinds

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

Obligatiemarkt arkt Amsterdam ruimschoots s verdubbeld sinds eeuwwisseling

Obligatiemarkt arkt Amsterdam ruimschoots s verdubbeld sinds eeuwwisseling 7 Obligatiemarkt arkt Amsterdam ruimschoots s verdubbeld sinds eeuwwisseling ing Jos van Heiningen Publicatiedatum CBS-website: 27 maart 28 Voorburg/Heerlen, 28 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Treasury- en beleggingsstatuut

Treasury- en beleggingsstatuut Treasury- en beleggingsstatuut It Fryske Gea It Fryske Gea heeft als doel: bescherming, behoud en ontwikkeling van natuur en landschap en de bescherming van cultuurhistorische waarden in Fryslân. De vereniging

Nadere informatie

Van ALM naar beleggingsbeleid

Van ALM naar beleggingsbeleid Van ALM naar beleggingsbeleid IIR Seminar Professioneel Risicomanagement voor Pensioenfondsen November 26, 2007 ORTEC bv P.O. Box 4074 3006 AB Rotterdam Tel. 010 498 6660 Fax. 010 498 6667 info@ortec.nl

Nadere informatie

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES ONDERZOEK NAAR VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES NOVEMBER 2014 Met dank aan: Naar aanleiding van het besluit van BlackRock om per 31 december 2014 de Funds of ishares op te heffen

Nadere informatie

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group. Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext.

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group. Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Call en put opties 3 2. Koper en schrijver 4 3. Standaardisatie 5 Onderliggende

Nadere informatie

Dynamisme en Betrouwbaarheid

Dynamisme en Betrouwbaarheid Dynamisme en Betrouwbaarheid Wie is ACTEIA? ACTEIA is de combinatie van het latijns woord ACTio (actie) en van het grieks woord adeia (zekerheid) ACTEIA symboliseert sterke waarden, DYNAMISME en BETROUWBAARHEID

Nadere informatie

AG8! Derivatentheorie Les3! Swaps & options. 23 september 2010

AG8! Derivatentheorie Les3! Swaps & options. 23 september 2010 AG8! Derivatentheorie Les3! Swaps & options 23 september 2010 1 Agenda Huiswerk vorige keer Swaps (H7 1 t/m 4) Optie markt (H8) 2 Interest Rate Swaps Een interest rate swap (IRS) is een financieel contract

Nadere informatie

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG

VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG VASTGOEDFINANCIERING IN DE ZORG PIM DIEPSTRATEN Doorn, 1 december 2015 AGENDA 1 Financieringsstrategie zorginstelling 2 Huidige financiers en het WFZ 3 Perspectief investeerder op de zorgmarkt 4 Alternatieve

Nadere informatie

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015

Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Position Paper DNB Concept Wetsvoorstel variabele pensioenuitkeringen 14 augustus 2015 Het Wetsvoorstel variabele pensioenuitkering (kortweg wetsvoorstel ) maakt voor deelnemers aan een premieovereenkomst

Nadere informatie

Onderzoek Indextrackers. Samenvatting

Onderzoek Indextrackers. Samenvatting Onderzoek Indextrackers Samenvatting 1. Inleiding De stichting Autoriteit Financiële Markten (AFM) houdt toezicht op correcte, duidelijke en niet misleidende informatieverstrekking aan consumenten. Het

Nadere informatie

De rol van Perceptie, Intuïtief of Ratio op de financiële markten van vandaag: is algo-trading een zegen of niet?

De rol van Perceptie, Intuïtief of Ratio op de financiële markten van vandaag: is algo-trading een zegen of niet? De rol van Perceptie, Intuïtief of Ratio op de financiële markten van vandaag: is algo-trading een zegen of niet? 1. Zes maanden geleden schreven we over het werk van Daniel Kahneman, een van de grondleggers

Nadere informatie

31.07.2015 VOORSTEL EN TOELICHTING TOT WIJZIGING VAN DE VOORWAARDEN VAN DEELNAME VAN

31.07.2015 VOORSTEL EN TOELICHTING TOT WIJZIGING VAN DE VOORWAARDEN VAN DEELNAME VAN DELTA LLOYD CORPORATE BOND FUND, DELTA LLOYD COLLATERALIZED BOND FUND, DELTA LLOYD SOVEREIGN BOND FUND, DELTA LLOYD SOVEREIGN LT BOND FUND, DELTA LLOYD SOVEREIGN XLT BOND FUND, DELTA LLOYD SUB SOVEREIGN

Nadere informatie

Orderuitvoeringsbeleid Clavis Family Office B.V.

Orderuitvoeringsbeleid Clavis Family Office B.V. Orderuitvoeringsbeleid Clavis Family Office B.V. Datum: 1 juli 2013 Versie 1.1 1. Inleiding Het Orderuitvoeringsbeleid zoals opgesteld door Clavis heeft betrekking op een beperkt deel van haar dienstverlening

Nadere informatie

Essentiële Beleggersinformatie

Essentiële Beleggersinformatie Essentiële Beleggersinformatie Dit document verschaft u essentiële beleggersinformatie aangaande dit fonds. Het is geen marketingmateriaal. De verstrekte informatie is bij wet voorgeschreven en is bedoeld

Nadere informatie

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Vermogensbeheer Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later. Dat is de belofte van uw pensioenfonds aan uw deelnemers. Verder gaan is nu zorgen voor

Nadere informatie

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van

In de afgelopen decennia heeft ongehuwd samenwonen overal in Europa. toegenomen populariteit van het ongehuwd samenwonen is onderdeel van Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) De verschillende betekenissen van ongehuwd samenwonen in Europa: Een studie naar verschillen tussen samenwoners in hun opvattingen, plannen en gedrag. In de

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

ABN AMRO Multi Manager Profiel Fondsen. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd.

ABN AMRO Multi Manager Profiel Fondsen. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd. ABN AMRO Multi Manager Profiel Fondsen. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd. Toegang tot een selectie van de best presterende beleggingsfondsen wereldwijd. Beleggen

Nadere informatie

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Inleiding Onze risicoprofielen 1. Wat is een risicoprofiel? 2. Wat zijn vermogenscategorieën? 3. Welke risicoprofielen gebruiken wij? Uw risicoprofiel 4.

Nadere informatie

EMPEN C REDIT L INKED N OTE

EMPEN C REDIT L INKED N OTE EMPEN C REDIT L INKED N OTE per juli 2011 Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico Profiteer van een aantrekkelijke rente met een beperkt risico De Europese rente staat momenteel op

Nadere informatie

Duurzaam Vermogensbeheer

Duurzaam Vermogensbeheer Duurzaam Vermogensbeheer Een keuzeafweging Keuze maken, afwegingscriteria Wat zijn de mogelijke afwegingscriteria bij het maken van een keuze uit de mogelijke oplossingen binnen het beleggingsbeleid. Versie:2001-11-02

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Beleggersrekening. Beleggen om uw geld te laten groeien.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Beleggersrekening. Beleggen om uw geld te laten groeien. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Beleggersrekening Beleggen om uw geld te laten groeien. Wilt u beleggen om uw geld te laten groeien? Kies dan voor goede prestaties en flexibiliteit met

Nadere informatie

I B S P O L I C Y. Orderuitvoeringsbeleid IBS Asset Management B.V. (IBS)

I B S P O L I C Y. Orderuitvoeringsbeleid IBS Asset Management B.V. (IBS) Orderuitvoeringsbeleid IBS Asset Management B.V. (IBS) In dit document informeren wij u over de wijze waarop wij effectenorders voor u uitvoeren en de procedures die hierbij worden gehanteerd. Wij maken

Nadere informatie

Inleiding bank- en verzekeringswezen 4 INLEIDING BANK- EN VERZEKERINGSWEZEN 4 (CBV10.4/CREBO:50168)

Inleiding bank- en verzekeringswezen 4 INLEIDING BANK- EN VERZEKERINGSWEZEN 4 (CBV10.4/CREBO:50168) INLEIDING BANK- EN VERZEKERINGSWEZEN 4 (CBV10.4/CREBO:50168) sd.cbv10.4.v1 ECABO, Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd in

Nadere informatie

OXBY zelf beleggen Tarieven- en conditieoverzicht

OXBY zelf beleggen Tarieven- en conditieoverzicht OXBY zelf beleggen Tarieven- en conditieoverzicht Aandelen / obligaties / warrants Euronext (Nederland, België, Frankrijk, Portugal) Provisie 6.50 + 0.10% [min. 10, max. 150] Luxemburg (Eurobonds) Provisie

Nadere informatie

ETF s als bouwblokken voor een goed gespreide portefeuille Kant-en-klaar indexbeleggen

ETF s als bouwblokken voor een goed gespreide portefeuille Kant-en-klaar indexbeleggen ETF s als bouwblokken voor een goed gespreide portefeuille Kant-en-klaar indexbeleggen Vrijdag 22 april 2016 Wie geeft deze presentatie? Martijn Rozemuller Voormalig arbitrage handelaar bij Optiver Oprichter

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

Index Garantie Notes

Index Garantie Notes Structured products Januari 2015 Index Garantie Notes 2 De voorwaarden van de VL Index Garantie Note Wereld 15-20 (de Note ) zijn vermeld in de Definitieve Voorwaarden (de Final Terms ). De Final Terms

Nadere informatie

Onderbouwing van de rendementsverwachtingen

Onderbouwing van de rendementsverwachtingen Onderbouwing van de rendementsverwachtingen 2013 Portfolio Management Ostrica BV Februari 2013 Rendementsverwachtingen Ostrica 2013 In dit document wordt een onderbouwing gegeven van de rendementsverwachtingen

Nadere informatie

Pensioenen en Financiële planning. Congres "Grip op je vermogen" 20 april 2012 Den Haag

Pensioenen en Financiële planning. Congres Grip op je vermogen 20 april 2012 Den Haag Pensioenen en Financiële planning Tom Steenkamp Congres "Grip op je vermogen" 20 april 2012 Den Haag Wat is belangrijk voor beleggen voor uw pensioen? 1. Keuzes moeten simpel zijn, er moeten er niet te

Nadere informatie

TRANSPARANT DUURZAAM VERMOGENSBEHEER

TRANSPARANT DUURZAAM VERMOGENSBEHEER TRANSPARANT DUURZAAM VERMOGENSBEHEER Beringen, 18 juni 2015 www.pldw.be - 1 - BELEGGEN VOLGENS UW WAARDEN TOEGANG TOT DUURZAAM VERMOGENSBEHEER DOOR DE KRACHTEN VAN TWEE SPECIALISTEN TE BUNDELEN Meer dan

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 3 DEEL 1. Hoofdstuk 1 Vermogensvorming 17. Hoofdstuk 2 De beurs 45

Inhoudsopgave. Voorwoord 3 DEEL 1. Hoofdstuk 1 Vermogensvorming 17. Hoofdstuk 2 De beurs 45 Inhoudsopgave Voorwoord 3 DEEL 1 Beleggen 15 Hoofdstuk 1 Vermogensvorming 17 1.1 Sparen en beleggen 17 1.2 Beoordelingscriteria van beleggingsvormen 18 1.2.1 Veiligheid 18 1.2.1.1 Soorten risico s 19 1.2.1.2

Nadere informatie

HEDGEFONDSEN EN PRIVATE EQUITY IN NEDERLAND

HEDGEFONDSEN EN PRIVATE EQUITY IN NEDERLAND HEDGEFONDSEN EN PRIVATE EQUITY IN NEDERLAND samenvatting Prof. dr. A. de Jong Dr. P. J.G. Roosenboom Prof. dr. M.J.C.M. Verbeek Drs. P. Verwijmeren RSM Erasmus University, Rotterdam 4 oktober 2007 Dit

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Uitkomen voor de beste resultaten. DB Star Performer

Uitkomen voor de beste resultaten. DB Star Performer Uitkomen voor de beste resultaten DB Star Performer Gestimuleerd rendement Voordelen Hoe het werkt Simulatie aan de hand van historische gegevens geeft consistente resultaten op lange termijn Voordelen

Nadere informatie

de besloten vennootschap Paerel Vermogensbeheer B.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene.

de besloten vennootschap Paerel Vermogensbeheer B.V., gevestigd te Amsterdam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-267 d.d. 14 juli 2014 (mr. J.S.W. Holtrop, voorzitter, drs. L.B. Lauwaars RA en J.C. Buiter, leden, mr. I.M.M. Vermeer, secretaris) Samenvatting

Nadere informatie

Ambassador Investments Fondsen

Ambassador Investments Fondsen Ambassador Investments Fondsen Ambassador Investments Fondsen Vanaf het vierde kwartaal 2013 is het voor beleggers mogelijk te participeren in de beleggingsstijl van Ambassador Investments door zelfstandig

Nadere informatie

Regeling privébeleggingstransacties

Regeling privébeleggingstransacties Versie 2014 Group Compliance Document information Title Regeling privébeleggingstransacties Author Version Date Maart 2014 Status Approved by MB File name Project code 1. Inleiding Robeco kan als vermogensbeheerder

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

MIKO NV PROTOCOL TER VOORKOMING VAN MISBRUIK VAN VOORKENNIS

MIKO NV PROTOCOL TER VOORKOMING VAN MISBRUIK VAN VOORKENNIS MIKO NV PROTOCOL TER VOORKOMING VAN MISBRUIK VAN VOORKENNIS De Raad van Bestuur van Miko NV(de Vennootschap ) heeft op haar vergadering van 24 augustus 1998 het hiernavolgend protocol (het Protocol ) goedgekeurd,

Nadere informatie

T T A M. Vandaag lijken aandelen volgens TreeTop Asset Management absoluut en relatief goedkoop.

T T A M. Vandaag lijken aandelen volgens TreeTop Asset Management absoluut en relatief goedkoop. T T A M Een vermogen 249 keer verhogen sinds 1900 Ondanks twee wereldconflicten en de grote crisis van de jaren dertig, verhoogde de reële waarde (na inflatie) van een globale aandelenportefeuille 249

Nadere informatie

Klantprofiel. Waarom een Klantprofiel?

Klantprofiel. Waarom een Klantprofiel? Klantprofiel Waarom een Klantprofiel? In 2006 is de Wet Financieel Toezicht (WFT) van kracht geworden. Deze nieuwe Wet legt verantwoordelijkheden van de financiële dienstverleners vast, zodat aan consumenten

Nadere informatie

Financieel management

Financieel management Financieel management Tweede herziene druk Kees van Alphen Inhoud 1 inleiding 1 2 het verhaal achter de cijfers 3 2.1 Het besturen van een organisatie: ondernemingsmodel 3 Checklist 6 3 sturen op winst,

Nadere informatie

Structured products. September 2014. Index Garantie Notes. Inlegvel VL Index Garantie Note AEX 14-20

Structured products. September 2014. Index Garantie Notes. Inlegvel VL Index Garantie Note AEX 14-20 Structured products tember 2014 Index Garantie Notes 2 De VL Index Garantie Note AEX 14-20 (de Note ) wordt uitgegeven onder het Basis Prospectus van het Structured Note Programme ter waarde van 2 miljard

Nadere informatie

Zakelijk beleggen. Uitgebreide beleggingsmogelijkheden voor ondernemers

Zakelijk beleggen. Uitgebreide beleggingsmogelijkheden voor ondernemers Informatie ABN AMRO 0900-00 24 (lokaal tarief) Zakelijk beleggen www.abnamro.nl Uitgebreide beleggingsmogelijkheden voor ondernemers Volledig zelf beleggen Beleggen met advies van ABN AMRO Uw vermogen

Nadere informatie

De financieringsbereidheid van banken anno 2010

De financieringsbereidheid van banken anno 2010 De financieringsbereidheid van banken anno 2010 Gerard Kneppers Partner Finance & Projects Casper Hamersma Partner Corporate Oorzaken en gevolgen van de crisis Legal Business Day 2010 - De financieringsbereidheid

Nadere informatie

Beleggen met een goed gevoel

Beleggen met een goed gevoel Beleggen met een goed gevoel Verschenen in Economische Statistische Berichten (ESB), 13 april 2001 Rogér Otten Kees Koedijk In een recente bijdrage aan dit tijdschrift schetsen L.J.R. Scholtens en P. Sprengers

Nadere informatie

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1

Tekst Nationaal regime MiFID. Bijlage. Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2. toetsterm 1 ijlage Toetstermen als bedoeld in artikel 36a, lid 2 Nummer Termen T* toetsterm 1 Eindterm 5a: De personen zijn in staat met betrekking tot financiële instrumenten uit te leggen aan de consument waarom

Nadere informatie

VOORAANKONDIGING. Haerzathe Short-Term Fund I

VOORAANKONDIGING. Haerzathe Short-Term Fund I VOORAANKONDIGING Haerzathe Short-Term Fund I OBLIGATIE HAERZATHE SHORT - TERM FUND I B.V. Obligatielening Haerzathe Short-Term Fund I B.V. Na de succesvolle plaatsing van de obligatieleningen Haerzathe

Nadere informatie

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN Banque de Luxembourg biedt u haar expertise aan op het gebied van vermogensbeheer. Door ons een

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie