De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren"

Transcriptie

1 De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren De leeromgeving Interactief onderzoeken.nl gaat uit van de didactiek onderzoekend en ontwerpend leren (OOL). Deze didactische aanpak is uitgewerkt en verspreid door het landelijk project Verbreding Techniek Basisonderwijs (VTB). Onderzoekend en ontwerpend leren is als lesstructuur uitgewerkt in een 7-stappenmodel (van Graft & Kemmers, 2007). Dit stappenmodel is vergelijkbaar met het breder bekende 5-stappenplan dat is uitgewerkt voor de lerarenopleiding basisonderwijs (de Vaan & Marell 2006). Waarin onderscheidt onderzoekend en ontwerpend leren zich? Verschil tussen onderzoeken en ontwerpen Lesstructuur bij onderzoekend en ontwerpend leren Het 7-stappenmodel bij onderzoekend leren Het 7-stappenmodel bij ontwerpend leren Het 5-stappenplan 1. Waarin onderscheidt Onderzoekend en Ontwerpend Leren zich? Het primaire doel van onderzoekend leren en ontwerpen is het stimuleren en ontwikkelen van een wetenschappelijke houding van leerlingen (van Graft & Kemmers, 2007). Ten opzichte van het huidige wetenschap- en techniek onderwijs, dat op de meeste basisscholen vooral gebaseerd is op leesteksten vanuit de lesmethodes, is de meerwaarde van OOL dat, naast kennisconstructie op het gebied van natuur en techniek, ook de brede ontwikkeling van leerlingen gestimuleerd wordt. Bij OOL verdiepen leerlingen zich als onderzoeker en ontwerper langduriger en interactief in een concept vanuit hun eigen vragen. Onderzoeken en ontwerpen zijn volgens van Graft en Kemmers daarbij geen doel op zich, maar een manier van werken die vanuit de nieuwsgierigheid en verwondering leerlingen (samen) laat waarnemen, nadenken, handelen en reflecteren. 2. Verschil tussen onderzoeken en ontwerpen Ontwerpen en onderzoeken zijn vergelijkbare processen (van Graft & Kemmers, 2007). Zowel bij onderzoeken als bij ontwerpen worden inhoudelijke kernconcepten en (technische) inzichten opgedaan. Maar op een belangrijk aspect verschillen deze manieren van werken. Bij onderzoeken staat namelijk de vraag naar kennis centraal en bij ontwerpen de vraag naar een product. Vertaald naar het basisonderwijs betekent dit dat wetenschapsactiviteiten gekenmerkt worden door onderzoek doen (bijvoorbeeld Wat heeft de tuinkers nodig om te groeien? ) en techniekactiviteiten door ontwerpen en construeren (bijvoorbeeld Bouw een brug die open kan voor de schepen ). Onderzoek om kennis op te doen Wetenschappers doen onderzoek om de wereld om hen heen te begrijpen. Ze stellen zichzelf vragen als ze kampen met een probleem. Op basis van eerder opgedane kennis en ervaringen ontstaan er allerlei ideeën rondom het probleem die in een experiment / onderzoek getest kunnen worden. Kinderen doen van nature op een soortgelijke manier onderzoek, al heeft het eigenlijk meer de betekenis van verkennen en uitzoeken (van Graft & Kemmers,2007). Onderzoekend leren sluit aan bij die onderzoekende houding die 1

2 kinderen van nature hebben. Vertaald naar de praktijk van het basisonderwijs zou een probleem kunnen zijn dat leerlingen tuinkers willen laten groeien. Ze stellen zichzelf de vraag Hoe kan ik ervoor zorgen dat tuinkers gaat groeien? en kunnen dit vervolgens in een experiment onderzoeken. Onderzoek is in dit geval een middel om kennis op te doen, namelijk over wat tuinkers nodig heeft om te groeien. Ontwerpen om een product te construeren Bij techniek wordt op een vergelijkbare manier gewerkt, maar het uitgangspunt is een probleem waarvoor een oplossing gevonden moet worden (van Graft & Kemmers, 2007). Het ontwerpen staat hierbij centraal. Na een fase waarin eisen aan het ontwerp worden gesteld en informatie wordt verzameld, wordt gericht een oplossing of product ontworpen. In het basisonderwijs zou een probleem als Kees wil naar school, maar de school staat aan de overkant van de rivier voorgesteld kunnen worden. Leerlingen bedenken allerlei oplossingsmogelijkheden, zoals een brug bouwen. Ze gaan vervolgens die brug daadwerkelijk ontwerpen en bouwen. Er is dan sprake van ontwerpend leren waarbij een product geconstrueerd wordt. Overeenkomsten en verschillen tussen beide processen Zowel onderzoeken als ontwerpen kunnen dus als activerende werkvormen worden gezien waarbij dezelfde wetenschappelijke houding aangesproken wordt (van Graft & Kemmers, 2007). Echter, de context bij ontwerpend leren verschilt aanzienlijk van de context bij onderzoekend leren en spreekt hoogst waarschijnlijk andere leerlingen aan volgens van Graft en Kemmers. Leerlingen die wellicht niet uitgedaagd worden door een vraag naar een abstract begrip (waardoor drijft iets?), worden dat misschien wel door een vraag naar het ontwerpen van een concreet product (maak een boot die 40 knikkers kan dragen). 3. Lesstructuur bij onderzoekend en ontwerpend leren Als je een les gericht op natuurwetenschap of techniek gaat voorbereiden, denk je na over de lesopbouw. Wellicht ben je geneigd om vanuit de wijdverbreide gewoonte in het basisonderwijs te beginnen met de theorie, met uitleg en laat je daarna pas het concrete materiaal aan bod komen. Op deze manier gebruik je de concrete spullen dus als illustratie achteraf. Als je wilt dat leerlingen hun onderzoeksvaardigheden oefenen en hen dus wilt laten voorspellen en experimenteren, dan moet je niet beginnen met uitleggen maar met het aanbieden van het concrete materiaal. Met behulp van het 7-stappenmodel en het 5- stappenmodel kun je vorm geven aan onderzoekend en ontwerpend leren. De didactische modellen hebben voor zowel de leerlingen als voor de leerkracht voordelen. Enerzijds worden leerlingen uitgedaagd in hun natuurlijke nieuwsgierigheid en hebben ze zelf veel inbreng. Anderzijds wordt er tegemoetgekomen aan een behoefte van de leerkracht, namelijk om nieuwe informatie (lesstof) een plek te geven in een les. Beide didactische modellen geven hier mogelijkheid toe. 4. Het Zevenstappenmodel bij onderzoekend leren Onderzoekend leren kan als een cyclus worden voorgesteld die uit zeven stappen bestaat (van Graft & Kemmers, 2007). Deze zeven stappen laten zien dat de didactiek van onderzoekend leren verder gaat dan informatie opzoeken. Vanuit didactisch perspectief is er nadrukkelijk aandacht voor een wetenschappelijke houding die hand in hand gaat met 2

3 hands-on activiteiten. In de aanpak van het zevenstappenmodel worden de leerlingen gestimuleerd zich te gedragen en te handelen als nieuwsgierige, kritische onderzoekers. 1. Confrontatie Introductie van het materiaal of probleem. Bij deze stap is het de bedoeling dat er geconcentreerde aandacht ontstaat voor het object of verschijnsel dat centraal staat (de Vaan & Marell, 2006). Het gaat om gezamenlijke ervaringen, oproepen van reacties en het prikkelen van de nieuwsgierigheid. 2. Verkennen Een vrije exploratie van het probleem of materiaal. Deze vrije exploratie wordt ook wel aanrommelen genoemd (van Graft & Kemmers, 2007). Bij voorkeur vindt dit aanrommelen aan het concrete materiaal / organisme / voorwerp zelf plaats. Van Graft en Kemmers beschrijven in deze fase, naast het aanrommelen, de volgende leerlingactiviteiten: gegevens verzamelen, vragen stellen, ideeën opperen en/of voorspellingen doen. 3. Opzetten van een experiment Onderzoeksvragen worden omgezet naar een uitvoerbaar experiment. Het experiment wordt ontworpen en gepland (van Graft & Kemmers, 2007). De benodigde materialen en meetinstrumenten worden bijeengezocht. 4. Uitvoeren van het experiment Het experiment wordt uitgevoerd zoals in fase 3 is bedacht. Belangrijke leerlingactiviteiten zijn: waarnemen, metingen uitvoeren, uitkomsten noteren, ordenen, vergelijken, data verwerken en constateren (van Graft & Kemmers, 2007). 5. Concluderen Vanuit de resultaten van het experiment worden conclusies getrokken. Op basis van de gevonden oplossingen worden er misschien vervolgvragen bedacht, waarna opnieuw de stappen 1 t/m 4 worden uitgevoerd (van Graft & Kemmers, 2007). 6. Presenteren van resultaten De uitkomst van het experiment wordt gepresenteerd. Het uitwisselen van ervaringen is erg belangrijk voor de ontwikkeling van eigen en andermans kennis (van Graft & Kemmers, 2007). Ideeën voor presentatievormen zijn tekeningen, foto s, teksten, tabellen of grafieken en powerpointpresentaties. 7. Verdiepen en verbreden De kennis en het inzicht van de leerlingen wordt verbreed en 3

4 verdiept. De opbrengsten van het experiment worden gekoppeld aan andere contexten (van Graft & Kemmers, 2007). Er wordt zo een verbinding gelegd met samenhangende onderwerpen. De volgende leerlingactiviteiten worden door van Graft en Kemmers bij deze fase opgesomd: reflecteren, discussiëren en vergelijken. 4

5 5. Het Zevenstappenmodel bij ontwerpend leren Ontwerpen is net zoals onderzoeken een proces dat in verschillende fasen verloopt maar dan meer vanuit de context van techniekonderwijs. Het ontwerpcyclus kan als volgt worden weergegeven (van Graft & Kemmers, 2007): 1. Probleem constateren Een probleem wordt geïntroduceerd. Het vertrekpunt is een geconstateerd probleem of behoefte waarvoor naar een oplossing moet worden gezocht (van Graft & Kemmers, 2007). Het probleem wordt afgebakend en er wordt een programma van eisen vastgesteld waaraan het ontwerp moet voldoen. 2. Verkennen Een vrije exploratie over oplossingsmogelijkheden. Een creatieve fase waarbij het gaat om de volgende leerlingactiviteiten: oplossingsmogelijkheden overdenken, vragen stellen, voorspellingen doen, gegevens verzamelen en oplossingen formuleren (van Graft & Kemmers, 2007). 3. Ontwerpvoorstel maken De beste oplossingsmogelijkheid uitwerken in een ontwerpschets. De leerlingen werken de beste oplossingsmogelijkheid uit in een ontwerptekening (van Graft & Kemmers, 2007). Tevens worden materialen en gereedschappen gezocht waarmee het ontwerp kan worden uitgevoerd. 4. Uitvoeren Het ontwerp uitvoeren volgens plan. Het ontwerp wordt (eventueel op schaal) tot een prototype uitgewerkt (van Graft & Kemmers, 2007). Indien er problemen ontstaan in de uitvoering, dan wordt teruggegaan naar stap 2 en/of Testen en evalueren Het ontwerp wordt getest aan de hand van de gestelde eisen. In deze fase wordt een relatie gelegd tussen oplossing en gestelde eisen (vorm versus functie) (van Graft & Kemmers, 2007). Wanneer het ontwerp niet voldoet, wordt teruggegaan naar de voorgaande stappen. 6. Presenteren Oplossing / product wordt gepresenteerd en/of gedemonstreerd. Door te ervaren hoe andere groepjes een ontwerp hebben gevonden voor een probleem, worden leerlingen gestimuleerd in hun vindingrijkheid (van Graft & Kemmers, 2007). 7. Verdiepen 5

6 De kennis en het inzicht van de leerlingen wordt verbreed en verdiept. Indien er echte apparaten bestaan voor het lesonderwerp, kan hier uitvoerig naar gekeken worden (van Graft & Kemmers, 2007). Wat hebben de technici anders gedaan dan wij? Wat is hetzelfde? Onderzoekend leren is net als ontwerpend leren een didactiek waar aan de hand van een levensechte methode uit de beroepspraktijk van onderzoekers, ontwerpers en technici vakinhoud, vaardigheden en attitude geleerd worden. Wetenschap en techniek zijn nauw verbonden. In de ontwerpcyclus zijn wetenschappelijke en technische kennis, inzichten en vaardigheden nodig. Ook zijn de onderzoekscyclus zijn natuurwetenschappelijke en technische kennis en vaardigheden nodig. Door ontwerpend en onderzoekend te leren zouden kinderen werkenderwijs deze natuurwetenschappelijke kennis, inzichten en vaardigheden ontwikkelen. Op sommige momenten in de onderzoekendlerencyclus kan het blijken dat er een ontwerpfase nodig is. Op andere momenten tijdens het ontwerpend leren kan blijken dat een stuk onderzoek nodig is. 6. Het 5-stappenplan Het 5-stappenplan, zie in het overzicht hieronder, is vergelijkbaar met bovengenoemde modellen (De Vaan & Marell, 2006). Dit model is bij Pabo-studenten beter bekend. Deze onderzoekendlerencyclus is minder gedetailleerd uitgewerkt in vergelijking met het 7- stappenmodel, maar komt in wezen op hetzelfde proces neer dat je met de leerlingen doorloopt. 1. Er komt iets binnen (introductie/confrontatie) De leerlingen doen gezamenlijk ervaringen op, de nieuwsgierigheid wordt geprikkeld en er worden reacties uitgelokt (De Vaan & Marell, 2006). Kortom, er ontstaat geconcentreerde aandacht voor wat er binnenkomt. Er wordt een onderwerk geïntroduceerd (De Vaan & Marell). Vaak hebben leerlingen al ervaringen met het geïntroduceerde onderwerp of materiaal. Het is belangrijk leerlingen de kans te geven over deze ervaringen te vertellen. Dit zou de belangstelling intensiveren volgens De Vaan en Marell. 2. Vrije exploratie of aanrommelen (spontane verkenning) Leerlingen krijgen de kans met het concrete materiaal aan te rommelen (De Vaan & Marell, 2006). Deze zogenaamde aanrommelfase kan verschillende functies hebben volgens De Vaan en Marell. Zo raken leerlingen vertrouwd met het onbekende materiaal, ze kunnen eerder opgedane kennis en ervaringen oproepen en het kan vragen oproepen naar nieuwe aspecten. Tot slot zorgt het ervoor dat kinderen gemeenschappelijk ervaringen op kunnen doen. 3. Vraag het de zelf maar (onderzoek en vastleggen van resultaten) In tegenstelling tot de vorige fase, gaan de leerlingen in deze fase 6

7 doelgericht het verschijnsel of object onderzoeken (De Vaan & Marell, 2006). Je kunt leerlingen gericht onderzoek uit laten voeren aan de hand van werkbladen. Het voordeel hiervan is dat het jezelf als leerkracht en de leerlingen houvast geeft maar het heeft als nadeel dat de onderzoeksvragen wellicht niet aansluiten bij de eigen vragen van de leerlingen (De Vaan & Marellm, 2006). Het is ook mogelijk leerlingen eigen onderzoeksvragen te laten onderzoeken maar hierbij hebben ze volgens De Vaan en Marell wel gerichte begeleiding nodig, bijvoorbeeld bij het kiezen van zinvolle en onderzoekbare onderzoeksvragen. 4. Vertel het elkaar (rapportage/ communicatie over ontdekkingen) In deze fase worden de onderzoeksresultaten klassikaal of in groepjes besproken (De Vaan & Marell, 2006). 5. Toepassing en de leerkracht vertelt misschien ook nog wat (verbreding of verdieping) Deze fase is bedoeld om de kennis die de leerlingen al onderzoekend opgedaan hebben te verdiepen en hun inzicht uit te breiden (De Vaan & Marell, 2006). Deze fase kan volgens De Vaan en Marell ook gebruikt worden om een stuk dat ontbrak in de rapportage alsnog aan de orde te stellen, verwarring die bij de rapportage ontstaan is op te helderen, verbindingen te leggen met onderwerpen die later aan bod komen of laten zien in welke andere situaties de resultaten ook van toepassing zijn. 7

Aandacht voor taalontwikkeling bij wetenschap- en techniekonderwijs

Aandacht voor taalontwikkeling bij wetenschap- en techniekonderwijs VIJFENTWINTIGSTE CONFERENTIE HET SCHOOLVAK NEDERLANDS Kervran, M., S. Jonckheere & A. Furlong (2008). Langues et éducation au plurilinguisme: principes et activités pour la formation des enseignants. In:

Nadere informatie

Bijlage 1: het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs 1

Bijlage 1: het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs 1 Bijlage 1: het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs 1 Bijlage 1: Het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs: Stadium van het instructie model Oriëntatiefase

Nadere informatie

De vraag is het antwoord. Inhoud. Ont-dekken en verwonderen. Vragen die onderzoekend leren stimuleren

De vraag is het antwoord. Inhoud. Ont-dekken en verwonderen. Vragen die onderzoekend leren stimuleren De vraag is het antwoord Vragen die onderzoekend leren stimuleren Inhoud Soorten vragen Voorwaarden vragen stellen Suggesties om vragen te stimuleren Indeling: hoofd-,, hand- en hartvragen Wat zijn onderzoeksvragen?

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren Ada van Dalen Wat is W&T? W&T is je eigen leven W&T: geen vak maar een benadering De commissie wil onderstrepen dat wetenschap en technologie in haar ogen géén

Nadere informatie

THAT SUGAR FILM. Onderzoekend leren. Over de film FILM VOORTGEZET ONDERWIJS, ALLE JAARLAGEN EN NIVEAUS

THAT SUGAR FILM. Onderzoekend leren. Over de film FILM VOORTGEZET ONDERWIJS, ALLE JAARLAGEN EN NIVEAUS P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL THAT SUGAR FILM VOORTGEZET ONDERWIJS, ALLE JAARLAGEN EN NIVEAUS FILM Deze lesbrief hoort bij de vertoning van That Sugar Film tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience

Nadere informatie

THAT SUGAR FILM. Onderzoekend leren. Over de film FILM VOORTGEZET ONDERWIJS, ALLE JAARLAGEN EN NIVEAUS

THAT SUGAR FILM. Onderzoekend leren. Over de film FILM VOORTGEZET ONDERWIJS, ALLE JAARLAGEN EN NIVEAUS P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL THAT SUGAR FILM VOORTGEZET ONDERWIJS, ALLE JAARLAGEN EN NIVEAUS FILM Deze lesbrief hoort bij de vertoning van That Sugar Film tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience

Nadere informatie

Lesopbouw Onderzoekend Leren Wetenschap in het basisonderwijs

Lesopbouw Onderzoekend Leren Wetenschap in het basisonderwijs Lesopbouw Onderzoekend Leren Wetenschap in het basisonderwijs Routekaart Algemene disclaimer Dit document is bedoeld ter algemene informatie, en dient als voorbeeld voor een les onderzoekend leren in het

Nadere informatie

Creativiteit, kun je dat afdwingen?

Creativiteit, kun je dat afdwingen? Creativiteit, kun je dat afdwingen? Over procesgerichte didactiek, de didactiek van creativiteit, eigenaarschap en betrokkenheid www.kunstedu.nl procesgerichte didactiek proces van de kunstenaar zelf ondergaan

Nadere informatie

Onderzoekend en ontwerpend leren

Onderzoekend en ontwerpend leren Betekenis voor het Jenaplanonderwijs Onderzoekend en ontwerpend leren Marja van Graft Martin Klein Tank Wat gaan we doen? Direct aan de slag Over de aanpak Brede ontwikkeling Taal bij onderzoeken en ontwerpen

Nadere informatie

Welkom! bij de workshop: Uitblinken en ontwikkelen door ontwerpen en onderzoeken

Welkom! bij de workshop: Uitblinken en ontwikkelen door ontwerpen en onderzoeken Welkom! bij de workshop: Uitblinken en ontwikkelen door ontwerpen en onderzoeken Voorbeelden uit een lessenserie waarin leerlingen een dierentuinverblijf bedenken en bouwen 3 november 2011 Een verhaal

Nadere informatie

Onderzoekend leren over identiteit

Onderzoekend leren over identiteit groep 6-8 Onderzoekend leren over identiteit Typisch Nederlands Sanne Dekker, Jan van BarenNawrocka en Lotte Jensen Sanne Dekker is projectmanager van het Wetenschapsknooppunt Radboud Universiteit. Jan

Nadere informatie

1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs

1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs 1 Inhoud Inleiding Deel A Achtergronden 1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs 2 Doen en denken 2.1

Nadere informatie

Lessenserie De hellingbaan

Lessenserie De hellingbaan - Bovenbouw - Lessenserie De hellingbaan Een lessenserie over het experimenteren met de hellingbaan en de strategie controleren van variabelen. Met dank aan leerkrachten en leerlingen van basisschool De

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

Pepernoten warenonderzoek Groep 5&6

Pepernoten warenonderzoek Groep 5&6 Pepernoten warenonderzoek Groep 5&6 Auteur/ontwikkelaar: Suzanne Diederiks Begeleider: Welmoet Damsma (opleider Pabo HvA) Pepernoten warenonderzoek Groep 5&6 Onderwerp De kinderen gaan een vergelijkend

Nadere informatie

Tijdzones. geschiedenis. In dit thema verdiepen kinderen zich in een van de tijdvakken. onderstaand filmpje bekijken over het maken van een digitale

Tijdzones. geschiedenis. In dit thema verdiepen kinderen zich in een van de tijdvakken. onderstaand filmpje bekijken over het maken van een digitale geschiedenis Tijdzones Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Tijdlijn In dit thema kiezen de kinderen een tijdvak uit om zich verder in te verdiepen. Voor dit tijdvak staat de volgende hogere

Nadere informatie

BUGS. Onderzoekend leren. Over de film DE MAKERS VAN BUGS VOORTGEZET ONDERWIJS, BOVENBOUW EN MBO

BUGS. Onderzoekend leren. Over de film DE MAKERS VAN BUGS VOORTGEZET ONDERWIJS, BOVENBOUW EN MBO P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL BUGS VOORTGEZET ONDERWIJS, BOVENBOUW EN MBO DE MAKERS VAN BUGS Deze lesbrief hoort bij de vertoning van Bugs tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience wil via films

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Nationaal congres taal en lezen

Nationaal congres taal en lezen voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs Dolf Janson Minder doen (compacten) Taal gebruiken (bij ander vak) Hetzelfde in andere vorm Alvast doorgaan Geen instructie dezelfde taak Niet meedoen

Nadere informatie

Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek

Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek Basisdocument over de didactiek voor onderzoekend en ontwerpend leren in het primair onderwijs Maart 2007 Marja van Graft Pierre Kemmers Verantwoording

Nadere informatie

hoge stroming Fase Ontdek en onderzoek

hoge stroming Fase Ontdek en onderzoek Groep 7 & 8 Team van maximaal 4 leerlingen Leerling materiaal TECHNIEK TOERNOOI hoge stroming Fase Ontdek en onderzoek Verdeel de rollen Je werkt in een groepje van vier leerlingen. Iedereen in je groepje

Nadere informatie

BRUSSELS WILD PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8

BRUSSELS WILD PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 LESMATERIAAL P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL BRUSSELS WILD PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 Deze lesbrief hoort bij de vertoning van Brussels Wild tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience wil

Nadere informatie

Introduceren thema Broeikaseffect. Startopdracht. gekeken. http://bit.ly/1vqs19u. Thema: Broeikaseffect. laten stoppen? centraal:

Introduceren thema Broeikaseffect. Startopdracht. gekeken. http://bit.ly/1vqs19u. Thema: Broeikaseffect. laten stoppen? centraal: Natuur & Techniek het broeikaseffect Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Broeikaseffect In deze les staan de volgende hogere- orde denkvragen centraal: 1. Hoe zou je het broeikaseffect kunnen

Nadere informatie

energie Natuur & Techniek Bespreek met de kinderen waar in huis allemaal energie voor alleen nadenken over de verschillende soorten energie, maar

energie Natuur & Techniek Bespreek met de kinderen waar in huis allemaal energie voor alleen nadenken over de verschillende soorten energie, maar Natuur & Techniek energie Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Energie In dit thema staat de volgende hogere orde denkvraag centraal: Hoeveel bespaar je met een energiezuinig huis in vergelijking

Nadere informatie

Wetenschap en techniek bij kleuters. Martijn Weesing en Edith Louman

Wetenschap en techniek bij kleuters. Martijn Weesing en Edith Louman Wetenschap en techniek bij kleuters Martijn Weesing en Edith Louman Opzet Opening Jonge kind en W&T Een rijke leeromgeving voor W&T creëren W&T: de mogelijkheden zien in een kleuterklas Samenwerking en

Nadere informatie

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 LESMATERIAAL P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 Deze lesbrief hoort bij het filmprogramma over het Heelal tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience

Nadere informatie

Mens en Natuur, Natuurkunde. VO onderbouw (havo/vwo) 2-3 lesuren

Mens en Natuur, Natuurkunde. VO onderbouw (havo/vwo) 2-3 lesuren De sneeuwpop Voor de docent Vak(gebied) Schooltype / afdeling Mens en Natuur, Natuurkunde VO onderbouw (havo/vwo) Leerjaar 1 Tijdsinvestering Vakinhoud 2-3 lesuren Warmtegeleiding en -isolatie in dagelijkse

Nadere informatie

Cultuureducatie met Kwaliteit

Cultuureducatie met Kwaliteit ontwerp fourpack Cultuureducatie met Kwaliteit Onze ambities 1 2 3 Stappenplan Het kwadrant Drie domeinen 1 Intake 5 Scholingsactiviteiten VERBREDEN 2 Assessment 6 Meerjarenvisie In huis 3 Ambitiegesprek

Nadere informatie

BRUSSELS WILD PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8

BRUSSELS WILD PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 LESMATERIAAL P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL BRUSSELS WILD PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 Deze lesbrief hoort bij de vertoning van Brussels Wild tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience wil

Nadere informatie

(6) Raket Valkuilen bij wow-proefjes

(6) Raket Valkuilen bij wow-proefjes Praktijk-wijzer & oefeningen (6) Raket Valkuilen bij wow-proefjes INLEIDING Materiaal 1. Azijn (10cl) 2. Bakpoeder (50g) 3. Balans 4. Maatbeker 5. Plastic flesje 6. Kurk met zelfgemaakte raket Werkwijze

Nadere informatie

Binnen dit thema wordt aandacht besteed aan het. Introduceren thema Sterren en planeten. centraal rondom sterren en planeten:

Binnen dit thema wordt aandacht besteed aan het. Introduceren thema Sterren en planeten. centraal rondom sterren en planeten: Aardrijkskunde Sterren en planeten Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Sterren en planeten In dit thema staan de volgende hogere orde denkvragen centraal rondom sterren en planeten: 1. Op

Nadere informatie

Introduceren thema Áchtbanen. Thema: Achtbanen. centraal: 2. Hoe komt het dat de wagentjes toch op de rails blijven zelfs

Introduceren thema Áchtbanen. Thema: Achtbanen. centraal: 2. Hoe komt het dat de wagentjes toch op de rails blijven zelfs Natuur & Techniek Achtbanen Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Achtbanen In deze les staan de volgende hogere orde denkvragen centraal: 1. Ontwerp een wagentje voor je eigen achtbaan. 2.

Nadere informatie

de koude oorlog geschiedenis Tijdens de Koude Oorlog stonden er twee grote machtsblokken kinderen. Maak dan gebruik van het werkboekje (zie bijlage).

de koude oorlog geschiedenis Tijdens de Koude Oorlog stonden er twee grote machtsblokken kinderen. Maak dan gebruik van het werkboekje (zie bijlage). geschiedenis de koude oorlog Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Koude Oorlog In dit thema staat de volgende hogere orde denkvraag centraal: Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen

Nadere informatie

(7) Muur Bewust en samen onderzoekend leren

(7) Muur Bewust en samen onderzoekend leren INLEIDING Uit onderzoeksresultaten blijkt dat het leereffect bij kinderen die metacognitieve ondersteuning kregen veel groter was tijdens wetenschapsactiviteiten dan bij de kinderen die deze niet kregen.

Nadere informatie

kinderrechten Aardrijkskunde kinderrechten gehoord? Met welke kinderrechten hebben zij te

kinderrechten Aardrijkskunde kinderrechten gehoord? Met welke kinderrechten hebben zij te Aardrijkskunde kinderrechten Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Kinderrechten In dit thema staat de volgende hogere orde denkvraag centraal: Wat zijn de overeenkomsten en verschillen tussen

Nadere informatie

Ontwerp en bouw een auto die verschillende soorten ladingen van een helling af naar beneden vervoert.

Ontwerp en bouw een auto die verschillende soorten ladingen van een helling af naar beneden vervoert. Groep 3 & 4 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Ontwerp en bouw een auto die verschillende soorten ladingen van een helling af naar beneden vervoert. Inleiding Het thema van

Nadere informatie

Jonge kinderen zijn vaak nieuwsgierig en stellen

Jonge kinderen zijn vaak nieuwsgierig en stellen natuur & techniek Onderzoekend leren bij kleuters Laat kleuters erop los experimenteren De wereld al onderzoekend ontdekken, dat is een natuurlijke houding bij kleuters. Vanwege deze natuurlijke drijfveer

Nadere informatie

Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool

Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool In dit beroepsproduct ontwerp je onderwijs op het gebied van Wetenschap en technologie voor de basisschool. Uitgangspunt bij je onderwijsontwerp

Nadere informatie

Brigitte Moulaert Op onderzoek in de wereld van alledag

Brigitte Moulaert Op onderzoek in de wereld van alledag Brigitte Moulaert b.moulaert@rijkt.nl Op onderzoek in de wereld van alledag Nieuwsgierigheid Dagelijkse ontdekkingen Onderzoekende houding Uitkijktoren! Doelstellingen Plezier in wetenschap en techniek

Nadere informatie

Lanceer een raket met behulp van een chemische reactie tussen bakpoeder en azijn.

Lanceer een raket met behulp van een chemische reactie tussen bakpoeder en azijn. Groep 5 & 6 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Lanceer een raket met behulp van een chemische reactie tussen bakpoeder en azijn. Inleiding Het thema van het Techniek Toernooi

Nadere informatie

Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 7/8. Algemeen. Titel. Waterverbruik. Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen

Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, Groep 7/8. Algemeen. Titel. Waterverbruik. Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Uitdager van de maand Waterverbruik Natuur & Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Waterverbruik Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Een onderzoek opzetten naar het waterverbruik

Nadere informatie

Ontwerpend en onderzoekend leren met water. Joke Visschedijk Ontwerpbureau Meeple

Ontwerpend en onderzoekend leren met water. Joke Visschedijk Ontwerpbureau Meeple Ontwerpend en onderzoekend leren met water Joke Visschedijk Ontwerpbureau Meeple www.ontwerpenindeklas.nl 1 Opzet workshop OOL: wat is dat nu precies? Onderzoeken Ontwerpen & Samen in de klas Mix: open

Nadere informatie

Introduceren thema Het menselijk lichaam. allemaal in? 1. Bouw een DNA streng na met draad en kralen en laat aan

Introduceren thema Het menselijk lichaam. allemaal in? 1. Bouw een DNA streng na met draad en kralen en laat aan Natuur & Techniek Erfelijkheid en dna Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: DNA In deze les staan de volgende hogere- orde denkvragen centraal op het gebied van DNA en erfelijkheid: 1. Bouw

Nadere informatie

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8

FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 LESMATERIAAL P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL FILMPROGRAMMA HEELAL PRIMAIR ONDERWIJS, GROEP 6, 7 EN 8 Deze lesbrief hoort bij het filmprogramma over het Heelal tijdens het InScience filmfestival 2016. InScience

Nadere informatie

Verplaats zoveel mogelijk water (met daarin een kurkboot) over een zo lang mogelijke waterweg, van een hoger gelegen punt naar een lager gelegen punt.

Verplaats zoveel mogelijk water (met daarin een kurkboot) over een zo lang mogelijke waterweg, van een hoger gelegen punt naar een lager gelegen punt. Groep 1 & 2 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Verplaats zoveel mogelijk water (met daarin een kurkboot) over een zo lang mogelijke waterweg, van een hoger gelegen punt naar

Nadere informatie

Praktijkgericht W&T onderzoek door leerkrachten: een case study

Praktijkgericht W&T onderzoek door leerkrachten: een case study Praktijkgericht W&T onderzoek door leerkrachten: een case study Martijn Weesing, ipabo Amsterdam Erna van Hest, Vrije Universiteit Amsterdam St. Jan School, Amsterdam EWT Conferentie, NEMO, 22 mei 2013

Nadere informatie

Doelstelling: Bijsturing van de opvattingen van de leerlingen met betrekking tot magnetische eigenschappen

Doelstelling: Bijsturing van de opvattingen van de leerlingen met betrekking tot magnetische eigenschappen 6-8 jaar Wetenschappelijk inhoud: Natuurkunde Beoogde concepten: Magnetische eigenschappen van verschillende voorwerpen, intensiteit van een magnetisch vel. Beoogde leeftijdsgroep: Leerlingen van 8 jaar

Nadere informatie

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren 1. Inleiding Aan de hand van een concept cartoon verdiepen leerlingen zich in de vraag hoe het komt dat een meisje een meisje is. Een concept cartoon is een visuele

Nadere informatie

Tweede wereldoorlog:

Tweede wereldoorlog: geschiedenis Tweede wereldoorlog: oorlogsvoertuigen Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Tweede Wereldoorlog: Oorlogsvoertuigen Introduceren thema Tweede Wereldoorlog:

Nadere informatie

Teken een architect. Lees het volgende verhaal:

Teken een architect. Lees het volgende verhaal: Teken een architect Lees het volgende verhaal: Een architect heeft een hele dag nagedacht over een nieuwe brug die gebouwd moet worden. Via de brug moet het verkeer, ook zware vrachtwagens, over een brede

Nadere informatie

(Dis)Honesty: The Truth About Lies

(Dis)Honesty: The Truth About Lies P. 2 INSCIENCE FILM FESTIVAL (Dis)Honesty: The Truth About Lies VOORTGEZET ONDERWIJS, BOVENBOUW DAN ARIELY Deze lesbrief hoort bij de vertoning van (Dis) honesty the truth about lies tijdens het InScience

Nadere informatie

Introduceren thema Natuurgeweld. tsunami s. centraal rondom natuurgeweld: Thema: Natuurgeweld. laten ontstaan?

Introduceren thema Natuurgeweld. tsunami s. centraal rondom natuurgeweld: Thema: Natuurgeweld. laten ontstaan? Aardrijkskunde Natuurgeweld Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Natuurgeweld In dit thema staan de volgende hogere orde denkvragen centraal rondom natuurgeweld: 1. Wat zou er moeten gebeuren

Nadere informatie

HOUT EN BOUW. Activerende werkvormen? De leraar doet er toe.

HOUT EN BOUW. Activerende werkvormen? De leraar doet er toe. HOUT EN BOUW Activerende werkvormen? Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat we na 14 dagen gemiddeld slechts 10 % hebben onthouden van datgene wat we gelezen hebben en 20 % van wat we hebben gehoord.

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie

DinoLab LIVE Lesbrief websessie DinoLab LIVE Lesbrief websessie Een kijkje achter de schermen van museum Naturalis voor groep 6, 7 en 8 1 DinoLab LIVE lesbrief DinoLab LIVE 1 Introductieles 2 Beschrijving websessie 3 Afsluiting 4 Bijlage:

Nadere informatie

Introduceren thema Op vakantie in Europa. centraal rondom vakantie in Europa: Thema: Op vakantie in Europa

Introduceren thema Op vakantie in Europa. centraal rondom vakantie in Europa: Thema: Op vakantie in Europa Aardrijkskunde Op vakantie in europa Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Op vakantie in Europa Introduceren thema Op vakantie in Europa In dit thema staan de volgende

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie en zaakvakonderwijs. [naam trainer]

Wetenschap & Technologie en zaakvakonderwijs. [naam trainer] Wetenschap & Technologie en zaakvakonderwijs [naam trainer] Inhoud Startactiviteit Ideeën genereren voor onderzoeksvragen / ontwerp problemen Intervisie / mini-les aan de hand van uitgevoerde les / lesontwerp

Nadere informatie

Drijven maar! 3-5. Auteur : Kristof Van de Keere, VIVES, Belgium. jaar. Wetenschappelijke inhoud: Natuurwetenschap

Drijven maar! 3-5. Auteur : Kristof Van de Keere, VIVES, Belgium. jaar. Wetenschappelijke inhoud: Natuurwetenschap 3-5 jaar Wetenschappelijke inhoud: Natuurwetenschap Beoogde concepten/vaardigheden: Beoogde leeftijdsgroep: 3-5 jaar oud Duur van de activiteit: 20 minuten Samenvatting: Deze activiteit past binnen een

Nadere informatie

Lesactiviteit. omschrijving: ontwerp en bouw twee wagentjes op. Techniek Toernooi is een programma van Stichting Techniekpromotie

Lesactiviteit. omschrijving: ontwerp en bouw twee wagentjes op. Techniek Toernooi is een programma van Stichting Techniekpromotie omschrijving: ontwerp en bouw twee wagentjes op wielen waarmee pakketjes kunnen worden vervoerd en die worden aangedreven door een leeglopende ballon. Welke ballonwagentjes rijden het verst zonder hun

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

natuur en techniek Het domein natuur en techniek is breed en veelomvattend.

natuur en techniek Het domein natuur en techniek is breed en veelomvattend. natuur en techniek Belang van het vak Mensen zijn altijd gefascineerd door natuurverschijnselen. Ze dachten erover na en ontwikkelden methoden en technieken om greep te krijgen op die verschijnselen. De

Nadere informatie

WPO Science jaar 1 de observatie- of demonstratiekring

WPO Science jaar 1 de observatie- of demonstratiekring WPO Science jaar 1 de observatie- of demonstratiekring De opdracht De werkplekopdracht (WPO) voor Science jaar 1 is het ontwerpen van 3 lessen Natuur en Techniek (oftewel Science) waarbij je gebruik maakt

Nadere informatie

Bouw een dijk van speelzand voor een zo groot mogelijk meer. Welk meer kan het meeste water bevatten.

Bouw een dijk van speelzand voor een zo groot mogelijk meer. Welk meer kan het meeste water bevatten. Groep 1 & 2 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Bouw een dijk van speelzand voor een zo groot mogelijk meer. Welk meer kan het meeste water bevatten. Inleiding In 2015 is

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/167522

Nadere informatie

De Romeinen in nederland

De Romeinen in nederland geschiedenis De Romeinen in nederland Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: De Romeinen in Nederland Introduceren thema De Romeinen in Nederland In dit thema staan

Nadere informatie

Leren is onderzoeken. Aan de slag met wetenschap in de klas.

Leren is onderzoeken. Aan de slag met wetenschap in de klas. Leren is onderzoeken. Aan de slag met wetenschap in de klas. Kristof Van de Keere & Stephanie Vervaet Lerarenopleiding Vives, Campus Tielt VELOV Conferentie, Mechelen 26 maart 2014 Situering = praktijkgerichte

Nadere informatie

Introduceren thema Indeling planten- en dierenrijk. fauna in de wereld. Thema: Indeling planten- en dierenrijk. Dierenrijk.

Introduceren thema Indeling planten- en dierenrijk. fauna in de wereld. Thema: Indeling planten- en dierenrijk. Dierenrijk. Natuur & Techniek indeling planten- en dierenrijk Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Indeling planten- en dierenrijk Introduceren thema Indeling planten- en dierenrijk

Nadere informatie

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen geschiedenis Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Introduceren thema Oorlog:

Nadere informatie

Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, groep 7/8. Algemeen. Titel. Lang leve je lijf. Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen

Uitdager van de maand. Natuur & Techniek, groep 7/8. Algemeen. Titel. Lang leve je lijf. Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Uitdager van de maand Lang leve je lijf Natuur & Techniek, groep 7/8 Algemeen Titel Lang leve je lijf Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Inzicht in gezonde eetgewoontes en voedingsmiddelen

Nadere informatie

Erfgoedonderwijs. 1. Wat is erfgoed? 2. Waarom erfgoedonderwijs? 3. Erfgoedonderwijs en 21e eeuws leren. 4. Erfgoed in de klas voorbeelden

Erfgoedonderwijs. 1. Wat is erfgoed? 2. Waarom erfgoedonderwijs? 3. Erfgoedonderwijs en 21e eeuws leren. 4. Erfgoed in de klas voorbeelden Erfgoedonderwijs 1. Wat is erfgoed? 2. Waarom erfgoedonderwijs? 3. Erfgoedonderwijs en 21e eeuws leren 4. Erfgoed in de klas voorbeelden ERFGOED DOEN! Wat is erfgoed? Wat is erfgoed? Definitie Materiële

Nadere informatie

Een geslaagde activiteit

Een geslaagde activiteit Een geslaagde activiteit Toelichting: Een geslaagde activiteit Voor Quest 4 heb ik een handleiding gemaakt met daarbij de bijpassend schema. Om het voor de leerkrachten overzichtelijk te maken heb ik gebruik

Nadere informatie

Tweede wereldoorlog:

Tweede wereldoorlog: geschiedenis Tweede wereldoorlog: Kleding Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Tweede Wereldoorlog - Kleding Introduceren thema Tweede Wereldoorlog - Kleding In dit

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Overzicht van activiteiten tijdens kralenlessen 7

Inhoudsopgave. Overzicht van activiteiten tijdens kralenlessen 7 Inhoudsopgave Inleiding 3 - Structuur in modellen - Loslaten van één voor één tellen - Structureren in de kralenlessen - Rol van de leerkracht - Wanneer in te zetten? Overzicht van activiteiten tijdens

Nadere informatie

Hoe begeleid je leerlingen bij hun eigen onderzoek?

Hoe begeleid je leerlingen bij hun eigen onderzoek? Oriëntatie op mens en wereld Onderzoekend leren Hoe begeleid je leerlingen bij hun eigen onderzoek? Bij onderzoekend leren gaan leerlingen op onderzoek uit op basis van hun eigen onderzoeksvragen. De leerkracht

Nadere informatie

Weeg je overal hetzelfde?

Weeg je overal hetzelfde? Uitdager van de maand Weeg je overal hetzelfde? Natuur & Techniek, groep 6,7,8 Algemeen Titel Weeg je overal hetzelfde? Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Inzicht in het verschil

Nadere informatie

Door verschillende grondsoorten te combineren kun je een stevige ondergrond maken. Wie maakt het beste fundament voor een huis op een heuvel?

Door verschillende grondsoorten te combineren kun je een stevige ondergrond maken. Wie maakt het beste fundament voor een huis op een heuvel? Groep 7 & 8 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Door verschillende grondsoorten te combineren kun je een stevige ondergrond maken. Wie maakt het beste fundament voor een huis

Nadere informatie

Introduceren thema 80 jarige oorlog. Thema: 80 jarige oorlog. centraal: 2. Maak een nieuw eigentijds volkslied.

Introduceren thema 80 jarige oorlog. Thema: 80 jarige oorlog. centraal: 2. Maak een nieuw eigentijds volkslied. Geschiedenis 80 jarige oorlog Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: 80 jarige oorlog In dit thema staan de volgende hogere orde denkvragen centraal: 1. Hoe zou Nederland eruit zien als Nederland

Nadere informatie

Een visie op het natuurkundig practicum

Een visie op het natuurkundig practicum Een visie op het natuurkundig practicum Martijn Koops, Peter Duifhuis en Floor Pull ter Gunne; vakgroep Nastec, FE, HU Inleiding Practicum is belangrijk bij het vak natuurkunde. Het kan de theorie ondersteunen

Nadere informatie

Roadmap Les voor de toekomst Weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen.

Roadmap Les voor de toekomst Weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen. Roadmap Les voor de toekomst Weten wat je moet doen als je niet weet wat je moet doen. Auteur: Guus Geisen, irisz Inleiding Deze uitwerking is een suggestie voor verschillende lessen rondom duurzaamheid.

Nadere informatie

HET CONCEPT WAT JE SCHRIJFT BEN JE ZELF

HET CONCEPT WAT JE SCHRIJFT BEN JE ZELF HET CONCEPT WAT JE SCHRIJFT BEN JE ZELF Inleiding Het boek Wat je schrijft ben je zelf (WJSBJZ) is een werkboek. Het bestaat uit 33 levensvragen met bijbehorende opdracht. Bij elke vraag is er schrijfruimte

Nadere informatie

Introduceren thema Voeding en Bewegen. Wat doe je als leerkracht? Omschrijving van de opdracht: Thema: Voeding en bewegen

Introduceren thema Voeding en Bewegen. Wat doe je als leerkracht? Omschrijving van de opdracht: Thema: Voeding en bewegen Natuur & Techniek Mijn lijf: Voeding en bewegen Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Voeding en bewegen In dit thema staan de volgende hogere orde denkvragen centraal rondom voeding en bewegen:

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Beleidsplan JuniorTechnovium 2

Inhoudsopgave. Beleidsplan JuniorTechnovium 2 Beleidsplan JuniorTechnovium 2013 2016 21 juni 2013 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 3 1. Missie... 4 2. Strategische benadering... 4 3. Programmabeschrijving JuniorTechnovium... 8 4. Taakstelling,

Nadere informatie

Tweede wereldoorlog:

Tweede wereldoorlog: geschiedenis Tweede wereldoorlog: Auto s en wegen Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Tweede Wereldoorlog: auto s en wegen Introduceren thema Tweede Wereldoorlog:

Nadere informatie

Vorm geven aan Wetenschap en Techniek: Montessori, Dalton, E.G.O. en OGO

Vorm geven aan Wetenschap en Techniek: Montessori, Dalton, E.G.O. en OGO Vorm geven aan Wetenschap en Techniek: Montessori, Dalton, E.G.O. en OGO Werkgroep W&T basisonderwijs Ed van den Berg, UvA en HvA Els van der Houwen, IPABO Paul Ruis, EWT Mirjam Stefels, HvA Paul Valenkamp,

Nadere informatie

Klas in bedrijf. Werkbladen. Bedrijf en logistiek proces - 3. Talenten en beroepen: logistiek. Peter Hantson

Klas in bedrijf. Werkbladen. Bedrijf en logistiek proces - 3. Talenten en beroepen: logistiek. Peter Hantson Klas in bedrijf www.klasinbedrijf.be Werkbladen Techniek in de klas Reëel bedrijfsbezoek Bedrijf en logistiek proces - 3 Talenten en beroepen: logistiek Peter Hantson 2013 2015 Dit materiaal is auteursrechtelijk

Nadere informatie

Stimuleren van vakgebied overstijgende vaardigheden? Doen!

Stimuleren van vakgebied overstijgende vaardigheden? Doen! SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Stimuleren van vakgebied overstijgende vaardigheden? Doen! Marja van Graft en Nora Steenbergen-Penterman Workshop Lunteren 5 april 2016 Inhoud Inventariseren

Nadere informatie

kansen voor betekenisvol zaakvakonderwijs

kansen voor betekenisvol zaakvakonderwijs SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling kansen voor betekenisvol zaakvakonderwijs Martin Klein Tank Leerplan(kader) Techniekpact jaarconferentie Wetenschap & 19 technologie mei 2014 Waarom?

Nadere informatie

Maak met spiegels een zo lang mogelijke weg voor een lichtstraal en stuur het licht om een hoekje. Gebruik hiervoor zo weinig mogelijk spiegels.

Maak met spiegels een zo lang mogelijke weg voor een lichtstraal en stuur het licht om een hoekje. Gebruik hiervoor zo weinig mogelijk spiegels. Groep 5 & 6 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Maak met spiegels een zo lang mogelijke weg voor een lichtstraal en stuur het licht om een hoekje. Gebruik hiervoor zo weinig

Nadere informatie

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)?

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)? Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET EN STUDIEGEBIED ASO STUDIERICHTING : ECONOMIE Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept

Nadere informatie

Primair Onderwijs. 6 lessen

Primair Onderwijs. 6 lessen Maak je eigen land! Voor de docent Vak(gebied) Schooltype/afdeling Oriëntatie op jezelf en de wereld, Aardrijkskunde Primair Onderwijs Leerjaar Groep 3/4 Tijdsinvestering Vakinhoud Kerndoelen 6 lessen

Nadere informatie

Woordenschatonderwijs. Ideeën, modellen en (werk)vormen die de leerkrachten kunnen inzetten in de klas om het woordenschatonderwijs

Woordenschatonderwijs. Ideeën, modellen en (werk)vormen die de leerkrachten kunnen inzetten in de klas om het woordenschatonderwijs Schooljaar 2011-2012 Woordenschatonderwijs Ideeën, modellen en (werk)vormen die de leerkrachten kunnen inzetten in de klas om het woordenschatonderwijs te verbeteren opbrengsten Schooljaar 2012-2013 Woordleerstrategieën

Nadere informatie

Speelruimte van betekenis

Speelruimte van betekenis Uitnodiging: Speelruimte van betekenis Conferentie voor opleiders levensbeschouwelijke, godsdienstige en morele vorming over de paradigmawisseling in hun vak Op 31 oktober en 1 november 2011 vindt de conferentie

Nadere informatie

Didactische achtergronden van natuur- en techniekonderwijs

Didactische achtergronden van natuur- en techniekonderwijs LET OP Deze vragen zijn geen tentamenvragen. Elke pabo bepaalt zelf wat en hoe er getoetst wordt. Op basis daarvan maken zij hun eigen tentamenvragen. De antwoorden en toelichting op onderstaande vragen

Nadere informatie

Scheid zoveel mogelijk afval (ijzer, doppen van petflessen, kranten, restafval) met behulp van een lopende band.

Scheid zoveel mogelijk afval (ijzer, doppen van petflessen, kranten, restafval) met behulp van een lopende band. Groep 5 & 6 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Scheid zoveel mogelijk afval (ijzer, doppen van petflessen, kranten, restafval) met behulp van een lopende band. Inleiding

Nadere informatie

Bedrijf en effecten - 3 Talenten en beroepen

Bedrijf en effecten - 3 Talenten en beroepen Klas in bedrijf www.klasinbedrijf.be Werkbladen Techniek in de klas Reëel bedrijfsbezoek Bedrijf en effecten - 3 Talenten en beroepen Peter Hantson 2013 2015 Dit materiaal is auteursrechtelijk beschermd.

Nadere informatie

De functie van een rekenconflict

De functie van een rekenconflict ebook De functie van een rekenconflict Inleiding Om het rekenaanbod te verrijken brengt de leerkracht regelmatig bewust een conflictsituatie in. Het inbrengen van rekenconflicten is een werkwijze waarbij

Nadere informatie

Wie bezorgt een kwetsbaar postpakketje het snelste?

Wie bezorgt een kwetsbaar postpakketje het snelste? Groep 1 & 2 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Wie bezorgt een kwetsbaar postpakketje het snelste? Inleiding Het thema van het Techniek Toernooi 2014 is Transport en Logistiek.

Nadere informatie

Lessenserie De hellingbaan

Lessenserie De hellingbaan - Onderbouw - Lessenserie De hellingbaan Een lessenserie over het experimenteren met de hellingbaan en de strategie controleren van variabelen. Met dank aan leerkrachten en leerlingen van basisschool De

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Leidraad voor een project onderzoekend leren

Hoofdstuk 2. Leidraad voor een project onderzoekend leren Hoofdstuk 2. Leidraad voor een project onderzoekend leren Sanne Dekker (projectmanager WKRU) Jan van Baren-Nawrocka (projectleider WKRU) Marieke Peeters (expert onderzoekend leren bij het WKRU en programmaleider

Nadere informatie