Onderzoeksprogramma ROMCKAP

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoeksprogramma ROMCKAP"

Transcriptie

1 Onderzoeksprogramma ROMCKAP Inhoudsopgave Hoofdstuk Pagina I. Inleiding 1 Doel 1 Generieke ROM als basis 1 Kennis bij complexe klinische groepen nodig 2 De rol van de patiënt 2 De onderzoekslijnen 2 II. Kernthema s onderzoekslijnen 3 1) Evaluatie van effectiviteit van behandeling 3 2) Evaluatie van het effect van feedback en ontwikkeling 4 van clinical decision tools 3) Ontwikkeling van meetinstrumenten 5 4) Evaluatie van doelmatigheid van interventies 6 5) Detectie van risicofactoren voor persistentie van 7 stoornissen III. Specifieke thema s 8 Medisch ethische aspecten 8 Interculturele aspecten 8 Samenwerking met aanpalende sectoren 9 Referenties 9 I. Inleiding Doel Het opstellen van een praktijkgericht omvattend onderzoeksprogramma dat aansluit bij Routine Outcome Monitoring (ROM), gericht op het vergroten van kennis wat betreft diagnostiek, beloop en behandeling van kinderen en jongeren met een psychiatrische stoornis die hiervoor professionele hulp zoeken. Deze onderzoeksagenda heeft een sterk maatschappelijke oriëntatie, omdat de kennis direct moet leiden tot verbetering van de kwaliteit van de behandeling, het bieden van inzicht in de effectiviteit van de geleverde zorg (o.a. transparantie door benchmarking) en in de doelmatigheid ervan. Dit onderzoeksprogramma is tot stand gekomen vanuit de Wetenschappelijke Raad van ROMCKAP, hierin ondersteund door een ad hoc werkgroep (zie bijlage voor de leden). Generieke ROM als basis ROM is het herhaald meten van relevante variabelen doorheen het proces van diagnostiek en behandeling. Er wordt mee beoogd de behandeling meer succesvol te maken door terugkoppeling naar patiënt en omgeving, behandelaars en leidinggevenden. De inzet van ROM, in het bijzonder bij kinderen, is een ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 1

2 relatief recent fenomeen, wat maakt dat er (inter)nationaal nog weinig kennis en ervaring is wat betreft het gebruiken van de verkregen gegevens. Dit betekent dat kennis ontwikkeld moet worden, en daarvoor is dit onderzoeksprogramma bedoeld. Dit onderzoeksprogramma beoogt in de eerste plaats een stimulans te zijn voor het uitvoeren van praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek van hoge kwaliteit. ROM is dus een faciliterende factor in het realiseren van de onderzoekslijnen in dit programma. Daarnaast creëert ROM ook ongekende mogelijkheden om basaal wetenschappelijk onderzoek te versterken. Doordat (her)meting al op geijkte momenten binnen de behandeling plaatsvindt, zal het voor de onderzoeker gemakkelijker worden om onderzoek uit te voeren, daar men enkel additionele informatie moet vergaren. Door dergelijk onderzoek direct te koppelen aan ROM zal de generaliseerbaarheid groter zijn, en de onderzoeker goed zicht hebben op de onderzochte populatie, en de selectie die heeft plaatsgevonden. Kennis bij complexe klinische groepen nodig Het uitvoeren van praktijkgericht onderzoek is een noodzaak. Onze kennis is immers voornamelijk afkomstig uit bevolkingsonderzoek of uit populaties met relatief enkelvoudige problemen. Onderzoek is tot op heden vooral gericht op geselecteerde academische populaties. Hierdoor weten we onvoldoende over de kenmerken en de behandelmogelijkheden bij de veel grotere groep die hulp zoekt in de jeugd ggz. ROM introduceert in de praktijk een systematiek van meten en hermeten, wat de organisatorische basis vormt voor praktijkgericht onderzoek. Doordat (nagenoeg) alle patiënten in aanmerking komen voor ROM, en een erg grote groep eraan meedoet, kan op systematische wijze informatie worden verkregen over omvangrijke populaties. ROM biedt aldus de mogelijkheid onderzoek te doen in complexe klinische groepen. De rol van de patiënt Het succes van dit onderzoekprogramma valt of staat met de medewerking van de patiënt. In de internationale literatuur wordt deze ook wel gebruiker ( consumer ) genoemd. Daar is in dit stuk niet voor gekozen, omdat de patiënt niet enkel gebruikt, maar ook levert, en omwille van zijn problemen in een bijzondere relatie zit met de aanbieder. Voor het woord klant hebben we ook niet willen kiezen, omwille van dezelfde bezwaren als voor het woord gebruiker. In het geval van de kinder en jeugdpsychiatrie is er niet alleen een patiënt, maar is er een systeem met een patiënt. Voor het gemak wordt verder enkel het woord patiënt gebruikt, doch steeds met de gedachte dat dit het gehele systeem omvat. Het aantal in dit onderzoeksprogramma beschreven onderwerpen is uitgebreid, en steunt in belangrijke mate op de bereidheid tot medewerking van de patiënt. Dit mogen we niet als evident beschouwen, want de patiënt komt in de eerste plaats om hulp te zoeken voor problemen die leiden tot problemen in het algemene functioneren. Daarom pleiten we ervoor om in de verdere uitwerking van dit programma de patiënten in belangrijke mate te betrekken. De onderzoekslijnen Vijf kernthema s worden onderscheiden. 1. Evaluatie van effectiviteit van behandeling. 2. Evaluatie van het effect van feedback en ontwikkeling van clinical decision tools. 3. Ontwikkeling van meetinstrumenten. 4. Evaluatie van doelmatigheid en kosteneffectiviteit van interventies. 5. Detectie van risicofactoren voor persistentie van stoornissen. Volgende specifieke thema s dienen aandacht te krijgen. 1. Medisch ethische aspecten van ROM en gebruik van gegevens voor onderzoek. ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 2

3 2. Interculturele aspecten. 3. Samenwerking met aanpalende sectoren. II. Kernthema s onderzoekslijnen 1. Evaluatie van effectiviteit van behandeling Het doel van deze onderzoekslijn is een impuls te geven aan zowel gerandomiseerd als niet gerandomiseerd onderzoek, daar beide complementaire informatie geven en bijdragen aan het objectiveren van de effectiviteit van behandelingen. Niet gerandomiseerd zal verder aandacht krijgen in functie van het vergelijken van behandelresultaten van afdelingen en instellingen, en dus de mogelijkheid te benchmarken. De laatste decennia is het aantal evidence based behandelingen voor kinderpsychiatrische stoornissen enorm toegenomen (Kazdin & Nock, 2003). Vele ervan kunnen worden teruggevonden op de website van het Landelijke Kenniscentrum Kinder en Jeugdpsychiatrie (LKC KJP; kjp.nl) en het Nederlands Jeugdinstituut (NJI; Echter, meerdere behandelingen zijn nog onvoldoende op hun waarde onderzocht, en het blijft bijvoorbeeld onduidelijk welke componenten van de behandeling het best werkzaam zijn. En als ze al onderzocht zijn, dan is dit vaak gebeurd onder specifieke gecontroleerde en gerandomiseerde onderzoeksomstandigheden (Randomized Controlled Trials RCT). In dergelijk onderzoek worden kandidaten voorafgaand aan deelname goed geselecteerd, expliciet schriftelijk toestemming gevraagd, om vervolgens volgens toeval toegewezen te worden aan een behandelconditie (interventie versus controle, wat zowel basiszorg als een andere specifieke interventie kan zijn). De werkwijze van de RCT garandeert dat eventuele verschillen in uitkomst tussen onderzoeksgroepen te verklaren zijn door de interventie. In de somatische geneeskunde is echter aangetoond (Rothwell 2005) dat bevindingen uit dergelijk gecontroleerd onderzoek desondanks vertekend kunnen zijn, omdat deelnemers vaak niet representatief zijn voor de populatie waar ze uit afkomstig zijn. Het is dus van belang na te gaan in welke mate deelnemers representatief zijn voor de populatie waar ze uit afkomstig zijn, en voor de populatie die in de gewone praktijk gezien wordt. Verder is het wenselijk interventies ook te onderzoeken in effectiviteitsonderzoek dat onder minder geselecteerde en gecontroleerde omstandigheden is uitgevoerd. ROM kan de betekenis van RCTs verhogen, en het uitvoeren ervan stimuleren. De betekenis kan worden verhoogd omdat dankzij ROM inzicht zal worden verkregen in de kenmerken van de populatie waaruit deelnemers zijn geselecteerd en de ruimere populatie van personen die hulp zoeken (bv. in de gehele regio). Er kan worden nagegaan op welke kenmerken de RCT deelnemers verschillen van de gehele ggz populatie. Daarenboven zal de infrastructuur die ROM biedt het makkelijker maken om dergelijk onderzoek uit te voeren, omdat in de praktijk al geregeld metingen worden uitgevoerd. Dit voordeel begint al vanaf de selectie, omdat dankzij ROM snel en efficiënt een goede selectie kan worden gemaakt van de mogelijke deelnemers. De beperkingen van de RCTs tonen dat ook niet gerandomiseerd onderzoek een belangrijke plaats verdient. Niet gerandomiseerd onderzoek is doorgaans aanvullend aan RCT onderzoek nodig. Soms is niet gerandomiseerd onderzoek zelfs de enige optie, omdat RCTs praktisch of medisch ethisch niet aangewezen zijn. Dergelijk onderzoek wordt wetenschappelijk echter vaak als dermate minder waardevol beschouwd, dat onderzoekers geneigd zijn het te vermijden. De uitkomsten worden immers sterk bepaald door selectiefactoren. Bij goed uitgevoerde RCTs is men er relatief zeker van dat een verschil in verandering tussen groepen het gevolg is van de behandeling. Bij niet gerandomiseerd onderzoek is dit niet zo. Deelnemers zullen een bepaalde behandeling krijgen omdat die aangeboden wordt waar men hulp ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 3

4 zoekt of omdat de hulpzoekende expliciet voorkeur heeft voor die behandeling (patient preference). De patiëntpopulatie verschilt in belangrijke mate tussen behandelcentra, zowel wat betreft persoons als omgevingskenmerken, en in de aard en de ernst van de aandoening. Het is bekend dat deze selectiefactoren het resultaat bepalen en onderzoek naar effectiviteit verstoren. Om deze reden zal niet gerandomiseerd onderzoek zich in belangrijke mate moeten richten op het detecteren van factoren die van belang zijn bij effectmeting, zodat de effectiviteit in de praktijk kan worden onderzocht. Doordat ROM ondersteund niet gerandomiseerd onderzoek het toelaat een grotere steekproef te includeren, wordt het mogelijk om het samenspel van factoren die samenhangen met verbetering te onderzoeken. Omdat RCTs tijds en kostenintensief zijn, worden daarin doorgaans kleinere groepen onderzocht. Systematisch uitgevoerd niet gerandomiseerd onderzoek zal toelaten na te gaan welke combinatie van mediërende en modererende factoren samenhangt met behandeluitkomst. Met uitkomst wordt niet enkel het wel of niet verbeteren bedoeld, maar ook deelname aan de behandeling en uitval. Ook zal het mogelijk zijn om binnen behandeling te monitoren en na te gaan welke behandelonderdelen mogelijk het meest effectief zijn. Dit zal toelaten om beter zicht te krijgen op belang van diversiteit, aspecten zoals etniciteit en het effect van intelligentie. Uiteindelijk zal niet gerandomiseerd onderzoek ook bijdragen aan de mogelijkheid om in het kader van transparantie afdelingen en instellingen onderling te vergelijken. Verantwoord vergelijken kan immers pas als we goed zicht hebben op alle factoren die het resultaat mede bepalen. Deze onderzoekslijn draagt daarmee bij aan het uitvoeren van een kwalitatief goede benchmark. Deze onderzoekslijn draagt bij aan: het vaststellen van de effectiviteit van interventies, middels onderzoek zowel op gerandomiseerde als niet gerandomiseerde wijze uitgevoerd; het detecteren van niet behandelgerelateerde factoren die samenhangen met verandering, mediatoren en moderatoren, en het belang van diversiteit; inzicht krijgen in de werkzame componenten van behandeling; het inzicht in de generaliseerbaarheid van de resultaten uit effectiviteitsonderzoek; de mogelijkheid om op basis van met ROM verzamelde gegevens zorgaanbieders te vergelijken en betekenis te verlenen aan verschillen in behandeluitkomst. 2. Evaluatie van het effect van feedback en ontwikkeling van clinical decision tools Het doel van deze onderzoekslijn is het nagaan van de effectiviteit van feedback van ROM gegevens aan de patiënt, diens omgeving en de behandelaar, en het bepalen van de stoornisspecifieke condities waaronder dergelijk effect het best tot zijn recht komt. Tevens zal deze onderzoekslijn bijdragen aan het detecteren van de beslissingsmatrix die toelaat Clinical Decision Tools te ontwikkelen, zodat ROM kan uitgroeien tot een optimaal behandelondersteunende methodiek. Een gebied dat binnen de geestelijke gezondheidszorg in relatie tot ROM specifiek aandacht krijgt, betreft de impact van terugkoppeling van meetresultaten aan patiënt, omgeving en behandelaren. Het is intussen aangetoond dat directe feedback tijdens de behandeling een werkzame component is binnen de behandeling, zowel om de behandeluitkomst te verbeteren als voor het vermijden van therapiefalen (Knaup et al., 2009; Shimokawa et al., 2010; Bickman, L. et al., 2011). Alhoewel de Effect Size (ES) klein is (0,1), is het toch opmerkelijk omdat deze verbetering met een makkelijk in te zetten interventie bereikt kan worden. In het review van Knaup et al. (2009) is aangetoond dat onderzoek naar het effect van feedback schaars is, en de resultaten erg wisselend per studie zijn. Hieruit kan worden opgemaakt dat de condities waaronder feedback werkzaam is, stoornis specifiek zou kunnen zijn. Recent lieten Carlier et al (2011) in een literatuurreview zien dat feedback vooral nuttig is in behandeltrajecten die ongunstig ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 4

5 verlopen. Doordat hierop zicht wordt verkregen, kan behandeling eerder worden bijgestuurd. In het algemeen richt onderzoek op dit vlak zich bijna enkel op volwassen populaties en een beperkt aantal stoornissen. In het verlengde hiervan ligt het ontwikkelen van Clinical Decision Tools (CDT), ICT ondersteunde beslismethodieken die helpen om de behandeling te sturen. Het sturende kan zowel voorafgaand aan de behandeling plaatsvinden als tijdens de behandeling. In het laatste geval helpt de CDT om de behandeling bij te sturen, wat zowel beëindiging kan zijn als het toevoegen of aanpassen van geboden modules. Het gebruik van ROM informatie als sturend in een Clinical Decision Tools wordt thans nog maar weinig toegepast in de kinder en jeugdpsychiatrie. We kunnen hier immers pas toe komen als ROM voldoende systematisch wordt uitgevoerd en er op gestandaardiseerde wijze informatie wordt verkregen bij grote groepen patiënten. Deze onderzoekslijn draagt bij aan: het vaststellen van het effect bereikt door het gebruik van ROM informatie als feedback tijdens de behandeling, en de mate waarin dit verschilt naar stoornis, leeftijd, en setting; het ontwikkelen van Clinical Decision Tools; het detecteren van factoren die van invloed zijn op klinische beslissingen ten behoeve van de ontwikkeling van Clinical Decision Tools. 3. Ontwikkeling van meetinstrumenten In de kinder en jeugdpsychiatrie zijn meerdere generieke en stoornis specifieke instrumenten voor handen. Vele ervan kunnen worden teruggevonden op de websites van het Kenniscentrum Kinder en Jeugdpsychiatrie (www.kenniscentrum kjp.nl) en het Nederlands Jeugd Instituut (www.nji.nl). De psychometrische kenmerken van bestaande instrumenten zijn vaak echter beperkt onderzocht. Tot recent waren er echter nauwelijks criteria om systematisch de kwaliteit van meetinstrumenten na te gaan. Om die reden hebben Mokkink et al. (2010) de COSMIN criteria opgesteld die het mogelijk maken de kwaliteit van onderzoek naar instrumenten te evalueren. Aan de hand van een gestandaardiseerde checklist worden validiteit, betrouwbaarheid en responsiviteit gescoord. Dit kan sturing geven aan toekomstig onderzoek naar vragenlijsten, door na te gaan hoe goed de thans gebruikte instrumenten onderzocht zijn en op welke vlakken verbetering nodig is. Er is een aantal specifieke redenen dat verder onderzoek naar instrumenten noodzakelijk maakt: Ten eerste zijn de meeste instrumenten in de kinder en jeugdpsychiatrie ontwikkeld voor diagnostiek. Er wordt nagegaan of er sprake is van een stoornis en de aard en de ernst van de symptomen worden in kaart gebracht. Het is echter de vraag of deze instrumenten ook geschikt zijn voor het meten van veranderingen. Daarbij geldt dat voor sommige stoornissen verandering van symptomen niet bereikt kan worden. Bij deze stoornissen dient te worden nagegaan welke kenmerken wel geschikt zijn om behandelresultaat, responsiviteit, te meten. Ten tweede staan instrumenten onafhankelijk van elkaar, terwijl we eerder gebaat zouden zijn met een afgestemd systeem van getrapte diagnostiek. Dit zou het mogelijk maken dat het generiek screenen van meerdere stoornissen (o.a. in kader van comorbiditeit) kan leiden tot specifieke nadere diagnostiek. In dat licht is de diagnostische PROMIS Clinical Appraisal Tool (CAT) methodiek zoals ontwikkeld door de NIH erg interessant. Het is een intelligente ICT ondersteunde methodiek van diagnosticeren waarin het aantal vragen dat de informant moet invullen samenhangt met de ernst van de problematiek. Na elke vraag maakt de computer applicatie op basis van het antwoord een inschatting, die bepaalt of er nog verder nagevraagd moet worden en wat de meest geschikte vervolgvraag is. De afweging die wordt gemaakt is gebaseerd op alle antwoorden gedaan door eerdere respondenten. Dit maakt dat dit systeem ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 5

6 pas werkt als er veel vragenlijsten zijn ingevuld. Deze methodiek is niet enkel patiëntvriendelijk maar vermindert ook de meetfout. Ten derde is het onduidelijk in welke mate instrumenten te gebruiken zijn in subpopulaties. De meeste meetinstrumenten zijn sterk op taal gebaseerd, en vaak worden ze in de vorm van een zelfinvulvragenlijst gepresenteerd. Taal en leesvaardigheid zijn dus een voorwaarde om ze goed te kunnen invullen. Taalbegrip wisselt echter sterk met de leeftijd en is niet optimaal in bepaalde subgroepen. Het is dus allereerst van belang om na te gaan vanaf welke leeftijd de gebruikte instrumenten geschikt zijn, of eerder, vanaf welk ontwikkelingsniveau. Uiteraard is de relatie met de cognitieve ontwikkeling hierin belangrijk, en de mate waarin vragenlijsten geschikt zijn voor kinderen in de LVB groep (Licht Verstandelijke Beperking). Jongeren uit minderheidsgroepen verdienen met betrekking tot taal ook bijzondere aandacht. Allochtone jongeren zijn vaak opgegroeid in gezinnen die een andere taal spreken, vaak zelfs met ouders die de Nederlandse taal niet machtig zijn. Dit kan betekenen dat ze niet alleen minder vertrouwd zijn met de Nederlandse taal zelf, maar ook met begrippen die eigen zijn aan onze taal. Het is daarom van belang om instrumenten specifiek voor deze groepen geschikt te maken. ROM kan instrument onderzoek een belangrijke impuls geven, omdat het toelaat op een eenvoudige wijze bij grote aantallen patiënten het te onderzoeken instrument af te nemen. Hierdoor kunnen bestaande instrumenten op een veel efficiëntere wijze psychometrisch onderzocht worden. Omdat ROM inhoudt dat voor en nametingen systematisch gebeuren, zal er bovendien goed zicht op responsiviteit worden verkregen. Het ontwikkelen van CAT methodieken kan er eveneens sterk door in de hand gewerkt worden, daar de computergestuurde beslissingsmatrix vereist dat gegevens over grote aantallen personen beschikbaar zijn. Deze onderzoekslijn zal dus bijdragen aan: het psychometrisch onderzoeken en evalueren conform COSMIN criteria van in de kinder en jeugdpsychiatrie gebruikte vragenlijsten, zowel bestaande als nieuw te ontwikkelen; het kunnen vaststellen van de leeftijds en ontwikkelingsspecificiteit van meetinstrumenten; het nagaan van responsiviteit en het identificeren van instrumenten die het best geschikt zijn om verandering te meten; het ontwikkelen van meetinstrumenten die gebaseerd zijn op de Critical Appraisal Tool methodiek; het vergroten van het inzicht in de geschiktheid dan wel het geschikt maken van meetinstrumenten voor subgroepen. 4. Evaluatie van doelmatigheid van interventies Doel van deze onderzoekslijn is het nagaan van de doelmatigheid van interventies, zodat de kosten (zowel interventiekosten als kosten van de ziekte) kunnen worden afgewogen ten opzichte van de baten (zowel de direct ziektegerelateerde als de indirecte zoals arbeidsproductiviteit). In aanvulling op het evalueren van de effectiviteit van behandelingen is het evenzeer van belang de doelmatigheid ervan te onderzoeken. Middelen om behandeling te bieden zijn niet onbegrensd, en daarom moeten de beschikbare middelen optimaal worden ingezet. Derhalve is het van belang de kosten baten analyse te kennen. Onderzoek naar doelmatigheid vergt specifieke expertise. Dit omdat het niet enkel van belang is om de kosten van een interventie te relateren aan de directe uitkomst. Andere baten dienen eveneens te worden meegewogen, zoals vermeden kosten door opname of baten zoals bereikte scholing en toekomstige arbeidsproductiviteit. In de kinder en jeugdpsychiatrie kunnen kosten en baten ook te maken hebben met de ouders, die omwille van de zorg van hun kind directe kosten maken en indirect getroffen kunnen worden, bijvoorbeeld door minder te kunnen werken of als gevolg van de problemen zelf zorgbehoeftig worden. ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 6

7 Deze onderzoekslijn zal bijdragen aan: een beter inzicht in de kosten en baten van interventies; de discussie wat betreft het belang van direct financiële kosten en baten ten opzichte van het subjectieve lijden. 5. Detectie van risicofactoren voor persistentie van stoornissen Doel van deze onderzoekslijn is het nagaan van (het samenspel van) risicofactoren voor het beloop van stoornissen, zowel bij het vaststellen van de stoornissen als over de tijd. In het bijzonder zal deze onderzoekslijn zich richten op factoren die nog niet standaard in de zorg gemeten worden, zoals neurobiologische factoren, wat maakt dat deze onderzoekslijn meer basaal van karakter is. Het onderzoek naar risicofactoren voor het ontstaan en de persistentie van psychiatrische stoornissen krijgt de laatste jaren toenemend aandacht (Lavigne et al., 2009). In de kinder en jeugdpsychiatrie is dit in het bijzonder nodig, ondermeer vanwege de volgende redenen. Ten eerste omdat de fenomenologie van stoornissen sterk wisselt met de leeftijd (Rutter & Taylor, 2002), en dus alleen al omwille van de normale ontwikkeling verandering te verwachten valt. Kenmerken die normaal zijn op bepaalde leeftijd, kunnen abnormaal zijn op andere leeftijden. Zo zijn bijvoorbeeld bepaalde vormen van angst gewoon op kleuter en kinderleeftijd, doch niet tijdens de adolescentie. Het is dus van belang om onderzoek in klinische populaties te relateren aan bevolkingsonderzoek, en de additionele waarde van behandeling na te gaan. Ten tweede is comorbiditeit eerder regel dan uitzondering in de klinische praktijk. Omdat comorbiditeit erg wisselend is wat samenstelling van stoornissen betreft en de prevalentie niet hoog is, is multi center onderzoek nodig om groepen van voldoende omvang te volgen. En tot slot is het belangrijk de wisselende omgevingsbepaalde presentatie van problemen doorheen de tijd te noemen. Probleemgedrag is daardoor vaak een tijdelijk fenomeen. Bij de gedragsstoornis (conduct disorder) onderscheidt men om die reden de early onset van de adolescent onset vorm (Moffit, 1993). De laatste categorie heeft een veel gunstiger verloop, omdat het ontstaan voornamelijk omgevingsbepaald is. Om deze redenen is het nodig om klinische cohort studies op te zetten. ROM kan hier zeer aan bijdragen, omdat het de selectie van kandidaten voor dergelijke cohortstudies faciliteert en het mogelijk maakt op een gedegen wijze initieel diagnostisch onderzoek te verrichten. In Nederland bestaat gedegen expertise wat betreft het uitvoeren van cohortstudies, met name in de gewone bevolking. Bij kinderen kennen we bijvoorbeeld de thans nog lopende Generation R (Jaddoe et al., 2006) and TRAILS (Huisman et al., 2008) onderzoeken. Deze onderzoeken zijn belangrijk met betrekking tot het onderzoeken van factoren die het ontstaan van stoornissen bepalen. Hun bijdrage aan kennis over beloop hangt uiteraard af van de prevalentie van de stoornissen in de onderzochte groep. Kennis over zeldzaam voorkomende stoornissen en comorbiditeit kan verrijkt worden door parallel aan deze onderzoeken klinische populaties te volgen, gebruik makend van dezelfde methodologie. Ook met betrekking tot klinisch cohortonderzoek is grote ervaring in Nederland, en dan vooral in de volwassenenpsychiatrie (bv. NESDA voor depressie / angst en GROUP voor psychose). Op kleinere schaal is er al gestart met het combineren van bevolkingsonderzoek met klinisch onderzoek. Een voorbeeld hiervan betreft vergelijking van kinderen uit het TRAILS onderzoek met een populatie jonge kinderen met een politiecontact en jeugdige zedendelinquenten met betrekking tot autistiforme symptomen ( t Hart Kerkhoffs et al., 2009). Het meer systematisch samenbrengen van onderzoek in de gewone bevolking en klinisch cohortonderzoek zal niet enkel toelaten zicht te krijgen op risicofactoren zelf maar ook op de interactie van verschillende kenmerken. De laatste jaren wordt er toenemend nadruk gelegd op het belang van dergelijke interactie, het fenomeen dat risicofactoren elkanders effect katalyseren als ze samen voorkomen. Dit soort onderzoek vergt groepen met een voldoende groeps ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 7

8 grootte, waarin personen worden opgenomen die in wisselende mate de onderzochte risicofactoren vertonen. Deze onderzoekslijn draagt bij aan: het detecteren van risicofactoren in het beloop van stoornissen, zowel standaard in de zorg gemeten factoren als innovatieve markers; het verwerven van inzicht in de interactie tussen factoren; door koppeling met bevolkingsonderzoek de specifieke beloopskenmerken van klinische populaties nagaan, en de differentiële relatie met risicofactoren; het inzicht verwerven in specifieke determinanten en daardoor de mogelijkheid behandeling daarop af te stemmen. III. Specifieke thema s Medisch ethische aspecten Binnen de beschreven onderzoekslijnen worden gegevens samengebracht 1) die worden gebruikt voor de klinische praktijk en 2) die enkel voor onderzoek worden verzameld. Het is van groot belang om met betrekking tot medisch ethische toetsing en toestemming heldere procedures op te stellen. De scheidingslijn tussen beide is echter niet steeds zo helder. Het laten invullen van een extra vragenlijst naar aanleiding van het implementeren van een bepaald behandelprogramma dient niet per definitie enkel het onderzoeksbelang. De gegevens ervan kunnen veelal ook gebruikt worden om de individuele behandeling te evalueren. Bovendien hebben zorgaanbieders de taak hun eigen behandeling bij te sturen, en ook daarvoor kan het gewenst zijn gegevens te verzamelen. Het toevoegen van bijvoorbeeld neurobiologisch onderzoek, valt uiteraard onder de noemer enkel het onderzoek dienend. Daarom is het nodig: vast te leggen wanneer medisch ethische toetsing nodig is; te beschrijven hoe de procedures binnen de instelling ingepast worden in het primaire proces; duidelijk te hebben of, en zoja hoe de procedure van toestemming door de patiënt gebeurt. Interculturele aspecten Diversiteit is een belangrijk onderwerp doorheen de verschillende onderzoekslijnen. Thans weten we nog maar weinig over de specifieke aspecten waar rekening mee moet worden gehouden bij culturele subgroepen. In het huidige onderzoek worden deze groepen slechts beperkt betrokken. Omwille van socio economische en taalgerelateerde factoren worden ze vaak geweerd. Nochtans weten we dat het patiënten betreft met bijzondere problemen en vereisten. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat deze groepen minder dan anderen de zorg bereiken, en als dat wel het geval is, dan doen zich problemen voor op diagnostisch vlak en in de behandeling. De uitval tijdens de behandeling is daarom groot. Daarom is het nodig: dat binnen de eerder geschetste onderzoekslijnen expliciet aandacht wordt besteed aan interculturele aspecten; in het bijzonder aandacht wordt besteed aan factoren die diagnostiek bemoeilijken en die zorguitval veroorzaken. ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 8

9 Samenwerking met aanpalende sectoren De kinder en jeugdpsychiatrie staat niet op zichzelf maar vervult zijn functie in relatie tot meerdere gebieden. Te noemen zijn de jeugdzorg, de eerstlijnszorg zoals de huisarts en de centra voor jeugd en gezin (CJG), de kindergeneeskunde en de volwassenenpsychiatrie. Daarom is het van belang dat met deze sectoren afstemming wordt gezocht. Routine outcome monitoring en benchmarking zijn onderwerpen die in meerdere sectoren spelen, waarbij onderlinge afstemming noodzakelijk is. Doorheen het opgroeien is de relatie met de jeugdzorg er één van bijzonder belang. Kinderen en jongeren gaan immers vaak over van de ene naar de andere sector. En in beide sectoren wordt ROM uitgewerkt. Het is daarom van belang complementariteit in het oog te houden, en uitwisseling van gegevens zo nodig mogelijk te maken (mits uiteraard toestemming en/of met garantie voor vertrouwelijkheid). Met de volwassenenpsychiatrie speelt continuïteit doorheen de leeftijd. Vele van onze patiënten vertonen chronische problemen en zullen na hun 18e in de volwassenenpsychiatrie hulp ontvangen. Het kunnen volgen doorheen de tijd is daarom belangrijk. Op dit moment is ons diagnostisch instrumentarium daar onvoldoende op afgestemd, na het 18e levensjaar zullen doorgaans andere vragenlijsten gebruikt worden. Ook de behandeling krijgt een andere wending, veel meer gericht op het individu dan het systeem. En tot slot dient genoemd dat er oog moet zijn voor de kinderen van volwassenen met een psychiatrisch probleem, en voor de ouders van kinderen met een stoornis. Familiale samenhang is immers groot. Om die redenen is afstemming met de volwassenenpsychiatrie vereist. Samenwerking met eerstelijnsinstellingen is belangrijk vanuit het oogpunt van goede selectie en doorverwijzing. Door inzage te hebben in gegevens voor en na verwijzing kan nagegaan worden hoe doorverwijzing geoptimaliseerd kan worden. Gezien de druk op de financiering van de zorg is dit een belangrijk onderwerp. Daarom is het nodig: dat afstemming met jeugdzorg goed geregeld wordt, zodat ROM trajecten in beide sectoren afgestemd worden op elkaar, zowel inhoudelijk als organisatorisch; dat met de volwassenenpsychiatrie gewerkt wordt aan een optimalisering van de continuïteit in de ROM, en de afstemming van ROM bij ouders en kinderen met psychiatrische problemen; dat ROM ook ingezet wordt om de selectie vanuit de eerstelijn te optimaliseren. Referenties Bickman, L. et al. (2011). Effects of Routine Feedback to Clinicians on Mental Health Outcomes of Youths: Results of a Randomized Trial Psychiatric Services 62: Carlier, IVE, et al (2011). Routine outcome monitoring and feedback on physical or mental health status: Evidence and theory Journal of Evaluation in Clinical Practice,10, 't Hart Kerkhoffs, LA et al (2009). Autism spectrum disorder symptoms in juvenile suspects of sex offenses Journal of Clinical Psychiatry,70, Huisman, M, et al (2008). Cohort profile: The Dutch tracking adolescents individual lives survey; trails International Journal Of Epidemiology,37(6), Jaddoe, VWV, et al (2006). The Generation R Study: Design and cohort profile European Journal of Epidemiology, Kazdin, AE, et al (2003). Delineating mechanisms of change in child and adolescent therapy: Methodological issues and research recommendations Journal of Child Psychology and Psychiatry,44, ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 9

10 Knaup, C, et al (2009). Effect of feedback of treatment outcome in specialist mental healthcare:metaanalysis The British Journal of Psychiatry,195,15 22 Lavigne, JV, et al (2009). The child and adolescent symptom inventory progress monitor: A brief diagnostic and statistical manual of mental disorders, 4(th) edition, Referenced parent report scale for children and adolescents Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology,19, Moffitt, T. E. (1993). Adolescence limited and life course persistent antisocial behavior: A developmental taxonomy. Psychological Review, 100 (4), Mokkink, L.B., et al. (2010). The COSMIN study reached international consensus on taxonomy, terminology, and definitions of measurement properties for health related patient reported outcomes. Journal of Clinical Epidemiology, 63, Rothwell, PM (2005). External validity of randomised controlled trials:"to whom do the results of this trial apply?" Lancet,365,82 93 Rutter, M, et al (2002). Child and adolescent psychiatry (4 th ed.) Oxford, UK: Blackwell Publishing Shadish, WR (2011). Randomized controlled studies and alternative designs in outcome studies: Challenges and opportunities Research on Social Work Practice, In press Shimokawa, K, et al (2010). Enhancing treatment outcome of patients at risk of treatment failure: Metaanalytic and mega analytic review of a psychotherapy quality assurance system Journal of Consulting and Clinical Psychology,78, ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 10

11 Bijlage Genodigden Bijeenkomst Onderzoeksprogramma ROMCKAP, Leden Wetenschappelijke Raad ROMCKAP o Em. prof. dr. F. Boer o Prof. dr. Th. A.H. Doreleijers o Dr. M. Th. Markus o Prof. dr. R.B. Minderaa o Dr. N. Tromp o Prof. dr. F.C. Verhulst o Prof. dr. R.R. J.M. Vermeiren Genodigden ROMCKAP o Drs. C.M. Disse Externe Genodigden o Dr. K. de Jong o Dr. R. Lindauer o Drs. C. Nas o Dr. M. J. Noom o Prof. S.A. Reijneveld o Prof.dr. A.P. Verhoeff Genodigden ROMCKAP lid instellingen o Dr. A. Boon o Dr. N. Frieswijk o Dr. C.A. Hartman o Dr. W.A. J. Klip o Dr. A. Maras o Dr. Y. Nijssen o Drs. E. Smulders o Drs. M.F. Zeyl ROMCKAP: Onderzoeksprogramma ROMCKAP 11

PROMIS Een integraal systeem voor het meten van patientgeraporteerde

PROMIS Een integraal systeem voor het meten van patientgeraporteerde PROMIS Een integraal systeem voor het meten van patientgeraporteerde uitkomsten in de zorg Dr. Caroline Terwee Dutch-Flemish PROMIS group VU University Medical Center Department of Epidemiology and Biostatistics

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Bijlage 1: Programma van Eisen

Bijlage 1: Programma van Eisen Bijlage 1: Programma van Eisen Functie: Stichting Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid afdeling Jeugd < 18 jaar Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies.

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies. Geachte, Pearson start een onderzoek naar Innerview. Innerview is een beslissingsondersteunend instrument (BOI) voor doorverwijzing in de geestelijke gezondheidszorg en is uniek in zijn soort als het gaat

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

PROMs en PROMIS. Colloqium NIVEL 27 jan 2014

PROMs en PROMIS. Colloqium NIVEL 27 jan 2014 PROMs en PROMIS Colloqium NIVEL 27 jan 2014 Dr. Caroline Terwee Dutch-Flemish PROMIS group VU University Medical Center Department of Epidemiology and Biostatistics Inhoud 1. PROs 2. PROMs 3. PROMIS 2

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Lucres Nauta-Jansen onderzoeker kinder- en jeugdpsychiatrie VUmc Casus Ronnie jongen van 14, goed en wel in de puberteit onzedelijke handelingen bij 5-jarig

Nadere informatie

Helpt het hulpmiddel?

Helpt het hulpmiddel? Helpt het hulpmiddel? Het belang van meten Zuyd, Lectoraat Autonomie en Participatie Faculteit Gezondheidszorg Dr. Ruth Dalemans, Prof. Sandra Beurskens 08-10-13 Doelstellingen van deze presentatie Inzicht

Nadere informatie

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Zelf echo s uitvoeren bij IVF Hoe betrouwbaar zijn de beelden? Hoe vaak worden vrouwen zwanger? Hoe voelende koppelszicherbij? Watkosthet? 1 Hoe betrouwbaar

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij

De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij De Invloed van Vaktherapeutische Interventies op Angst- en Depressiesymptomen bij Mensen met een Psychiatrische Stoornis de Modererende Invloed van de Therapeutische Alliantie The Effect of Arts Therapies

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

PROMIS. De nieuwe gouden standaard voor PROMs. Kenniscentrum Meetinstrumenten Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU Medisch Centrum

PROMIS. De nieuwe gouden standaard voor PROMs. Kenniscentrum Meetinstrumenten Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU Medisch Centrum PROMIS De nieuwe gouden standaard voor PROMs Dr. Caroline Terwee Dutch-Flemish PROMIS group Kenniscentrum Meetinstrumenten Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU Medisch Centrum Dr. Dolf de Boer Vraaggestuurde

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Sturen op resultaten. Zijn gestandaardiseerde vragenlijsten bruikbaar?

Sturen op resultaten. Zijn gestandaardiseerde vragenlijsten bruikbaar? Sturen op resultaten Zijn gestandaardiseerde vragenlijsten bruikbaar? Anna van Spanje (Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie) Jan Willem Veerman (Radboud Universiteit, NJi / SEJN) Congres Transformeren

Nadere informatie

Computer Adaptief Testen in de GGZ

Computer Adaptief Testen in de GGZ Computer Adaptief Testen in de GGZ 20 april 2016 Gerard Flens Edwin de Beurs Philip Spinhoven Niels Smits Caroline Terwee Meetinstrumenten worden steeds vaker gebruikt binnen de behandeling - Routine Outcome

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4)

Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4) Jan Dirk van der Ploeg publicaties (4) Artikelen in tijdschriften 2015 Effectieve interventies voor agressie bij kinderen. PsychoPraktijk, 6, 14-17. 2014 Scheiding en stress. PsychoPraktijk, 6, 22-26.

Nadere informatie

Visie op de Jeugd GGZ in de regio Groot Amsterdam 2015 2016

Visie op de Jeugd GGZ in de regio Groot Amsterdam 2015 2016 Visie op de Jeugd GGZ in de regio Groot Amsterdam 2015 2016 Versie 1, april 2015 SIGRA Netwerk Jeugd GGZ INHOUDSOPGAVE 1. Doelstelling 2. Psychische aandoeningen bij de jeugd in cijfers 3. Jeugd GGZ binnen

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

23-1-2014. Classificeren en meten. Overzicht van de officiële definities van de meter sinds 1795. Raymond Ostelo, PhD. Klinimetrie

23-1-2014. Classificeren en meten. Overzicht van de officiële definities van de meter sinds 1795. Raymond Ostelo, PhD. Klinimetrie Raymond Ostelo, PhD Professor of Evidence-Based Physiotherapy Dept. Health Sciences EMGO+ Institute for Health and Care Research VU University Amsterdam, the Netherlands r.ostelo@vumc.nl 1 Classificeren

Nadere informatie

Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz

Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz Interculturele psychiatrie en jeugd-ggz mr.dr. Lieke van Domburgh Onderzoeker Vumc, afd. Kinder- en Jeugdpsychiatrie Hoofd afdeling O&O Intermetzo prevalentie problemen: etniciteit en gender (Zwirs 2006)

Nadere informatie

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74

Inhoud. Hoofdstuk 4 Screening en diagnostiek bij volwassenen 71 1 Inleiding 71 2 Screening bij volwassenen 72 3 Diagnostiek bij volwassenen 74 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene inleiding 11 1 Kenmerken en classificatiecriteria van bipolaire stoornissen 11 2 Epidemiologie 12 3 Differentiële diagnostiek 13 4 Comorbiditeit 13 5 Beloop 16 6 Diagnostiek

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hegeman, Annette Title: Appearance of depression in later life Issue Date: 2016-05-18

Nadere informatie

CoRPS Kwaliteit van leven data verzamelen endelen met de PROFILES registratie: dikkedarmkanker als voorbeeld Center of Research on Psychology in Somatic diseases Dr. Floortje Mols - Tilburg University

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Sjors Coppus Ben Willem Mol

evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Sjors Coppus Ben Willem Mol A cluster randomised controlled trial evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Namens de EU-EBM EBM Unity Sjors Coppus Ben Willem Mol Vaardigheidstest

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden.

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden. De waardebepaling van nieuwe producten en services in de zorg Het beantwoorden van de vraag of nieuwe producten en services in de zorg daadwerkelijk meerwaarde brengen is niet gemakkelijk. Er is een levendige

Nadere informatie

Routine Outcome Monitoring & Motiverende Gespreksvoering. Maarten Merkx

Routine Outcome Monitoring & Motiverende Gespreksvoering. Maarten Merkx Routine Outcome Monitoring & Motiverende Gespreksvoering Maarten Merkx Programma Routine Outcome Monitoring. Motiverende Gespreksvoering Terugkoppelen resultaten. ROM Routine Outcome Monitoring Terugkoppeling

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

ROM in de verslavingszorg

ROM in de verslavingszorg ROM in de verslavingszorg Seminar NETQ Healthcare: Innovatie in de Geestelijke Gezondheidszorg Utrecht, 9 juni 2009 Suzan Oudejans, Arkin Academy AIAR Proefschrift Resultaten meten Resultaten van de zorg

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie?

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Rob Kok, psychiater, epidemioloog Parnassia Bavo Groep Den Haag Waarom rehabilitatie? Eerherstel van wie? Over welke ouderen hebben we het

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten Prof. Dr. Bas van Alphen Inhoud Temporele stabiliteit Leeftijdsneutraliteit DSM-5 Behandelperspectief Klinische implicaties Casuïstiek Uitgangspunten!

Nadere informatie

Publications. Publications

Publications. Publications Publications Publications Publications De Bildt, A., Mulder, E.J., Scheers, T., Minderaa, R.B., Tobi, H. (2006) PDD, behavior problems and psychotropic drug use in children and adolescents with MR, Pediatrics

Nadere informatie

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG)

Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Patient reported Outcomes in Cognitive Impairement (PROCOG) Bowman, L. (2006) "Validation of a New Symptom Impact Questionnaire for Mild to Moderate Cognitive Impairment." Meetinstrument Patient-reported

Nadere informatie

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta.

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta. Niet dezelfde piramide voor elke vraag Evidence piramide Gecontroleerde studies Welk studie type? 3 1 Effect van roken op longkaner Richard Doll 1951: prospectieve studie 2/3 mannelijke Britse artsen Goede

Nadere informatie

Kennislacunes NHG-Standaard Buikpijn bij kinderen

Kennislacunes NHG-Standaard Buikpijn bij kinderen Kennislacunes Buikpijn bij kinderen Kennislacunes 1. Prevalentie prikkelbare darm syndroom bij kinderen met chronische buikpijn (noot 5, 15). 2. Verschil in prognose van kinderen met prikkelbare darm syndroom

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Kan het gebruik van vragenlijsten suïcide voorkomen? Prof. Dr. Ronny Bruffaerts UPC-KULeuven

Kan het gebruik van vragenlijsten suïcide voorkomen? Prof. Dr. Ronny Bruffaerts UPC-KULeuven Kan het gebruik van vragenlijsten suïcide voorkomen? Prof. Dr. Ronny Bruffaerts UPC-KULeuven 42-82% daling in opnameduur voor psychotische stoornissen, 1989-1995 63% minder psychiatrische bedden in de

Nadere informatie

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede

Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie. Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Een triagetool: het Kompas Kinder- en Jeugdpsychiatrie Frits Boer & Frank Verhulst 8 oktober 2015 Ede Bij vermoeden psychische stoornis is de vraag: Is het nodig Jeugd-GGz/KJP te betrekken? Is het nodig

Nadere informatie

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar?

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Doel van een richtlijn Vastleggen van wetenschappelijke kennis en expertise rond een bepaalde stoornis t.b.v. hulpverleners en cliënten.

Nadere informatie

Afname van het beroep op de (gespecialiseerde) zorg voor jeugd; de goede vraag?

Afname van het beroep op de (gespecialiseerde) zorg voor jeugd; de goede vraag? Afname van het beroep op de (gespecialiseerde) zorg voor jeugd; de goede vraag? Erik J. Knorth Hoogleraar Orthopedagogiek/Jeugdzorg RUG Co-projectleider Academische Werkplaats C4Youth ZonMw Werkconferentie

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Auteur Bech, Rasmussen, Olsen, Noerholm, & Abildgaard. Meten van de ernst van depressie

Auteur Bech, Rasmussen, Olsen, Noerholm, & Abildgaard. Meten van de ernst van depressie MAJOR DEPRESSION INVENTORY (MDI) Bech, P., Rasmussen, N.A., Olsen, R., Noerholm, V., & Abildgaard, W. (2001). The sensitivity and specificity of the Major Depression Inventory, using the Present State

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen?

Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Hartfalen bij verpleeghuisbewoners; waar liggen de uitdagingen? Drs. Mariëlle AMJ van der Velden-Daamen Prof. Dr. Jan PH Hamers Prof. Dr. Hans Peter Brunner la Rocca Dr. Frans ES Tan Prof. Dr. Jos MGA

Nadere informatie

Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014

Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014 Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014 De situatie in Nederland, 2000-2015 Paul Rijnders Emergis, Goes Zeeland Iets specifiek, bijvoorbeeld mosselen / mossel boot Overzicht:

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 2 onderwijs

Logopedie in het cluster 2 onderwijs Logopedie in het cluster 2 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement gaat over de logopedische

Nadere informatie

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek?

Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? Welke vragenlijst voor mijn onderzoek? NHG wetenschapsdag 2010 Caroline Terwee Kenniscentrum Meetinstrumenten VUmc Afdeling Epidemiologie en Biostatistiek VU medisch centrum Inhoud 1. Presentatie 2. Kritisch

Nadere informatie

Hoe gaat het met pleegkinderen in Nederland?

Hoe gaat het met pleegkinderen in Nederland? Hoe gaat het met pleegkinderen in Nederland? Pleegzorgsymposium 19 juni 2014 Em. prof. dr. Jo Hermanns, dr. F.B. van Rooij, M. Arntz MSc, drs. A.M. Maaskant (spreker) Introductie In Nederland ruim 20.000

Nadere informatie

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen?

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? 21/11/11 Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? Inge Glazemakers Dirk Deboutte Inhoud Het probleem Oplossingen: de theorie Triple P Het project De eerste evaluatie - - -

Nadere informatie

BELEIDSREGEL CV-6300-4.0.1.-2

BELEIDSREGEL CV-6300-4.0.1.-2 BELEIDSREGEL Tarief en prestatiebeschrijvingen voor eerstelijns psychologische zorg 1. Algemeen a. Deze beleidsregel is van toepassing op zorgaanbieders die eerstelijns psychologische zorg leveren, welke

Nadere informatie

Call 2014 7-5-2014. Netwerk Kwaliteitsontwikkeling GGz p/a Postbus 20062 3502 LB UTRECHT

Call 2014 7-5-2014. Netwerk Kwaliteitsontwikkeling GGz p/a Postbus 20062 3502 LB UTRECHT Call 2014 7-5-2014 Netwerk Kwaliteitsontwikkeling GGz p/a Postbus 20062 3502 LB UTRECHT KWALITEITSSTANDAARDEN GGZ 2014-2017/Ronde 1 datum geplaatst: 1 mei 2014 deadline: 8 augustus 2014 Oproep tot het

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK)

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) Instrument Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) De VISK is ontwikkeld om sociaal probleemgedrag van kinderen met (mildere) varianten van pervasieve ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Transitie jeugdzorg informatieavond gemeenteraden BAR

Transitie jeugdzorg informatieavond gemeenteraden BAR Transitie jeugdzorg informatieavond gemeenteraden BAR Ronald Buijs, directeur Kind- en jeugdpsychiatrie Yulius Ireza Versteeg, programmamanager transitie jeugdzorg Yulius 1 Opzet presentatie Kind- en jeugdpsychiatrie

Nadere informatie

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Specifieke groepen binnen de GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Inleiding In dit achtergronddocument bespreekt de commissie

Nadere informatie

Stop or Go? TerugvalprevenDe training bij het begeleid aiouwen van anddepressiva in de zwangerschap.

Stop or Go? TerugvalprevenDe training bij het begeleid aiouwen van anddepressiva in de zwangerschap. Stop or Go? TerugvalprevenDe training bij het begeleid aiouwen van anddepressiva in de zwangerschap. Promovendi: Drs. Nina Molenaar, arts, Erasmus MC Marlies Brouwer, MSc, psycholoog, UU Projectleaders:

Nadere informatie

dr. Dimitri Beeckman Prof. dr. Ann Van Hecke Simon Lagrange Prof. dr. Sofie Verhaeghe Dit project kwam tot stand i.s.m.:

dr. Dimitri Beeckman Prof. dr. Ann Van Hecke Simon Lagrange Prof. dr. Sofie Verhaeghe Dit project kwam tot stand i.s.m.: DE IMPLEMENTATIE VAN EEN GASTROLOGISCHE PRACTICE- BASED BENADERING EN EEN EVIDENCE-INFORMED VERPLEEGKUNDIGE AANPAK VAN ONDERVOEDING BIJ OUDEREN IN TWEE : EEN PILOOTPROJECT EINDRAPPORT Universiteit Gent

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Inhoudsopgave volledig rapport

Inhoudsopgave volledig rapport NIVEL/VUmc, 2005 72 pag. NIVEL bestelcode: W9.69 Prijs: 7,50 Verzendkosten: 2,50 ISBN: 90-6905-749-2 Deze samenvatting van onderstaand rapport is een uitgave van het NIVEL in 2005. De gegevens mogen met

Nadere informatie

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Directeur Onderzoek & Innovatie GGZ Ingeest Afdeling Psychiatrie Vumc Psychiatrie in getallen: wereldwijd in 2010

Nadere informatie

PROMs kwaliteit van leven onderdeel van DICA-registraties

PROMs kwaliteit van leven onderdeel van DICA-registraties PROMs kwaliteit van leven onderdeel van DICA-registraties C.Fransman Patient audit manager Inhoud 1. DICA 2. Methodiek 3. PROMs 4. Showcase darmkanker Auditing Inzicht in kwaliteit Feedback voor zorgverleners

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

SUMMARY IN DUTCH. Summary in Dutch

SUMMARY IN DUTCH. Summary in Dutch SUMMARY IN DUTCH Summary in Dutch Summary in Dutch Introductie Dit proefschrift richt zich met name op het voorspellen van de behandeluitkomst bij kinderen met angststoornissen. Een selectie aan variabelen

Nadere informatie

Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog

Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog Gebruik van de OQ-45 in de behandeling, ook U? Katinka Franken Neuropsycholoog zondag 19 februari 2012 Doelen ROM (routine outcome monitoring) Secundair 1. gegevensverzameling voor beleid 2. gegevensverzameling

Nadere informatie

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25761 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general

Nadere informatie

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Mijn innovatie is beter dan de concurrentie Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op Bijvoorbeeld: Mortaliteit Kwaliteit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie

Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie DIAGNOSTIC INVENTORY FOR DEPRESSION (DID) Zimmerman, M., Sheeran, T., & Young, D. (2004). The Diagnostic Inventory for Depression: A self-report scale to diagnose DSM-IV Major Depressive Disorder. Journal

Nadere informatie

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN Evidence-Based Nursing Bart Geurden, RN, MScN Trends in Verpleegkunde Jaren 1980: Systematisch werken Focus op proces Jaren 1990: Verpleegkundige diagnostiek Focus op taal Aandacht verschuift van proces

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc.

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc. HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN Nadine Köhle, MSc. Contactdag Leven met blaas- en nierkanker 11-04-2015 Amersfoort ACHTERGROND Kanker heb je niet alleen!

Nadere informatie

Bijlage Programma van Eisen

Bijlage Programma van Eisen Bijlage Programma van Eisen Functie: Jeugdzorgplus voor Zeer Intensieve Kortdurende Observatie en Stabilisatie Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken van de cliënten

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel

De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel Beschikbaar, bereikbaar, betrouwbaar en in beweging Peter Dijkshoorn Bestuurder Accare bestuurslid GGZNederland Amersfoort 23 april 2015 2 transformatiedoelen

Nadere informatie

Evidence Based Practice

Evidence Based Practice Hoe lees je als verpleegkundige een artikel? Anne-Margreet van Dishoeck en Marjolein Snaterse Namens de Werkgroep Wetenschappelijk onderzoek; Mattie Lenzen Ingrid Schiks Henri van de Wetering Ellen van

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie