TOETSINGSONDERZOEK. Een onderzoek naar duurzame energieopwekking om de energienota van de huurders van woningbouwstichting De Gemeenschap te verlagen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TOETSINGSONDERZOEK. Een onderzoek naar duurzame energieopwekking om de energienota van de huurders van woningbouwstichting De Gemeenschap te verlagen."

Transcriptie

1 TOETSINGSONDERZOEK Een onderzoek naar duurzame energieopwekking om de energienota van de huurders van woningbouwstichting De Gemeenschap te verlagen.

2 COLOFOON Studenten Naam student: Yassine el Harchy Studentnummer: Tel: Naam student: Mohamed Agrandi Studentnummer: Tel: Opdrachtgever Woningbouwstichting De Gemeenschap Afdeling wonen Curaçaoweg 1 Postbus BB Nijmegen T (024) E Instituut Onderwijsinstelling: Avans Hogeschool te shertogenbosch Opleiding: Bedrijfskunde Academie: Academie HRM en Bedrijfskunde Contactpersonen Begeleider: WBSG: Paul van Roosmalen Begeleider: Avans: Elke Pasmans Beoordelaar: Avans: Roland van Dalen 1

3 MANAGEMENTSAMENVATTING Dit onderzoeksrapport geeft opdrachtgever woningbouwstichting De Gemeenschap (hierna WBSG genoemd) het antwoord op de hoofdvraag: Op welke wijze is WBSG in staat om de energienota van de huurders op een maatschappelijk verantwoorde manier te verlagen en wat is het economische effect voor WBSG gezien de technische levensduur per energievariant? Vanwege de stijgende energienota s bij huurders en de toenemende zorg om het klimaat zoekt WBSG een oplossing in de vorm van duurzame energieopwekking. Een goed inzicht in de effecten van de toepassing van duurzame energie ontbreekt echter nog. Dat is de aanleiding van deze scriptie waarin onderzoek is verricht naar de vier voorgestelde energievarianten: zonnepanelen, zonneboilers, microwarmtekrachtkoppelingen en windturbines. Uit de probleemanalyse is naar voren gekomen dat bewoners van sociale huurwoningen het zwaarst lijden onder de alsmaar stijgende energiekosten. Tevens stijgen de huurprijzen in 2015 door de jaarlijkse huurverhoging niet gelijk met de inflatie. Hierdoor is de woonquote met 2% gestegen ten opzichte van Ook stelt de gemeente Nijmegen als doel om alle woningen minimaal van energielabel B te voorzien. Het bepalen van de projectalternatieven is gedaan door iedere energievariant te toetsen aan drie knockout criteria, namelijk de technische, juridische en operationele aspecten. Hieruit is naar voren gekomen dat het toepassen van windturbines voor WBSG niet mogelijk is volgens artikel 7 van de Woningwet Voor het plaatsen van zonnepanelen zijn 693 woningen meegenomen in het projectalternatief. Woningen die niet zijn meegenomen in het projectalternatief zijn onder andere de hoogbouw. Deze vastgoedeenheden worden door WBSG al in gebruik genomen voor het opwekken van zonneenergie om de gemeenschappelijke ruimtes te voorzien van elektriciteit. Als gevolg hiervan zijn de maandelijkse servicekosten voor huurders bevroren voor een periode van tien jaar. Het bereik van microwarmtekrachtkoppelingen is met 949 woningen het hoogst. Desalniettemin is een veel voorkomend probleem het geluid dat de stirlingmotor produceert. Huurders ervaren dit als minder prettig wonen. Tevens zorgt de verhuurdersheffing ervoor dat WBSG genoodzaakt is te bezuinigen op de onderhoudskosten. Een investering in microwarmtekrachtkoppelingen zou het tegenovergestelde betekenen. Voor het plaatsen van zonneboilers zijn 958 woningen meegenomen in het projectalternatief. Zonneboilers zijn overigens de enige energievariant die een besparing oplevert op de gasrekening in plaats van op de elektriciteitsrekening. De vraag hierbij is of het verstandiger is om het dakoppervlak beschikbaar te stellen voor zonneboilers of zonnepanelen, aangezien het om een langetermijninvestering gaat en er maar één energievariant geplaatst kan worden. Voor de afweging van de hierboven genoemde projectalternatieven is het nulalternatief bepaald. Belangrijk hierbij is de bepaling van een tweepersoonshuishouden met een jaarlijks energieverbruik van gemiddeld kwh en m³. In het nulalternatief zijn ook de actuele trends en ontwikkelingen omschreven. Door deze bepalingen kan namelijk berekend worden wat voor effect de projectalternatieven hebben op maatschappelijk en economisch gebied. De maatschappelijke effecten zijn niet in euro s uit te drukken, maar zijn wel meegenomen in het onderzoek. Het gaat hierbij om de energiezekerheid, CO²uitstoot en energielabelklasse waardering. Nadat inzichtelijk is gemaakt wat de kosten en financiële baten zijn, wordt in de businesscase de terugverdientijd van de investering en de netto contante waarde berekend. 2

4 Op basis van de resultaten uit de MKBA, businesscase en de gewogenfactorscoremethode kan worden geconcludeerd dat zonnepanelen (projectalternatief 1) het meest rendabel zijn, zowel op maatschappelijk als economisch vlak. De investering is, rekening houdend met de STEPsubsidie en de gehanteerde financieringsconstructie, in circa 12 jaar terugverdiend. De resterende jaren leveren zonnepanelen extra inkomsten op. De netto contante waarde voor dit projectalternatief is 2 miljoen over een periode van 25 jaar. Hierbij is de eventuele waardevermeerdering van de woningen niet meegerekend en is er geen rekening gehouden met restwaarden. In de gevoeligheidsanalyse is zelfs in het meest pessimistische scenario naar voren gekomen dat zonnepanelen licht rendabel zijn. Tot slot zijn in dit rapport diverse aanbevelingen opgesteld en is een implementatieplan gegeven dat aantoont op welke manier de inrichting van zonnepanelen plaats moet vinden. 3

5 Voorwoord In opdracht van WBSG in Nijmegen is een onderzoek gestart naar de financiële en maatschappelijke effecten van vier energievarianten. Dit afstudeeronderzoek is onderdeel van de opleiding Management, Economie en Recht van Avans Hogeschool te shertogenbosch. Deze opdracht is tot stand gekomen na een aantal gesprekken met de bestuurder en directeur van WBSG, Paul van Roosmalen. Graag willen we een aantal mensen bedanken voor de ondersteuning en begeleiding welke tijdens het afstudeertraject zijn aangeboden. In de eerste plaats willen we Dhr. van Roosmalen bedanken voor het bieden van een interessante, actuele en educatieve afstudeeropdracht. In de tweede plaats willen we Mevr. Pasmans bedanken voor haar begeleiding vanuit Avans Hogeschool. We hebben zowel van Dhr. van Roosmalen, Mevr. Pasmans en Dhr. Van Dalen nuttige tips en informatie gekregen voor het in de juiste lijnen vormgeven van het verslag. Tot slot willen we Dhr. van Verseveld en Dhr. de Pijper bedanken voor de tijd die ze hebben vrijgemaakt om ons van de benodigde informatie en feedback te voorzien. We wensen jullie veel leesplezier! Yassine El Harchy Mohamed Agrandi Nijmegen,

6 Inhoudsopgave Managementsamenvatting... 2 Inleiding... 7 Hoofdstuk 1 Organisatiebeschrijving De organisatie Missie Visie Kernwaarden Strategie Doelstelling Cultuur en structuur Financieel overzicht Hoofdstuk 2 Onderzoeksopzet Aanleiding Probleemstelling Doelstelling Deel en subvragen Afbakening Verantwoording onderzoek Literatuuronderzoek Secundaire analyse Bronnenonderzoek Interviews Validiteit en betrouwbaarheid Weergave opzet onderzoek Hoofdstuk 3 Het kader van DE MKBA Inleiding Voor en nadelen MKBA Relevantie MKBA Soortgelijke modellen

7 Hoofdstuk 4 Stappenplan MKBA Probleemanalyse Nulalternatief Projectalternatieven Zonnepanelen Zonneboilers Microwarmtekrachtkoppeling Overzicht projectalternatieven Effectenbepaling Hoofdstuk 5 Kostenenbatenanalyse Totale kosten en baten projectalternatief Totale kosten en baten projectalternatief Totale kosten en baten projectalternatief Resultaten van MKBA Hoofdstuk 6 Financiële analyse Businesscase Ontwikkeling nul en projectalternatieven Overzicht projectalternatieven per woning Gewogenfactorscoremethode Gevoeligheidsanalyse voor zonnepanelen Hoofdstuk 7 Conclusie Hoofdstuk 8 Aanbeveling Hoofdstuk 9 De uitvoering BMCmodel Bibliografie Websites Literatuur Rapporten

8 INLEIDING WBSG heeft als plan de huidige huurwoningen van duurzame energie te voorzien. Welke energievariant het beste toegepast kan worden op de huidige woningvoorraad is voor WBSG nog onduidelijk. De vier onderzochte varianten duurzame energieopwekking zijn zonnepanelen, zonneboilers, microwarmtekrachtkoppelingen en windturbines. Er is gekeken naar de effecten die ontstaan bij het toepassen van deze energievarianten, waarna de meest praktische en rendabele vorm van duurzame energie aanbevolen zal worden. Om antwoord te kunnen geven op de probleemstelling is er op financieel en maatschappelijk vlak onderzoek verricht en zijn de resultaten in dit verslag uitgediept. Het onderzoek is als volgt ingedeeld: Het eerste hoofdstuk bestaat uit een korte beschrijving van WBSG. Hierbij kan gedacht worden aan het aantal werknemers, de missie, de visie, de doelstellingen, et cetera. In hoofdstuk twee wordt de onderzoeksopzet beschreven. Hierin staat wat de aanleiding voor het onderzoek is, met de bijbehorende deelvragen en onderzoeksmethoden. Hoofdstuk drie beschrijft welke theoretische modellen in dit onderzoek zijn toegepast. In hoofdstuk vier worden de vier duurzame energievarianten op onder andere technische, juridische en operationele aspecten getoetst en worden de te onderzoeken effecten beschreven. In hoofdstuk vijf worden de resultaten van de drie energievarianten weergegeven aan de hand van een maatschappelijke kostenenbatenanalyse. In hoofdstuk zes zal door middel van een businesscase naar voren komen wat de gevolgen zijn van het investeren in duurzame energie vanuit bedrijf en huurderperspectief. Hieruit zal naar voren komen welke variant het meest praktisch en rendabel is. In hoofdstuk zeven wordt met een conclusie antwoord gegeven op de probleemstelling en de deelvragen. In hoofdstuk acht worden de aanbevelingen weergegeven. In hoofdstuk negen wordt een implementatieplan voorgelegd met behulp van het BMCmodel. 7

9 HOOFDSTUK 1 ORGANISATIEBESCHRIJVING In dit hoofdstuk wordt WBSG als organisatie beschreven. Het hoofdstuk bestaat uit een omschrijving van de missie, visie, kernwaarden, strategie en doelstelling. Verder wordt ingegaan op de cultuur binnen de organisatie en zijn de belangrijkste financiële kengetallen toegelicht. 1.1 De organisatie WBSG is sinds 1920 actief in de volkshuisvesting van Nijmegen. WBSG bouwt, beheert en verhuurt betaalbare huurwoningen. De woningen worden voornamelijk gehuurd door mensen met een relatief laag inkomen. Het gaat bij WBSG niet alleen om het beheren en verhuren van woningen, maar ook om de maatschappelijke belangen. In totaal heeft WBSG huurwoningen, waarvan 92% onder de Diensten van Algemeen Economisch Belang (DAEB) vallen. Dit zijn huurwoningen met een huurprijs onder de liberalisatiegrens van 710,68 (WBSG, 2014). In totaal bezit WBSG verhuureenheden met woningtypen zoals maisonnettes, eengezinswoningen, seniorwoningen, flats, appartementen, het wijksteunpunt en groepswoningen. Brancheomschrijving In Nederland zijn er 381 woningcorporaties die ervoor zorgen dat ruim 2,4 miljoen huishoudens goed kunnen wonen. Daarnaast dragen zij bij aan leefbare buurten, wijken en regio s. Corporaties nemen een flink deel van de woningbouwproductie in Nederland voor hun rekening. Een corporatie werkt bij voorkeur binnen één woningmarktgebied waarin het sociale huurwoningen bouwt en verhuurt. Daarnaast mag een corporatie op verzoek van gemeenten bijdragen aan stads en dorpsvernieuwing. De eerste wet voor volkshuisvesting werd in 1902 in Nederland ingevoerd, met als doel het bevorderen van de volksgezondheid door verbetering van de woontoestanden'. De overheid kreeg hierdoor een grotere rol dan voorheen (Aedes, 2014). Bij de herziening van de woningwet in 2014 stelde minister Blok voor om woningcorporaties taken buiten hun kerntaken uit te laten voeren. Een belangrijke voorwaarde is dat de gemeente de ontwikkeling wenst binnen de volkshuisvesting. Ook zorgt de herziening ervoor dat corporaties de mogelijkheid krijgen om de scheiding van sociale en commerciële activiteiten vorm te geven door middel van een administratieve of juridische splitsing (Herzienewoningwet, z.d). Voor een overzicht van de taken van woningcorporaties kan bijlage 1 Sociaal werkdomein geraadpleegd worden. Verhuurdersheffing In 2014 is in de woningbouwsector een verhuurdersheffing opgelegd aan verhuurders die meer dan tien sociale huurwoningen verhuren. Deze heffingsgrondslag is gebaseerd op de huurliberalisatiegrens. Deze heffing moet betaald worden over de WOZwaarde van de huurwoningen en zorgt in de komende jaren voor veel bezuinigen en financiële problemen bij woningcorporaties (rijksoverheid, 2014). De komende jaren zal WBSG rekening moeten houden met de verhuurdersheffing die in dit jaar (2015) 0,449% bedraagt. Dit komt neer op een bedrag van 1,4 miljoen en zal in 2017 oplopen tot 1,9 miljoen. Het doel van de verhuurdersheffing is om de nationale schuld te verminderen; de heffing is ingegaan in Dat er met de verhuurdersheffing een steeds groter beslag wordt gedaan op de financiële middelen van WBSG heeft geleid tot bezuinigingen in de onderhoudsuitgaven, nieuwbouwprojecten en besparing in de kosten van werkapparatuur (WBSG, 2013). 1.2 Missie WBSG heeft als missie de bewoners te voorzien van een prettige, duurzame en betaalbare woning in Nijmegen, met als uitgangspunt een passende woonruimte te bieden aan mensen met een maatschappelijke achterstandspositie. Dit zijn mensen die moeilijk financieel zelfstandig aan een huurwoning kunnen komen. Door de goede samenwerking tussen diverse organisaties, vrijwilligers en buurtbewoners werkt WBSG aan een maatschappelijk betrokken vastgoedonderneming, die klantgerichtheid en kwaliteit hoog in het vaandel heeft staan. 8

10 1.3 Visie WBSG heeft als visie de lokale verankering te versterken door hecht verbonden te zijn met de huurders, woningzoekenden en lokale organisaties waarmee wordt samengewerkt. Hierdoor creëert WBSG verbondenheid en betrokkenheid met de inwoners van Nijmegen. Dit wordt tevens gedaan om de kwaliteit in dienstverlening te versterken en te optimaliseren. Het gaat dus niet alleen om het verhuren en beheren van woningen, maar ook om de samenwerking en betrokkenheid. 1.4 Kernwaarden De kernwaarden die gelden voor WBSG zijn: sterke verbondenheid met de bewoners; sociaal karakter door openheid, betrokkenheid en persoonlijke benadering; werknemers zijn de sleutel tot succes van de organisatie; saamhorigheid en verbondenheid binnen de organisatie. 1.5 Strategie WBSG staat als volkshuisvester midden in de maatschappij. Het strategische beleid wordt door maatschappelijke ontwikkelingen vormgegeven. De huurders krijgen de ruimte en mogelijkheden om invulling te geven aan hun leefomgeving en worden gezien als partners. Mede door transparant te handelen en bereikbaar te zijn voor politiek, instanties, bewoners en collegacorporaties creëert WBSG het vertrouwen. Als maatschappelijk vastgoedondernemer is WBSG medeverantwoordelijk voor de betaalbaarheid van sociale huurwoningen. Om de betaalbaarheidsproblemen van de huurders te beperken, past WBSG duurzame energieopwekking deels toe in de vorm van zonnepanelen. Naast dat er op het hoofdkantoor zonnepanelen geplaatst zijn, zijn er medio 2014 al 1400 zonnepanelen geplaatst op appartementencomplexen. Hierdoor zullen de gemeenschappelijke kosten de komende jaren niet meer stijgen. Dit zijn de eerste stappen van het duurzaamheidsprogramma (WBSG, 2013) De volgende stap is dat WBSG in de toekomst waar mogelijk alle woningen voorziet van zelfopgewekte duurzame energie. De strategie hierbij luidt dat de woonlasten van huurders omlaag moeten door te investeren in duurzame energie. Naast het opwekken van duurzame energie is WBSG bezig met het reduceren van energie; dit is ook onderdeel van het duurzaamheidsprogramma. WBSG bezit veel oude woningen die slecht zijn geïsoleerd. Door deze woningen te isoleren hoeft er minder energie verbruikt te worden. Vanaf 2015 wil WBSG rond 20 miljoen investeren in duurzame maatregelen. Dit wordt verspreid over een periode van tien jaar. 1.6 Doelstelling De doelstelling van WBSG is zorgen voor betaalbare huurwoningen voor mensen met een relatief laag inkomen. WBSG rekent het tot haar kerntaak om de huidige en toekomstige bewoners een duurzame en betaalbare woning te bieden. Daarnaast wil WBSG zelfstandig door als kleine, ambitieuze en lokaal gebonden volkshuisvester. Het doel is een kwalitatieve groei door het ontwikkelen, bouwen en beheren van sociale huurwoningen. 1.7 Cultuur en structuur WBSG is een kleine organisatie met loyale werknemers en is onderverdeeld in vier afdelingen: wonen, financiën, planontwikkeling en technisch beheer, zie bijlage 2 Organogram. Binnen WBSG is sprake van professionele bureaucratie. De operationele kern is hoog opgeleid en de organisatie bevindt zich in een stabiele omgeving. WBSG heeft een platte organisatiestructuur met een kleinschalig team. Volgens de cultuurtypering van Handy en Harrison (2014) heeft WBSG zowel een rol als taakgerichte cultuur. Dit betekent dat onder de medewerkers een duidelijke taakscheiding heerst, waarbij per afdeling regels, procedures en systemen zijn opgesteld. Daarnaast hebben zij veel bevoegdheden en krijgen zij de mogelijkheid om de werkzaamheden efficiënter en effectiever in te richten door middel van het nieuwe werken (Nieuwe werken, 2014). Hierbij mogen een aantal medewerkers buiten de reguliere uren en op flexibele plekken werken. Samenwerkingsverbanden worden gestimuleerd wanneer deze tijdswinst en kennis met zich meebrengen. 9

11 1.8 Financieel overzicht Financiële kengetallen Netto werkkapitaal Solvabiliteit (in %) 13,51 19,31 Liquiditeit (current ratio in %) 0,76 2,90 Rentabiliteit eigen vermogen (REV in %) 5,43 36,16 Cashflow per verhuureenheid Totaal eigen vermogen Resultaat na belastingen Totaal vermogen kengetallen Tabel 1: Financiële Uit Tabel 1 kan opgemaakt worden dat WBSG een positief jaarresultaat heeft behaald in Het jaarresultaat van 2013 is voordeliger uitgevallen dan begroot en is het gevolg van financiële meevallers zoals , lagere onderhoudskosten, lagere rentelasten en een correctie op belastinglatentie van 6,5 miljoen. Gezien het positieve resultaat van het afgelopen boekjaar (2013) is het totaal eigen vermogen licht gestegen ten opzichte van Daarnaast is door de jaarlijkse huurverhoging een lichte stijging geconstateerd in de huuropbrengst. Om het bestaansrecht van WBSG bij inzet van het maatschappelijk rendement te continueren, is de rentabiliteitsratio een belangrijke maatstaf voor beslissingen over investeringen op lange termijn. De stijging van de rentabiliteitsratio van 36,16 procent is te wijten aan het gestegen nettowerkkapitaal. Het nettowerkkapitaal geeft aan hoeveel financiële speelruimte WBSG heeft voor het doen van investeringen zonder extra vermogen bij te lenen. Door de waardeverandering in materiële vaste activa en de toename van de belastinglatentie is te zien dat het nettowerkkapitaal medio 2013 ten opzichte van 2012 is toegenomen met 5,6 miljoen (WBSG, 2013).Voor de totale weergave kan bijlage 3 Jaarbalans WBSG geraadpleegd worden. Voor de omschrijving van de financiële begrippen kan bijlage 4 Begrippenlijst geraadpleegd worden. 10

12 HOOFDSTUK 2 ONDERZOEKSOPZET In dit hoofdstuk is de aanleiding van het onderzoek weergegeven met de bijbehorende probleem en doelstelling. Aan de hand van deze probleem en doelstelling zijn deelvragen geformuleerd. Verder wordt toegelicht welke onderzoeksmethoden zijn gebruikt en waarom hiervoor gekozen is. 2.1 Aanleiding Voor de huurders van WBSG zorgt de jaarlijkse stijging van de woonlasten, bestaande uit huurkosten, servicekosten en energiekosten, voor betaalbaarheidsproblemen. Vooral door de alsmaar stijgende energielasten komt de missie van WBSG, woningen betaalbaar houden, in gevaar (WBSG, 2011). Vanwege de stijgende energienota wil WBSG de huurders financieel helpen door maatregelen te treffen in de vorm van duurzame energieopwekking. Daarbij wil WBSG niet alleen zorgen voor lagere woonlasten voor de huurders, maar ook vanuit maatschappelijk belang door het verlagen van de CO²uitstoot. De gemeente Nijmegen heeft als streven om samen met woningcorporaties in 2018 alle sociale huurwoningen te hebben voorzien van minimaal energielabelklasse B (Gemeente Nijmegen, 2013). Het energielabel laat de energieprestatie van een woning zien en heeft negen labelklassen (A++ zeer zuinig t/m G zeer onzuinig) (Energielabel, 2014). WBSG heeft op dit moment voor de huidige huurwoningen gemiddeld energielabelklasse D. Duurzame energie zelf opwekken is voor huurders niet vanzelfsprekend, omdat zij geen eigenaar van de woningen zijn (Huurderskoepel, 2014). Vandaar dat WBSG zelf al de eerste stappen naar duurzame energieopwekking heeft gezet door 1400 zonnepanelen op appartementencomplexen te plaatsen (WBSG, 2011). De opgewekte energie wordt alleen gebruikt voor gemeenschappelijke voorzieningen zoals liften en verlichting. Deze voorzieningen vallen onder de servicekosten. De huurders hebben op dit moment dus alleen indirect voordeel van duurzame energieopwekking. Voor WBSG is niet duidelijk wat de totale kosten en baten per energievariant zijn en wat voor effect dit heeft op de energienota van huurders. Vanuit WBSG zijn de vier meest voorkomende duurzame energievarianten voorgelegd, namelijk zonnepanelen, zonneboilers, windturbines en microwarmtekrachtkoppelingen. Er moet dus inzicht verkregen worden in de maatschappelijke en economische effecten waarbij het verlagen van de energienota van huurders als uitgangspunt geldt. 2.2 Probleemstelling Op welke wijze is WBSG in staat om de energienota van de huurders op een maatschappelijk verantwoorde manier te verlagen en wat is het economische effect voor WBSG gezien de technische levensduur per energievariant? 2.3 Doelstelling WBSG zal op 20 maart 2015 een onderzoeksrapport in ontvangst nemen waarin getoetst is welke vorm van duurzame energie de beste uitkomst biedt. Het uitgangspunt voor dit rapport is het verlagen van de huidige energienota van de huurders. De resultaten van het onderzoeksrapport kunnen gebruikt worden voor het overzichtelijk maken van de economische effecten op de energienota van de huurders. Daarnaast kunnen andere woningcorporaties en de gemeente Nijmegen de onderzoeksresultaten als voorbeeld gebruiken voor het stimuleren van het toepassen van zonneenergie op lokaal niveau. 11

13 2.4 Deel en subvragen 1. Wat houdt een maatschappelijke kostenenbatenanalyse (MKBA) in? 1.1 Wat zijn de voor en nadelen van deze analyse? 1.2 Welke alternatieven zijn er voor de MKBA? 1.3 Waarom is deze analyse relevant voor dit onderzoek? 1.4 Uit welk stappen bestaat een MKBA? 2. Hoe groot is het betaalbaarheidsprobleem onder huurders van WBSG en wat houden de vier energievarianten in? 2.1 Hoe ziet de probleemanalyse eruit? (stap 1 MKBA) 2.2 Wat is het nulalternatief? (stap 2 MBKA) 2.3 Wat zijn de vier projectalternatieven? (stap 3 MBKA) Wat zijn de vereisten/randvoorwaarden? Welke juridische aspecten spelen een rol? Welke woningen zijn per energievariant geschikt? 2.4 Welke effecten zullen onderzocht worden? (stap 4 MKBA) 3. Wat zijn de kosten en baten van de vier projectalternatieven? (stap 5, 6 en 7 MKBA) 3.1 Wat zijn de kosten per projectalternatief? 3.2 Wat zijn de baten per projectalternatief? 3.3 Wat is het kostenenbatenoverzicht? 4. Wat zijn de economische gevolgen voor WBSG en de huurders? (stap 8 en 9 MKBA) 4.1 Wat is het economische effect bij invoering van het projectalternatief voor WBSG? 4.2 Wat is het effect van invoering van het projectalternatief op de energienota van de huurders? 4.3 Wat is het effect als de kosten hoger of lager uitvallen? 2.5 Afbakening Het onderzoek is verricht voor woningbouwstichting De Gemeenschap, afdeling wonen. De afdeling voert onderzoeken uit naar energiebesparende en energieopwekkende maatregelen. In dit onderzoek zijn alleen de kosten en baten van de projectalternatieven onderzocht. Uitvoeringskosten zoals de exploitatie, overhead en personeelskosten zijn niet onderzocht. 2.6 Verantwoording onderzoek Tijdens het onderzoek is gebruikgemaakt van kwalitatief en kwantitatief onderzoek (Verhoeven, 2011). De volgende onderzoeksmethoden zijn toegepast: literatuuronderzoek (kwalitatief), interviews (kwalitatief), bronnenoverzicht (kwalitatief) en secundaire analyse (kwantitatief). De gehanteerde onderzoeksmethoden worden in Tabel 2 nader toegelicht. Hoofddeelvragen Onderzoeksmethoden 1. Wat houdt een maatschappelijke kostenenbatenanalyse in? Literatuuronderzoek Bronnenonderzoek Secundaire analyse 2. Hoe groot is het betaalbaarheidsprobleem onder huurders van WBSG en wat Literatuuronderzoek houden de vier energievarianten in? Secundaire analyse Interviews Bronnenonderzoek 3. Wat zijn de kosten en baten van de vier projectalternatieven? Literatuuronderzoek Secundaire analyse Interviews Bronnenonderzoek 4. Wat zijn de economische gevolgen voor WBSG en de huurders? Literatuuronderzoek Interviews Tabel 2: Onderzoeksmethoden 12

14 2.6.1 Literatuuronderzoek Voor alle deelvragen is gebruikgemaakt van literatuuronderzoek om de deelonderwerpen theoretisch te kunnen onderbouwen. Het literatuuronderzoek is verricht om uit bronnen de bestaande kennis over het onderzoeksonderwerp te verzamelen. Er is informatie verkregen middels boeken, internetbronnen, artikelen, rapporten en publicaties. Voor het beantwoorden van de deelvragen is in de literatuur gezocht naar vergelijkingen, beschrijvingen, wettelijke kaders en rekenformules. In het theoretisch kader is met behulp van informatie van de Rijksoverheid de MKBA en de businesscase beschreven (Rijksoverheid, 2014). Met behulp van informatie van het Centraal Bureau voor de Statistiek is deelvraag twee beantwoord. Voor de juridische aspecten van deelvraag twee is gebruikgemaakt van betrouwbare bronnen zoals Milieu Centraal, Aedes en Zonatlas. Daarnaast is ook voor deelvraag drie gebruikgemaakt van de algemene leidraad voor de MKBA. Voor het beantwoorden van deelvraag vier is gebruikgemaakt van het boek Bedrijfseconomie Theorie en Praktijk (Liethof, 2008) en het boek 111 managementmodellen (Mulders, 2010). Daarnaast is voor alle deelvragen beroep gedaan op databanken als Kaluga, EBSCOhost en Google Scholar Secundaire analyse Er is een secundaire analyse gedaan voor deelvragen twee, drie en vier. Deze methode is gebruikt omdat er bestaande databanken zijn voor energieprijsontwikkelingen en prognoses in duurzame investeringen. Deze kwantitatieve gegevens zijn via het Centraal Bureau van Statistiek (CBS) en Centraal Planbureau (CPB) verzameld. Het nadeel van deze methode is dat de bestaande gegevens niet volledig aansluiten op het betreffende probleem. Ondanks dit nadeel wordt deze methode ingezet vanwege tijdswinst, beschikbaarheid van de data en de bruikbaarheid van informatie voor het onderzoek Bronnenonderzoek Veel benodigde informatie voor het onderzoek is te verkrijgen via verschillende bronnen zoals websites, literatuur, tijdschriften en interne rapporten. Om de betrouwbaarheid, validiteit en bruikbaarheid van de gevonden bronnen te waarborgen, is er gekozen voor een systematisch bronnenonderzoek. Door systematisch te zoeken naar bronnen en deze met elkaar te vergelijken, wordt de betrouwbaarheid van de onderzochte informatie bevestigd. De informatie die niet via deskresearch naar voren is gekomen, is door middel van interviews per onderwerp verzameld. Voor deelvragen één, twee en drie zijn in Tabel 3 de onderzochte onderwerpen weergegeven. Deelvragen Onderwerp 1 MKBA Businesscase Ontwikkelingen rondom groene energievoorzieningen 2 Ontwikkelingen rondom energielasten Energievarianten (zonnepanelen, zonneboiler, microwkk, windturbine) Technische, juridische en operationele aspecten 3 Subsidie/financieringsmogelijkheden Tabel 3: Onderwerpen bronnenonderzoek Interviews Interviews met belanghebbenden kan nieuwe informatie voor het onderzoek opleveren. Een interview is een vraaggesprek tussen een geïnterviewde(n) en een interviewer. Dit vindt meestal éénopéén plaats, maar het kan ook in groepsverband. Om de individuele beleving en maximale inbreng van de geïnterviewde te verkrijgen, is in dit onderzoek gekozen voor een ongestructureerd interview dat éénopéén plaatsvindt. In een ongestructureerd interview wordt gebruikgemaakt van één hoofdvraag en een gesprekspuntenlijst met specifieke onderwerpen. Hierdoor is de inbreng van de respondent maximaal (Verhoeven, 2011). De interviews zijn gehouden om antwoord te kunnen geven op deelvragen twee, drie en vier. Hierbij spelen de meningen en belevingen van de belanghebbenden een grote rol. In Tabel 4 is een overzicht van de geïnterviewde personen met de besproken onderwerpen weergegeven. Daarnaast zijn in bijlage 5 13

15 Samenvatting interviews, alle afgenomen interviews weergegeven. Deelvraag Locatie Personen Functie Onderwerpen Intern Paul van Roosmalen Algemeen directeur Duurzame energieopwekking 2 Intern Dico van Verseveld Vastgoedmanager Inventarisatie huidige woningvoorraad Extern Jos van der Lint Loket duurzaam wonen, gemeente Nijmegen Juridische aspecten en subsidies 2 en 3 Extern Allard Dijkstra Directie Atama solar energy, Vereisten zonnepanelen leverancier zonnepanelen 4 Intern Koos de Pijper Financieel manager Businesscase Tabel 4: Overzicht interviews 2.7 Validiteit en betrouwbaarheid Om de betrouwbaarheid en validiteit te waarborgen zijn zowel kwalitatieve als kwantitatieve onderzoeksmethoden gehanteerd. Hierbij zijn verschillende bronnen geraadpleegd met dezelfde zoekonderwerpen. Daarnaast is gekeken naar de juistheid, volledigheid en actualiteit van de gewonnen informatie. Doordat gebruik wordt gemaakt van deze twee methoden is er sprake van triangulatie. 2.8 Weergave opzet onderzoek De MKBA is het theoretisch model van het onderzoek. Vervolgens is een businesscase geïntegreerd in het MKBAmodel en zijn alle resultaten getoetst aan de hand van de gewogenfactorscoremethode. Hieruit zijn conclusies en aanbevelingen naar voren gekomen. Tot slot is met de Business Model Canvas (BMC) de businesscase overzichtelijk gemaakt. In Figuur 1 is de gehanteerde onderzoeksopzet weergegeven. Hierbij fungeert het MKBA als stap 1. MKBA Businesscase Gewogenfactorscoremethode Conclusie en aanbevelingen BMC Figuur 1: Onderzoeksopzet 14

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw De opgave is groot De Rijksoverheid streeft naar een energieneutrale bebouwde omgeving in 2050. Op weg daar naar toe is de ambitie

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Keuze zonnepanelen op VvE of corporatieflat

Keuze zonnepanelen op VvE of corporatieflat Australiëlaan 5 3526 AB Utrecht T: 030 693 60 00 KvK nr. 31042832 E: info@atrive.nl I: www.atrive.nl Keuze zonnepanelen op VvE of corporatieflat dr. Ronald Franken maart 2015 B l a d 1 Inhoudsopgave 1

Nadere informatie

juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen

juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen juli 2013 Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Auteurs Marcel Warnaar Jasja Bos Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 2 METHODE... 4 2.1 Inleiding... 4 2.2 Energielasten in de standaard berekening...

Nadere informatie

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013 Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel 4 maart 2013 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit wordt erkend: Convenant Energiebesparing

Nadere informatie

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd ONDERZOEK THUIS ACCU Is Nederland klaar voor de thuis accu?! 29 oktober 2015 Panelleden ISO 26362 gecertificeerd Auteur Y. Lievens Onderzoek thuis accu De techniek gaat steeds meer vooruit en er blijven

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

Huur beleid Ru t te II. Een overzicht van de impact. van het huidige huurbeleid op huurders, woningzoekenden en de huursector.

Huur beleid Ru t te II. Een overzicht van de impact. van het huidige huurbeleid op huurders, woningzoekenden en de huursector. Huur beleid Ru t te II Een overzicht van de impact van het huidige huurbeleid op huurders, woningzoekenden en de huursector. Januari 2015 Inleiding De huren zijn de afgelopen twee jaar fors gestegen.

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

HOE BEOORDEELT ACM DE TARIEVEN VAN EXPERIMENTEN?

HOE BEOORDEELT ACM DE TARIEVEN VAN EXPERIMENTEN? HOE BEOORDEELT ACM DE TARIEVEN VAN EXPERIMENTEN? Inleiding Op 1 mei 2015 gaat het Besluit Experimenten Decentrale Duurzame Elektriciteitsopwekking in. Coöperaties en verenigingen van eigenaren kunnen dan

Nadere informatie

Advies zonnepanelen. John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum oktober 2013

Advies zonnepanelen. John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum oktober 2013 John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum oktober 2013 Advies zonnepanelen Inleiding p 3 september 2013 is de eerste Huurders Advies Groep (HAG) van Acantus in Winschoten van start

Nadere informatie

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen WOONLASTENAGENDA 2015 BrabantWonen ALGEMENE INLEIDING BrabantWonen, Kleine Meierij, Zayaz, gemeente s-hertogenbosch en het Stedelijk Huurdersplatform (SHP) hebben in 2014 het Woonlastenakkoord gesloten.

Nadere informatie

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions Informatiebrochure Besparen met zonnepanelen Quality solar solutions Er is steeds meer vraag naar zonnepanelen. Zonnepanelen hebben veel voordelen. Een zonnepanelen-installatie levert duurzame elektrische

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Advies op Maat Johannes Zijlstra 09-12-2013 LTO Noord Advies Onderwerpen Rendement zonnepanelen Wat bepaalt de terugverdientijd Rendementsberekening Voor wie is

Nadere informatie

Wanneer zijn zonnepanelen voor huurders interessant en hoe moet Acantus zonnepanelen inzetten, zodat het voor huurders en Acantus aantrekkelijk is?.

Wanneer zijn zonnepanelen voor huurders interessant en hoe moet Acantus zonnepanelen inzetten, zodat het voor huurders en Acantus aantrekkelijk is?. Onderwerp: reactie op advies HAG Zonnepanelen Bijlage: reactie op deelvragen Geachte heer, mevrouw, In september is de eerste huurdersadviesgroep (HAG) van Acantus gestart. U heeft deelgenomen aan deze

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING

BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING BETAALBAARHEID EN ENERGIEBESPARING Dilemma s en (on)mogelijkheden Henk Heeger (Havensteder en OTB, TU DELFT) 12 november 2014 13-11-2014 1 INLEIDING Voorstellen Henk Heeger: werkt zowel bij het OTB (TU-Delft)

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Toekomstbestendig 2019

Toekomstbestendig 2019 Toekomstbestendig 2019 20 19 Missie TBV Wonen is een excellente woningcorporatie in Noord-Brabant, die zich richt op het huisvesten van mensen die daarbij een helpende hand kunnen gebruiken. Wij investeren

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Woonlastenmonitor over 2013. Vergelijking van de woonlasten van huurders van Wold & Waard en alle huurders in Nederland

Woonlastenmonitor over 2013. Vergelijking van de woonlasten van huurders van Wold & Waard en alle huurders in Nederland Woonlastenmonitor over 2013 Vergelijking van de woonlasten van huurders van en alle huurders in Nederland Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WOONLASTEN... 4 2.1 Beïnvloedbare woonlasten- en baten... 4

Nadere informatie

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen A. Opbrengsten zonnepanelen Hoeveel brengen de zonnepanelen op en kunnen jullie dat garanderen? De te verwachten opbrengst van een installatie is een indicatie. De werkelijke opbrengst kan iets hoger of

Nadere informatie

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA)

Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) Een introductie Inhoud Deel 1 - Theorie Wat is een MKBA? Hoe stel ik een MKBA op? Voor- en nadelen Deel 2 - Praktijk Praktijkvoorbeeld: bedrijventerrein t Heen

Nadere informatie

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Rekenen aan rendement zonnepanelen Monique van der Meij Energie-adviseur Monique.vanderMeij@flynth.nl mobiel: 06 53 26 19 68 LTO Noord Programma Ondernemer

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Woononderzoek Nederland 2009

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Woononderzoek Nederland 2009 Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-020 22 maart 2010 9.30 uur Woononderzoek Nederland 2009 Totale woonlasten stijgen in dezelfde mate als netto inkomen Aandeel en omvang aflossingsvrije

Nadere informatie

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point 28december2011 SubsidieaanvraagStadsinitiatiefRotterdam SolarGreenPoint Inhoudsopgave Voorwoord...1 1. Introductie Solar Green Point.......2 2. Salderingsregeling Electriciteitswet..........2 3. Activiteiten....3

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

Extra hypotheek voor energieneutrale woningen

Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Extra hypotheek voor energieneutrale woningen Nibud, 2011 Samenvatting In de Gedragscode Hypothecaire Financieringen bestaat er sinds 1 augustus 2011 de

Nadere informatie

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017

WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 WSW trendanalyse woningcorporaties 2013-2017 Risico s voor borgstelsel nemen toe Corporaties nemen maatregelen om de financiële conti - nuïteit te waarborgen. Dit is het gevolg van de overheidsmaatregelen

Nadere informatie

Investeren in groen en betaalbaar wonen

Investeren in groen en betaalbaar wonen Beleidsplan van Het Gooi en Omstreken 2013-2018 Investeren in groen en betaalbaar wonen Activiteiten in 2013 In Baarn, Bunschoten, Blaricum, Bussum, Hilversum en Wijdemeren Investeren in groen en betaalbaar

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

4 Energiebesparingsadvies

4 Energiebesparingsadvies 4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte

Nadere informatie

Brief van de minister voor Wonen en Rijksdienst

Brief van de minister voor Wonen en Rijksdienst 27926 Huurbeleid Nr. 216 Herdruk 1 Brief van de minister voor Wonen en Rijksdienst Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 21 maart 2014 Hierbij doe ik u het volgende toekomen:

Nadere informatie

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector

Meer huur voor minder huis. Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis Gereguleerde huren in de commerciële sector Gereguleerde huren in de commerciële sector Meer huur voor minder huis AANLEIDING Corporaties en commerciële verhuurders bieden beiden

Nadere informatie

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions

Informatiebrochure. Besparen met zonnepanelen. Quality solar solutions Informatiebrochure Besparen met zonnepanelen Quality solar solutions Er is steeds meer vraag naar zonnepanelen. Zonnepanelen hebben veel voordelen. Een zonnepaneleninstallatie levert duurzame elektrische

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

1.1/2.1 De zonne-energieinstallaties dragen bij aan het halen van de doelstellingen uit de Klimaatvisie Kempengemeenten.

1.1/2.1 De zonne-energieinstallaties dragen bij aan het halen van de doelstellingen uit de Klimaatvisie Kempengemeenten. Raadsvoorstel Bevoegdheid Raad Vergadering Gemeenteraad Oirschot Vergaderdatum: 25 oktober 2011 Registratienummer: 2011/66 Agendapunt nummer: 7 Onderwerp Besparing met zonne-energie Inleiding/aanleiding

Nadere informatie

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009 Raadsmededeling Nummer : 82/2009 Datum : 9 december 2009 B&W datum : - Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : Tussentijdse evaluatie subsidieverordening 'Achterhoek Bespaart 2009' Aanleiding Brief

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID donderdag 19 maart 2015 BETAAL- BAARHEID Groningen is de jongste stad van Nederland. Van de totaal circa 200.000 inwoners zijn

Nadere informatie

Veel gestelde vragen over zonnepanelen

Veel gestelde vragen over zonnepanelen Veel gestelde vragen over zonnepanelen Hieronder treft u de antwoorden aan op veel gestelde vragen over zonnepanelen 1. Opbrengsten zonnepanelen 2. Huurverhoging en energiekosten 3. Terug levering 4. Techniek

Nadere informatie

Eindexamen m&o vwo 2010 - I

Eindexamen m&o vwo 2010 - I Opgave 5 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 6 tot en met 9. Peter Steenbergen en Erik Koolwijk zijn de twee directeur-grootaandeelhouders van glastuinbouwbedrijf Rijkgroen bv. Het bedrijf heeft

Nadere informatie

Veel gestelde vragen over zonnepanelen gaan over:

Veel gestelde vragen over zonnepanelen gaan over: Veel gestelde vragen over zonnepanelen gaan over: 1. Opbrengst zonnepanelen 2. Huurverhoging en energiekosten 3. Teruglevering 4. Techniek 5. Plaatsing 6. Gebruik 7. De slimme meter 1. Opbrengst zonnepanelen

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

HUURBELEIDSPLAN 2015

HUURBELEIDSPLAN 2015 HUURBELEIDSPLAN 2015 Stichting Jongeren Huisvesting Twente Vastgesteld door de directeur d.d. 17 februari 2015 Behandeld door de Raad van Toezicht d.d. 2 maart 2015 1 Inhoudsopgave 1. ALGEMEEN... 3 2.

Nadere informatie

High Level Business Case Energiecoöperatie

High Level Business Case Energiecoöperatie High Level Business Case Energiecoöperatie DE Ramplaan (Haarlem) Het project: een haalbaarheidsstudie Energie- en klimaatneutraliteit in bestaande woonwijk is technisch haalbaar en financieel haalbaar

Nadere informatie

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER

BUDGETENERGIE MEEST VOORDELIGE AANBIEDER NATIONAAL BESPAARONDERZOEK ENERGIE NOVEMBER 2013 BespaarWijzer.nl Conclusies Nederlandse huishoudens kunnen gemiddeld 283 per jaar besparen op de energiekosten Veel consumenten hebben nog een traditionele

Nadere informatie

Energiekosten van een huishouden in Nederland

Energiekosten van een huishouden in Nederland Energiekosten van een huishouden in Nederland Veel consumenten hebben problemen om te bepalen hoe hoog hun energiekosten werkelijk zijn en hoe deze te controleren. De nota van het energiebedrijf is niet

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

Woonlasten Onderzoek HV Franeker

Woonlasten Onderzoek HV Franeker Woonlasten Onderzoek HV Franeker Inleiding De Huurdersvereniging Franeker heeft in mei 2015 besloten om een onderzoek uit te voeren naar de gevolgen van de stijgende huurprijzen en daaraan verbonden overige

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Oktober 2014 Thema 1 Goed wonen en een goede dienstverlening We vinden het in Nederland normaal dat iedereen goed kan wonen. Maar niet iedereen

Nadere informatie

Energietransitie. Bouw op onze kennis

Energietransitie. Bouw op onze kennis Energietransitie Bouw op onze kennis Programma Introductie Energieverbruik van een woning Energieverbruik in de praktijk Energieneutraal + Opslag van energie Bewoner centraal Wat doen wij? Een greep uit

Nadere informatie

Lekker wonen, lagere lasten

Lekker wonen, lagere lasten Lekker wonen, lagere lasten Lees hoe u energie kunt besparen met het energiepakket van Woonservice. Het energiepakket Een huishouden is gemiddeld 150,- per maand kwijt aan energie. Dat is een kwart van

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

Gewijzigd op: 12-6-2014 10:23. Petten, 4 juni 2014. Het ministerie van BZK. Afdeling Policy Studies ECN-N--14-015. Van Tigchelaar, C. Aan.

Gewijzigd op: 12-6-2014 10:23. Petten, 4 juni 2014. Het ministerie van BZK. Afdeling Policy Studies ECN-N--14-015. Van Tigchelaar, C. Aan. Petten, 4 juni 2014 Afdeling Policy Studies Van Tigchelaar, C. Aan Het ministerie van BZK Kopie Onderwerp Nulmeting subsidieregeling voor verhuurders Aanleiding In het Nationaal energieakkoord is met de

Nadere informatie

Investerings- en financieel statuut

Investerings- en financieel statuut Investerings- en financieel statuut Inleiding Het belang van financiële sturing is in de afgelopen jaren toegenomen. Wijzigingen in de wettelijke regels, waaronder de scheiding van DAEB en niet-daeb activiteiten

Nadere informatie

Module: Ontbrekende schakel in netwerk

Module: Ontbrekende schakel in netwerk Module: Ontbrekende schakel in netwerk Invullen In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Investeringen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie

Nadere informatie

www.consumind.nl Februari 2012

www.consumind.nl Februari 2012 www.consumind.nl Februari 2012 Dit informatiepakket bevat de volgende onderdelen: Achtergrond en algemene informatie energiemarkt. Vast of variabel energiecontract? De meest gestelde vragen bij overstappen.

Nadere informatie

Welkom. Stakeholdersdag. 27 mei 2015

Welkom. Stakeholdersdag. 27 mei 2015 Welkom Stakeholdersdag 27 mei 2015 Programma 12.45 uur Opening & voorstellen dagvoorzitter (Andries Greiner) door Truus Sweringa (directeur-bestuurder OFW) Terugblik Stakeholdersdag 2014 & Actualiteiten

Nadere informatie

Prioriteiten volkshuisvesting

Prioriteiten volkshuisvesting Prioriteiten volkshuisvesting Programma Inleiding: Sinisa Boksic (BZK) Toelichting 4 prioriteiten: Annelies Dassen (BZK) Uitkomsten startmeting prioriteiten: Hanjo Lagas (Atrivé) Prioriteiten in lokaal

Nadere informatie

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014

Datum 10 januari 2015 Betreft Beantwoording vragen over de energierekening huishoudens cf. de NEV 2014 >Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

uw energie, ons aanbod

uw energie, ons aanbod uw energie, ons aanbod Prijzen voor ondernemers Per 1 juli 2008 www.delta.nl Uw energie, ons aanbod Energie is van levensbelang voor uw onderneming. Het verlichten van uw bedrijfsruimtes, het functioneren

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst?

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst? Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Sjoerd Bootsma LTO Noord Advies Zonne-energie Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling elektriciteitsprijs Aandeel groene stroom

Nadere informatie

Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning

Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning Bijlage bij uw huurovereenkomst (project EGW Arnhem Presikhaaf) versie 1.3 03-11-2015 tussenwoning Naam huurder: Adres: Huurcontractnummer: Ingangsdatum huur: U heeft een overeenkomst met Portaal voor

Nadere informatie

Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen

Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen Stichting Woningbouw Slochteren, Stichting Bewonersraad Slochteren 1. Doelstelling, aanpak en reikwijdte 1.1 De overeenkomst richt zich op het bereiken

Nadere informatie

Huurconvenant 2012 2022

Huurconvenant 2012 2022 Huurconvenant 2012 2022 Trudo heeft al vele jaren een overeenkomst met het Klantenplatform over haar huurprijsbeleid. In het zogenaamde huurconvenant zijn duidelijke afspraken vastgelegd over zaken als

Nadere informatie

SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties

SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties Gastheer: Bart Jansen, Atrivé i.s.m. Aedes vereniging van woningcorporaties Programma: 15.30-15.45 Energietrends voor corporaties Bart Jansen, Atrivé 15.45-16.00

Nadere informatie

Woning Waarde. Energiesprong 26 Mei 2014

Woning Waarde. Energiesprong 26 Mei 2014 Woning Waarde Energiesprong 26 Mei 2014 Introductie Roland van der Klauw Vanuit NRG031 faciliterend voor Waifer & Wocozon. Voorzitter platform Woningwaarde van Platform 31. NRG031 helpt Nederland met energiebesparing

Nadere informatie

Module: Aanpassing kruispunt

Module: Aanpassing kruispunt Module: Aanpassing kruispunt Invullen van de tool In de onderstaande tabel staat een toelichting op de in te vullen gegevens. Onderdeel Invoervariabelen Meerkosten beheer- en onderhoud Reductie reistijd

Nadere informatie

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Besluit van gedeputeerde staten van Noord-Holland van, nr., tot vaststelling van de Uitvoeringsregeling

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN

ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN ACTUALISATIE MKBA ASBESTDAKEN Datum: 28januari 2015 Onze ref. NL221-30019 Deze rapportage geeft de resultaten weer van de actualisatie van de maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA) daken en gevelpanelen,

Nadere informatie

HUURBELEID 2015 Maart 2015

HUURBELEID 2015 Maart 2015 HUURBELEID 2015 Maart 2015 Inhoud 1. Inleiding 2. Politieke gebeurtenissen 3. Betaalbaarheid 4. Uitgangspunten voor het 5. Huurbeleid Brederode Wonen 2015 2 1. Inleiding Voor u ligt het. Op 12 maart 2013

Nadere informatie

FINANCIËLE RAPPORTAGE FUNDEREND ONDERWIJS. Utrecht, november 2014

FINANCIËLE RAPPORTAGE FUNDEREND ONDERWIJS. Utrecht, november 2014 FINANCIËLE RAPPORTAGE FUNDEREND ONDERWIJS 2014 Utrecht, november 2014 INHOUD Inleiding 5 1 Basisonderwijs en speciaal basisonderwijs 7 2 Expertisecentra 10 3 Voortgezet onderwijs 12 4 Samenwerkingsverbanden

Nadere informatie

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING PORTEFEUILLEMANAGEMENT EN SWOT ANALYSE Portefeuillemanagement is een dynamisch proces waarbij telkens opnieuw geanalyseerd,

Nadere informatie

Betaalbaarheid en duurzaamheid

Betaalbaarheid en duurzaamheid Bijlage 1 Advies Bewoners Advies Groep Betaalbaarheid en duurzaamheid Juli 2009 John van Veen Senioradviseur WKA Inleiding In de maanden mei en juni is een groep betrokken huurders van Nijestee in een

Nadere informatie

ROMS interieur & display makers

ROMS interieur & display makers Gespreksverslag januari 2013 Duurzaamheid ROMS interieur & display makers Waarderveldseweg 97 Dhr. O. Meijer 023-5347284 oscar@roms.nl Rinco Bakker 06 532 95 684 energiecoach@parkmanagement.nl Aanleiding:

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Potentieel zon corporatiesector 25-11-2013 1. Zonnig huren: Ronald Franken r.franken@atrive.nl

Potentieel zon corporatiesector 25-11-2013 1. Zonnig huren: Ronald Franken r.franken@atrive.nl Zonnig huren: Ronald Franken r.franken@atrive.nl ODE Voorzitter zon-sectie zon@duurzameenergie.org 06-31685246 25-11-2013 1 Potentieel zon corporatiesector 1,2 Miljoen eengezinswoningen 0.6 Miljoen goed

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

COELO Woonlastenmonitor 2009

COELO Woonlastenmonitor 2009 COELO Woonlastenmonitor 2009 Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden coelo, Groningen 2009 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

Beste leden van de Huurderskoepels,

Beste leden van de Huurderskoepels, Beste leden van de Huurderskoepels, Op maandag 16 maart heb ik u het definitieve huurverhogingsvoorstel voor 2015 gedaan. Dit naar aanleiding van onze discussie op 9 maart jl. waarin wij een concept-voorstel

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie