Lezing ouders Puberteit Bornego, Heerenveen, 27 oktober ppp Deze avond

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lezing ouders Puberteit Bornego, Heerenveen, 27 oktober 2015. ppp Deze avond"

Transcriptie

1 Lezing ouders Puberteit Bornego, Heerenveen, 27 oktober 2015 ppp Deze avond Puberteit in het algemeen Groei hersenen Jongeren, seks en internet Omgaan met je puber: hoe houd je het leuk (+ tips). Jullie kinderen zitten nu in de brugklas en zo langzamerhand gaan dingen anders dan jullie gewend waren. De puberteit zet het een en ander op zijn kop. Jonge mensen hebben in deze periode het nodig om afstand van hun ouders te nemen en om uit te zoeken wie ze zijn. Spannend voor hen, maar zeker ook voor hun ouders. Betekent dat dat je ze maar helemaal los moet laten? Of moet je er bovenop blijven zitten? Ik ben zo n 45 minuten aan het vertellen over verschillende aspecten van de puberteit. Haalt u er uit wat u nuttig vindt. Na de pauze mag u met elkaar discussiëren over stellingen die bij mij vandaan komen. ppp Wie staat voor u? Schrijfster van puber oeuvre Lerares Moeder 3 zoons jongerencoach Prijs en nominaties Jonge Jury ervaringsdeskundige Eigen praktijk Leeuwarden ppp Voorlezen Brugklassers paperback: ruzie thuis (p. 305) 1

2 ppp puberteit in het algemeen De puberteit: onder invloed van hormonen en veranderingen in de hersenen. Met eigen ontwikkelingstaken en als einddoel: volwassen worden. Chemische veranderingen nodig om puberteit in te zetten. Voor ieder kind eigen moment. Meisjes vanaf (9 à) 10 jaar, jongens vanaf (11 à) 12 jaar. Duurt tot 21 à 22 jaar. Anderen zeggen tot 24 à 25 jaar. ppp Ontwikkelingstaken Biologische veranderingen: o lichaam verandert o groeispurt o groei hersenen: de hersenen van jonge mensen zijn nog niet af. Ontdekken en vorming seksualiteit voortplanting! Identiteitsontwikkeling: wie ben ik? wat wil ik? wat kan ik? o ook sociale identiteit = hoe kom ik over? Hoe wil ik overkomen op anderen Verwerven van autonomie o Voor jezelf leren zorgen. Losmaken van ouders. En uiteindelijk het op zich nemen van de maatschappelijke taak Tip! Geen wonder dat onze kinderen daar moe of onzeker van worden! Heb een beetje geduld met ze. 2

3 ppp hormonen hebben invloed op rijping hersenen zijn verantwoordelijk voor stemmingswisselingen en prikkelbaarheid beginnende seksuele rijping Hier begint alles mee. Ik geef nu overzicht verloop ontwikkeling in puberteit naar leeftijd. Dit gemiddelden, zegt niets over eigen kind. En alles is normaal. Start, volgorde veranderingen, hoe uw kind eruit komt te zien, hoe uw puber zich gedraagt: alles dus onder invloed van hormonen! ppp 10/12 tot 14 jaar groei en beginnend losmakingsproces groeispurt: meiden vanaf 10 à 11 jaar gem. 9 cm per jaar, jongens vanaf 13 e jaar gem. 10 cm. lichaam wordt een vrouw / man Verwarring en onzekerheid: Jongens en meiden kunnen het veranderende lichaamsbeeld niet direct verwerken: pubers kijken met hun kinderlichaamsbeeld naar dat nieuwe lichaam. Het voelt niet meer als van henzelf. Zij vergelijken dit nieuwe lichaamsbeeld met door de media aangeboden (gemanipuleerde!) ideaalbeeld. o Door toenemende vetgehalte van het lichaam zijn meisjes verder af van schoonheidsideaal = negatieve lichaamsbeleving. Tip! o Door toenemende spiergehalte van het lichaam groeien jongens meer toe naar ideale mannenlichaam = positieve lichaamsbeleving 3

4 meisjes moeten een vrouwelijke identiteit en jongens een mannelijke identiteit ontwikkelen het ervaren van seksuele gevoelens kan heel verwarrend zijn Verder: Op zoek naar mensen buiten het gezin om zich mee te identificeren, leeftijdgenoten worden belangrijker. Sociaal emotionele ontwikkeling: veel impulsief gedrag, snel toegeven aan wensen en verlangens. Egocentrische houding. ppp 14 tot 16 jaar Zoeken van eigen identiteit. Experimenteren en (gemiddeld) eerste seksuele ervaringen Wat neem ik over van mijn ouders, wat niet? Wat neem ik over van mijn vrienden? Veel groepsgedrag en grensoverschrijdend gedrag. Daarbij nemen ze veel risico s. Verklaring: de werking vh brein! Experimenteren met de vele nieuwe keuzemogelijkheden en gedrag (alcohol, blowen). Puber doet stoer, maar onzekerheid en twijfel kan heel groot zijn. Uitgroeien cognitieve vaardigheden en denkvermogen, hypothetische en kritisch denken ontwikkelt zich. ppp 16 tot 18 jaar 4

5 Steeds meer eigen ideeën. Ontwikkeling positief zelfgevoel en geweten. Minder afhankelijk van thuis, maar ook van leeftijdgenoten. Nadenken over waarden en normen komt meer van binnen uit. Realiseert zich steeds meer: als ik wat wil bereiken, moet ik dit wel en dat niet doen. Hij denkt vooruit, voelt zich verantwoordelijk. Langere verkeringen. Leert steeds beter omgaan met intimiteit en seksualiteit. Oftewel: periode waarin kind steeds meer zelfstandig, onafhankelijk en volwassen wordt. ppp 18 tot 21 jaar Aangaan van verplichtingen op het gebied van maatschappelijke positie en persoonlijke relaties. Rol ouders wordt hiermee steeds kleiner! Bv nog wel coachende rol. ppp Groei van de hersenen I groeispurt van de hersenen II veranderingen in het emotionele systeem III nieuwe stoffen in het brein Hersenen blijven door groeien tot het 24 ste / 25 ste levensjaar. Ik bespreek drie veranderingen. 5

6 ppp groeispurt Tijdelijke chaos! Doel: verhogen efficiëntie Groeispurt van de hersenen tijdens de puberteit! = veranderingen in de organisatie van de hersenen. Hersenen zitten vol neuronen (zenuwcellen) die met elkaar verbonden zijn. Die verbindingen nemen snel toe tijdens puberteit en oude, niet gebruikte verbindingen sterven af. Er wordt anders geordend, gegevens worden anders opgeslagen. gevolgen: 1. Er is dus even een tijd van chaos: een echte verbouwing van de hersenen! 2. De verschillende subgebieden in de hersenen nog niet op elkaar afgesteld en is de communicatie dus niet optimaal. Dit gebeurt vooral in de voorste hersendelen (prefrontale cortex = hersenschors). Rose gedeelte! Waarom??? Doel: efficiëntie verhogen. Dit heeft gevolgen voor plannings en controlefuncties van pubers! Dat bevindt zich nl. in de voorste hersendelen, direct achter voorhoofd. Rijpt het laatst! ppp prefrontale cortex 6

7 Prefrontale cortex is verantwoordelijk voor / een 25 jarige kan: Prioriteiten stellen Gestelde doelen waarmaken (doelgericht gedrag) Gevolgen overzien van handelingen Impulsen beheersen (zelfbeheersing) oftewel aangepast, wenselijk gedrag Emoties beheersen Keuzes maken Anticiperen op gedrag van anderen Pubers kunnen dit alles (nog) niet of slechts moeizaam!!! Dit heeft gevolgen voor alles wat we wél thuis en op school van ze verwachten! We vragen en verwachten vaardigheden waar pubers (nog) niet aan toe zijn. Daarom gaat het zo vaak mis met zelfstandig werken, met plannen en organiseren op de lange termijn. ppp huiswerkopdracht Wat concreter. Sta eens stil bij een huiswerk opdracht: starten met een taak overzien welke stappen gezet moeten worden die stappen in de goede volgorde uitvoeren controleren of een en ander goed verloopt zonodig de stappen aanpassen 7

8 Voor sommigen een heel ingewikkelde opdracht! Er wordt op verschillende vaardigheden tegelijk een beroep gedaan. Belangrijkste controlefunctie nog niet volledig ontwikkeld = je aanpak veranderen n.a.v. feedback over eigen gedrag. Fout gemaakt? Werkt iets niet goed? Doen we het anders! Dat is lastig Extra moeilijkheden die pubers ondervinden: 1. Het werkgeheugen wordt nog verbeterd (vooral als in gedachten met informatie moet worden gewerkt) 2. Het brein kan nog niet verschillende taken tegelijk uitvoeren. Dus ook geen helicopterview (overzicht) 3. Het vermogen om niet te reageren op afleiding is nog niet uitontwikkeld. Pubers reageren dus automatisch op pratende medescholieren op school of binnenkomende appjes thuis. Maar! Hoe ouder, hoe rijper, hoe beter alles werkt. ppp huiswerk / plannen Hoe kun je ze thuis helpen? Maak samen een planning. Plannen = vrije tijd bewaken Verwoord prioriteiten en vraag naar hun doelen. Geef steeds aan wat de consequenties zijn van de keuzes van pubers. Wat denk jij dat er gebeurt als jij nu met je vrienden meegaat naar buiten? Kortom, wees de prefrontale cortex van je puber!!! 8

9 Telefoonruzies? Tip! Laat ze ervaren hoe huiswerk maken verloopt met én zonder telefoon. Laat je kind de verschillen benoemen Wees positief. Uit onderzoek blijkt (Eveline Crone p. 68) dat jongeren in vergelijking met volwassenen minder hersenactiviteit vertonen na negatieve feedback maar méér hersenactiviteit na positieve feedback. De hersenen van jongeren zijn meer gericht op krijgen van stimulans en bevestiging dan straffen en afkeuring. Belonen heeft dus meer effect dan straffen! Daarmee komen we op het volgende: ppp veranderingen in het emotionele systeem Korte termijn keuzes Extreme emoties en ook nog eens een kort lontje... Emotionele en rationele breinsystemen niet met elkaar in balans Het emotionele systeem wordt verder ontwikkeld (de kleine hersenen in het achterhoofd). Pubers kunnen zich daarom moeilijk inleven in gevoelens van anderen en/of sociale signalen niet altijd snappen. Hersenen zijn nog niet zover dat ze een goede koppeling maken tussen emotie en actie: pubers maken vooral korte termijnkeuzes. Snelle winst! Bij emoties is het emotiegedeelte van de hersenen overactief. Gevolg: Pubers zijn overgevoelig, hebben extreme emoties die elkaar snel afwisselen, hebben een kort lontje In combinatie met een langzaam rijpend controlesysteem levert dit de bekende taferelen op. Verschillende breinsystemen werken niet goed samen. 9

10 Wat te doen? Tip! Accepteer dat pubers zo zijn! Heb begrip! Reageer met humor. Ga maar uit van dít gedrag, dan valt het misschien nog mee. ppp stoffen in het brein dopamine melatonine Twee stoffen die niet nieuw zijn in de puberteit maar wel anders inwerken op het brein en daardoor overlast veroorzaken 1) dopamine Er is een gebiedje in de hersenen (nucleus accumbens) dat ook wel pleziercentrum of beloningscentrum genoemd. Er wordt een stofje aangemaakt nl. dopamine, dat zorgt voor een prettig gevoel. Als het vrij komt, beloont het bepaald gedrag zoals het hebben van seks of eten met positieve gevoelens. Het beloningscentrum heeft veel verbindingen met het emotionele systeem en is tijdens de puberteit overactief. Dit beloningsstofje geeft de aanzet om iets te ondernemen. Je wordt hierdoor alerter en actiever, maar het maakt ook dat je meer risico s neemt. En omdat pubers hier gevoelig voor zijn én weinig zelfcontrole hebben, doen ze gevaarlijke dingen als joy riden of blowen en zoeken ze steeds weer die kick op. Is vooral actief bij 14 /16 jarigen. 10

11 Dit stofje heeft een functie: om op eigen benen te moeten staan en de wereld te gaan verkennen is moed nodig en moet je risico s durven nemen. 2) melatonine Waren je kinderen vroeger veel te vroeg op, nu is je puber niet uit zijn nest te branden. In de puberteit wordt de stof melatonine (slaaphormoon die ervoor zorgt dat je slaperig wordt en daarmee je dag en nachtritme bepaalt) twee uur later geproduceerd. De biologische klok gaat dus anders tikken. Oftewel: ze worden later moe en willen later naar bed. Maar ze hebben door al die lichamelijke veranderingen nog wel die acht à negen uur slaap per nacht nodig. Dus zouden ze s ochtends langer willen slapen. Maar ja, die school. Gevolg: lekker lang uitslapen in het weekend! Als ze op zaterdag ook vroeg opmoeten ivm sport of krantenwijk, bouwen ze gemakkelijk chronisch slaaptekort op. ppp Is er dan niets goed aan het puberbrein? Er is goed nieuws! Jawel, het puberbrein heeft ook z n goede kanten! Tussen 15 en 25 jaar kunnen jongeren uitblinken. Ze zijn vele malen creatiever, idealistischer en vindingrijker dan wij! 11

12 Hoe komt dat? De hersengebieden die belangrijk zijn voor creativiteit en vindingrijkheid, muzikaliteit, sport en maatschappelijke betrokkenheid zijn het laatste aan de beurt om verbindingen te snoeien. In combinatie met de nog niet volledig gerijpte frontale cortex, zijn pubers in staat buiten de geijkte banen te denken. Hun hersenen hebben een flexibiliteit en gevoeligheid die volwassenen niet meer hebben om nieuwe oplossingen te vinden, uitvindingen te doen, talenten te ontplooien. Ook op gebied van sport, muziek, debatteren. ppp jongeren, seks en internet Voorlezen fragment #selfie: p. 71 Nu over seksueel gedrag van jongeren. 5 vragen: Wat is gem. leeftijd dat jongere voor het eerst met iemand naar bed gaat? Gemiddelde leeftijd dat een jongere voor het eerst met iemand naar bed gaat? 14,6 jaar: zitten 15,6 jaar: staan 16,6 jaar: 1 hand omhoog 17,6 jaar: 2 handen omhoog 1995: 17,7 jaar 2005: 16,7 jaar 2012: 16,6 jaar Cijfers zijn van seks onder je 25 e uit 2012 uitgevoerd door Rutgers Nisso Groep ism Soa Aids, onderzoek onder jongeren jaar 12

13 Je kunt het ook anders zeggen: 17,1 helft jongeren wel/niet eerste keer beleefd NB media doet geloven dat jongeren nog steeds jonger worden bij eerste keer. Vmbo leerlingen beginnen eerder dan havo/vwo leerlingen. Conclusies o.a.: wat gaat goed? o Beschermingsgedrag (slechts 13% van de jongens en 9% van de meisjes deed de eerste keer niets; nog wel te veel). Maar: hoe jonger, hoe vaker onveilig o Testen op soa en /of hiv o Communicatie over wensen en grenzen Waar of niet waar? 50% van alle tieners experimenteert met seks via internet. Bijna alle tieners experimenteren met seks via internet. Kwetsbare groep is jaar Niet waar. Moet natuurlijk zijn bijna alle jongeren. Seksuele chat. Borsten, billen of geslachtsdelen laten zien voor de webcam, of seksuele handelingen. Beelden van zichzelf of anderen doorsturen via sociale media. Meestal binnen bestaande relaties. Sexting is overigens strafbaar! Kwetsbare groep is jaar. Zij komen veelal ongewild in aanraking met seksuele beelden of chat. Tip: praat hierover, vraag (zonder oordelen!) of uw zoon of dochter weet hoe hij hierop moet reageren. 13

14 Jongeren gaan voor informatie over seks en relaties vooral naar internet. Jongeren gaan voor informatie over seks en relaties vooral naar internet. en Waar. Uit onderzoek blijkt dat kinderen en jongeren met hun vragen over seks eerst gaan zoeken op internet. Beide genoemde sites zijn populair. Meisjes praten ook met hun vriendinnen. Met hun ouders praten tieners vooral over relaties en vriendschap. 1 op de 10 meisjes zegt wel eens gedwongen te zijn iets seksueels te doen Dit is niet waar, het zijn er meer: een op de 6 meisjes en één op de 25 jongens zegt wel eens gedwongen te zijn om iets seksueels te doen wat ze eigenlijk niet wilden. Het komt vaker voor bij homoseksuele tieners en lager opgeleide jongeren. Geen nee durven zeggen, emotionele chantage, drank. Ouders doen er toe als het gaat om veilig gedrag van jongeren Vindt u? Ja! Uit alle onderzoeken blijkt steeds weer dat ouders ertoe doen: praten over seks / de wensen en grenzen van het kind met een open houding en interesse voor de leefwereld van je kind hangt samen met veiliger gedrag. Jongeren gedragen zich dan meer verantwoordelijk tegenover anderen en zichzelf. Ze leren nadenken over wat ze zelf willen en niet. Daardoor zijn ze beter voorbereid voor het maken van keuzes op moeilijke momenten. 14

15 ppp Iets vervelends gebeurd op internet? Tip: Tip: Can you fix it? ppp omgaan met je puber: hoe houd je het leuk? foto ik ga 5 punten noemen waarom het lastig kan zijn ouder van een puber te zijn, met tips! ppp Hoe houd je het leuk met een puber die zich tegen jou afzet? Voel je niet afgewezen! Pubers zetten zich af tegen jouw rol als ouder, en tegen jouw machtspositie; niet tegen jouw persoon zelf. Kinderen moeten zich losmaken van de ouders. Dat is één van de taken die in de puberteit uitgevoerd moet worden. Pubers gaan zich dus tegen jou afzetten. Ze zijn dwars. Pubers willen de dingen zelf regelen. Op hún manier. Dat die niet altijd de meest handige is, moge duidelijk zijn. Dat moet, dat anders doen, willen ze zelfstandig kunnen worden. Oefenen dus. Het afzetten is nodig om hun eigen ideeën te vormen. Goed om te weten. 15

16 Moet je dan maar alles laten gebeuren? Tip: Probeer het midden te vinden tussen: trek je er niet teveel van aan en grenzen stellen. Ze kunnen natuurlijk niet zomaar alles zeggen! Je kunt je best kwetsbaar opstellen. Zeg maar: Ik begrijp nu helemaal niets meer van je en dat vind ik vervelend. Of: Ik weet het even niet meer, maar ik wil het toch graag met je er over hebben. Wanneer kan dat? Zet de deur open! Accepteer protest tegen een regel als iets wat er nu eenmaal bij hoort. Protest betekent trouwens niet dat een puber de regel niet accepteert. Hoe houd je het leuk met een chagrijnige puber die almaar ruzie maakt? Tip 1: Laat je niet meesleuren door die emoties. Loop weg van knallende ruzies, zeg dat je pas verder wilt praten als jullie allebei weer rustig zijn. Tip 2: Bevestig hen in hun gevoel, maar geef wel jouw grens aan. Stemmingswisselingen ontstaan onder invloed van hormonen, en hormoonveranderingen is weer nodig om de hersenontwikkelingen te stimuleren. Het is dus even niet anders! Pubers reageren vaak extreem. Bij ruzie kan hun emotionele en hun rationele gedeelte van het brein niet meer samenwerken. Ze handelen / zeggen / doen in een reflex. Ze kunnen niet nuchter nadenken. Al die heftige emoties: voor hen een probleem, voor jou net zo goed. Niet gemakkelijk om mee om te gaan. Bij tip 2 Zeg: Ik begrijp dat je baalt, maar ik pik het niet als 16

17 Of geef aan wat het jou doet als je dochter boos weg loopt: Ik snap dat je boos bent, maar ik maak me zorgen als ik niet weet waar je bent Of: Nu is mijn grens bereikt. Of jij nu wel of geen zin hebt, ik wil echt graag dat jij ook iets doet in het huishouden. Hoe lossen we dit op? Hoe houd je het leuk als je je als ouder niet meer belangrijk voelt? Blijf betrokken Want je bént nog steeds heel belangrijk Je bent niet meer de belangrijkste persoon in het leven van je kind. Sommige ouders trekken zich terug: mijn kind trekt zich niets van mij aan. Dit betekent niet dat je niet meer belangrijk bént. Blijf vragen naar zijn bezigheden, zijn vrienden, zijn voorkeuren. Word actief op school, kijk naar zijn wedstrijden, leer de vrienden kennen, onderneem samen iets. Dit helpt de relatie met je puber goed te houden. Juist het feit dat zijn ouders op de achtergrond liefhebbend blijven toekijken, maakt dat een puber zich veilig los kan maken. Geef ze mee: Ik sta altijd voor je klaar, kies jij maar wanneer je mijn hulp wilt inschakelen. Hoe houd je het leuk als ze alleen hun eigen pleziertjes najagen? Wees duidelijk en vraag rechtstreeks wat je wilt van hen. Geef het goede voorbeeld 17

18 Pubers zijn tijdelijk zo met hun eigen ontwikkeling bezig dat er even geen ruimte is voor de omgeving. Zij denken dat de wereld om hen draait. Heb een beetje geduld, over een poosje kan hun blik weer op de buitenwereld gericht worden. Verwacht niet dat pubers uit zichzelf opruimen, helpen of bellen waar ze zijn. Steeds zo je moeten blijven herhalen wat jij van hem verwacht. Zorg dat je gehoord wordt en het komt vanzelf een keer aan. Probeer tot afspraken te komen. Vraag hen: hoe zullen we dit oplossen? Heb je een suggestie hoe we tot een afspraak kunnen komen? Je houdt je makkelijker aan een afspraak waaraan je zelf hebt meegewerkt. Noem een opgelegde regel geen afspraak, dat werkt niet. Trouwens! Kinderen nemen gedrag van ouders over: als je niet wilt dat je kind rookt, drinkt of uren achtereen computert / met de telefoon bezig is: vertoon zelf het gewenste gedrag. Hoe houd je het leuk als ze domme dingen doen? Bied structuur en grenzen Laat zien dat je van hen blijft houden. Geef complimenten Becommentarieer hun gedrag, nooit hun persoon. Zeg niet: Wat ben jij toch een dom wezen! Beter is: Wat ben jij dom bezig geweest, zeg! Pubers willen experimenteren, hun nieuwe wereld leren kennen, hun grenzen ontdekken. En die moet jij bewaken! Dat levert ruzie op! 18

19 Maar begeleiden en grenzen stellen is goed voor pubers! hier kun je wel invloed uitoefenen. Ouders bieden steun door de regels én geven de mogelijkheid voor pubers zich af te zetten. Als je teveel toegeeft, wijken de grenzen. Pubers gaan dan steeds verder, en gemakkelijk te ver. Maar al te streng is ook niet goed. Je kunt niet alles verbieden. Kies voor jezelf wat je echt belangrijk vindt: waar je je echt aan wilt houden. Daaraan moet iedereen zich houden. BELANGRIJK Geef complimenten. Ook onze jongeren hunkeren naar erkenning en waardering, net als iedereen. Complimenten hebben een positieve invloed op zelfbeeld en sfeer in huis en bevorderen goed gedrag. Benoem goed gedrag! Ik vind het heel fijn te merken dat je op tijd thuis komt. Wat heerlijk dat je je sportkleren hebt opgeruimd, dan hoef ik er niet meer over te zeuren. Beloon goed gedrag, zo kun je ze vrijheden laten verdienen: bv later thuis komen mag, als ze zich aan de regels houden. Kan hij een verworven vrijheid nog niet aan? Probeer het over een paar maanden nog eens. ppp Het kan zo leuk zijn ouder van een puber te zijn 19

20 Opvoeden doe je vooral in de eerste 12 jaar. Daarna is het vooral een kwestie van coachen. Bedenk eens wat voor jou het antwoord is op de volgende vragen: Wat zou je als kind het liefst van je ouders gekregen hebben? Het antwoord is hoogstwaarschijnlijk iets als liefde, erkenning, waardering, gehoord en gezien worden, dat ik mocht zijn zoals ik was, dat ze me accepteerden. Nu jezelf ouder bent, kun je jezelf de vraag stellen: Wat wil ik het liefst aan mijn zoon/dochter meegeven? Is dat niet hetzelfde, maar dan omgekeerd? Ik wil mijn kind kennen, open en zonder oordeel naar hem/haar luisteren, ik wil mijn kind zien en van hem houden zoals hij is, ik wil er voor hem zijn. Als in de eerste twaalf jaar van het leven van je kind een goede basis is gelegd, komt het over het algemeen wel weer goed. Vertrouw erop dat je kind weer terug komt bij wat jij hebt geïnvesteerd. Geef hen de ruimte te oefenen en hun zelfstandigheid te bevechten, geef wegen en mogelijkheden aan, houd ze de consequenties van keuzes voor. De keuze zelf laat je aan hen over. Het maken van fouten ook. En loopt het niet zoals jij wilt: erken dat je je best doet, erken dat je intentie goed is. Als je met begrip, relativeringsvermogen en wat humor met je puber om kunt gaan, kun je veel plezier aan ze beleven. 20

21 ppp we doen het best goed! Blijkt uit onderzoeken. 80% van de jongeren in Nederland vindt dat ze goed zijn opgevoed. 15% vindt dat het wel gaat! Slechts zo n 2% is niet tevreden. Marieke Henselmans in Goed opgevoed (2006) De meeste jongeren gehoorzamen hun ouders en zien in hun ouders een voorbeeld, 2/3 van alle jongeren vertoont geen risicogedrag Het puberbrein binnenstebuiten, 2010 ppp meer weten? Survivalgids voor pubers: voor jongeren én ouders!!! Er zijn natuurlijk meer boeken over puberteit. Speciaal aanbevolen: Puberbrein binnenstebuiten (nieuwste druk 2014) en Motivatie binnenstebuiten (2014) ppp Bedankt voor uw aandacht 21

Ouderavond Bornego jr.

Ouderavond Bornego jr. Ouderavond Bornego jr. 27 oktober 2015 Thema Loslaten?! Deze avond... - - - - : hoe houd je het leuk? Met tips! Wie staat er voor u? Wie staat voor u Voorlezen Schrijfster: actuele puberonderwerpen Oud-lerares

Nadere informatie

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Betrokken bij Buiten Welkom Het puberbrein als basis 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Pubers Welk (puber)gedrag valt jou het meest op? We zijn allemaal puber geweest Leef je in!

Nadere informatie

Fijn, mijn kind heeft een puberbrein

Fijn, mijn kind heeft een puberbrein Fijn, mijn kind heeft een puberbrein drs. Anje de Vries Bureau Meesterschap Oosterhoutstraat 9a 9401 NA Assen Ontwikkeling Ontwikkelingsgebieden A. Lichamelijke ontwikkeling groei, zintuigen en de motoriek

Nadere informatie

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit Pubers opvoeden Pubers opvoeden De puberteit is de ontwikkelingsfase tussen 10 en 18 jaar. Maar die puberteit is er natuurlijk niet opeens. Vanaf ongeveer 9 jaar kan je al merken dat kinderen beginnen

Nadere informatie

Het puberbrein. 1 Inleiding

Het puberbrein. 1 Inleiding DC 50 Het puberbrein 1 Inleiding Over het puberbrein is veel geschreven. Ging men er eerst vanuit dat de hersens van kinderen met 6 jaar volgroeid waren, tegenwoordig weet men dat dat pas rond het 23e

Nadere informatie

OUDERAVOND FRISSE START. Het Hooghuis 31 januari Yvon Dieks Medewerker gezondheidsbevordering

OUDERAVOND FRISSE START. Het Hooghuis 31 januari Yvon Dieks Medewerker gezondheidsbevordering OUDERAVOND FRISSE START Het Hooghuis 31 januari 2017 Yvon Dieks Medewerker gezondheidsbevordering Programma Overgang van groep 8 naar de brugklas Het puberbrein Consequenties in gedrag (roken en alcohol)

Nadere informatie

Pubers en het nieuwe leren. Anneke E. Eenhoorn

Pubers en het nieuwe leren. Anneke E. Eenhoorn Pubers en het nieuwe leren Anneke E. Eenhoorn Het nieuwe leren De nadruk wordt gelegd op sociale vaardigheden zoals samenwerken en naar elkaar luisteren. Nadruk op inspiratie vanuit het kind zelf (intrinsieke

Nadere informatie

Hersenen in verbouwing

Hersenen in verbouwing Hersenen in verbouwing 23 april 2012 Sascha Roos, Gz-psycholoog / neuropsycholoog Cecile Gunning, Klinisch-psycholoog/ psychotherapeut Programma Breinfeiten Het ontwikkelende en lerende brein Het emotionele

Nadere informatie

Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl

Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl n Opvoeden en puberteit De puberteit is de periode waarin kinderen zich tot volwassenen ontwikkelen. Een bewogen en spannende

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Het puberbrein; werk in uitvoering. Anneke E. Eenhoorn

Het puberbrein; werk in uitvoering. Anneke E. Eenhoorn Het puberbrein; werk in uitvoering Anneke E. Eenhoorn Bij 12 begint het pas! Uitspraak van Nelis en Sark in Puberbrein binnenstebuiten Hoe zo? Tot 12 jaar moeten ouders hun kinderen goed begeleiden, daarna

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek. Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein

Wetenschappelijk onderzoek. Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein Wetenschappelijk onderzoek Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein Gedrag - Agressie Ja Homofilie door inwerking aanwezige testosteron op brein Ja en Nee Adolescentie (10-25 jaar) is de ontwikkelfase

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Puberteit en ASS; een goede combinatie? Anneke E. Eenhoorn

Puberteit en ASS; een goede combinatie? Anneke E. Eenhoorn Puberteit en ASS; een goede combinatie? Anneke E. Eenhoorn Gedrag komt nooit alleen. Vier factoren spelen een rol bij het ontstaan en in stand houden van gedrag. Kindfactor Opvoedvaardighedenfactor Ouderfactor

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Ontwikkeling van het Puberbrein Wouter Camps

Ontwikkeling van het Puberbrein Wouter Camps Wat halen ze in hun hoofd? Ontwikkeling van het Puberbrein Wouter Camps Dit zijn ze nou.. 3 Fasen Vroege adolescentie Midden adolescentie Late adolescentie Doelstellingen Kennismaking met informatie over

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels

Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding op school en thuis Naam Christel van Helvoirt GGD Hart voor Brabant Waar denken jullie aan bij seksualiteit? Gevoelens Veiligheid

Nadere informatie

Puberbrein, huiswerk en ouders..

Puberbrein, huiswerk en ouders.. Puberbrein, huiswerk en ouders.. Opbouw Introductie Deel 1: Het puberbrein Deel 2: Pubers, huiswerk en hun ouders Deel 3: Tips Introductie Wie Jongeren aan het woord Stellingen Deel 1: Het puberbrein Breinfeit

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: De puberteit is naast de lichamelijke veranderingen ook de periode waarin je op een andere manier naar jezelf en de mensen om je heen gaat kijken. Dit komt omdat

Nadere informatie

PUBERTEIT & SOCIAL MEDIA

PUBERTEIT & SOCIAL MEDIA PUBERTEIT & SOCIAL MEDIA PUBERTEIT JE VOET IS DE KLUTS KWIJT Deze oefening laat zien dat je niet altijd de baas bent over jouw brein. Wat is er aan de hand? Ledematen aan dezelfde kant van je lichaam zijn

Nadere informatie

Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog)

Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog) Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog) Pubertijd is als je vader verandert van een held in een ouwe zak en je moeder van een warme haven in een theemuts Wensen en Grenzen Elizabeth Hamelinck GGD Hollands

Nadere informatie

HUISWERK!!! Begeleiden of strijden? Ilse Land Griftland College Soest

HUISWERK!!! Begeleiden of strijden? Ilse Land Griftland College Soest HUISWERK!!! Begeleiden of strijden? Ilse Land Griftland College Soest Wat gaan we vanavond doen? Wat verwacht u te halen? Overzicht begeleiding binnen en buiten de school. Time management van uw kind:

Nadere informatie

PUBERBEURS LEIDERDORP

PUBERBEURS LEIDERDORP PUBERBEURS LEIDERDORP P R O G R A M M A 19:45 Inloop koffie /thee 20:00 Opening 20:10 Presentatie & Theater 20:40 Pauze 21:00 Presentatie & Theater 21:45 Afsluiting DE PUBERTEIT VROEGE ADOLESCENTIE vroege

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

het lerende puberbrein

het lerende puberbrein het lerende puberbrein MRI / fmri onbalans hersenstam of reptielenbrein automatische processen, reflexen, autonoom het limbisch systeem of zoogdierenbrein cortex emotie, gevoel, instinct, primaire behoeften

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Ouderavond Puberwereld

Ouderavond Puberwereld Ouderavond Puberwereld bronnen : Puberbrein binnenstebuiten en Beter omgaan met pubers Van de Brugghenschool Katwijk R van der Gaag GGD Hollands Midden Gezondheidsbevorderaar Aandachtsgebieden : genotmiddelen,

Nadere informatie

Gevaarlijke liefde. Weet jij wie die jongen is? Zit hij ook bij ons op school? Mooi hè, Kim? Maar wel duur! Ik geloof dat hij Ramon heet!

Gevaarlijke liefde. Weet jij wie die jongen is? Zit hij ook bij ons op school? Mooi hè, Kim? Maar wel duur! Ik geloof dat hij Ramon heet! Gevaarlijke liefde Gevaarlijke liefde In de pauze Mooi hè, Kim? Maar wel duur! Weet jij wie die jongen is? Zit hij ook bij ons op school? Als je verliefd wordt ben je in de wolken. Tegelijk voel je je

Nadere informatie

Naam: Datum: Ik-Wijzer

Naam: Datum: Ik-Wijzer Ik-Wijzer Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Jouw uitslag... 4 Pagina 2 van 8 1. Inleiding Hallo, Dit is de uitslag van jouw Ik-Wijzer. Hierin staat wat jij belangrijk vindt en wat je minder belangrijk

Nadere informatie

Seksualiteit: Grenzen en Wensen

Seksualiteit: Grenzen en Wensen IJBURGCOLLEGE.NL Seksualiteit: Grenzen en Wensen Leerlingen handleiding Michiel Kroon Lieve leerling, Het is belangrijk om op een open en goede manier over seks te kunnen praten. De lessenserie die in

Nadere informatie

Workshop Het puberende brein

Workshop Het puberende brein Workshop Het puberende brein Stellingen Eens Oneens Meisjes komen eerder in de puberteit dan jongens! Verschil puberteit en adolescentie Puberteit onderdeel van de adolescentie seksuele volwassenwording.

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. de liefde en ik

Inhoud. Mijn leven. de liefde en ik Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Gevoelens... 4 Hoofdstuk 2 Ontmoeten... 6 Hoofdstuk 3 Verliefd... 8 Hoofdstuk 4 Date... 10 Hoofdstuk 5 Verkering... 12 Hoofdstuk 6 Intimiteit... 14 Hoofdstuk 7 Seks...

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve vaardigheden. Welkom! Nancy Lussing Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V Executieve vaardigheden Welkom! Nancy Lussing Even voorstellen 25 jaar voor de klas (speciaal en regulier) 10 jaar achterin de klas Ondersteuning algemeen Coördinator masterclass

Nadere informatie

Koffieochtend 20 oktober 2016 OPVOEDING IN DE FAMILIE

Koffieochtend 20 oktober 2016 OPVOEDING IN DE FAMILIE Koffieochtend 20 oktober 2016 OPVOEDING IN DE FAMILIE Voorstelronde Mesut Cifci, onderwijsondersteuner/oudercontactpersoon Welke ouders zijn er vandaag aanwezig? Samen met en van elkaar leren! Het belang

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Ik-Wijzer Naam: Sander Geleynse Datum: 27 januari 2016

Ik-Wijzer Naam: Sander Geleynse Datum: 27 januari 2016 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Jouw uitslag... 4 Pagina 2 van 8 1. Inleiding Hallo Sander, Dit is de uitslag van jouw Ik-Wijzer. Hierin staat wat jij belangrijk vindt en wat je minder belangrijk vindt.

Nadere informatie

Werkblad Seksuele Diversiteit. KaartjesspeL voorkant

Werkblad Seksuele Diversiteit. KaartjesspeL voorkant KaartjesspeL voorkant Kaartjesspel achterkant Wat betekent LHBT? Ben je in de war als je bi bent? Hoe word je homo? Wat is coming out? Op welke leeftijd ontdek je dat je homo of lesbisch bent? Op welke

Nadere informatie

Aanvullende notities bij presentatie: Het Puberbrein, Gerda de Boer. Filmpje Emma ( Emma aan het woord ): https://www.youtube.com/watch?

Aanvullende notities bij presentatie: Het Puberbrein, Gerda de Boer. Filmpje Emma ( Emma aan het woord ): https://www.youtube.com/watch? Aanvullende notities bij presentatie: Het Puberbrein, Gerda de Boer Sheet 2 Filmpje Emma ( Emma aan het woord ): https://www.youtube.com/watch?v=ibdwlpspjru Sheet 4 Illustratie: Brein (Hersenstichting)

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Als je verliefd op iemand bent is dat vaak een fijn gevoel. Als de ander dan ook verliefd op jou is, wordt dit gevoel alleen maar sterker. Het is echter niet altijd

Nadere informatie

Vragenkaartjes voor kinderen van 4 t/m 6 jaar

Vragenkaartjes voor kinderen van 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar 4 t/m 6 jaar Hoe vraag je aan iemand om met je te spelen? Wat speel je graag op het schoolplein? Jij kan al goed helpen hè. Wie help jij graag? Wat doe je dan? van 4 t/m 6 jaar

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

ZELFVERTROUWEN EN ZELFBEELD BIJ KINDEREN Rehobothschool Geldermalsen. Karolijn Ilsink-Erwich

ZELFVERTROUWEN EN ZELFBEELD BIJ KINDEREN Rehobothschool Geldermalsen. Karolijn Ilsink-Erwich ZELFVERTROUWEN EN ZELFBEELD BIJ KINDEREN Rehobothschool Geldermalsen Karolijn Ilsink-Erwich 1 Wat wil ik u vertellen Wat is zelfvertrouwen? Wat is het belang van zelfvertrouwen? Hoe kan je het zelfvertrouwen

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Ouderavond riskante genotmiddelen Andreas College, Rijnmond Katwijk

Ouderavond riskante genotmiddelen Andreas College, Rijnmond Katwijk Ouderavond riskante genotmiddelen Andreas College, Rijnmond Katwijk 16 september 2014 Pel van Hattum Programma 1. Middelen 2. Cijfers 3. Puberteit 4. Opvoeding 1. Middelen: Tabak Héél ongezond: de dodelijkste

Nadere informatie

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren?

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Leven in een groep bij DHG Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Jij bent belangrijk! Als je thuis woont, is je opvoeding een taak van je ouders. Woon je bij De Hoenderloo Groep, dan zorgen de groepsleiders

Nadere informatie

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave Wat betekent het dat uw kind moeilijk lerend is en wat 3

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Vrienden & Relaties

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Vrienden & Relaties MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Vrienden & Relaties s Avonds en in het weekend zit ik vaak alleen thuis. Ik bel dan wel eens met mijn vrienden, maar ze bellen me nooit terug. Ik heb verkering,

Nadere informatie

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS Yvette Paludanus 2 Dit boekje is tot stand gekomen dankzij de vragen en verhalen van medewerkers in de zorg. Wil je een exemplaar van dit boekje bestellen? Wil je begeleiding

Nadere informatie

Alcohol? Informatie voor ouders/verzorgers

Alcohol? Informatie voor ouders/verzorgers Alcohol? Informatie voor ouders/verzorgers Ziekenhuis Gelderse Vallei Alcohol drinken is een onderdeel van het sociale leven geworden. De Nederlandse jongeren behoren tot de grootste drinkers van Europa.

Nadere informatie

Het puberbrein. Het vermogen om te leren is een talent. De kunde om te leren is een vaardigheid, maar de bereidheid om te leren is een keuze.

Het puberbrein. Het vermogen om te leren is een talent. De kunde om te leren is een vaardigheid, maar de bereidheid om te leren is een keuze. Het puberbrein Het vermogen om te leren is een talent. De kunde om te leren is een vaardigheid, maar de bereidheid om te leren is een keuze. Ze kunnen er niets aan doen Verbeter je kind, begin bij jezelf

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Antwerpen. Leren luisteren

Antwerpen. Leren luisteren Antwerpen Leren luisteren Luisteren, hoe leren kinderen dat? Grenzen Grenzen zorgen ervoor dat je kind veiligheid en zekerheid ervaart. Zo weet hij wat mag van mama en papa en moet hij niet steeds aftoetsen

Nadere informatie

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING Als kinderen naar het voortgezet

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

1.1 Mijn kind under construction

1.1 Mijn kind under construction 1.1 Mijn kind under construction bij sessie 1 Mijn kind pubert - Wat is er gaande? Het overvalt je of misschien heb je al met spanning uitgekeken naar de eerste tekenen. Puberen, wat gebeurt er? Onder

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

HET PUBERBREIN een handleiding

HET PUBERBREIN een handleiding DE LOEF HET PUBERBREIN een handleiding Let s get started Waar gaan we het vandaag over hebben? ONDWERPEN voor het komende uur WIE ZIJN PUBERS? Je bent puber tussen 10 en 25 De puberteit start met de veranderende

Nadere informatie

Ouderavond CLZ Ouderavond. Voorstellen. Kelly Roelofs. Onze insteek

Ouderavond CLZ Ouderavond. Voorstellen. Kelly Roelofs. Onze insteek 24-11-16 Ouderavond Ouderavond CLZ 21-11-2016 Voorstellen Kelly Roelofs kelly.roelofs@stichting-be-aware.nl Onze insteek Overmatig versus gezond Vroeg signalering Preventie Kind bewust maken, eigen verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Training - Begeleiding - Coaching BALANS DE BAAS VOOR VROUWEN DIE MAMA ZIJN OF WORDEN

Training - Begeleiding - Coaching BALANS DE BAAS VOOR VROUWEN DIE MAMA ZIJN OF WORDEN Training - Begeleiding - Coaching BALANS DE BAAS VOOR VROUWEN DIE MAMA ZIJN OF WORDEN HERKEN JE DIT? Heb je steeds het gevoel het net niet goed genoeg te doen voor iedereen? Zijn de dagen te kort voor

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Pubers en sociale media

Pubers en sociale media Pubers en sociale media Elizabeth Hamelinck GGD Hollands Midden - Veilig Thuis 13 september 2016 1 1 Programma Puberbrein Populair Beeldvorming Sexting en grooming Tips voor ouders Puberteit, dat is toch

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Stellingen en normering leerlingvragenlijst

Stellingen en normering leerlingvragenlijst Stellingen en normering leerlingvragenlijst Expertsysteem ZIEN! voor het primair onderwijs 2.0 juli 2012 ZIEN! is een product van, in samenwerking met ParnasSys ZIEN!PO leerlingvragenlijst 2.0 Stellingen

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

Omdat ik het zeg! Regels en grenzen bij kinderen in de basisschoolleeftijd

Omdat ik het zeg! Regels en grenzen bij kinderen in de basisschoolleeftijd Omdat ik het zeg! Regels en grenzen bij kinderen in de basisschoolleeftijd Inleiding Kinderen zijn kinderen. Ze moeten nog veel leren en hebben daarbij leiding en aanmoediging nodig van volwassenen. Door

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Media en seksualiteit. Hoeveel invloed heeft seks op TV en internet op onze jeugd?

Media en seksualiteit. Hoeveel invloed heeft seks op TV en internet op onze jeugd? Media en seksualiteit Hoeveel invloed heeft seks op TV en internet op onze jeugd? Gezonde seksuele ontwikkeling Puberteit 13-15 jaar: -Zelfstandig willen zijn -Nieuwsgierig naar seks -SMS en chat -Zoenen

Nadere informatie

Leonie Linssen www.veranderjewereld.nl

Leonie Linssen www.veranderjewereld.nl Verbonden in Vrijheid Leonie Linssen www.veranderjewereld.nl 04-11-2009 Leonie Linssen, Verander je Wereld 1 IS HET MOGELIJK? 04-11-2009 Leonie Linssen, Verander je Wereld 2 DE MYTHE 04-11-2009 Leonie

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

Effectmeting onder leerlingen en leraren 2014-2015

Effectmeting onder leerlingen en leraren 2014-2015 Effectmeting onder leerlingen en leraren 2014-2015 Gegevens meting leraren Respons : 45 leraren, 21 mannen & 24 vrouwen Scholen : Blariacum College (Venlo) Summa College (Eindhoven) Vakcollege Tilburg

Nadere informatie

Geen mooiere tijd dan de puberteit!

Geen mooiere tijd dan de puberteit! Geen mooiere tijd dan de puberteit! 1. Opstand!: Een onvoldoende. Dat ligt aan het proefwerk en de docent. Voor die docent gaat hij echt niet meer werken. Die is gek! : a. Laten uitrazen (3x) Reflecteren

Nadere informatie

Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen.

Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen. Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen. In de TA wordt gesproken over het begrip strook. Een strook is een eenheid van erkenning. Mensen hebben een sterke

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Normen en waarden De spelleider wijst iemand aan die een casus voorlegt waarin seksuele voorlichting is gegeven aan een cliënt. Bespreek in tweetallen

Nadere informatie

Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf

Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf Vijf woensdagmiddagen kunnen jongens en meiden tussen de 10 en 14 jaar op avontuur naar zichzelf. Het kind leert zichzelf

Nadere informatie

Bijlage 1: Opdrachten bij het boek Identiteitsontwikkeling en leerlingbegeleiding. Per groepje van 2/3 uitwerken.

Bijlage 1: Opdrachten bij het boek Identiteitsontwikkeling en leerlingbegeleiding. Per groepje van 2/3 uitwerken. Bijlage 1: Opdrachten bij het boek Identiteitsontwikkeling en leerlingbegeleiding. Per groepje van 2/3 uitwerken. Hoofdstuk 1: Opdracht 1: Groepsprofiel en de puberteit Bespreek en noteer kort: Hoe je

Nadere informatie

VRIENDSCHAP EN RELATIES

VRIENDSCHAP EN RELATIES VRIENDSCHAP EN VRIENDSCHAP Als je in de puberteit komt, wordt vriendschap belangrijk. Je vrienden kies je zelf uit. Er zijn mensen die één boezemvriend of één hartsvriendin hebben. Andere mensen hebben

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Je ouders kunnen perfecte last minute studie oriëntatiecoaches zijn, maar weten ze eigenlijk wel wat je dromen en ambities zijn? En omgekeerd: weet jij hoe jouw

Nadere informatie