Binnenmilieu in het Voortgezet onderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Binnenmilieu in het Voortgezet onderwijs"

Transcriptie

1 Binnenmilieu in het Voortgezet onderwijs Onderzoeksrapport Michel Heijnekamp Stand van Kleef Barry Tuip 1 juli 2010

2 Voorwoord In opdracht van de voortgezet onderwijs-raad (VO-raad) heeft Strukton Worksphere een onderzoek uitgevoerd naar het binnenmilieu op scholen in het voorgezet onderwijs in Nederland. De nadruk lag hierbij op het onderzoeken van de binnenluchtkwaliteit op basis van CO 2 -metingen. Daarnaast is een analyse gedaan van het thermisch comfort. Ondanks dat dit onderzoek voor de betrokken scholen kosteloos was, heeft het invullen van de logboeken en het plaatsen, controleren en ophalen van de meetsensoren toch flink wat medewerking vereist van de betrokken personen. Langs deze weg wil Strukton Worksphere iedereen die zijn steentje heeft bijgedragen voor dit onderzoek bedanken voor hun inzet.

3 Samenvatting Een slecht binnenklimaat heeft meer ziekteverzuim tot gevolg en blijkt bovendien invloed te hebben op de leerprestaties van leerlingen. Op basisscholen is al veel onderzoek naar het binnenklimaat gedaan. Ten aanzien van de situatie in het voortgezet onderwijs was hier tot nu toe nog weinig over bekend. In opdracht van de voortgezet onderwijs-raad (VO-raad) heeft Strukton Worksphere daarom een onderzoek uitgevoerd naar de binnenluchtkwaliteit op middelbare scholen. Voor dit landelijke onderzoek zijn op vijftien middelbare scholen in 61 theorielokalen metingen verricht naar de CO 2 -concentratie, temperatuur en luchtvochtigheid. De metingen zijn uitgevoerd in de periode van december 2009 tot april 2010 in scholen die geselecteerd zijn op basis van verschillende typen ventilatiesystemen. De binnenluchtkwaliteit werd geanalyseerd op basis van CO 2 -metingen. Verder werden invloedsfactoren op binnenluchtkwaliteit als ramen en bezetting gemeten. Naast de CO 2 -metingen is ook het thermische binnenklimaat onderzocht. Hoewel hier niet de nadruk van het onderzoek lag is voor alle onderzochte lokalen in beeld gebracht hoe de temperatuur en vochtigheid gedurende 2 weken verliep. Uit de resultaten van dit onderzoekt blijkt dat de luchtkwaliteit in een groot deel van de onderzochte scholen voor verbetering in aanmerking komt. 62% Van de onderzochte lokalen komt met een maximale CO 2 -concentratie boven de 1400 ppm direct voor verbeteringen in aanmerking. In 17% van de lokalen worden maatregelen ter verbetering aanbevolen en 21 van de onderzochte lokalen voldoet wel aan de gezondheidsrichtlijnen. Vooral lokalen zonder mechanische ventilatie bleken slecht te scoren: in alle 19 lokalen uit het onderzoek werd niet aan de gezondheidsvoorschriften van de GGD voldaan. In meer dan de helft van deze lokalen kwamen zelfs CO 2 -concentraties boven de 3000 ppm voor. De invloed van het openen van ramen bleek in de meeste gevallen onvoldoende om aan de richtlijnen te voldoen. Verder blijkt de bezetting in een lokaal van grote invloed op de luchtkwaliteit: minder leerlingen per m² kan de luchtkwaliteit aanzienlijk verbeteren. Uit de metingen naar het thermisch comfort bleek dat de minimale temperatuur en vochtigheidsgrenzen uit de ISSO 89 norm in de meeste lokalen worden overschreden. Doordat de metingen verricht zijn in de periode december tot april zorgt de lage buitentemperatuur vooral voor te lage temperaturen en droogte in de lokalen. Hoge temperaturen komen vooral voor in lokalen met onvoldoende ventilatie. 2

4 Inhoud 1. Inleiding Methodiek Schoolselectie Meetprocedure Meetsysteem Analyse Dataverwerking Richtlijnen Resultaten Totaaloverzicht Analyse verschillende variabelen Ventilatiesysteem Ventilatieopeningen Bezetting Invloed docenten Temperatuur en vochtigheid Conclusies Discussie / aandachtspunten Bronnen

5 1. Inleiding Uit studies is gebleken dat in meer dan de helft van de basisscholen het binnenmilieu slecht is [VROM,2007]. Onvoldoende ventilatie (vooral in de winter) en te warme lokalen in de zomermaanden zijn de grootste problemen. Een slecht binnenmilieu kan onder andere leiden tot irritatie van de slijmvliezen, ontwikkeling of verergering van astma, luchtweginfecties, hoofdpijn, leer- en concentratieproblemen en een hoger ziekteverzuim [ISSO 89, 2008]. Over studies naar de omvang van vergelijkbare problemen in het voortgezet onderwijs is minder bekend. In opdracht van de voortgezet onderwijs-raad (VO-raad) heeft Strukton Worksphere daarom een onderzoek uitgevoerd naar de binnenluchtkwaliteit op middelbare scholen. Voor dit landelijke onderzoek zijn op vijftien middelbare scholen in Nederland metingen verricht naar de CO 2 -concentratie, temperatuur en luchtvochtigheid. Het doel van het onderzoek was het verkrijgen van een indicatie van het binnenklimaat op VO-scholen bij verschillende ventilatiesystemen. De focus van dit onderzoek ligt op CO 2 -metingen als indicatie van de binnenluchtkwaliteit. In de analyse van de meetresultaten in dit rapport is de invloed van de volgende parameters op het CO 2 -verloop geanalyseerd: - Type ventilatiesysteem - Bezetting op lokaalniveau - Gebruik ventilatiemogelijkheden Naast de CO 2 -metingen is ook het thermische binnenklimaat onderzocht. Hoewel hier niet de nadruk van het onderzoek op lag, is voor alle onderzochte lokalen in beeld gebracht hoe de temperatuur en vochtigheid gedurende twee weken verliep. In dit rapport wordt eerst ingegaan op de gevolgde methodiek en de richtlijnen voor het beoordelen van het binnenmilieu. In hoofdstuk 3 worden vervolgens de resultaten van het onderzoek beschreven.

6 2. Methodiek In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe het onderzoek is uitgevoerd. Niet alleen zal de schoolselectie beschreven worden, er zal ook worden ingegaan op de meetprocedure, het meetsysteem en de manier waarop de verzamelde data verwerkt is voor de analyse beschreven in hoofdstuk Schoolselectie Om in contact te komen met scholen voor deelname aan dit onderzoek heeft de VO-raad een aantal schoolbesturen benaderd. Deze schoolbesturen hebben Strukton Worksphere vervolgens in contact gebracht met geïnteresseerde scholen. Omdat de invloed van ventilatiesystemen op de binnenluchtkwaliteit een belangrijke aspect van het onderzoek is, is een selectie op variatie in ventilatiesystemen gemaakt. Tijdens de uitvoering bleek echter niet elke school het werkelijke type ventilatie te hebben opgegeven. Ook waren scholen waarbij verschillende soorten ventilatiesystemen voorkwamen. Hierdoor is de verdeling van de aantallen per systeem uiteindelijk niet exact gelijk. Figuur 1: Principe benadering schoolselectie De ventilatiesystemen zijn verdeeld over 3 typen: 1. Natuurlijke ventilatie: Alle lokalen waarbij de lucht niet mechanisch wordt toe of afgevoerd. De meeste lokalen in deze categorie beschikten alleen over te openen ramen of roosters. 2. Natuurlijke toevoer en mechanische afvoer: Alle leslokalen waarbij voorzieningen zijn aangebracht om de lucht mechanisch af te voeren, maar de luchttoevoer op een natuurlijke wijze plaatsvindt. Roosters boven ramen zorgen in de meeste gevallen voor luchttoevoer, de afvoer vindt ofwel direct in het lokaal, of via een overstort op de gang plaats. Figuur 2: Ligging onderzochte scholen in Nederland 2

7 3. Mechanische toevoer: In deze lokalen wordt de lucht via een mechanisch ventilatiesysteem toegevoerd aan de lokalen. De afzuiging vond in alle gevallen ook mechanisch plaats, meestal direct in het lokaal, in een aantal gevallen via een overstort op de gang. Op de vijftien geselecteerde scholen zijn uiteindelijk 61 leslokalen onderzocht. De verdeling van de ventilatiesystemen is als volgt: Figuur 3: Verdeling leslokalen per ventilatiesysteem 2.2 Meetprocedure Het onderzoek is uitgevoerd in instructie/theorielokalen. In dit soort lokalen is doorgaans de bezettingsgraad (aantal leerlingen per m²) hoog, en is de bijdrage van de luchtkwaliteit op de leerprestaties het grootst. In praktijklokalen zijn vaak speciale voorzieningen voor ventilatie aanwezig, of is het lokaaloppervlak groter waardoor er meer verse lucht per persoon beschikbaar is. Op de vijftien onderzochte scholen zijn in tenminste vier theorielokalen gedurende twee weken metingen verricht naar temperatuur, relatieve vochtigheid (RV) en CO 2 - concentraties. Naast de metingen is de docenten gevraagd een logboek in te vullen, waarin per lesuur aangegeven kon worden wat de bezetting was en of er gebruik werd gemaakt van de ventilatievoorzieningen. Waarom CO 2? De aanwezigheid van personen in een ruimte zorgt voor een CO 2 productie. Ventileren met buitenlucht zal de stijging van de CO 2 -concentratie, die wordt uitgedrukt in part per million (ppm), reduceren. Het meten van de CO 2 -concentratie geeft dus een indicatie van de hoeveelheid verse lucht die per persoon aan een ruimte wordt toegevoerd. 3

8 Naast de metingen in de leslokalen is ook op elke locatie een CO 2 -sensor buiten geplaatst. Deze meting werd gezien als referentiemeting om te bekijken of de buitenconcentratie van invloed kon zijn op de metingen in de leslokalen. De metingen in de leslokalen zijn verricht met een interval van één minuut. De buitenmeter is gebruikt met een interval van 3 minuten. Dit omdat de fluctuaties buiten minder groot zijn, en hiermee de capaciteit van de accu beter benut kan worden. Bij het plaatsen van de meetsensoren in de leslokalen is getracht deze zoveel mogelijk op gebruikershoogte te hangen. Hierbij moest echter vaak een afweging gemaakt worden op basis van beschikbare elektriciteitsaansluiting, afstand tot te openen geveldelen (ramen/roosters), en mogelijkheid tot vandalisme ten opzichte van de geplaatste meter. In de praktijk bleek het plaatsen van de sensor achter het bureau van de docent vaak de beste locatie. 2.3 Meetsysteem Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van een draadloos meetsysteem. Per meetlocatie zijn de meetsensoren draadloos verbonden met een ontvanger, die de meetgegevens via een GPRS-verbinding doorstuurt naar een centrale server bij Strukton Worksphere. Via internet kunnen de metingen realtime gecontroleerd worden waardoor direct een melding kan worden gemaakt in geval van storingen. Figuur 4: Schematische weergave meetsysteem Voor de nauwkeurigheid van de meetsensoren moet uitgegaan worden van de specificaties van de fabrikant (zie Tabel 1). Strukton Worksphere heeft echter een relatieve kalibratie uitgevoerd om de vergelijkbaarheid tussen de metingen te vergroten. 4

9 Temperatuur RV CO 2 Bereik 0 tot 50 C 10-95% Resolutie 0,1 C 0,1% 1 ppm Nauwkeurigheid ± 1 C (van 0 tot 40 C) ± 3% R.V. (van 20 tot 80%) ±40 ppm + 3% van de meetwaarde Tabel 1: specificaties meetsensoren 2.4 Analyse De manier waarop de data van de metingen van 61 leslokalen (twee weken meten per lokaal en drie soorten metingen per minuut) verwerkt zijn en de richtlijnen die vervolgens gebruikt zijn om de metingen te beoordelen, worden in dit onderdeel van het rapport beschreven. In hoofdstuk 3 zullen de resultaten vervolgens uitgebreid beschreven worden Dataverwerking De basis voor de analyse wordt gevormd door de logboeken. De docenten op de onderzochte scholen is gevraagd om per lesuur in de logboeken in te vullen hoeveel studenten aanwezig waren en of er gebruik werd gemaakt van ventilatievoorzieningen. Zonder deze informatie is het onmogelijk het precieze gebruik van het lokaal af te leiden, de resultaten van dit onderzoek zijn dus verkregen op basis van de lesuren waarbij de logboeken zijn ingevuld. De medewerking van de docenten voor het invullen van de logboeken varieerde sterk per school. Wanneer elk lokaal de hele dag (acht lesuren) gebruikt zou worden gedurende de meetperiode van twee weken, zouden tachtig lesuren gebruikt kunnen worden bij de resultaten. Met vier lokalen per school zou dit neerkomen 320 lesuren per school. Figuur 5 laat het daadwerkelijke aantal bruikbare lesuren voor de analyse per school zien. Bij het verwerken van de data is afhankelijk van het aantal ingevulde lesuren per lokaal een weegfactor bepaald. Bij de analyse van de CO 2 - concentraties gedurende de gebruiksperiode weegt elk leslokaal hierdoor even zwaar mee. Figuur 5: Ingevulde lesuren per school 5

10 Alle metingen zijn op basis van de lesroosters van de verschillende lokalen verwerkt op lesuurniveau. Per lesuur is gekeken naar onder andere de begin-, eind-, minimale- en maximale CO 2 - concentratie, de bezetting, open ramen en m² en m³ per persoon. Daarnaast zijn de metingen per lesuur verdeeld over verschillende klassen op basis van CO 2 -waarden. Dit om de verdeling van CO 2 gedurende een heel lesuur in beeld te kunnen brengen. In de richtlijnen van de GGD over het beoordelen van het binnenmilieu op scholen [Duijm, 2006] wordt gebruik gemaakt van het 98 percentiel. Dit betekend dat de 2% hoogste waarden niet worden meegerekend. Dit omdat een korte piek meestal geen schade aan de gezondheid veroorzaakt, en deze soms veroorzaakt wordt door een verstoring van de metingen. Deze methodiek is overgenomen in de uitgevoerde analyse. Omdat de focus van het onderzoek ligt op de analyse van de binnenluchtkwaliteit op basis van CO 2 -metingen, is de hierboven beschreven uitgebreide aanpak alleen toegepast op de metingen van CO 2. De temperatuur- en vochtmetingen zijn bekeken per leslokaal. Hierbij zijn twee methoden gebruikt om de metingen te visualiseren. De eerste is de meest eenvoudige waarbij de metingen zijn uitgezet tegen de tijd. De tweede manier die gebruikt is om de data te visualiseren is het zogenaamde Mollierdiagram (h-x diagram), waarin een meting van temperatuur en vochtigheid als één meetpunt wordt weergegeven Richtlijnen Voor de beoordeling van het binnenmilieu zijn diverse richtlijnen beschikbaar. Het bouwbesluit is de enige vorm van wetgeving in Nederland met betrekking tot het binnenmilieu. Verder zijn er diverse richtlijnen en ontwerpuitgangspunten beschikbaar. Voor dit onderzoek is voor de CO 2 -metingen naar de binnenluchtkwaliteit uitgegaan van de richtlijnen van de GGD [Duijm, 2006]. Dit omdat de GGD richtlijn een groter bereik hanteert in de classificering dan de ISSO publicatie 89, die gebruikt is voor het beoordelen van het thermische binnenklimaat [ISSO 89, 2008]. Het bouwbesluit stelt eisen aan de binnenluchtkwaliteit op basis van de hoeveelheid verse luchttoevoer, afhankelijk van de bezettingsgraadklasse. De vierkante meter per persoon binnen een bezettingsgraadklasse kunnen echter flink uiteenlopen, van bijvoorbeeld 1,3 tot 3,3 m². Wanneer men op basis van de voorgeschreven luchthoeveelheid zou ventileren, kan het hierdoor toch voorkomen dat de voorschriften van de GGD met betrekking tot de maximale CO 2 -concentraties overschreden worden. In 2006 is een LCM standpunt gepubliceerd [LCM, 2006] met nieuwe gezondheidskundige toetswaarden die berusten op een beoordeling van recente wetenschappelijke literatuur en een aantal andere uitgangspunten [Duijm, 2006]. De verwerking van de meetgegevens zal plaatsvinden op basis van de deze toetswaarden. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende ventilatieklassen op basis van de CO 2 -concentraties in de ruimten. Hieronder het overzicht: 6

11 Ventilatieklasse CO 2 -gehalte, 98-percentiel (binnen-buiten) [ppm] CO 2 -gehalte, 98-percentiel (incl. achtergrond-conc. Van 400 ppm)* [ppm] Omschrijving 0. zeer goed < 250 < 650 streefniveau nieuw gebouw I. goed streefniveau bestaand gebouw ontwerpdoel bij nieuwbouw en renovatie overwegen optimalisatie door eenvoudige veranderingen, bijvoorbeeld ventilatiegedrag II. matig acceptabel maatregelen zijn wenselijk, vaak in ventilatiegedrag, maar ook door bouwkundige verbeteringen III. onvoldoende tijdelijk acceptabel zo spoedig mogelijk maatregelen nemen in ventilatiegedrag en zonodig ook bouwkundige ingrepen IV. slecht >1000 >1400 onacceptabel meteen maatregelen nemen Tabel 2 Gezondheidskundige toetswaarden binnenmilieu GGD Naast CO 2 -metingen zijn ook temperatuur en vochtmetingen uitgevoerd. In de ISSO 89 en de NEN-EN worden richtlijnen gegeven voor het bereik van de temperatuur en vochtgehaltes in scholen. Deze kunnen gevisualiseerd worden in een Mollierdiagram (figuur 6), zodat snel inzichtelijk wordt hoe de metingen zich verhouden tot de richtlijnen voor een minimaal comfort. In het Mollierdiagram staan vochtigheid en temperatuur in één grafiek, waardoor grenswaarden eenvoudig kunnen worden aangegeven. Voor elk leslokaal uit dit onderzoek is een Mollierdiagram gemaakt waarin de Figuur 6: Voorbeeld Mollierdiagram metingen gedurende de lesdag zijn weergegeven. Het rood omlijnde gebied in figuur 6 geeft de grenswaarden aan die zijn aangehouden als de minimale comfortgrenzen: relatieve vochtigheid: min. 30% max. 70% temperatuur: min. 19 C max. 24 C 7

12 De basis voort het vaststellen van de thermische grenzen vormt ISSO publicatie 89. Hierin worden 4 klassen omschreven gebaseerd op maximale en minimale temperaturen. Klasse C gaat uit van een matig verwachtingspatroon voor de kwaliteit van het binnenklimaat en als wettelijk minimum voor nieuwbouw. Dit is in de verdere analyse van dit onderzoek dan ook als ondergrens aangehouden. Over de effecten van het thermische comfort op de gebouwgebruikers schrijft ISSO 89 het volgende: 1. Bij blootstelling aan relatieve hoge temperaturen (> 25 C) in combinatie met hoge luchtvochtigheden wordt de warmteafgifte aan de omgeving door zweten belemmerd. Ook is bekend dat inademing van relatief warme en tegelijk vochtige lucht als minder aangenaam ervaren wordt. Onder bepaalde voorwaarden kan een te hoge luchtvochtigheid (> 60 a 70% RV) dus tot thermische klachten (warmteklachten) en luchtkwaliteitklachten (geur) leiden. 2. Lokale overmaat van vocht (bijvoorbeeld in interieurmaterialen, luchtfilters) kan (als verder voldoende voedingsstoffen aanwezig zijn) tot schimmelgroei en ontwikkeling van andere micro-organismen leiden. Dit resulteert in verslechtering van de binnenlucht, bijvoorbeeld ten gevolg van afgifte van sporen en vluchtige organische stoffen van microbiologische oorsprong) Dit kan weer leiden tot geurhinder en gezondheidsklachten, zoals irritatie van de slijmvliezen en hoofdpijn. 3. Blootstelling aan extreem lage luchtvochtigheden (< 15%, veel lager dan de winterondergrens in Nederland van 25 a 30%) kan bij mensen met gevoelige slijmvliezen en bijvoorbeeld contactlensdragers leiden tot irritatie van slijmvliezen. Bij gezonde mensen is helemaal geen dosis - effect relatie bewezen (dus niet meer of minder klachten over bijv. droge lucht bij afnemende luchtvochtigheid). Uit onderzoek van o.a. Fang et al. [Fang et al,98] valt af te leiden dat er andere oorzaken voor droge lucht -klachten s winters zijn aan te wijzen. In de meeste gevallen gaat het om irritatie van de slijmvliezen door blootstelling aan (een overmaat aan) verontreinigingen in de lucht. Bijvoorbeeld veroorzaakt door (tijdelijk) te weinig verse luchttoevoer, een te hoog recirculatievoud, stofemissies uit bijv. verontreinigde klimaatinstallaties of emissies van chemische stoffen uit (nieuwe) interieurmaterialen. klasse CO 2 -concentratie [ppm] Temperatuur Beschrijving luchtkwaliteit A < aangenaam, productiviteit bevorderend B < redelijk aangename C < redelijk D >1200 <19 en >24 slecht Tabel 3: Overzicht comfortklassen volgens ISSO 89 8

13 3. Resultaten In dit hoofdstuk wordt eerst het totaalbeeld geschetst van de resultaten onder de 61 onderzochte leslokalen, vervolgens wordt de invloed van de verschillende variabelen bekeken en de invloed van de methodiek. Het hoofdstuk wordt afgesloten met de bevindingen op basis van metingen aan temperatuur en vochtigheid. 3.1 Totaaloverzicht Voor het beoordelen van de luchtkwaliteit is, zoals in paragraaf 2.4 beschreven, uitgegaan van de richtlijnen van de GGD. In figuur 7 een overzicht met de maximale CO 2 -concentraties die voorkomen in de 61 gemeten leslokalen. 8,2% van de lokalen (vijf van de 61) mogen gedurende de gehele meetperiode als goed worden beoordeeld. Lokalen met concentraties boven de 1000 ppm komen voor verbeteringen in aanmerking, voor de onderzochte lokalen geldt dit in 79 % van de gevallen. Om een beeld te krijgen van de verdeling van de concentraties gedurende de gebruiksperioden is eenzelfde figuur gemaakt, ditmaal met alle metingen van de lesuren met logboekinformatie verdeeld in de GGD klassen. Bij het bepalen van deze verdeling is uitgegaan van de exacte lesuren volgens de roosters op de verschillende scholen. Wanneer een les in werkelijkheid enkele minuten later aanvangt, zullen de eerste minuten van het lesuur toch in de analyse worden meegenomen. Figuur 8 zal dus een positiever beeld geven van de luchtkwaliteit tijdens de gebruiksperioden dan in werkelijkheid. Figuur 7: Maximale CO 2 -concentraties Figuur 8: CO 2 -concentraties gedurende gebruikstijd 9

14 3.2 Analyse verschillende variabelen Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is de analyse van de invloed van verschillende variabelen op de binnenluchtkwaliteit. In deze paragraaf wordt de invloed van het ventilatiesysteem, open ramen en deuren en de bezetting beschreven Ventilatiesysteem Zoals beschreven in de inleiding is voor de invloed van het ventilatiesysteem op de binnenluchtkwaliteit onderscheid gemaakt tussen 3 soorten ventilatiesystemen: 1. Natuurlijk ventilatie (19 lokalen) 2. Mechanische luchtafzuiging (17 lokalen) 3. Mechanische luchttoevoer (25 lokalen) Per ventilatiesysteem is wederom gekeken naar de maximale CO 2 -concentratie die in de lokalen voorkwam en naar de CO 2 -concentratie gedurende de gebruiksperiode. Figuren 9, 10 en 11 tonen de verdeling van de maximale CO 2 -concentraties van de gemeten lokalen per ventilatiesysteem. Wat opvalt uit figuur 9 is dat bij natuurlijk geventilileerde leslokalen geen enkel lokaal aan de grenswaarde van 1400 ppm voldoet. Slechts in 5,3% van de gevallen ligt de CO 2 -concentratie onder de 2000 ppm. Zoals uit de figuren 10 en 11 blijkt, scoren de leslokalen met mechanische ventilatiesystemen beter. Al komt ook bij deze systemen in ongeveer de helft van de onderzochte lokalen een CO 2 - concentratie voor die boven het acceptabele niveau ligt van 1400 ppm. Maximale CO 2 -concentraties per ventilatiesysteem Figuur 9: Natuurlijke ventilatie Figuur 10: Mechanische afzuiging Figuur 11: Mechanische luchttoevoer 10

15 Naast de maximale concentraties is wederom gekeken naar de verdeling van de CO 2 concentraties gedurende de lesuren. Ook hier is weer onderscheid gemaakt tussen de verschillende ventilatiesystemen. Figuren 12, 13 en 14 tonen de verdeling van de CO 2 -concentraties tijdens de lesuren. Wederom is de negatieve invloed van de afwezigheid van een ventilatiesysteem zichtbaar. Slechts 17,4% van de tijd mag de binnenluchtkwaliteit in de lokalen met natuurlijke ventilatie als goed omschreven worden. Ongeveer de helft van de gebruikstijd wordt de maximaal aanvaardbare grens van 1400 ppm overschreden. Wanneer we de lokalen met mechanische ventilatiesystemen bekijken liggen de waarden bij deze lokalen een aanzienlijk groter deel van de tijd in het acceptabele gebied. Beide systemen tonen echter nog een aanzienlijke overschreiding van de grenswaarde van een goede luchtkwaliteit (800 ppm). Zelfs overschrijdingen van de 1400 ppm grens waarbij geadviseerd wordt direct maatregelen te nemen komen voor. CO 2 -concentraties gedurende gebruikstijd Figuur 12: Natuurlijke ventilatie Figuur 13: Mechanische afzuiging Figuur 9: Mechanische luchttoevoer 11

16 3.2.2 Ventilatieopeningen Naast de invloed van de ventilatiesystemen is onderzocht hoe groot de invloed van de ventilatievoorzieningen als open ramen en deuren is. Omdat deze invloed ook weer kan variëren bij de verschillende ventilatiesystemen, is de analyse ook hier per ventilatiesysteem verdeeld. De meetgegevens zijn hiervoor weergegeven in een boxplot. Een boxplot is een hulpmiddel om de spreiding van waarden te visualiseren. De balk in het midden van elke lijn geeft de 50% middelste waarden weer (de interkwartiel). De aangrenzende lijnen geven de overige waarden weer, waarbij uitschieters (waarden die meer dan 1,5 keer de interkwartielafstand van het interkwartiel af liggen) als losse punten worden weergegeven. In figuur 15 worden de maximale CO 2 -concentraties per lesuur weergegeven, waarbij per ventilatiesysteem onderscheid gemaakt is tussen de metingen met ramen dicht en ramen open. Er is alleen gekeken naar lesuren waarbij de lokalen gebruikt werden. In het figuur is geen onderscheid gemaakt tussen het aantal openstaande ramen of deuren. Wanneer minimaal één raam of deur open staat, wordt de maximale gemeten concentratie weergegeven in de groene reeks van de open ventilatievoorzieningen. Figuur 15: Maximale CO 2 -concentraties uitgezet tegen ventilatiesystemen en gebruik van ventilatievoorzieningen Bij lokalen met mechanische luchttoevoer is de invloed van open ramen nauwelijks zichtbaar. Dit in tegenstelling tot de lokalen met natuurlijke ventilatie en systemen met mechanische luchtafvoer. Vooral bij lokalen met mechanische afzuiging reduceert een open raam de maximale CO 2 -concentratie aanzienlijk. Doordat bij dit type ventilatie de verse lucht aangezogen moet worden door de afvoerventilatie is dit ook een logisch verschijnsel. Een open raam of deur vergemakkelijkt de verse luchttoevoer aanzienlijk. Het goed functioneren van deze systemen is dan ook erg afhankelijk van de aanwezigheid van voldoende luchttoevoervoorzieningen. Doordat de luchttoevoer in de meeste gevallen direct vanuit de buitengevel plaats moet vinden, moet bij het ontwerp en gebruik van dit systeem goed rekening gehouden worden met eventuele tochtklachten in de winterperiode. Ook is de toepassing van warmteterugwinning meestal niet mogelijk, hetgeen ongunstig is voor het energieverbruik. Bij natuurlijk geventileerde lokalen zijn de open ramen vooral van invloed op waarden boven de 3000 ppm. De invloed is onvoldoende om de situatie dusdanig te verbeteren dat wordt voldaan aan de GGD richtlijnen. 12

17 3.2.3 Bezetting Naast de ventilatiesystemen en ventilatieopeningen is onderzocht wat de invloed is van de bezetting op de CO 2 -concentratie in de lokalen. Om dit te visualiseren is gebruik gemaakt van een puntendiagram waarbij de vierkante meters per persoon zijn uitgezet tegen de maximale CO 2 -concentratie per lesuur. De drie ventilatiesystemen hebben allen hun eigen kleur in het diagram. De gekleurde lijnen geven de trend weer van het verloop van de punten. In deze weergave zijn de hoger liggende CO 2 -waarden bij het natuurlijke ventilatiesysteem goed zichtbaar. Waar bij de mechanische systemen bij meer dan 4 m² per persoon de gemeten CO 2 -concentraties in de meeste gevallen onder de 1000 ppm liggen, blijft de situatie bij natuurlijk geventileerde lokalen in de meeste gevallen onacceptabel. De meeste metingen zijn gedaan tijdens lesuren waarbij er tussen de 1,5 en 4 m² per persoon beschikbaar was. Vooral bij bezettingen met minder dan 3 m² per persoon loopt de maximale Figuur 16: Maximale CO 2 -concentraties per ventilatiesysteem uitgezet tegen bezetting CO 2 -concentratie in de lesuren hoog op. Bij natuurlijke ventilatie gemiddeld zelfs boven de 2000 ppm. Het reduceren van het aantal personen in een leslokaal kan de maximale CO 2 -concentratie in een lokaal aanzienlijk reduceren. Bij mechanische systemen is dit ook afhankelijk van de ontwerpuitgangspunten. In de ontwerpfase van een nieuwbouw of renovatie vormt het bouwbesluit doorgaans de basis voor het dimensioneren van de ventilatievoorziening. Voor schoolgebouwen wordt in de meeste gevallen uitgegaan van bezettingsgraad B2, welke staat voor 1,3 tot 3,3 m² per persoon. Door de variatie die mogelijk is binnen deze klasse kan het voorkomen dat een school wel volgens het bouwbesluit is ontworpen, maar dat bij een bezetting van 1,3 m²/persoon de CO 2 -concentratie kan oplopen tot 1800 ppm. [VROM, 2007] 13

18 3.2.1 Invloed docenten In dit onderdeel van het rapport wordt op basis van de CO 2 -afname in de pauze in kaart gebracht wat de invloed kan zijn van het goed doorluchten van het lokaal. Bij lokalen met mechanische ventilatiesystemen kan ervan worden uitgegaan dat wanneer deze goed ontworpen zijn, de technische installatie de luchtkwaliteit weer tot aangenaam niveau terug brengt. Het verbeteren van de luchtkwaliteit in pauzes in natuurlijk geventileerde lokalen is echter sterk afhankelijk van het openzetten van ramen, deuren of roosters. De boxplot in figuur 17 toont de CO 2 - afname in de middagpauze waarbij alleen de pauzes zijn meegenomen met bezetting in het voorafgaande lesuur. Omdat de logboeken alleen in de lesuren zijn ingevuld, kan niet met zekerheid gezegd worden of er ramen, roosters of deuren hebben opengestaan. De situaties met een positieve waarde voor de delta CO 2 worden veroorzaakt door te vroeg gestarte lesuren, of pauzes waarbij de lokalen gebruikt worden. Bij natuurlijk geventileerde lokalen kan de afname van CO 2 in de pauze sterk variëren. In 25% van de gevallen ligt deze boven de 900 ppm, terwijl in 50% de reductie beperkt blijft tot ongeveer 600 ppm. Hoe de CO 2 -afname in een lokaal kan verschillen blijkt ook uit figuur 18. Waar in de middagpauze de CO 2 - concentratie in 20 minuten wel met 1200 ppm kan afnemen (1), is deze afname op andere tijdstippen beperkt tot 150 (2) of 50 ppm (3) per uur. Figuur 17 Boxplot CO2 afname tijdens middagpauze Ventileren tijdens vrije lesmomenten kan vooral bij natuurlijk geventileerde lokalen de luchtkwaliteit voor een Figuur 18: CO 2 -verloop in natuurlijk geventileerd lokaal gedurende twee lesdagen volgende gebruiker aanzienlijk verbeteren. Niet alleen in de pauze kan dit van belang zijn, in dit onderzoek zijn ook situaties gemeten waarbij een hoge CO 2 -concentratie in de middag ervoor zorgde dat de CO 2 -concentraties de daaropvolgende ochtend nog altijd hoger lagen dan de buitenconcentraties. Tot slot zou men wanneer dit mogelijk is lange aangesloten 14

19 perioden van lokaalbezetting kunnen vermijden, om zo in lesuren zonder bezetting de lokalen extra te ventileren. 3.3 Temperatuur en vochtigheid Voor de analyse van temperatuur en vochtigheid is zoals beschreven in paragraaf per lokaal de data in een Mollierdiagram gevisualiseerd. Figuren 19 en 20 geven ter indicatie een aantal van deze diagrammen weer. De punten weergegeven in de diagrammen bestaan uit de metingen tijdens de uren van een standaard lesdag. Wat opvalt is dat geen enkel lokaal gedurende de meetperiode binnen de minimum comfortgrenzen blijft. Wel variëren de overen onderschrijdingen tussen verschillende lokalen aanzienlijk. Waar bij enkele lokalen de onderschrijding beperkt blijft tot een paar graden te koud en een paar procent te droog, liggen bij andere lokalen meer waarden buiten het comfort gebied dan daarbinnen. Figuren 10 en 20: Voorbeeld weergave temperatuur en vochtmetingen in Mollierdiagram In bijna alle lokalen is er bij aanvang van de lesdag sprake van te droge lucht. Dit wordt in de meeste gevallen veroorzaakt door de winterperiode waarin de metingen hebben plaatsgevonden en het ontbreken van bevochtigingsystemen. De aanwezige personen zorgen gedurende de dag voor een aanzienlijke vochtproductie, hetgeen bij onvoldoende geventileerde lokalen kan leiden tot een overschrijding van de maximale vochtgrens. Figuur 21 en 22 geven een weergave van het RV verloop gedurende de meetperiode en een dagverloop bij een buiten RV van ca 25% ( ). 15

20 Figuur 21: Verloop relatieve vochtigheid gedurende meetperiode (incl. kerstvakantie) Figuur 22: 11 Verloop relatieve vochtigheid gedurende lesdag Naast onderschrijdingen van de vochtgrens werd ook de minimum voorgeschreven temperatuur in meer dan 50% van de lokalen onderschreden. Temperatuuroverschrijdingen kwamen ook voor, meestal in lokalen met onvoldoende ventilatie. De bevindingen op basis van temperatuur en vochtmetingen zijn sterk afhankelijk van het gebouw en de technische installatie. Voor een gebouw uit 1928 zonder mechanische ventilatie met enkel glas en metalen kozijnen is het vrijwel onmogelijk een te allen tijde aan de richtlijnen voor comfort te voldoen. Mechanische luchttoevoersystemen zonder naverwarming zullen in de winterperiode ondanks het gebruik van warmteterugwinning moeilijk op vol vermogen kunnen ventileren. Als de inblaastemperatuur tot 11 graden daalt zal men het lokaal ondanks voldoende frisse lucht, niet meer als comfortabel beschouwen. 16

21 4. Conclusies Bij de CO 2 -metingen is een duidelijk verschil zichtbaar tussen natuurlijk geventileerde lokalen en lokalen met mechanische ventilatiesystemen. Bij de natuurlijke geventileerde lokalen voldoet geen enkel lokaal gedurende de gehele meetperiode aan de gezondheidskundige voorschriften van de GGD. Situaties met CO 2 -concentraties boven 3000 ppm zijn hierbij geen uitzondering. Voor de lokalen met mechanische ventilatie wordt volgens de GGD richtlijnen in ongeveer 50% van de lokalen verbeteringen aanbevolen. De invloed van open ramen is vooral bij lokalen met mechanische afzuiging zichtbaar. Bij natuurlijk geventileerde lokalen is de invloed vooral zichtbaar op de maximale concentraties, maar onvoldoende om voor een acceptabele luchtkwaliteit te zorgen. Het aantal vierkante meters per persoon blijkt ook van grote invloed op de CO 2 -concentraties. Minder dan 3 m² per persoon zorgt vooral bij natuurlijk geventileerde leslokalen voor zorglijke situaties. Tot slot is de invloed van het doorluchten van lege lokalen onderzocht. Vooral bij natuurlijk geventileerde lokalen kan het openzetten van een raam of deur in bijvoorbeeld de pauze een aanzienlijke invloed hebben op de daling van de CO 2 -concentratie. Bij de temperatuur- en vochtmetingen worden de gebruikte grenswaarden voor thermisch comfort in meeste lokalen overschreden. Doordat de metingen verricht zijn in de periode december tot april zorgen de lage buitentemperaturen er voor dat het vooral te droog en te koud is. Hoge temperaturen komen vooral voor in lokalen met onvoldoende ventilatie. De onder- en overschrijdingen zijn erg afhankelijk van het gebouw en de technische installatie. 17

22 5. Discussie / aandachtspunten Het verschil tussen de luchtkwaliteit bij natuurlijke en mechanische systemen komt duidelijk naar voren in de resultaten van de CO 2 -metingen. De verschillen in de resultaten tussen systemen met mechanische luchtafvoer en volledige mechanische ventilatie waren echter niet groot genoeg om conclusies uit te kunnen trekken, hiervoor zal vervolgonderzoek benodigd zijn. De methodiek om per school in vier leslokalen twee weken lang metingen te verrichten heeft een goed beeld gegeven van het binnenmilieu op elke school. De metingen tussen verschillende lokalen op een school kunnen aanzienlijk verschillen. Per lokaal komen vooral in de CO 2 -metingen variaties voor, maar door de duur van de metingen in combinatie met het invullen van het logboek door de docenten wordt een goede indruk van de situatie verkregen. Wat hierbij in acht genomen moet worden is het tijdstip van de metingen. Door de lage buitentemperaturen is men minder geneigd gebruik te maken van te openen ramen of kan dit zelfs tochtklachten veroorzaken. Ook zorgt de koude buitentemperatuur voor lage vochtigheden vooral in het begin van de lesdagen. Voor de CO 2 -metingen is ook de nauwkeurigheid van de sensoren van belang. Uit eigen onderzoek is gebleken dat de nauwkeurigheden van de fabrikant niet bij alle sensoren werd gehaald. Hiertoe is voor dit onderzoek een extra kalibratiemeting verricht. Tot slot blijkt dat de CO 2 -richtlijnen ook in de recent gebouwde scholen niet altijd gehaald wordt. Zoals ook eerder beschreven is dit deels te wijten aan de manier waarop de bezetting van de lokalen geclassificeerd wordt in de wetgeving van het bouwbesluit. 18

23 6. Bronnen Duijm, 2006 Fang et al,1998 GGD, 2006 Duijm, F. Toetstwaarden voor ventilatie in scholen en kindercentra. GGD Nederland, werkgroep binnenmilieu, Zie zoeknummer Fang L, Clausen G, Fanger PO (1998) Impact of Temperature and Humidity on the Perception of Indoor Air Quality, Indoor Air, 8(2): T. Habets, M. van Ass, F. Duij, L. Geelen, L. Haans, N. van Brederode, GGD-Richtlijn Beoordelen van ventilatie scholen, ISSO 89, 2008 ISSO Publicatie 89, Binnenklimaat scholen, 2008 LCM, 2006 Gezondheidkundige toetswaarden voor ventilatie in scholen en kindercentra. Landelijk Centrum Medische Milieukunde, definitief standpunt, April 2006 Zie zoeknummer NEN 1089 NEN 1089, Ventilatie van schoolgebouwen -Eisen, Normcommissie "Klimaatbeheersing in gebouwen", oktober 1986 NEN-EN Schijndel, 2006 VROM,2007 NEN-EN 15251, Binnenmilieu gerelateerde input parameters voor ontwerp en beoordeling van energieprestatie van gebouwen voor de kwaliteit van binnenlucht, het thermisch comfort, de verlichting en akoestiek, Normcommissie "Klimaatbeheersing in gebouwen", juni 2007 Schijndel, A.W.M. van, Martens, M.H.J., Schellen, H.L. (2006), Hulpmiddel bij ontwerpen (klimaat)installaties: Introductie van de Klimaat Evaluatie Kaart, TVVL Magazine december 2006, p 14-18, ISSN Checklist gebouwaudit Versteeg,H, Onderzoek naar de kwaliteit van het binnenmilieu in basisscholen, juli

Meten is weten (wat te doen) Gezondheid in woningen, scholen en kinderdagverblijven. Presentatie 3e kennisdag Bouwfysica 14 mei 2009

Meten is weten (wat te doen) Gezondheid in woningen, scholen en kinderdagverblijven. Presentatie 3e kennisdag Bouwfysica 14 mei 2009 Meten is weten (wat te doen) Gezondheid in woningen, scholen en kinderdagverblijven ir. Henk Versteeg Presentatie 3e kennisdag Bouwfysica 14 mei 2009 Lichtveld Buis & Partners BV Raadgevende ingenieurs

Nadere informatie

Toetswaarden voor ventilatie in scholen en kindercentra

Toetswaarden voor ventilatie in scholen en kindercentra Toetswaarden voor ventilatie in scholen en kindercentra Frans Duijm arts medisch milieukundige Kenniscentrum Milieu & Gezondheid GGD s Groningen, Friesland, Drenthe 21 maart 2007 ventilatie in scholen

Nadere informatie

Samenvatting. Invloeden op de gezondheid en op het cognitief functioneren

Samenvatting. Invloeden op de gezondheid en op het cognitief functioneren Samenvatting Het kabinet stelde in 2008 dat de kwaliteit van het binnenmilieu op basisscholen te wensen overlaat. Het gaat dan vooral om de luchtkwaliteit tijdens het stookseizoen, de temperatuur in de

Nadere informatie

Op weg naar een beter binnenmilieu in bestaande schoolgebouwen

Op weg naar een beter binnenmilieu in bestaande schoolgebouwen Op weg naar een beter binnenmilieu in bestaande schoolgebouwen Seminar Swegon Air Academy 11 november 2008 ir. Froukje van Dijken BBA Binnenmilieu 010-2447025 www.binnenmilieu.nl Dagelijks 20.000 leerlingen

Nadere informatie

Mechanische ventilatie in de school GGD - Informatieblad voor schoolleiding

Mechanische ventilatie in de school GGD - Informatieblad voor schoolleiding Mechanische ventilatie in de school GGD - Informatieblad voor schoolleiding Goede ventilatie in school is belangrijk voor de gezondheid van leerlingen en personeel. Met het regelmatig verversen van de

Nadere informatie

ENV-MB450-NV. CO2 s i g n a a l m e t e r G e b r u i k e r s h a n d l e i d i n g (versie maart 2015)

ENV-MB450-NV. CO2 s i g n a a l m e t e r G e b r u i k e r s h a n d l e i d i n g (versie maart 2015) ENV-MB450-NV CO2 s i g n a a l m e t e r G e b r u i k e r s h a n d l e i d i n g (versie maart 2015) 2 Inleiding Dank u vriendelijk voor uw aankoop van één of meerdere ATAL ENV-MB450- NV CO 2 -signaalmeter(s).

Nadere informatie

, relatieve luchtvochtigheid (RH) en temperatuur hoeft u zelf helemaal niets te doen.

, relatieve luchtvochtigheid (RH) en temperatuur hoeft u zelf helemaal niets te doen. DUCO at HOME De standaard voor woningventilatie Bij Duco Ventilation & Sun Control staat de gezondheid van de bewoners op de eerste plaats. Het Duco Comfort System en het DucoTronic System bieden de garantie

Nadere informatie

, relatieve luchtvochtigheid (RH) en temperatuur hoeft u zelf helemaal niets te doen.

, relatieve luchtvochtigheid (RH) en temperatuur hoeft u zelf helemaal niets te doen. DUCO at HOME De standaard voor woningventilatie Bij Duco Ventilation & Sun Control staat de gezondheid van de bewoners op de eerste plaats. Het Duco Reno System, Duco Comfort System en DucoTronic System

Nadere informatie

Natuurlijke ventilatie van leslokalen

Natuurlijke ventilatie van leslokalen Natuurlijke ventilatie van leslokalen Seminar Actiflow - CFD in de bouw 20 mei 2011 ir. Henk Versteeg Inhoud presentatie Introductie LBP SIGHT Binnenmilieu basisscholen Ventilatie basisschool De Schakel

Nadere informatie

VentilatiemetenmetCO2alstracergas2009

VentilatiemetenmetCO2alstracergas2009 VentilatiemetenmetCO2alstracergas2009 Ventilatie meten met CO 2 als tracergas December 2009 G. Meijer F. Duijm GGD Groningen Postbus 584 9700 AN Groningen Samenvatting De capaciteit van mechanische ventilatie

Nadere informatie

VENTI-LIGHT VLH. Ventilatie Indicator G e b r u i k e r s h a n d l e i d i n g. Ampèrestraat 35-37 NL-1446 TR PURMEREND

VENTI-LIGHT VLH. Ventilatie Indicator G e b r u i k e r s h a n d l e i d i n g. Ampèrestraat 35-37 NL-1446 TR PURMEREND VENTI-LIGHT VLH Ventilatie Indicator G e b r u i k e r s h a n d l e i d i n g Ampèrestraat 35-37 NL-1446 TR PURMEREND Postbus 783 NL-1440 AT PURMEREND T (+31) 0299 630 610 F (+31) 0299 630 611 E info@atal.nl

Nadere informatie

Binnenmilieu-onderzoek

Binnenmilieu-onderzoek Binnenmilieu-onderzoek Rapportage binnenmilieu-onderzoek voor school Naam School : Basisschool De Reuzepas te Ewijk Datum : Januari 2014 Uitgevoerd door : Thea Hiemstra en Vivian van Hooren Samenvatting

Nadere informatie

Ventilatie van woningen

Ventilatie van woningen Ventilatie van woningen Ventileren betekent: Verse buitenlucht naar binnen, Vervuilde binnenlucht naar buiten! Goed ventileren is 24 uur per dag ventileren 13 december 2012 Veel gestelde vragen zijn: Kan

Nadere informatie

Gezonde binnenlucht op school? Van belang voor je gezondheid!

Gezonde binnenlucht op school? Van belang voor je gezondheid! Gezonde binnenlucht op school? Van belang voor je gezondheid! www.airatschool.be www.mmk.be/onderwijs www.vlaamselogos.be www.zorg-en-gezondheid.be www.vigez.be Gezonde binnenlucht op school? Belang voor

Nadere informatie

Workshop 1 EBA en schouwcriteria Milicon, Milieu consultancy, Mat Schatorje

Workshop 1 EBA en schouwcriteria Milicon, Milieu consultancy, Mat Schatorje Workshop 1 EBA en schouwcriteria Milicon, Milieu consultancy, Mat Schatorje Bouwadviesburo van Niekerk, Emile Niekerk Gespreksleider: Steven van der Lelie (GGD Gelre- Ijssel) inhoudsopgave Inleiding Voorbeeld

Nadere informatie

Woningventilatie en renovatie

Woningventilatie en renovatie Woningventilatie en renovatie Bouwbesluit, bewoners en de praktijk Workshop Energie Nul73 Ir. H.J.J. (Harm) Valk Nieman Raadgevende Ingenieurs BV 19 mei 2015 Ventilatie Waarom ventileren? Kwaliteit en

Nadere informatie

HITEA Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit. en de gezondheid van leerlingen en docenten

HITEA Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit. en de gezondheid van leerlingen en docenten HITEA Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit in basis scholen en de gezondheid van leerlingen en docenten Achtergrond HITEA: Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit in basisscholen en de gezondheid van

Nadere informatie

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag 13 juli 2006 PO/B&B/06.

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag 13 juli 2006 PO/B&B/06. logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk 13 juli 2006 PO/B&B/06.29506 Uw kenmerk 06-OCW-B-029 Onderwerp Rappel toezegging kabinet

Nadere informatie

ComfoFan CO 2 -systeem. Koeling Ventilatie Filtering

ComfoFan CO 2 -systeem. Koeling Ventilatie Filtering -systeem Verwarming Koeling Ventilatie Filtering - systeem nog eenvoudiger ventileren Voor een optimaal binnenklimaat is continue ventilatie onontbeerlijk. Hiervoor wordt verse buitenlucht toegevoerd en

Nadere informatie

Bij het opstellen van deze notitie zijn de volgende relevante documenten als uitgangspunten gehanteerd:

Bij het opstellen van deze notitie zijn de volgende relevante documenten als uitgangspunten gehanteerd: Project: Brede School Rembrandtkwartier te Rijswijk Projectnr.: 6.053 Datum: 20 februari 2017 Betreft: Ontwerpnotitie Ventilatie 1. UITGANGSPUNTEN Bij het opstellen van deze notitie zijn de volgende relevante

Nadere informatie

Binnenmilieu op de basisschool verdient meer aandacht

Binnenmilieu op de basisschool verdient meer aandacht Binnenmilieu op de basisschool verdient meer aandacht Het binnenmilieu in basisscholen is niet altijd wat het zijn moet. De luchtkwaliteit laat soms te wensen over, wat gezondheidsklachten kan veroorzaken.

Nadere informatie

Tekst: Cees van de Sande

Tekst: Cees van de Sande Het lijkt zo vanzelfsprekend als we zeggen dat klaslokalen zijn gemaakt om optimaal te kunnen leren. Helaas is dat niet altijd het geval. Het klimaat in klaslokalen kan zelfs een negatief effect op de

Nadere informatie

Themakatern duurzaamheid

Themakatern duurzaamheid ziekteverzuim cijfer totaal investering totaal energie totaal onderhoud ziekteverzuim docenten (klasse B1) (klasse B2) (klasse B2' ) vloerverwarming + 6% 5% 5% 5% 4% -- - +/- + ++ 6,5 8 Themakatern duurzaamheid

Nadere informatie

Binnenklimaat in de zorg wie z n zorg?! Roberto Traversari TNO Centrum Zorg en Bouw

Binnenklimaat in de zorg wie z n zorg?! Roberto Traversari TNO Centrum Zorg en Bouw Binnenklimaat in de zorg wie z n zorg?! Roberto Traversari TNO Centrum Zorg en Bouw Heeft u het warm? Wellicht wel na het beantwoorden van de volgende vragen voor uw situatie Wat is volgens U het binnenklimaat?

Nadere informatie

BEANTWOORDING SCHRIFTELIJKE VRAGEN van het raadslid S. Mulder en L. Zandstra. sv RIS Regnr. BOW/ Den Haag, 29 april 2008

BEANTWOORDING SCHRIFTELIJKE VRAGEN van het raadslid S. Mulder en L. Zandstra. sv RIS Regnr. BOW/ Den Haag, 29 april 2008 Gemeente Den Haag BEANTWOORDING SCHRIFTELIJKE VRAGEN van het raadslid S. Mulder en L. Zandstra sv 2008.070 RIS 153508 Regnr. BOW/2008.283 Den Haag, 29 april 2008 Inzake: binnenmilieu in schoolgebouwen

Nadere informatie

4 mogelijke ventilatieprincipes.

4 mogelijke ventilatieprincipes. 4 mogelijke ventilatieprincipes Systeem C Luchttoevoer: natuurlijk, zelfregelend en eventueel akoestisch Luchtafvoer: mechanisch, minstens kloksturing (IDA-C3) eventueel vraaggestuurd (IDA-C4/5/6) indien

Nadere informatie

Hoofdbediening CO 2. RF en Uitbreidingssensor CO 2. RF Handleiding voor de gebruiker. Verwarming Koeling Ventilatie Filtering

Hoofdbediening CO 2. RF en Uitbreidingssensor CO 2. RF Handleiding voor de gebruiker.  Verwarming Koeling Ventilatie Filtering Hoofdbediening RF en Uitbreidingssensor RF Handleiding voor de gebruiker In de Kasbah geplaatst in het voorjaar 2015 Verwarming Koeling Ventilatie Filtering www.dekasbah.nl Inhoudsopgave 1. Introductie

Nadere informatie

'Your air.. Our care!'

'Your air.. Our care!' 'Your air.. Our care!' Beknopt kan hiermee de missie van KlimaVent environment worden omschreven. Ventileren is een vak. Een vak waar KlimaVent zich dagelijks mee bezig houdt. Voor het creëren van een

Nadere informatie

Ventilatiedocument : residentieel en niet-residentieel

Ventilatiedocument : residentieel en niet-residentieel 1 Ventilatiedocument : residentieel en niet-residentieel 1 Wat wordt in het kader van de energieprestatieregelgeving verstaan onder een verbouwing? In het kader van de energieprestatieregelgeving is een

Nadere informatie

GEZONDE LUCHT OP SCHOOL

GEZONDE LUCHT OP SCHOOL GEZONDE LUCHT OP SCHOOL KINDEREN HEBBEN RECHT OP GEZONDE BINNENLUCHT! Gezonde lucht op school Wist u dat het binnenklimaat in bijvoorbeeld gevangenissen vele malen beter is dan in een schoolgebouw? Onderzoeken

Nadere informatie

Wat is er aan de hand? http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20080701_broeikaseffect02

Wat is er aan de hand? http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20080701_broeikaseffect02 Wat is er aan de hand? http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20080701_broeikaseffect02 Goed nieuws: JIJ kunt verschil maken! Target Onze school gaat een steentje bijdragen! De uitdaging: krijg met de hele

Nadere informatie

I Ventilatiesystemen principes :

I Ventilatiesystemen principes : I Ventilatiesystemen principes : Types A, B, C van ventilatie technieken: Ventilatiesysteem A : Het natuurlijke ventilatieconcept, genaamd ventilatiesysteem A, gebruikt het schoorsteenprincipe om de luchtstroming

Nadere informatie

Sensorgestuurde, natuurlijke ventilatie. Vent-O-System CO2. Een optimaal binnenklimaat zonder omkijken

Sensorgestuurde, natuurlijke ventilatie. Vent-O-System CO2. Een optimaal binnenklimaat zonder omkijken Sensorgestuurde, natuurlijke ventilatie Vent-O-System CO2 Een optimaal binnenklimaat zonder omkijken Vent-O-System CO 2 -gestuurd Ventileren zonder onnodig energieverlies maar ook met een permanent optimale

Nadere informatie

Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor!

Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor! Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor! Vlaamse NME-dag Workshop Gezond Binnen 20 oktober 2009 Dieter Deplancke Nel Van lent Medisch milieukundigen bij de Logo s 1 2 Aandacht: Binnenmilieu

Nadere informatie

Zo eenvoudig kan ventileren zijn. Gebruiksvriendelijk Comfortabel Geluidsarm Energiezuinig Optimaal binnenklimaat

Zo eenvoudig kan ventileren zijn. Gebruiksvriendelijk Comfortabel Geluidsarm Energiezuinig Optimaal binnenklimaat Zo eenvoudig kan ventileren zijn Gebruiksvriendelijk Comfortabel Geluidsarm Energiezuinig Optimaal binnenklimaat Gezond en efficiënt ventileren Voor een gezond binnenklimaat is het noodzakelijk dat er

Nadere informatie

Scholen. Gezonde. lucht. Duurzaam. Gezond. Comfortabel

Scholen. Gezonde. lucht. Duurzaam. Gezond. Comfortabel Scholen Duurzaam Gezond Comfortabel Gezonde op school lucht ClimaRad SVS (School Ventilatie Systeem) Met het ClimaRad SVS wordt een volledig frisse school gerealiseerd. Uiteraard frisse klaslokalen, maar

Nadere informatie

BINNENKLIMAAT OP HET ACADEMIEPLEIN

BINNENKLIMAAT OP HET ACADEMIEPLEIN B O U W F Y S I C A H e t c o m f o r t o p d e N 3 v l e u g e l a a n d e h a n d v a n d e g e m e t e n t e m p e r a t u u r, l u c h t v o c h t i g h e i d e n d e CO 2 - c o n c e n t r a t i e

Nadere informatie

We waren Intergemeentelijk en nu

We waren Intergemeentelijk en nu We waren Intergemeentelijk en nu Ruud Veen Gemeente Haarlem Bouwfysica Lid Werkgroep Gezondheid & Energiezuinigheid Bestuurslid Nederlands Vlaamse Bouwfysica Vereniging (NVBV) April 2011 Regiodagen 2011

Nadere informatie

Bewoners, huisdieren en planten produceren dagelijks tien liter vocht. onderhouden+verbouwen. Ventilatie Onderhoud. eigen huis magazine

Bewoners, huisdieren en planten produceren dagelijks tien liter vocht. onderhouden+verbouwen. Ventilatie Onderhoud. eigen huis magazine onderhouden+verbouwen eigen huis magazine Bewoners, huisdieren en planten produceren dagelijks tien liter vocht Ventilatie Onderhoud 32 eigen huis magazine jan 2013 31 24 uur per dag frisse lucht Ventileren

Nadere informatie

Bron van zuivere lucht...

Bron van zuivere lucht... Bron van zuivere lucht... Brainy, Bron van zuivere lucht Prestaties van leerlingen en docenten hangen direct samen met een gezonde luchtkwaliteit in de klaslokalen. Uit onderzoek is echter gebleken dat

Nadere informatie

1. Welk lesaanbod/lespakket voert de school uit voor het thema binnenmilieu? (meerdere antwoorden mogelijk)

1. Welk lesaanbod/lespakket voert de school uit voor het thema binnenmilieu? (meerdere antwoorden mogelijk) Vignet Milieu, po Vragenlijst Milieu Educatie 1. Welk lesaanbod/lespakket voert de school uit voor het thema binnenmilieu? (meerdere antwoorden mogelijk) o Energieke Scholen o Anders, namelijk... o Geen

Nadere informatie

Onderzoeksverslag: Reductie van ammonia bij pluimvee, opfokbiggen en melkvee door negatieve luchtionisatie.

Onderzoeksverslag: Reductie van ammonia bij pluimvee, opfokbiggen en melkvee door negatieve luchtionisatie. Onderzoeksverslag: Reductie van ammonia bij pluimvee, opfokbiggen en melkvee door negatieve luchtionisatie. & Slim 2, dr. ir. Laura M Rabet HAS Kennistransfer en Bedrijfsopleidingen s Hertogenbosch, Lotte

Nadere informatie

ComfoFan S R 275 Handleiding voor de gebruiker Manuel de l utilisateur

ComfoFan S R 275 Handleiding voor de gebruiker Manuel de l utilisateur ComfoFan S R 275 Handleiding voor de gebruiker Manuel de l utilisateur Handleiding voor de installateur z.o.z. Manuel de l installateur t.s.v.p. Heating Koeling Fresh Air Clean Air Inhoudsopgave 1. Introductie...1

Nadere informatie

Model opnamerapport mechanisch ventilatiesysteem

Model opnamerapport mechanisch ventilatiesysteem Model opnamerapport mechanisch ventilatiesysteem Datum en tijd: Naam controlerende instantie: Naam inspecteur: Aanwezig bij het onderzoek: Project: Adres of bouwnummer: Type ventilatiesysteem Fabricaat

Nadere informatie

Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie

Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie Op weg naar bijna energieneutrale gebouwen, met gezonde ventilatie Themabijeenkomst De Nieuwe Standaard In Ventileren ing. G.A. (Gerton) Starink Nieman Raadgevende Ingenieurs B.V. 22-5-2015 2 1 Op weg

Nadere informatie

Rapportage BINNENMILIEU IN ZORGINSTELLINGEN. Project in samenwerking met de gemeente Arnhem gefinancierd door de

Rapportage BINNENMILIEU IN ZORGINSTELLINGEN. Project in samenwerking met de gemeente Arnhem gefinancierd door de Rapportage BINNENMILIEU IN ZORGINSTELLINGEN Project in samenwerking met de gemeente Arnhem gefinancierd door de Academische Werkplaats Medische Milieukunde 10 juli 2014 www.vggm.nl BINNENMILIEU IN ZORGINSTELLINGEN

Nadere informatie

Project Frisse Scholen op Texel 2009 GGD Hollands Noorden Sector Infectieziekten en Milieu

Project Frisse Scholen op Texel 2009 GGD Hollands Noorden Sector Infectieziekten en Milieu Project Frisse Scholen op Texel 29 GGD Hollands Noorden Sector Infectieziekten en Milieu Auteurs: L. Lakenman, J. Visser, M. Karels, R. Kuipers en E.D. Schmidt November 29 Inhoudsopgave Inleiding... 3

Nadere informatie

INFORMATIE GIDS VOOR DOE HET ZELFVERS

INFORMATIE GIDS VOOR DOE HET ZELFVERS Ventileren Wat? Ventileren is verse lucht aanvoeren en vervuilde lucht, die schadelijke stoffen en geuren bevat, afvoeren. Ventileren is meer dan de kamer luchten door ramen en deuren even wijd open te

Nadere informatie

ComfoFan S 425 Handleiding voor de gebruiker Manuel de l utilisateur

ComfoFan S 425 Handleiding voor de gebruiker Manuel de l utilisateur ComfoFan S 425 Handleiding voor de gebruiker Manuel de l utilisateur Handleiding voor de installateur z.o.z. Manuel de l installateur t.s.v.p. Heating Koeling Fresh Air Clean Air Inhoudsopgave 1. Introductie...1

Nadere informatie

Binnenmilieuvandeopenbare scholeningroningen

Binnenmilieuvandeopenbare scholeningroningen Binnenmilieuvandeopenbare scholeningroningen binnenmilieu van de openbare scholen in Groningen oktober 2009 Gea Meijer Frans Duijm GGD Groningen Postbus 584 9700 AN Groningen 050-3674000 1 Samenvatting

Nadere informatie

ComfoFan CMF 14 Handleiding voor de gebruiker

ComfoFan CMF 14 Handleiding voor de gebruiker ComfoFan CMF 14 Handleiding voor de gebruiker Handleiding voor de installateur z.o.z. Verwarming Koeling Ventilatie Filtering Inhoudsopgave 1. Introductie...2 2. Werking systeem...3 3. Garantie...4 4.

Nadere informatie

Overheid verscherpt de binnenklimaat normen

Overheid verscherpt de binnenklimaat normen Bewaakt permanent het binnenklimaat van gebouwen Evalueert van op afstand de werking van de installaties Optimaliseert samen met u het energieverbruik Overheid verscherpt de binnenklimaat normen METIZ

Nadere informatie

YES! GLOBAL ISSUES: CLDCO2

YES! GLOBAL ISSUES: CLDCO2 1/1/2013 CHRISTELIJK LYCEUM DELFT YES! GLOBAL ISSUES: CLDCO2 Wat is de luchtkwaliteit van onze school en voldoet deze aan de Europese norm? Door Alma van Oudheusden, Naomi Bartels en Mark Bemelmans Inhoud

Nadere informatie

Evaluatierapport project Binnenmilieu op scholen. Resultaten onderzoek op- en adviezen aan scholen in Den Haag periode 2007-2011

Evaluatierapport project Binnenmilieu op scholen. Resultaten onderzoek op- en adviezen aan scholen in Den Haag periode 2007-2011 Evaluatierapport project Binnenmilieu op scholen Resultaten onderzoek op- en adviezen aan scholen in Den Haag periode 2007-2011 GGD Den Haag Afdeling Leefomgeving Mei 2012 Samenvatting Bestaande scholen

Nadere informatie

Gezonde, frisse lucht in huis

Gezonde, frisse lucht in huis Een buitengewoon binnenklimaat VENTILATIE VOOR WONINGBOUW Gezonde, frisse lucht in huis EEN HELDERE KIJK OP VENTILATIE Heerlijk, continu frisse lucht in mijn werkkamer. Zo kan ik goed geconcentreerd thuis

Nadere informatie

Achtergrondinformatie behorend bij het project: Mechanisch geventileerde scholen in Flevoland

Achtergrondinformatie behorend bij het project: Mechanisch geventileerde scholen in Flevoland Achtergrondinformatie behorend bij het project: Mechanisch geventileerde scholen in Flevoland Voor wie Basisscholen die mee hebben gedaan het project Mechanisch geventileerde scholen in Flevoland Inhoud

Nadere informatie

De mechanische ventilatie type C is in te delen in twee stromingen die nog in de huidige huizen aanwezig zijn:

De mechanische ventilatie type C is in te delen in twee stromingen die nog in de huidige huizen aanwezig zijn: 1 Introductie In een huishouden is ventilatie nodig om ervoor te zorgen dat het huis van schone en gezonde lucht is voorzien. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen natuurlijke ventilatie (type A), en

Nadere informatie

DUCO at CARE. De beste zorg voor een gezond binnenklimaat. We inspire at www.duco.eu

DUCO at CARE. De beste zorg voor een gezond binnenklimaat. We inspire at www.duco.eu DUCO at CARE De beste zorg voor een gezond binnenklimaat Het binnenklimaat in ziekenhuizen of zorginstellingen laat nog al te vaak te wensen over. Te warm of te koud, onvoldoende verse en frisse lucht

Nadere informatie

VERBETER UW RESULTAAT MET COMFORTABEL BOUWEN

VERBETER UW RESULTAAT MET COMFORTABEL BOUWEN VERBETER UW RESULTAAT MET COMFORTABEL BOUWEN Sept. - Nov. 2015 ir. Atze Boerstra BBA Binnenmilieu ab-bba@binnenmilieu.nl www.binnenmilieu.nl ing. Joost Valk Vital Places jvalk@vitalplaces.eu www.vitalplaces.nl

Nadere informatie

Vocht, schimmels & gezondheid

Vocht, schimmels & gezondheid Vocht, schimmels & gezondheid Ongeveer 15 procent van de woningen in Nederland is vochtig. Te veel vocht vermindert de kwaliteit van de binnenlucht. Dit kan luchtweg- en andere gezondheidsklachten bij

Nadere informatie

Evaluatierapport project Binnenmilieu op scholen. Een evaluatie na één jaar onderzoek op- en adviezen aan scholen in Den Haag

Evaluatierapport project Binnenmilieu op scholen. Een evaluatie na één jaar onderzoek op- en adviezen aan scholen in Den Haag Evaluatierapport project Binnenmilieu op scholen Een evaluatie na één jaar onderzoek op- en adviezen aan scholen in Den Haag Yke Heeg GGD Den Haag Afdeling Leefomgeving 27 april 2009 2 1. Inleiding Het

Nadere informatie

De winst van een gezond binnenklimaat

De winst van een gezond binnenklimaat De winst van een gezond binnenklimaat Wat hebben 5.000.000.000 en de huisstofmijt met elkaar te maken? Dat ontdekt u in het komende half uur! Het spel De prijs Proefvraag 1. Heeft u thuis een gezond binnenklimaat?

Nadere informatie

Het binnenmilieu binnenste buiten

Het binnenmilieu binnenste buiten Het binnenmilieu binnenste buiten Resultaten van het onderzoek Gezondheid en ventilatie in woningen in Vathorst GGD Eemland in samenwerking met het ministerie van VROM In opdracht van de gemeente Amersfoort

Nadere informatie

VERBETERING VENTILATIE SCHOLEN. Advies over de kwaliteit van het binnenmilieu. Haagse Mytylschool De Piramide

VERBETERING VENTILATIE SCHOLEN. Advies over de kwaliteit van het binnenmilieu. Haagse Mytylschool De Piramide VERBETERING VENTILATIE SCHOLEN Advies over de kwaliteit van het binnenmilieu Haagse Mytylschool De Piramide GGD Den Haag Yke Heeg Medisch milieukundig hygiënist gezondheidenmilieu@ocw.denhaag.nl januari

Nadere informatie

JBo/ /NRe Rotterdam, 29 januari 2003

JBo/ /NRe Rotterdam, 29 januari 2003 Notitie 20021236-4: Het ClimaRad ventilatieconcept en het thermische binnenklimaat in de zomerperiode. JBo/20021236-4/NRe Rotterdam, 29 januari 2003 1. Inleiding. In opdracht van Brugman Radiatoren is

Nadere informatie

Rapport Bewustwording Binnenmilieu Basisscholen Frisse Lucht op School in Gelderland

Rapport Bewustwording Binnenmilieu Basisscholen Frisse Lucht op School in Gelderland Rapport Bewustwording Binnenmilieu Basisscholen 2010-2011 Frisse Lucht op School in Gelderland September 2011 Marja van Rossenberg Rapport Bewustwording Binnenmilieu Basisscholen 2010-2011 Frisse Lucht

Nadere informatie

Ontmoet de stille kracht van ons complete ventilatiesysteem

Ontmoet de stille kracht van ons complete ventilatiesysteem Ontmoet de stille kracht van ons complete ventilatiesysteem Powered by DYKA AIR powered by Duco Vanaf nu hoeft u voor de levering van complete ventilatiesystemen nog maar één naam te onthouden: DYKA AIR.

Nadere informatie

VENTILATIE VOOR THUIS. de duurzaam winkel. maakt uw woning klaar voor de toekomst

VENTILATIE VOOR THUIS. de duurzaam winkel. maakt uw woning klaar voor de toekomst VOOR THUIS VENTILATIE de duurzaam winkel maakt uw woning klaar voor de toekomst Wat is het belang van goed ventileren? Een slecht geventileerde woning kan fysieke klachten opleveren. Het CO 2 -gehalte

Nadere informatie

OXYGEN. Brochure 2012-2013.NL

OXYGEN. Brochure 2012-2013.NL OXYGEN Brochure 0-03.NL DE ADEMENDE RADIATOR: Intelligent en hygiënisch ventileren Jaga Oxygen is geen traditionele ventilatie, maar een intelligent gestuurd en energiebesparend luchtverversingssysteem.

Nadere informatie

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Pieter Logghe, Departement Gezondheid en Binnenhuisvervuiling, Leefmilieu Brussel Ventilatie hangt onlosmakelijk

Nadere informatie

Praktijkproef tochtvrije natuurlijke luchttoevoer

Praktijkproef tochtvrije natuurlijke luchttoevoer Praktijkproef tochtvrije natuurlijke luchttoevoer Eemsmond De Marne Winsum Loppersum Delfzijl Bedum Appingedam Ten Boer April 2013 Zuidhorn Grootegast Leek Marum Groningen Haren Slochteren Hoogezand- Sappemeer

Nadere informatie

Frisse Scholen in Wervershoof GGD Hollands Noorden Sector Infectieziekten en Milieu

Frisse Scholen in Wervershoof GGD Hollands Noorden Sector Infectieziekten en Milieu Frisse Scholen in Wervershoof GGD Hollands Noorden Sector Infectieziekten en Milieu Auteurs: J. Visser, L. Lakenman, M. Karels en E.D. Schmidt 19 december 2008 De aftrap van het project Frisse Scholen

Nadere informatie

Nieuwe wegen in comfort van kantoorgebouwen. Door: ir. E.N. t Hooft

Nieuwe wegen in comfort van kantoorgebouwen. Door: ir. E.N. t Hooft Nieuwe wegen in comfort van kantoorgebouwen Door: ir. E.N. t Hooft 1 INHOUD PRESENTATIE Inleiding Binnenmilieu Thermisch comfort Beoordelingsmethoden Consequenties ATG-methode Conclusie 2 FASEN IN BOUWPROCES

Nadere informatie

lezing ventilatie & luchtkwaliteit

lezing ventilatie & luchtkwaliteit 902.317 lezing & luchtkwaliteit Nederlands Vlaamse Bouwfysica Vereniging elphi nelissen 30 maart 2006 nelissen ingenieursbureau bv lezing NVBV maart 2006 1 inhoudsopgave lezing & luchtkwaliteit introductie

Nadere informatie

SAMENVATTING. Onderzoek Prestatie-eisen ventilatie in scholen: Adviesrapport.

SAMENVATTING. Onderzoek Prestatie-eisen ventilatie in scholen: Adviesrapport. Onderzoek Prestatie-eisen ventilatie in scholen: Adviesrapport. Datum Referentie 17 januari 2013 20120582-06 SAMENVATTING In de motie Lucassen c.s. over luchtkwaliteit in lesruimten (32 757, nr. 24) is

Nadere informatie

WTW of VNV? VNV! VRAAGGESTUURDE NATUURLIJKE VENTILATIE VNV

WTW of VNV? VNV! VRAAGGESTUURDE NATUURLIJKE VENTILATIE VNV WTW of VNV? VNV! VRAAGGESTUURDE NATUURLIJKE VENTILATIE VNV The Gree Duco werd in 006 bekroond met de prestigieuze Award van meest energiebewuste onderneming in Vlaanderen! Gezondheid, leefcomfort en energiezuinigheid

Nadere informatie

Vervuilde lucht in huis ligt vaak aan gedrag bewoners. We ventileren veel slechter dan we denken

Vervuilde lucht in huis ligt vaak aan gedrag bewoners. We ventileren veel slechter dan we denken Vervuilde lucht in huis ligt vaak aan gedrag bewoners We ventileren veel slechter dan we denken We denken dat ventilatie in huis vanzelf goed gaat, maar onderzoek na onderzoek wijst uit dat systemen verkeerd

Nadere informatie

Aan de fractie van Nijmegen Nu Korte Nieuwstraat 6, 6511 PP Nijmegen. 14 november Geachte fractie,

Aan de fractie van Nijmegen Nu Korte Nieuwstraat 6, 6511 PP Nijmegen. 14 november Geachte fractie, Aan de fractie van Nijmegen Nu Korte Nieuwstraat 6, 6511 PP Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 90 00 Telefax (024) 329 29 81 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus

Nadere informatie

Bewoners ervaringen & energiemetingen Poorters van Montfoort

Bewoners ervaringen & energiemetingen Poorters van Montfoort Bewoners ervaringen & energiemetingen Poorters van Montfoort BBA Binnenmilieu ir. Eline Vermeulen ev-bba@binnenmilieu.nl 1 ACTIVE HOUSE RADAR (bron: ActivehouseNL.info) Berekende prestatie voor de renovatie

Nadere informatie

Elke dag frisse lucht

Elke dag frisse lucht Congres 9 juni: congres binnenklimaat in het voortgezet onderwijs Elke dag frisse lucht Wat heb je nodig om goed te kunnen presteren op school? Natuurlijk: goede docenten en lesmateriaal. Maar ook frisse

Nadere informatie

Luchtfilters, binnenmilieu & gezondheid

Luchtfilters, binnenmilieu & gezondheid ISSO-studiedag - 'Luchtfilters voor comfortinstallaties 6 oktober 2005 MediaPlaza te Utrecht Luchtfilters, binnenmilieu & gezondheid ir. Atze Boerstra BBA Boerstra Binnenmilieu Advies bba@binnenmilieu.nl

Nadere informatie

VERBETERING VENTILATIE BASISSCHOLEN. Schooladvies over de kwaliteit van het binnenmilieu. Basisschool O.B.S. Elckerlyc

VERBETERING VENTILATIE BASISSCHOLEN. Schooladvies over de kwaliteit van het binnenmilieu. Basisschool O.B.S. Elckerlyc VERBETERING VENTILATIE BASISSCHOLEN Schooladvies over de kwaliteit van het binnenmilieu Basisschool O.B.S. Elckerlyc GGD Gooi & Vechtstreek Bezoekadres 1 Heuvellaan 50 Postadres Postbus 514 1200 AM Hilversum

Nadere informatie

Gezond Wonen. Binnenmilieu en gezondheid. Ad Dilven Monique Scholtes

Gezond Wonen. Binnenmilieu en gezondheid. Ad Dilven Monique Scholtes Gezond Wonen Binnenmilieu en gezondheid Ad Dilven Monique Scholtes Stichting Futura November 2010 Inhoud Bureau: voorstellen Binnenmilieu en gezondheid Wat doet Bureau GMV? Casuïstiek (5X) Samenwerking?

Nadere informatie

> Verwarmen en ventileren

> Verwarmen en ventileren > Verwarmen en Verwarmen en Vochtproblemen in huis, condens op de ramen, een beschimmelde muur u kunt het allemaal voorkomen door goed te en te verwarmen. Zorg voor voldoende frisse lucht in huis. Lees

Nadere informatie

BREEAM NL Nieuwbouw. Management 12% Gezondheid en Welzijn 15% Energie 19% Transport 8% Water 6% Materialen 12.5% Afval 7.5% 10% Landgebruik & Ecologie

BREEAM NL Nieuwbouw. Management 12% Gezondheid en Welzijn 15% Energie 19% Transport 8% Water 6% Materialen 12.5% Afval 7.5% 10% Landgebruik & Ecologie BREEAM NL Nieuwbouw Categorie Weging Management 12% Gezondheid en Welzijn 15% Waste Land Use & Ecology Pollution Energie 19% Materials Transport 8% Management Water 6% Materialen 12.5% Afval 7.5% Water

Nadere informatie

MASSIEF PASSIEFBOUW IN DE PRAKTIJK voorjaar 2011

MASSIEF PASSIEFBOUW IN DE PRAKTIJK voorjaar 2011 Studienamiddag MASSIEF PASSIEFBOUW IN DE PRAKTIJK voorjaar 2011 Massief passiefwoning in Bottelare: lessen uit een gerealiseerd project Prof.dr.ir.arch. Staf Roels K.U.Leuven, Afdeling Bouwfysica Kasteelpark

Nadere informatie

b a l a n s in e n e r g i e z u i l 1 minimumeis: Sluitende balans op de gebouwtemperatuur. Doel

b a l a n s in e n e r g i e z u i l 1 minimumeis: Sluitende balans op de gebouwtemperatuur. Doel 2014 11 26 b a l a n s in e n e r g i e z u i l 1 Een gebouw moet behaaglijk zijn: s winters warm, s zomers koel. Als je het overschot aan warmte of koude kan opslaan en later gebruiken kan er een balans

Nadere informatie

betere prestaties Powered by Zehnder - J.E. StorkAir & Rockfon

betere prestaties Powered by Zehnder - J.E. StorkAir & Rockfon Powered by Zehnder - J.E. StorkAir & Rockfon betere prestaties ComfoSchool, het gezonde ventilatieplafond voor klaslokalen: constant frisse lucht, uitstekende akoestiek ik voel me super, man! ComfoSchool

Nadere informatie

Het ontwerpen van een

Het ontwerpen van een Het ontwerpen van een ventilatiesysteem André Meester Alusta natuurlijke ventilatietechniek Het ontwerpen van een ventilatiesysteem Bepaling capaciteit toe en afvoer volgens bouwbesluit Aanvullende eisen

Nadere informatie

Luchtkwaliteit in Cubicus-gebouw UT Twente

Luchtkwaliteit in Cubicus-gebouw UT Twente Luchtkwaliteit in Cubicus-gebouw UT Twente 25 juni 2007 Luchtkwaliteit in Cubicus-gebouw UT Twente Onderzoek naar vluchtige organische stoffen, radon en binnenklimaat Verantwoording Titel Luchtkwaliteit

Nadere informatie

Uw ventilatiesysteem: Decentrale ventilatie

Uw ventilatiesysteem: Decentrale ventilatie Uw ventilatiesysteem: Decentrale ventilatie Systeemopbouw: In één of meerdere vertrekken heeft u een decentrale ventilatieunit die voor de ventilatie van dat vertrek zorgt. In de overige vertrekken is

Nadere informatie

Vereniging van eigenaren

Vereniging van eigenaren este bewoners, rahmslaan 22-62 te Leiden Diverse woningen kampen met vochtige buitenmuren al dan niet in samenhang met vocht- en schimmelplekken. De VVE heeft de firma Cauberg-Huygen een onderzoek laten

Nadere informatie

Bewonersinformatie over het gebruik van gebalanceerde ventilatie met warmteterugwinning

Bewonersinformatie over het gebruik van gebalanceerde ventilatie met warmteterugwinning Bewonersinformatie over het gebruik van gebalanceerde ventilatie met warmteterugwinning Comfo en energi De argumenten en het comfort zijn overtuigend. WAT IS VENTILATIE? Ventilatie is hetzelfde als luchtverversing.

Nadere informatie

VERBETERING VENTILATIE BASISSCHOLEN. Schooladvies over de kwaliteit van het binnenmilieu

VERBETERING VENTILATIE BASISSCHOLEN. Schooladvies over de kwaliteit van het binnenmilieu VERBETERING VENTILATIE BASISSCHOLEN Schooladvies over de kwaliteit van het binnenmilieu Basisschool Augustinusschool te Hilversum GGD Gooi & Vechtstreek Bezoekadres Onderzoek naar de kwaliteit van het

Nadere informatie

Advieswijzer: verwarmen en ventileren

Advieswijzer: verwarmen en ventileren 100% wonen Vochtproblemen in huis, condens op de ramen, een beschimmelde muur u kunt het voorkomen door goed te en te verwarmen. Zorg voor voldoende frisse lucht in huis. Lees deze advieswijzer aandachtig

Nadere informatie

GEBOUWEN SCHOLEN BEURSHALLEN HORECA ZWEMBADEN BEDRIJFSHALLEN KANTOREN WINKELS. HR-WTW Hoog Rendement Warmteterugwinning

GEBOUWEN SCHOLEN BEURSHALLEN HORECA ZWEMBADEN BEDRIJFSHALLEN KANTOREN WINKELS. HR-WTW Hoog Rendement Warmteterugwinning GEBOWEN SCHOLEN BERSHALLEN HORECA ZWEMBADEN BEDRIJFSHALLEN KANTOREN WINKELS HRWTW Hoog Rendement Warmteterugwinning Ventileren Doordat gebouwen steeds beter geïsoleerd worden en daardoor hermetisch zijn

Nadere informatie

Beter leren in een gezonde school

Beter leren in een gezonde school Beter leren in een gezonde school drs. L. Haans en ir. A.C. Boerstra, BBA Boerstra Binnenmilieu Advies Het binnenmilieu in basisscholen is van groot belang omdat jonge kinderen een groot deel van hun tijd

Nadere informatie

Een binnenklimaat dat bij u past Comfortabel wonen met energiebesparende ventilatie-oplossingen

Een binnenklimaat dat bij u past Comfortabel wonen met energiebesparende ventilatie-oplossingen Een binnenklimaat dat bij u past Comfortabel wonen met energiebesparende ventilatie-oplossingen wonen De ClimaRad ventilatie-oplossingen zorgen voor tochtvrije woonruimten, waarbij geluid van buiten binnen

Nadere informatie

ClimaRad en binnenmilieu Achtergrondinformatie voor de consument CLIMARAD-EN-BINNENMILIEU-2011.001-NL

ClimaRad en binnenmilieu Achtergrondinformatie voor de consument CLIMARAD-EN-BINNENMILIEU-2011.001-NL ClimaRad en binnenmilieu Achtergrondinformatie voor de consument CLIMARAD-EN-BINNENMILIEU-2011.001-NL Inleiding Het binnenmilieu in woningen en gebouwen krijgt steeds meer aandacht van zowel de consumentenorganisaties,

Nadere informatie

De revolutionaire innovatie voor de kozijnindustrie!

De revolutionaire innovatie voor de kozijnindustrie! De revolutionaire innovatie voor de kozijnindustrie! Selekt MOVAIR + kozijn 120 (Hout) Selekt MOVAIR + kozijn waarvan de onderregel is uitgevoerd met MOVAIR + glasvezelcomposietdorpel. Dit kozijn is uitgevoerd

Nadere informatie