Bijlage 2. TWEEDE LITERATUURSTUDIE TEN BEHOEVE VAN DE RICHTLIJN ALCOHOLGEBRUIKSRUIMTEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bijlage 2. TWEEDE LITERATUURSTUDIE TEN BEHOEVE VAN DE RICHTLIJN ALCOHOLGEBRUIKSRUIMTEN"

Transcriptie

1 Bijlage 2. TWEEDE LITERATUURSTUDIE TEN BEHOEVE VAN DE RICHTLIJN ALCOHOLGEBRUIKSRUIMTEN Tactus Verslavingszorg, April 2011 dr. C.A. Loth K. van der Horst, MANP J. van Essen, MANP

2 1. Inleiding en zoekstrategie Het ontwikkelen van de Richtlijn Alcoholgebruiksruimten is gestart met een oriënterende literatuurstudie naar alcoholgebruiksruimten en aanverwante literatuur. Dit onderzoek heeft op specifieke onderwerpen gerelateerd aan de doelgroep patiënten te weinig evidence based informatie opgeleverd. Daarop is gestart met een uitgebreid praktijkgericht onderzoek door middel van vragenlijsten, interviews en focusgroepdicussies met patiënten en experts. Hiermee is onderzocht hoeveel alcoholgebruiksruimten er in Nederland zijn, hoe de voorzieningen zijn ingedeeld, welke keuzes er zijn gemaakt over visie en beleid ten aanzien van de alcoholgebruiksruimte. Daarnaast is geïnventariseerd welke knelpunten in de zorg aan patiënten binnen de alcoholgebruiksruimte aanwezig zijn. Daarnaast is gezocht naar in de praktijk veel toegepaste interventies bij deze doelgroep. Om te toetsen of de praktijkinterventies werken is een tweede literatuurstudie uitgevoerd. Het doel van deze literatuurstudie is evidentie te vinden voor de in het praktijkonderzoek benoemde interventies. Voor deze literatuurstudie zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd. Onderzoeksvragen 1) Welke medicamenteuze interventies zijn inzetbaar in het voorkómen van verdere hersenschade bij chronisch alcohol afhankelijke patiënten? P: sociaal gedesintegreerde alcoholafhankelijke patiënt. I: medicamenteuze interventies. O: voorkomen verdere hersenschade. 2) Wat is de toepasbaarheid van bestaande (evidence based) interventies in de verslavingszorg bij deze doelgroep? P: sociaal gedesintegreerde alcoholafhankelijke patiënt. I: motiverende gespreksvoering, rehabilitatiebenadering/recovery, CRA en leefstijltraining. O: gedragsverandering en verbetering kwaliteit van leven. 2

3 3) Wat is het effect van huisvesting op kwaliteit van leven, overlast en gezondheid bij chronisch alcohol afhankelijke patiënten? P: sociaal gedesintegreerde alcoholafhankelijke patiënt. I: huisvesting. O: verbetering op kwaliteit van leven, overlast en gezondheid. Zoekcriteria Doorzochte databases zijn: Cochrane, Medline/pubmed, PsycInfo, PiCarta, Embase en via Google, vanaf jaartal: In de talen: Engels en Nederlands, met in verschillende combinaties de trefwoorden: alcoholism, quality of life, homeless, rehabilitation, substance abuse treatment centres, health status indicators, drug and narcotic control, health status, harm reduction, self care, rehabilitation centres, alcohol, alcohol abuse, health damage, CRA motivational interviewing, brief interventions, recovery, rehabilitation, quality of live, community housing. Er is een selectie gemaakt via lezen van een abstract wanneer deze voorhanden was; in enkele gevallen is een artikel geselecteerd op titel. Er is zoveel mogelijk geselecteerd op grond van bewijskracht. 3

4 1. Resultaten 2.1 Onderzoeksvraag 1: Welke medicamenteuze interventies kunnen ingezet worden bij het voorkómen van verdere hersenschade bij chronisch alcohol afhankelijke patiënten? Dit onderwerp heeft veel en gedegen aandacht gekregen in de multidisciplinaire richtlijn stoornissen in het gebruik van alcohol. Tot 2004 is daarvoor een literatuur search gedaan. Voor het beantwoorden van deze onderzoeksvraag is derhalve de richtlijn als uitgangspunt gebruikt en is van daaruit gezocht naar aanvullende dan wel afwijkende literatuuruitkomsten. Gekozen is vanuit de doelgroep chronisch alcoholgebruikende patiënten en vanuit de doelen schadebeperking en verbetering van kwaliteit van leven. Interventies die actief zijn gericht op detoxificatie en abstinentie zijn derhalve buiten de studie gelaten omdat deze in dit stadium van contact hebben nog niet geschikt zijn voor de doelgroep die een gebruikersruimte bezoeken. De eerste literatuurstudie heeft voldoende kennis opgeleverd over de somatischmedische overwegingen bij de doelgroep, de aanvullende studie heeft zich specifiek gericht op cognitieve schadebeperking bij actief drinkende patiënten, die nog niet in staat zijn gebleken om hun gedrag actief te veranderen. Literatuur: Harper, C. (2009) The neuropathology of alcohol-related brain damage. Alcohol Alcohol., 44(2): Laere, L. van (2002) De zwervende alcoholist: voor wie een zorg? Ned Tijdschr Geneeskd 146(42): Laere, L. van, & A.C.A. Buster (2001) Gezondheidsproblemen van daklozen op zogenaamde dr. Valckenier-spreekuren in Amsterdam. Ned Tijdschr Geneeskd 145(24): Trimbosinstituut/Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ (2009) Multidisciplinaire Richtlijn Stoornissen in het gebruik van alcohol. Richtlijn voor de 4

5 diagnostiek en behandeling van volwassen patiënten met een stoornis in het gebruik van alcohol. Utrecht: Trimbosinstituut. (www.richtlijnenggz.nl). Thomson, A.D., & E.J. Marshall (2006) The treatment of patients at risk of developing Wernicke s encephalopathy in the community. Alcohol Alcohol., 41(2): Uitgaande van de state of the art die staat beschreven in de MDR Stoornissen in het gebruik van alcohol is aanvullend in de literatuur gekeken met dezelfde zoekwoorden maar dan vanaf Er werd geen literatuur gevonden waarin resultaten werden besproken die afweken van de al bestaande state of the art. Optredend onthoudingssyndroom Cognitieve schade wordt veroorzaakt door een optredend onthoudingssyndroom (met name door optredende delieren) en door het optredende thiamine gebrek. Bij 30-80% van de chronische alcoholisten wordt een tekort aan thiamine gevonden. Vermoed wordt dat dit echter nog veel hoger is (Harper, 2009; Trimbosinstituut, 2009 & Thomson et al., 2009) De onthoudingssyndromen zullen in de groep patiënten die de gebruikersruimte gaan bezoeken regelmatig voorkomen, met name het delier (Laere, 2002). Echter de verwachting vanuit de literatuur is dat deze delier-achtige onthoudingssyndromen zich met name voordoen in situaties waarin de gebruiker zich niet in de hulpverlening bevindt omdat de onthouding zich afspeelt buiten het zicht van de deskundigen (Thomson et al, 2009). Onthouding moet goed gemonitord worden. De richtlijn raadt aan om vermindering van onthoudingsverschijnselen en insulten te bewerkstelligen door een medicatiebeleid van: langwerkende benzodiazepines, natriumdivalporaat en carbamazepine. Aangezien de patiënten die een gebruikersruimte bezoeken actief drinken en dergelijke medicatie gecombineerd met een dagelijkse hoge alcoholconsumptie niet geïndiceerd is, is in de literatuur verder gezocht naar eventuele andere interventies. Er is echter niets gevonden. Het monitoren van een onthouding staat als eerste geïndiceerd, actief ingrijpen als dit optreedt in de gebruikersruimte is belangrijk. Daarnaast is beleid dat is gericht op motivering tot minder drinken en stoppen met drinken van belang en daarin past een medicatiebeleid zoals hier boven staat beschreven. 5

6 Belangrijker echter is de situatie van iedere individuele patiënt die onder invloed is te monitoren op cognitieve veranderingen, die ingrijpen vereisen. Een medisch ingrijpen dat is gericht op een verbeterde voedingstoestand en het tegengaan van verder schade die wordt veroorzaakt door de manier van leven. Thiaminegebrek Alle literatuur geeft de volgende aanwijzingen bij een beleid dat is gericht op het tegengaan van een thiaminegebrek. Thiaminegebrek: 2 x dd 50 mg thiamine in combinatie met vit. B complex forte. Aangezien de gastro-intestinale resorptie van thiamine is gestoord bij alcoholisten met een thiaminedeficientie is het aan te bevelen de thiamine parenteraal of intramusculair toe te dienen. Tijdens een detox dient dit te worden opgehoogd to 300 mg dd. Wernicke-encephalopathie Alle literatuur geeft de volgende aanwijzingen bij een beleid dat is gericht op het tegengaan van een Wernicke-encephalopathie. Direct beginnen met de behandeling bij; een serieuze verdenking. Daarvan is sprake indien zich acute/subacute significante veranderingen voordoen bij de alcoholverslaafde patiënt in : bewustzijn, cognitie, looppatroon, oogbeweging (nystagmus en dubbelzien). Bij patiënten die een gebruikersruimte bezoeken moet in overweging worden genomen dat zij buiten het gezichtsveld van de hulpverlening en vaak ook zonder dat men het zelf ervaart acute stadia van het Wernicke syndroom door kunnen maken, hetgeen cognitieve schade oplevert (Laere, 2002; Thomson et al, 2009). Beleid: 3 dagen 3 dd 500 mg thiamine iv (langzaam in fysiologisch zout) in combinatie met 3 dd oraal vit B complex forte en 500 mg vit. C. Bij geen resultaat opnieuw diagnosticeren. Bij wel resultaat: overgaan op het beleid bij verhoogd risico. Bij een verhoogd risico: hiervan is sprake bij patiënten die zichzelf verwaarlozen, cognitieve stoornissen hebben, loopstoornissen en polyneuropathie hebben. Beleid: 3 5 dagen 1 dd 250 mg thiamine im of iv en 1 dd vit. B complex forte in combinatie met 500 vit. C. Wanneer als reststoornis van een tekort aan thiamine een Korsakov syndroom is ontstaan wordt het volgende beleid aanbevolen: 2 dd 50 mg orale thiamine suppletie. Bij cerebellaire degeneratie en polyneuropathie wordt 2 dd thiamine suppletie en vit. B. complex forte aangeraden. 6

7 Conclusie Om een verdere hersenbeschadiging te voorkomen bij actief drinkende bezoekers pleiten de bovenstaande uitkomsten voor een actieve monitoring van de bezoekende patiënt op veranderingen in gedragingen en van de algehele voedingstoestand, het verstrekken/voorschrijven van een op de individuele patiënt afgestemd vitaminepreparaat, op het ingrijpen indien de patiënt een alcoholonthoudingssyndroom vertoont. 7

8 2.2 Onderzoeksvraag 2: Wat is de toepasbaarheid van bestaande (evidence based) interventies in de verslavingszorg bij deze doelgroep? Motiverende gespreksvoering: MGV Rehabilitatie/recovery CRA Leefstijltraining MGV Literatuur Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ (2009) Multidisciplinaire Richtlijn Stoornissen in het gebruik van alcohol. Richtlijn voor de diagnostiek en behandeling van volwassen patiënten met een stoornis in het gebruik van alcohol. Utrecht: Trimbosinstituut. (www.richtlijnenggz.nl). Beckham, N. (2007) Motivational interviewing with hazardous drinkers. Journal of the American Academy of Nurses Practitioners, 19, Peterson, P.L., Baer, J.S., Wells, E.A., Ginzler, J.A., & S.B. Garrett (2006) Short-Term Effects of a Brief Motivational Intervention to Reduce Alcohol and Drug Risk Among Homeless Adolescents. Psychology of Addictive Behaviors, 20/3, De studie is uitgegaan van de multidisciplinaire richtlijn stoornissen in het gebruik van alcohol en er is van daaruit gezocht naar MGV bij de doelgroep en na Uitkomst van de search was in eerste instantie 25 artikelen, na een eerste selectie bleken 5 artikelen over en na een tweede kritische reflectie bleken 2 artikelen geschikt. Hieronder staan de resultaten uitgewerkt. 8

9 Auteur en jaartal Soort studie Samenvatting en uitkomsten Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ (2009) Evidence based richtlijn Motiverende gesprekvoering (MGV) is een set van technieken en een stijl van benaderen vanuit een empathische en patiëntgerichte houding. Wordt toegepast bij patiënten die ambivalent tegenover veranderingen in hun leven staan. MGV is in niet-klinische settingen effectiever dan in de klinische, met betrekking tot reductie van alcoholgebruik. Academisch geschoolden halen betere resultaten vergeleken met andere professionals. Conclusie is dat iedere hulpverlener deze techniek standaard zou moeten toepassen. Beckham, 2009 Deze studie betrof een klein groep sociaal zwakkere zware drinkers, het is geen RCT wel een experimentele opzet. De settingen (5) zijn gesitueerd op het Uitkomsten zijn dat alle patiënten in de experimentele groep vergeleken bij de controle groep minder dronken na de korte motiverende interventie. platteland, er is geen randomisatie toegepast. Selectiebias etc. is aanwezig Peterson et al., 2006 RCT onder dakloze drinkende adolescenten (14-19 jaar), populatie werd gerekruteerd onder patiënten in opvangcenters. De interventie bestond uit voorlichting en korte motiveringstechnieken. Men verwachte effect op binge drinking, dagen dat men alcohol gebruikt en hoeveelheid alcohol per keer. Er werd geen aantoonbaar resultaat gemeten na 1, na 3 maanden en niet na 6 maanden. 9

10 Conclusie Is MGV effectief bij de doelgroep alcoholisten die een gebruikersruimte bezoeken? De bestaande richtlijn pleit ervoor om MGV standaard toe te passen. Verdiepende literatuur gericht op de specifieke doelgroep van gebruikersruimte alcohol laat echter zien dat er maar weinig evidentie bestaat voor het effect van deze techniek. Dat is gebaseerd op weinig onderzoeken en er is enig onderzoek (zonder RCT opzet) dat aanleiding geeft om te denken dat er effect kan zijn op de hoeveelheid alcohol die men drinkt in een dergelijke setting. De doelgroep vertoont zorgmijdend gedrag en de professionele attitude die MGV bepleit is; aan kunnen sluiten bij de situatie van de patiënt met een niet-veroordelende manier van aanspreken. Pas als vertrouwen is verkregen kan de gesprekstechniek zijn werk gaan doen. Deze benadering zou daarom niet zo maar afgewezen moeten worden en medewerkers zouden de techniek toe moeten gaan passen en het effect zou fatsoenlijk gemeten moeten gaan worden. 10

11 2.2.2 CRA Literatuur Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ (2009) Multidisciplinaire Richtlijn Stoornissen in het gebruik van alcohol. Richtlijn voor de diagnostiek en behandeling van volwassen patiënten met een stoornis in het gebruik van alcohol. Utrecht: Trimbosinstituut. (www.richtlijnenggz.nl). Roozen, H.G. (2005). Community Reinforcement Approach and naltrexone in the treatment of addiction. Academisch proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam. Enschede: FEBO druk. Roozen, H. (2006) De Community Reinforcement Approach (CRA). Operante leerprincipes, sociale-systeembenadering en gedragsfarmacologie. Verslaving/Tijdschrift over verslavingsproblematiek, 2/4, Slesnick, N., Prestopnik, J.L., Meyers, R.J., & M. Glassman (2007) Treatment outcome for street-living, homeless youth. Addictive Behaviors, 32, Smith J.E., Meijers, R.J., & H.D. Delaney (1998) The Community Reinforcement Approach With Homeless Alcohol-Dependent Individuals. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 66/3, De studie is uitgegaan van de multidisciplinaire richtlijn stoornissen in het gebruik van alcohol en er is van daaruit gezocht naar CRA bij de doelgroep en na Uitkomst van de search was in eerste instantie 6 artikelen, na een eerste selectie bleven 3 artikelen over en na een tweede kritische reflectie bleken 2 artikelen geschikt. Hieronder staan de resultaten uitgewerkt. 11

12 Auteur en jaartal Soort studie Samenvatting en uitkomsten Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ (2009) Evidence based richtlijn Community Reinforcement Approach is een breedspectrum biopsychosociale gedragstherapeutische benadering die een leefstijlverandering beoogt en waarbij het betrekken van belangrijke anderen van de verslaafde patiënt bij de behandeling en een samenhang van diverse leefstijltrainingen aanstuurt op verandering. CRA kan worden ingezet bij ernstig verslaafden die niet sterk gemotiveerd zijn, maar nog wel een steunende sociale omgeving hebben. Smith et al., 1998 RCT onder 91 alcoholverslaafde patiënten van een dagopvang centrum. Interventie was CRA (met medicatie/disulfiram en zonder medicatie) versus treatment as usual (12 stappen model, dagelijkse opvang, een maaltijd en casemanagement bij DD problemen). CRA bestond uit: groepssessies van maandag tot vrijdag. Onderdelen waren: probleemoplossende vaardigheden, gespreksvaardigheden, omgaan met het weigeren van drank, training zelfstandig wonen, training in doelen leren bepalen. Daarnaast bood men een recreatiegroep, een Patiënten waren langdurig dakloos met chronische alcoholproblemen. De metingen werden regelmatig herhaald; 2, 3, 6 en 12 maanden na de intake voor het dagcentrum. CRA had een positief effect op het drinkgedrag (veranderde in positieve zin) en op de hoeveelheid drank (nam af), op de huisvesting (beklijfde) en op de dagbesteding (werk werd volgehouden). 12

13 Slesnick et al., 2007 training in behouden van werk en indien gewenst een partnertherapie. Uitkomstmaten waren: alcoholgebruik (gemeten middels ASI, FDP en bloedwaarden), het hebben en behouden van werk en stabiele huisvesting RCT onder dakloze adolescenten (180 tussen jaar) die een dagopvang bezoeken en daar CRA of treatment as usual (12 stappen model, dagelijkse opvang, een maaltijd en casemanagement) aangeboden krijgen. CRA bestond uit 12 sessies; uitleg CRA (1), samen een plan van aanpak opstellen (2), 3-12 groepsbijeenkomsten met huiswerkopdrachten (verder geen uitleg over wat er in die sessies plaatsvond, wel een verwijzing naar CRA protocol van Smith et al., 1995). Metingen vonden baseline en na 3 en 6 maanden plaats Uitkomstmaten; gebruik alcohol en middelen (Form 90, hoeveelheid en frequentie), probleemgedrag (NYSDS, CISS, BDI-II, health risk questionnaire). Uitkomsten zijn dat de groep met CRA minder alcohol gebruikte, minder depressief was en meer sociaal stabiel. 13

14 Conclusie In de richtlijn staat niet gespecificeerd uitgewerkt hoe CRA samengesteld is en uit welke onderdelen. Roozen (2005 en 2006) beschrijft CRA als een multidimensionale benadering met psychosociale en farmacologische hulpverleningstrategieën. De hulpverlener gaat samen met de patiënt op zoek naar alternatieve niet verslavingsgebonden bekrachtigers die krachtiger zijn dan het gebruik van middelen. Het doel is een nieuwe leefstijl te creëren door in de directe leefomgeving van de verslaafde patiënt op zoek te gaan naar die bekrachtigers. Met name in het gezinsleven, het werk, de woonomgeving, de vrienden en in de vrije tijd. Daarnaast biedt de CRA benadering leefstijltrainingen op allerlei gebied en farmacologische ondersteuning hierbij. Het veranderen van de leefstijl gaat hand in hand met het vergroten van de zelfcontrole. Roozen laat in een artikel in 2006 (blz. 6-8) zien dat CRA uit 18 hulpverleningsonderdelen kan bestaan; functionele analyse, zelfcontrole, contingency management, betrekken belangrijke anderen, medicatie, huisbezoeken, arbeidsre-integratie, sociale club, sociale en vrijtijdsbesteding, ontspanningstechnieken, middelen weigeren, problemen oplossen, motiverende gesprekstechnieken, introductie van periode van abstinentie, communicatietraining, partner-, familie- en gezinstherapie, cognitieve modificatie en verminderen van infectieziekten. Het definiëren van wat precies CRA inhoudt in een wetenschappelijke studie is van belang in het kader van het vaststellen van de werkzaamheid. Beide rct s beschrijven redelijk overeenkomstig (beiden gebruiken hetzelfde CRA protocol) hoe de CRA interventie was samengesteld. Uitkomsten laten zien dat bij de doelgroep chronische alcoholgebruikers in een laagdrempelige voorziening CRA een gunstig effect heeft op met name de hoeveelheid drank en frequentie van het gebruik. Daarnaast heeft de hulp op het gebied van werk/dagbesteding en huisvesting een langerdurend positief effect. 14

15 2.2.3 Leefstijltraining en Rehabilitatie/Recovery Literatuur Mueser, K.T., Corrigan, P.W., Hilton, D.W., Tanzman, B., Schaub, A., Gingerich, S., Essock, S.M., Tarrier, N., Moreay, B., Vogel-Scibilia, S., & Herz, M. (2002) Illness Management and Recovery. A Review of the Research. Psychiatric Services, 53(10), Mueser, K.T., Meyer, P.S., Penn, D.L., Clancy, R., Clancy, D.M., & Salyens, M.P. (2006) Illness Management and Recovery Program: Rationale, Development, and Preliminary Findings. Schizophrenia Bulletin, 32(1), In de literatuurstudie is geen enkel artikel gevonden waarin kortdurende interventies zoals de leefstijltrainingen als losstaande interventies worden toegepast en getoetst op hun effect (op drinkgedrag etc.) bij de doelgroep gebruikende chronische alcoholisten die een opvang bezoeken. Datzelfde geldt ook voor de recovery en de rehabilitatie, de doelgroep chronische alcoholist in de dagopvang/in een alcoholgebruiksruimte wordt in de literatuur niet aan beide op zich zelf staande hulpverleningsstrategieën gekoppeld. Recovery wordt in de Engelstalige literatuur omschreven als het herstelproces van de chronische zieke patiënt. De benadering die daarbij hoort is beschreven onder rehabilitatie: als een breed scala aan laagdrempelige interventies die zijn gericht op de terugkeer van de chronisch zieke (psychiatrisch/verslaafde) in de maatschappij door een mate van sociale integratie die is afgestemd op het kunnen van de patiënt. De attitude van de hulpverlener is hierin duidelijk beschreven en heeft als eerste invalshoek aan kunnen sluiten bij het niveau van de patiënt. Daarnaast is directe ondersteuning van het netwerk van de patiënt van belang. Nu hebben MGV en CRA zowel dezelfde professionele attitude die belangrijk is bij rehabilitatie en overeenkomstige interventies die naar herstel leiden. Er zou geconcludeerd kunnen worden dat rehabilitatie/recovery ingezet wordt d.m.v. MGV en CRA. 15

16 In de literatuur werd echter ook het Illness Management and Recovery Model (IMR) onderzocht dat specifiek is ontworpen voor patiënten die chronische psychiatrische en verslavingsproblemen hebben en langdurig in de hulpverlening terecht komen, meerdere keren terugvallen en daardoor langzaam achteruit gaan. Het Illness Management and Recovery Program (IMRP) wordt in de chronische GGZ zorg toegepast om zingeving en herstel te bewerkstelligen. Herstelgerichte zorgtrajecten met daarbinnen standaard voldoende aandacht voor het herstel en de opbouw van de netwerken van verslaafde patiënten zijn essentieel voor goede zorgverlening. IMR is gebaseerd op 5 evidence based ondersteunende technieken: 1. Psycho-educatie 2. Cognitieve gedragstechnieken 3. Terugval preventie 4. Sociale vaardigheidstraining 5. Copingvaardigheden training Het model omvat tien modules in samenhang met elkaar; iedere patiënt krijgt dit programma (vier tot maximaal 10 maanden) aangeboden in zowel individuele als groepssessies: Herstelstrategieën Psycho-educatie over de ziekte Het stress-kwetsbaarheidsmodel Sociale steun opbouwen Effectief medicatie gebruik Terugval voorkomen Omgaan met stress Omgaan met problemen en restsymptomen Sociale kaart Omgaan met verslaving De hulpverleners die het programma uitvoeren worden met name getraind in motiverend werken. Een heel gestructureerde aanpak van herstel van leven dus. Het model werkt bewezen op: terugval in negatieve symptomen, reduceert opnames elders en op therapietrouw. De samenhang van de bovenstaande interventies hebben MGV en CRA strategieën in zich en gecombineerd met dagbesteding en huisvesting lijkt het model mogelijkheden te bieden. 16

17 IMR en CRA lijken in aanpak, opzet en filosofie op elkaar. IMR is bedoeld voor patiënten die chronische recidiverende psychiatrische problematiek hebben (waaronder ook wordt gerekend de Dubbele Diagnose variant met verslavingsproblemen). CRA is in opzet ontwikkeld voor patiënten met een verslavingsprobleem. Het verdient aanbeveling beide strategieën als centrale opbouw van een gebruikersruimte te integreren en diverse interventies op te nemen in het programma en hier het personeel in te scholen. 2.3 Onderzoeksvraag 3: Wat is het effect van huisvesting op kwaliteit van leven, overlast en gezondheid bij chronisch alcohol afhankelijke patiënten? De zoektocht leverde 4 artikelen op, waarvan er 3 bruikbaar bleken na een verdiepende analyse. Een artikel over integratie van diverse strategieën, waaronder huisvesting, beschreef de doelgroep met en zonder verslavingsproblemen en had geen specifieke link met alcoholverslaving. Literatuur Kertesz, S.G., & S.J. Weiner (2009) Housing the Chronically Homeless. High Hopes, Complex Realities. JAMA, 301(17), Larimer, M.E., Atkins, D.C. Tanzer, K., & W.G. Hobson (2009) Health Care and Public Services Use and Cost Before and After Provision of Housing for Chronically Homeless Persons With Severe Alcohol Problems. JAMA, 301(13), Sadowski, L.S., Kee, R.A., VanderWeele, T.J., & D. Buchanan (2009) Effect of a Housing and Case Management Program on Emergency Department Visits and Hospitalizations Among Chronically Ill Homeless Adults. JAMA, 301(17),

18 Auteur en jaartal Soort studie Samenvatting en Uitkomsten Kertesz et al Opiniërend artikel (over de hier onderstaande beide studies) In dit artikel geeft de auteur een overzicht van een tweetal studies die als interventie housing first gebruiken. Langdurig thuisloze zwervende volwassenen met chronische alcoholproblematiek werden onderzocht nadat zij een begeleid wonen traject aangeboden kregen direct aan het begin van hun hulpverleningstraject in tegenstelling tot eerdere trajecten waarbij dit pas aan het einde van een resocialisatietraject aangeboden werd. Uitkomsten zijn dat de kosten van medische hulp dalen, kosten van juridische bijstand zakken en uit één studie blijkt dat het drinkgedrag verandert, men drinkt minder alcohol. Larimer et al Quasi-experimenteel onderzoek waarin 95 patiënten in de experimentele groep worden vergeleken met 35 patiënten in de controlegroep. Interventie is begeleid wonen. Uitkomstmaten zijn diverse gezondheidszorgkosten en kosten die gemaakt worden vanwege juridische bijstand (in ons land overlastmaten). Na 6 maanden begeleid wonen daalden de kosten van de hulpverlening. En het gemeten alcoholgebruik (ASI) bij de experimentele groep daalde. Het begeleid wonen hield in dat er geen strenge eisen aan de patiënt werden gesteld t.a.v. het drinkgedrag (geen verplichte detox en/of vermindering alcoholgebruik). Conclusie is dat deze aanpak veelbelovend lijkt te zijn. Maar nu nog te weinig is onderzocht op langere termijn. Sadowski et al RCT, interventie langdurige woonbegeleiding en De interventie groep had na 18 maanden huisvesting en 18

19 woningaanbod met casemanagement bij een populatie langdurig thuisloze met chronisch somatisch en/of psychiatrisch zieke patiënten, nadat zij voor dit beeld een ziekenhuisopname hadden gehad. De interventie bestond uit 3 componenten; bij ontslag direct een plaats in een hostel en daarna een woning met begeleiding. Daarnaast casemanagement. Dit casemanagement wordt gedetailleerd omschreven. casemanagement minder ziekenhuisopnames, minder lange opnames in het ziekenhuis en minder opnames op de eerste hulp van ziekenhuizen. Hoewel alcoholproblematiek niet als belangrijke inclusie staat omschreven is uit de demografische data te concluderen dat een groot deel van de populatie veel zorg consumeert vanwege chronisch alcoholgebruik. Verandering in het gebruik van alcohol was echter geen uitkomstmaat. De verwevenheid tussen wonen en casemanagement is groot en niet in effect uit elkaar te halen. 19

20 Conclusie Wat is het effect van huisvesting op kwaliteit van leven, overlast en gezondheid bij chronisch alcohol afhankelijke patiënten? Een voorzichtige conclusie uit de studies is dat huisvesting, met name begeleid wonen in hostelachtige voorzieningen op de korte termijn direct leidt tot vermindering van opnames in ziekenhuizen en van de noodzaak tot hulp bij juridische problemen. Gezondheid gaat vooruit en overlast vermindert. Er is nu nog te weinig onderzoek gedaan naar de afname van alcoholgebruik hoewel 1 studie aantoont dat ook dat vermindert. Kwaliteit van leven is niet gemeten maar de suggestie is dat op basis van de bovenstaande onderzoeken ook dat verbetert. Echter een woonvoorziening (hostels, begeleid wonen en/of beschermde woonvormen) is niet hetzelfde als het gebruik maken van een voorziening zoals de alcoholgebruiksruimte. Het moet worden gezien als een extra interventie. Ook in de diverse voorzieningen rondom ondersteuning bij het wonen zijn variaties mogelijk, die van te voren duidelijk moeten worden gedefinieerd. 3 Literatuur Beckham, N. (2007). Motivational interviewing with hazardous drinkers. J.Am.Acad.Nurse Pract., 19, Harper, C. (2009). The neuropathology of alcohol-related brain damage. Alcohol Alcohol., 44, Kertesz, S. G. & Weiner, S. J. (2009). Housing the chronically homeless: high hopes, complex realities. JAMA, 301, Laere van, I. R. A. L (2002). De zwervende alcoholist, voor wie een zorg? Nederlands tijdschrift voor geneeskunde, 146, 42. Laere van, I. R. A. L and Byster, M. C. A. (2001, June 16). Gezondheidsproblemen van daklozen op zogenaamde dr. Valckenier-spreekuren in Amsterdam. Nederlands tijdschrift voor geneeskunde. Landelijke Stuurgroep Multidisciplinaire Richtlijnontwikkeling in de GGZ (2009). Multidisciplinaire Richtlijn Stoornissen in het gebruik van alcohol. Richtlijn voor de 20

21 diagnostiek en behandeling van volwassen patiënten met een stoornis in het gebruik van alcohol Utrecht: Trimbos Instituut. Larimer, M. E., Malone, D. K., Garner, M. D., Atkins, D. C., Burlingham, B., Lonczak, H. S. et al. (2009). Health care and public service use and costs before and after provision of housing for chronically homeless persons with severe alcohol problems. JAMA, 301, Mueser, K. T., Corrigan, P. W., Hilton, D. W., Tanzman, B., Schaub, A., Gingerich, S. et al. (2002). Illness management and recovery: a review of the research. Psychiatr.Serv., 53, Mueser, K. T., Meyer, P. S., Penn, D. L., Clancy, R., Clancy, D. M., & Salyers, M. P. (2006). The Illness Management and Recovery program: rationale, development, and preliminary findings. Schizophr.Bull., 32 Suppl 1, S32-S43. Peterson, P. L., Baer, J. S., Wells, E. A., Ginzler, J. A., & Garrett, S. B. (2006). Short-term effects of a brief motivational intervention to reduce alcohol and drug risk among homeless adolescents. Psychol.Addict.Behav., 20, Roozen, H.G. (2005). Community Reinforcement Approach and naltrexone in the treatment of addiction. Academisch proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam. Enschede: FEBO druk. Roozen, H. (2006) De Community Reinforcement Approach (CRA). Operante leerprincipes, sociale-systeembenadering en gedragsfarmacologie. Verslaving/Tijdschrift over verslavingsproblematiek, 2/4, Sadowski, L. S., Kee, R. A., VanderWeele, T. J., & Buchanan, D. (2009). Effect of a housing and case management program on emergency department visits and hospitalizations among chronically ill homeless adults: a randomized trial. JAMA, 301, Slesnick, N., Prestopnik, J. L., Meyers, R. J., & Glassman, M. (2007). Treatment outcome for street-living, homeless youth. Addict.Behav., 32, Smith, J. E., Meyers, R. J., & Delaney, H. D. (1998). The community reinforcement approach with homeless alcohol-dependent individuals. J.Consult Clin.Psychol., 66,

Bijlage 1. EERSTE LITERATUURSTUDIE TEN BEHOEVE VAN DE RICHTLIJN ALCOHOLGEBRUIKSRUIMTEN

Bijlage 1. EERSTE LITERATUURSTUDIE TEN BEHOEVE VAN DE RICHTLIJN ALCOHOLGEBRUIKSRUIMTEN Bijlage 1. EERSTE LITERATUURSTUDIE TEN BEHOEVE VAN DE RICHTLIJN ALCOHOLGEBRUIKSRUIMTEN Tactus Verslavingszorg, April 2011 K. van der Horst, MANP J. van Essen, MANP 1. Verkennend literatuuronderzoek Om

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

Geschiedenis van de Community Reinforcement Approach

Geschiedenis van de Community Reinforcement Approach Geschiedenis van de Community Reinforcement Approach. Inleiding 2.2 De eerste CRA-onderzoeken 3.2. Toepassing van CRA bij ambulante cliënten 5.2.2 Uitbreiding van het originele CRA-experiment onder ambulante

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Eliane Duvekot. Eliane Duvekot

Eliane Duvekot. Eliane Duvekot Eliane Duvekot Eliane Duvekot Gezinsinterventies Het belang van een focus René Keet, psychiater GGZ Noord Holland Noord AMC Inhoud presentatie Psychosociale interventies bij schizofrenie Gezinsinterventies

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten.

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. Joanneke van der Nagel, psychiater, Tactus Verslavingszorg, Enschede Pieter-Jan Carpentier, psychiater, Reinier van Arkel groep, s-hertogenbosch

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving?

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Dag van de verslaving 12 oktober 2007 Gerard M. Schippers Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Tijdschrift sinds 2005 Bohn Stafleu Van Loghum

Nadere informatie

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt Middelen, delictgedrag en leefstijltraining Marscha Mansvelt Inhoud Hoe gaat de Waag om met middelengebruik als risicofactor voor delictgedrag? Leefstijltraining 1. Alcohol is de meest sociaal geaccepteerde

Nadere informatie

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Partnerschap van de familie in de behandeling Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Interventie doelen EPA (parallelle zorg) persoonlijk herstel nastreven psychiatrische symptomen

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 De rol van de gedragskundige LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 Spin in het web? Agenda Korte uiteenzetting LVB en verslaving Functie-eisen Rol gedragskundige Discussie

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) De SMOKE studie Achtergrond Chronisch obstructief longlijden, ook wel Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) genoemd, word gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ten gevolge van onder andere

Nadere informatie

Dat scheelt een slok op een borrel?

Dat scheelt een slok op een borrel? Dat scheelt een slok op een borrel? Alcoholpoli voor MDL-patiënten Tamara van Lieshout Verpleegkundig Specialist GGZ Onze Lieve Vrouwe Gasthuis 550 bedden Toonaangevend Gastvrij Businessunits PBU Psychiatrie

Nadere informatie

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Samenwerking tussen algemeen ziekenhuis en GGZ Roxanne Izendooren Projectleider Vroegsignalering alcoholgebruik 23 april 2012 Opdracht: Vragenlijst

Nadere informatie

Individuele Cognitieve Gedragstherapie bij Middelengebruik en Gokken. Dagdeel 1 1-1

Individuele Cognitieve Gedragstherapie bij Middelengebruik en Gokken. Dagdeel 1 1-1 Individuele Cognitieve Gedragstherapie bij Middelengebruik en Gokken Dagdeel 1 1-1 Voorstellen Naam Kennis en kunde in Cognitieve gedragstherapie Eventuele specifieke leerwensen Maximaal 2 minuten 1-2

Nadere informatie

Wernicke-Korsakov syndroom

Wernicke-Korsakov syndroom Home no. 1 Februari 2016 Themanummer Antibiotica Eerdere edities Verenso.nl Wernicke-Korsakov syndroom Vaker en minder sluipend dan meestal wordt aangenomen Drs. Ineke Gerridzen i.gerridzen@atlant.nl Preventieve

Nadere informatie

Visiedocument FACT GGZ Friesland

Visiedocument FACT GGZ Friesland Visiedocument FACT GGZ Friesland Soort document: Visiedocument Versie: 02 Visie Rehabilitatie begint bij de voordeur! Vanaf het eerste behandelcontact staat het individuele herstelproces van de patiënt

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR

Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR GGZ Groep Europoort Trimbos-instituut instituut 9 september 2005 Bronnen Evidence-based practice implementation resource

Nadere informatie

Verbeteren van de leefstijl van langdurig opgenomen GGZ-patiënten. Dr. Frederike Jörg Senior onderzoeker GGZ Friesland Postdoc ICPE/UMCG

Verbeteren van de leefstijl van langdurig opgenomen GGZ-patiënten. Dr. Frederike Jörg Senior onderzoeker GGZ Friesland Postdoc ICPE/UMCG Verbeteren van de leefstijl van langdurig opgenomen GGZ-patiënten Dr. Frederike Jörg Senior onderzoeker GGZ Friesland Postdoc ICPE/UMCG Leefstijl VT Wonen? Leefstijl Way of life? Leefstijl Levensfase?

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

Schizofrenie en comorbide verslaving

Schizofrenie en comorbide verslaving Schizofrenie en comorbide verslaving Wilma Reesink GGZ Verpleegkundig Specialist GGNet Apeldoorn Workshopindeling: 1. Stellingen bespreken aan de hand van het Lagerhuismodel met doel: kennis testen, dilemma

Nadere informatie

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten Alcohol gebruik bij ouderen 16-09-2010 Dick van Etten Inleiding Prevalentie Risicofactoren, lichamelijke aandoeningen Vroegsignaleren en diagnostiek Ontwikkelde interventies U moet de bakens verzetten

Nadere informatie

Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme

Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme dr. L.M. Kronenberg Prof. dr. van Achterberg Prof. dr. W. van den Brink Prof. dr. P. Goossens K. Slager-Visscher,

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Hoe, en in welke mate, kunnen zorgboerderijen een rol spelen bij het herstel en de rehabilitatie van mensen met een mentale aandoening?

Hoe, en in welke mate, kunnen zorgboerderijen een rol spelen bij het herstel en de rehabilitatie van mensen met een mentale aandoening? Vernieuwingen in herstel en rehabilitatie in de geestelijke gezondheidszorg De casus van zorgboerderijen Onderzoek op het gebied van de geestelijke gezondheid legt al geruime tijd de nadruk op de hoge

Nadere informatie

Nurse versus physician-led care for the management of asthma

Nurse versus physician-led care for the management of asthma TRAM onderzoek Nurse versus physician-led care for the management of asthma Maarten C Kuethe1, Anja A P H Vaessen-Verberne1, Roy G Elbers2, Wim MC Van Aalderen3 1. Paediatrics, AMPHIA Hospital, Breda,

Nadere informatie

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg Marielle Brenninkmeijer Inhoud workshop Online alcoholdebaas.nl Onderzoek en resultaten Verslaving de baas Oefening Online Wat is www.alcoholdebaas.nl? Website

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

1 2 1 Bemoeizorg is als begrip (en zorgvorm) komen overwaaien uit Nederland, wordt gehanteerd in de context van zorgwekkende zorgmijders. Dit zijn: mensen met ernstige psychische en/of psychosociale problemen

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik

Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Geïntegreerde behandeling van patiënten met schizofrenie en middelengebruik Saskia van Duin - verpleegkundig specialist GGZ Melchiord Ricardo - ervaringsdeskundige Ellen Struik teamleider DD kliniek GGZ

Nadere informatie

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek

Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Mistral DTOX, een goed begin is het halve werk. Edwin Spapens GZ-Psycholoog Mistral DTOX & Mistral Kliniek Cluster jeugd Preventie, inclusief minimale interventie van 1-3 gesprekken I- hulp (ambitie ook

Nadere informatie

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Postbus 1 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl KvK Utrecht 30276683 T 030 274 91 11

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING SAMENVATTING SAMENVATTING Het is niet te laat, het is nimmer te laat. Het is pas te laat als er geen weg terug is en zelfs dan is er berouw en kun je denken hoe het ooit zou zijn geweest Anna Eva op het

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

Diagnostiek en behandeling van het alcoholonthoudingsdelirium

Diagnostiek en behandeling van het alcoholonthoudingsdelirium 7. Diagnostiek en behandeling van het alcoholonthoudingsdelirium 7.1. VRAAGSTELLINGEN Voor dit hoofdstuk heeft de werkgroep gezocht naar het antwoord op de volgende uitgangsvragen: Valt het delirium ten

Nadere informatie

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers Topklinisch Centrum voor Korsakov en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen Informatie voor verwijzers Via deze folder willen wij u graag nader kennis laten maken met de behandelmogelijkheden van het

Nadere informatie

8-1-2015. De therapeutische relatie,cognitieve stoornissen en recovery: Wat moet de professional daar nu mee?

8-1-2015. De therapeutische relatie,cognitieve stoornissen en recovery: Wat moet de professional daar nu mee? De therapeutische relatie,cognitieve stoornissen en recovery: Wat moet de professional daar nu mee? Best beschikbare evidentie voor nut therapeutische relatie? Prof. Dr. C.A.J. de Jong: NISPA (Addiction

Nadere informatie

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Inhoudsopgave: Inleiding Minisymposium LVG en Verslaving De belangrijkste problemen volgens hulpverleners De ervaringen van cliënten De ervaringen van verwanten Vervolgstappen

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog i.o./onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) - Depressie groot

Nadere informatie

Werkt Guided Care in jouw huisartsenpraktijk? Resultaten van een pilot bij vijf Nederlandse huisartsenpraktijken. multi.

Werkt Guided Care in jouw huisartsenpraktijk? Resultaten van een pilot bij vijf Nederlandse huisartsenpraktijken. multi. Werkt Guided Care in jouw huisartsenpraktijk? Resultaten van een pilot bij vijf Nederlandse huisartsenpraktijken multi morbiditeit Nieuwe werkwijze voor mensen met meerdere chronische aandoeningen Werkt

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

. Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Nickie van der Wulp

. Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Nickie van der Wulp . Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap Nickie van der Wulp 7-02-2014 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving

Cognitive Bias Modification (CBM): Computerspelletjes tegen Angst, Depressie en Verslaving Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving Mike Rinck Radboud Universiteit Nijmegen Cognitieve Vertekeningen bij Stoornissen "Cognitive Biases" Patiënten

Nadere informatie

Conferentie Alcohol, Gezondheid en Beleid

Conferentie Alcohol, Gezondheid en Beleid Conferentie Alcohol, Gezondheid en Beleid Hoe motiveer je mensen hun drinkgedrag te veranderen? De uitgangspunten van motiverende gespreksvoering. Gerard M. Schippers THE AMSTERDAM INSTITUTE FOR ADDICTION

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Preventie van Alcoholgebruik. Ina Koning

Preventie van Alcoholgebruik. Ina Koning Van wetenschap naar praktijk: Preventie van Alcoholgebruik Ina Koning Drinkt onze jeugd? Een impressie... i.koning@uu.nl We weten dat De feiten... Vroegtijdig drinken (Verdurmen et al., 2012): 13 jaar

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

Zoeken naar evidence

Zoeken naar evidence Zoeken naar evidence Faridi van Etten-Jamaludin Clinical librarian Medische Bibliotheek AMC 2 december 2008 Evidence Based Practice? Bij EBP worden klinische beslissingen genomen op basis van het best

Nadere informatie

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MARION SPIJKERMAN VGCT CONGRES, 13 NOVEMBER 2015 OVERZICHT Introductie Methode Resultaten Discussie Mindfulness en ACT interventies als ehealth:

Nadere informatie

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP)

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) De effectiviteit van een gecombineerde behandeling gericht op problematisch middelengebruik en partnergeweld bij plegers van partnergeweld

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar Samenvatting Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar verwachting zelfs verder toenemen in de

Nadere informatie

Het model. Teamwerk. Critical Time Intervention Ontwikkelingen ontwikkelen. Critical Time Intervention Maak de verbinding met de zorg en de sameneving

Het model. Teamwerk. Critical Time Intervention Ontwikkelingen ontwikkelen. Critical Time Intervention Maak de verbinding met de zorg en de sameneving Critical Time Intervention Ontwikkelingen ontwikkelen Bert van Hemert Teamwerk Columbia University Elie Valencia Dan Herman Helga Saez Sally Connover Ezra Susser Parnassia Bavo Groep Diede Schols Wijbrand

Nadere informatie

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement 3 FASEN MODEL Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement INTRODUCTIE Het aanmoedigen van chronisch zieke patiënten door zorgverleners in het nemen van dagelijkse beslissingen,

Nadere informatie

Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose

Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose Prof. Sabbe (CAPRI UA) Malone Maureen (CAPRI UA) Overzicht Definities Onderzoeksvragen

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Geen belangen Disclosure Persbericht 15 oktober 2014 Veranderend zorglandschap vraagt om vernieuwde

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

Dynamisch overzicht. Psychologische interventies GGZ. Dynamisch overzicht psychologische interventies GGZ 2016 Pagina 1

Dynamisch overzicht. Psychologische interventies GGZ. Dynamisch overzicht psychologische interventies GGZ 2016 Pagina 1 Dynamisch overzicht Psychologische interventies GGZ Dynamisch overzicht psychologische interventies GGZ 2016 Pagina 1 Dynamisch overzicht psychologische interventies GGZ U heeft een Basisverzekering bij

Nadere informatie

Illness Management and Recovery (IMR) KENBIS 20 maart 2015. Titus Beentjes, RN, MANP, MSc, PhD-student Dimence, Radboudumc, Saxion Hogescholen

Illness Management and Recovery (IMR) KENBIS 20 maart 2015. Titus Beentjes, RN, MANP, MSc, PhD-student Dimence, Radboudumc, Saxion Hogescholen Illness Management and Recovery (IMR) KENBIS 20 maart 2015 Kom verder. Saxion. Titus Beentjes, RN, MANP, MSc, PhD-student Dimence, Radboudumc, Saxion Hogescholen Disclosure Mogelijke belangenverstrengeling

Nadere informatie

Pillen? Praten? Trainen! Over de aanvullende rol die cognitieve trainingen kunnen spelen in de psychotherapie

Pillen? Praten? Trainen! Over de aanvullende rol die cognitieve trainingen kunnen spelen in de psychotherapie Pillen?? Trainen! Over de aanvullende rol die cognitieve trainingen kunnen spelen in de psychotherapie Reinout Wiers Hoogleraar ontwikkelingspsychopathologie UvA r.wiers@uva.nl Huidige praktijk: Pillen

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Centrum voor Neuropsychiatrie Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Specialistische hulp aan mensen met een Niet Aangeboren Hersenletsel Kliniek en deeltijdbehandeling Informatie Informatie voor verwijzers voor

Nadere informatie

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland

Inhoud. Ontgifting en stabilisatie. Observatie en Diagnostiek en Behandeling. Cijfers en Onderzoek. Aanbod Jeugd in Nederland Polls drugsweb Kun je op eigen houtje van drugs afkomen Ja: 85% Moeten we minder gaan drinken Ja: 57% Bang om verslaafd te worden Ja: 21% Drugs meenemen naar buitenland Ja: 73% Wiet is een harddrug Ja:

Nadere informatie

Housing First. Housing First juli 2013 Pag. 1 van 5. Wat is Housing First?

Housing First. Housing First juli 2013 Pag. 1 van 5. Wat is Housing First? Housing First Wat is Housing First? Het aanbieden van een individuele woonst én langdurige begeleiding aan mensen die chronisch dakloos zijn en kampen met een verslavings en/of psychiatrische problematiek.

Nadere informatie

Effecten van goal setting bij volwassen revalidatiepatiënten

Effecten van goal setting bij volwassen revalidatiepatiënten Home no. 5 November 2015 Licht op oranje Eerdere edities Verenso.nl Effecten van goal setting bij volwassen revalidatiepatiënten Betekenis voor de geriatrische revalidatiezorg? Ewout B. Smit, aioto ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Productcatalogus 2015

Productcatalogus 2015 Productcatalogus 2015 Stichting ToReachIt Simple as A.B.C. Acceptance is the Beginning of Change Inhoudsopgave Inleiding Pag. 1.1 Waarom deze productcatalogus 3. 1.2 Stichting ToReachIt samengevat 3. Producten

Nadere informatie

De multidisciplinaire richtlijn schizofrenie - Wat kunnen we met de recente update?-

De multidisciplinaire richtlijn schizofrenie - Wat kunnen we met de recente update?- De multidisciplinaire richtlijn schizofrenie - Wat kunnen we met de recente update?- Dr. Berno van Meijel Lector GGZ-verpleegkunde Hogeschool INHolland / Amsterdam www.ggzverpleegkunde.nl De richtlijn

Nadere informatie

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen

CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen CGt binnen de ambulante forensische GGz: nieuwe ontwikkelingen Achtergrond symposium Criminaliteit heeft grote gevolgen voor samenleving: -Fysieke verwondingen -Psychische klachten -Materiële schade -Kosten:

Nadere informatie

Ambulant werken met kwetsbare mensen

Ambulant werken met kwetsbare mensen Ambulant werken met kwetsbare mensen UMC St Radboud Judith Wolf & Dorieke Wewerinke Van asiel & beschermen naar herstel & participeren Zelfstandig wonen Transmuraal wonen Nachtopvang Inloop Flexibele ondersteuning

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie

Doelgroepen kasteelplus. Kerngedachten bij de visie. Ontwennen meer dan stoppen. Visie : controleverlies betekent totale abstinentie Doelgroepen kasteelplus Ontwennen meer dan stoppen. Hoe helpen we mensen om te veranderen? dag van de zorg 17/03/2013 Patrick Lobbens Hoofdverpleegkundige verslavingszorg kasteelplus Kasteelplus 1 : mensen

Nadere informatie

De effectiviteit van case management bij ouderen met dementiesymptomen

De effectiviteit van case management bij ouderen met dementiesymptomen De effectiviteit van case management bij ouderen met dementiesymptomen en hun mantelzorgers Dit proefschrift gaat over de effectiviteit van case management gegeven door wijkverpleegkundigen aan thuiswonende

Nadere informatie

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen?

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? 21/11/11 Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? Inge Glazemakers Dirk Deboutte Inhoud Het probleem Oplossingen: de theorie Triple P Het project De eerste evaluatie - - -

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

BeMind studie: Mindfulness bij kanker

BeMind studie: Mindfulness bij kanker BeMind studie: Mindfulness bij kanker Een vergelijking tussen online en face to face mindfulness versus standaardzorg Prof. Dr. A.E.M. Speckens, Radboud UMC en Dr. M. van der Lee, Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

Bijlage 1: Programma van Eisen

Bijlage 1: Programma van Eisen Bijlage 1: Programma van Eisen Functie: Stichting Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid afdeling Jeugd < 18 jaar Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

ALCOHOLVERSTREKKING. Alcohol als bindmiddel? Drs. Gilbert V.J. Thomas Rainier Tallane Centrum Maliebaan, Utrecht

ALCOHOLVERSTREKKING. Alcohol als bindmiddel? Drs. Gilbert V.J. Thomas Rainier Tallane Centrum Maliebaan, Utrecht ALCOHOLVERSTREKKING Alcohol als bindmiddel? Drs. Gilbert V.J. Thomas Rainier Tallane Centrum Maliebaan, Utrecht HET ZORGCENTRUM AMERSFOORT ZORGCENTRUM VOOR ALCOHOLISTEN April 2008 besloot de gemeenteraad

Nadere informatie

Inhoud. deel i de omvang en aard van het probleem 19. Voorwoord 1 1

Inhoud. deel i de omvang en aard van het probleem 19. Voorwoord 1 1 Voorwoord 1 1 deel i de omvang en aard van het probleem 19 1 Psychiatrische comorbiditeit van verslaving in relatie tot criminaliteit 2 1 Arne Popma, Eric Blaauw, Erwin Bijlsma 1.1 Inleiding 2 2 1.2 Psychiatrische

Nadere informatie

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg In vergrijzende samenlevingen is de zorg voor het toenemende aantal kwetsbare ouderen een grote uitdaging

Nadere informatie

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 182 Depressie komt veel voor en is een van de meest invaliderende aandoeningen met een negatieve invloed op vele

Nadere informatie

VERMOEIDHEID na een CVA

VERMOEIDHEID na een CVA Vermoeidheidsrichtlijn in CVA-richtlijn 2 voorbeelden na een CVA De richtlijn Vermoeidheid in de praktijk Ernst Evenhuis & Isaline Eijssen Werk, p 100 Effectieve behandelmethoden voor het omgaan met de

Nadere informatie