Integratie van Ecodesign in de ontwerprichtlijnen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Integratie van Ecodesign in de ontwerprichtlijnen"

Transcriptie

1 Integratie van Ecodesign in de ontwerprichtlijnen

2

3 Integratie van Ecodesign in de ontwerprichtlijnen

4

5 Documentbeschrijving 1. Titel publicatie Integratie van Ecodesign in de ontwerprichtlijnen 2. Verantwoordelijke Uitgever Danny Wille, OVAM, Stationsstraat 110, 2800 Mechelen 3. Wettelijk Depot nummer D/2012/5024/07 4. Aantal bladzijden Aantal tabellen en figuren 8 tabellen 7 figuren 6. Prijs* 7. Datum Publicatie december Trefwoorden Ecodesign 9. Samenvatting Onderzoek naar een set van ontwerprichtlijnen rond ecodesign en een integratie van deze richtlijnen in de ontwerpopleidingen 10. Begeleidingsgroep en/of auteur Ilse Stouten, , Bert Willems, ,Contactperso(o)n(en) Miranda Geusens, Evelyn Lafond, Wouter Ulburghs, wouter. 12, Andere titels over dit onderwerp Gegevens uit dit document mag u overnemen mits duidelijke bronvermelding. De meeste OVAM-publicaties kunt u raadplegen en/of downloaden op de OVAM-website: * Prijswijzigingen voorbehouden

6

7 Inhoudstafel 1 Inleiding 7 2 Onderzoeksopzet Globale opzet Focusgroepgesprekken Literatuuronderzoek Bijeenkomsten van de stuurgroep Bijeenkomsten van het kernteam Ontwikkeling Implementatie Rapportering 13 3 Resultaten Inventarisatie en behoeftepeiling Voorbeelden ecodesign in het onderwijs in het buitenland Binnenland Ontwikkeling hernieuwde methodologie Didactisch Model Theorie Ecodesign Oefeningen Implementatie in HOWEST Draagvlak voor implementatie 38 4 Aanbevelingen Ecodesign basisvaardigheid van de hedendaagse ontwerper Het aanbieden van een platform De leerlijn is opleidingsafhankelijk 39 5 Bronnen Boeken Papers Webbronnen 41 6 Bijlagen 43 Bijlage 17: Uitleg didactisch model voor scholen 45 Inleiding 45 Geïntegreerde aanpak ecodesign 45 Concrete aanpak ecodesign 46 Bijlage 18: Figuur didactisch model 49 5/51

8 1 Inleiding Binnen dit onderzoek wordt er gezocht naar een set van ontwerprichtlijnen rond ecodesign en een integratie van deze richtlijnen in de meest toegepaste ontwerp-methodologieën. Binnen het onderzoek moeten zowel educatieve partners (zoals de docenten en de studenten uit de ontwerpopleidingen) als private partners bereikt worden (ontwerpers die op zelfstandige basis of in het kader van een bedrijf werkzaam zijn). Het is immers via deze partners dat ecodesign in het ontwerpproces gestimuleerd kan worden en dat het zelfs als vanzelfsprekend geacht zal worden om deze richtlijnen mee in acht te nemen. Binnen het onderzoek kunnen drie doelstellingen omschreven worden: 1. Inventarisatie en behoeftepeiling 2. Ontwikkelen van een hernieuwde methodologie 3. Het creëren van een draagvlak voor implementatie Deel 2 geeft een beschrijving van de onderzoeksopzet op basis waarvan een antwoord geformuleerd kon worden op deze drie globale doelstellingen. Het daaropvolgende deel 3 geeft per doelstelling de resultaten van het onderzoek weer. Ten slotte worden er vanuit deze resultaten in deel 4 enkele beleidsaanbevelingen gedaan. 7/51

9 2 Onderzoeksopzet 2.1 Globale opzet Voor het realiseren van de drie bovengenoemde doelstellingen werd een onderzoeksopzet uitgewerkt die schematisch weergegeven wordt in figuur 1. Figuur 1: globaal schema onderzoeksopzet In deze onderzoeksopzet staan de activiteiten van het kernteam centraal. Dit kernteam bestaat uit een aantal inhoudelijke experts die op regelmatig basis bij elkaar kwamen, voornamelijk ter voorbereiding van het veldwerk (focusgroepen) en voor de interpretatie van de resultaten vanuit dit veldwerk. In het onderzoek kunnen drie deels overlappende fasen onderscheiden worden waarbij de drie doelstellingen als leidraad gebruikt kunnen worden om de verschillende onderzoeksactiviteiten in deze drie fasen op te delen In fase 1 werd een eerste groep focusgroepgesprekken (focusgroep 01, 02 en 03) voorbereid door het kernteam (kernteam 01). Vervolgens werden de resultaten van deze focusgroepgesprekken geïnterpreteerd door een volgende kernteam met het oog op een inventarisatie van bestaande ontwerpmethodologieën (kernteam 02; ontwerpaanpak binnen de verschillende opleidingen en ontwerpbureau s). Er werd binnen deze focusgroepgesprekken met de verschillende partners (docenten, studenten en professionelen) gepeild naar de behoefte/draagvlak om ecodesign te integreren binnen bestaande ontwerpmethodologiën. Daarnaast werd op basis van bestaande literatuur een overzicht gegeven van enkele voorbeelden van aanpak in het buitenland. In fase 2 werd er in enkele stappen (kernteam 02 en 03) een hernieuwde ontwerpmethodologie ontwikkeld. Deze hernieuwde ontwerpmethodologie is gebaseerd op een aftoetsing van een eerste versie bij vrijwel dezelfde groepen van docenten, studenten en professionelen (focusgroep 04, 05 en 06) en een aftoetsing van een tweede versie aan een geselecteerde groep van docenten, studenten en professionelen (focusgroep 07). Daaropvolgend werden concrete opleidingsonderdelen die deel uitmaken van de hernieuwde ontwerpmethodologie ontwikkeld die implementeerbaar zouden kunnen zijn binnen de bestaande ontwerpopleidingen en -praktijken (ontwikkeling). Een eerste poging hiertoe werd 9/51

10 ondernomen in samenwerking met HOWEST als concrete ontwerpopleiding (concrete implementatie). In fase 3 ten slotte werd op twee verschillende manieren een draagvlak gecreëerd voor de implementatie van de hernieuwde methodologie in bestaande opleidingen. In een laatste focusgroepgesprek (focusgroep 07) werd naast het voorleggen van de hernieuwde ontwerpmethodologie gepeild naar de haalbaarheid van het concept en de wens om het ook effectief te implementeren. Daarnaast werd deze zelfde vraag naar haalbaarheid/wenselijkheid ook gesteld tijdens de concrete implementatie van de hernieuwde ontwerpmethodologie (inclusief de uitgewerkte opleidingsonderdelen) binnen HOWEST (concrete implementatie). Een laatste kernteambijeenkomst werd ingepland om vanuit de resultaten van het onderzoek het onderzoeksrapport inhoudelijk vorm te geven (kernteam 04). Gedurende het hele proces werd op regelmatige basis teruggegrepen naar literatuur die over de te behandelen onderwerpen verschenen is (literatuurstudie). Op regelmatig basis werd een overleg ingepland met de stuurgroep om tussentijdse resultaten te evalueren en de globale opzet bij te sturen daar waar nodig. Deze stuurgroep bestond uit de coördinator van het project, de hoofdonderzoeker en enkele medewerkers van de OVAM. 2.2 Focusgroepgesprekken Binnen de beschrijving van de globale onderzoeksopzet is duidelijk dat er op regelmatige basis informatie bekomen werd vanuit focusgroepgesprekken. Focusgroepen behoren tot de kwalitatieve onderzoeksmethodes en zijn aangewezen wanneer men op zoek is naar de meningen en impliciete kennisinhouden die zich in de hoofden van de deelnemers bevinden (viwta 1, 2006). Binnen een focusgroep plaatst men een groep personen bij elkaar waarmee een semigestructureerd groepsinterview afgenomen wordt. Het is aangetoond dat er systematisch meer informatie ter beschikking komt wanneer je de deelnemers aan een onderzoek niet individueel interviewt maar ze bij elkaar plaatst en ze de mogelijkheid geeft om op elkaars antwoorden te reageren. Door deze interactieve werkvorm verliest men hierdoor wel aan systematiek (die men wel terugvindt in een gestructureerd individueel interview) maar de informatie die men over het thema inwint is op die manier veel rijker. De focusgroepgesprekken die uitgevoerd werden in het kader van dit onderzoek bestonden uit docenten, studenten en professionelen. De reden hiervoor is voor de hand liggend. Docenten en studenten zijn rechtstreekse betrokkenen bij de huidige ontwerpaanpak binnen bestaande opleidingen. Zij kunnen van daaruit perfect inschatten wat de noden zijn en aangeven of er een draagvlak is voor een hernieuwde ontwerpaanpak rond ecodesign in het onderwijs. De professionelen van hun kant weten perfect aan welke vereisten ontwerpers dienen te voldoen wanneer ze vanuit een opleiding het werkveld betreden. Hun visie op wat er vanuit de maatschappij nodig is binnen de huidige opleidingen is dus van groot belang. De specifieke doelstellingen voor de 7 focusgroepgesprekken die uitgevoerd werden in het kader van dit onderzoek kunnen als volgt omschreven worden: Focusgroep 01: in kaart brengen van huidige ontwerpmethodologie(ën) en de specifieke noden bij docenten (aanpak inventarisatie en behoeftepeiling). Focusgroep 02: in kaart brengen van huidige ontwerpmethodologie(ën) en de specifieke noden bij studenten (aanpak inventarisatie en behoeftepeiling). 1 Vlaams instituut voor Wetenschappelijk en Technologisch Aspectenonderzoek en Koning Boudewijnstichting (2006), Participatieve methoden. Een gids voor gebruikers, Brussel: viwta 10/51

11 Focusgroep 03: in kaart brengen van huidige ontwerpmethodologie(ën) en de specifieke noden bij professionelen (aanpak inventarisatie en behoeftepeiling). Focusgroep 04: eerste aftoetsing hernieuwde ontwerpmethodologie bij docenten (ontwikkeling hernieuwde ontwerpmethodologie). Focusgroep 05: eerste aftoetsing hernieuwde ontwerpmethodologie bij studenten (ontwikkeling hernieuwde ontwerpmethodologie). Focusgroep 06: eerste aftoetsing hernieuwde ontwerpmethodologie bij professionelen (ontwikkeling hernieuwde ontwerpmethodologie). Focusgroep 07: tweede aftoetsing hernieuwde ontwerpmethodologie bij docenten, studenten en professionelen (ontwikkeling hernieuwde ontwerpmethodologie), studenten en professionelen + het creëren van een draagvlak hiervoor (draagvlak voor implementatie). Bijlage 1 geeft per focusgroep de datum weer waarop deze plaatsvond en de deelnemers die participeerden. In bijlage 2 tot en met 8 kan per focusgroep een omschrijving gevonden worden van het effectieve verloop per focusgroepgesprek. Bijlage 9 bevat het verloop van de focusgroepen 1 tot en met 3 en bijlage 10 bevat het verloop van focusgroep 4 tot en met Literatuuronderzoek In het kader van dit onderzoek werd een beperkte en zeer gerichte literatuurstudie ondernomen. De informatie die op deze manier bekomen werd kon op twee manieren ingezet worden: Voorbeelden van Ecodesign in het buitenland (inventarisatie en behoeftepeiling). Ontwikkeling van opleidingsonderdelen als concrete implementatie van de hernieuwde ontwerpmethodologie (ontwikkeling hernieuwde ontwerpmethodologie). 2.4 Bijeenkomsten van de stuurgroep Op regelmatige tijdstippen gedurende het onderzoek werd een overleg ingepland met de opdrachtgever OVAM om input aan te leveren, suggesties te doen en wijzigingen in het proces te suggereren daar waar nodig. In totaal kwam de stuurgroep 5 keer samen. 2.5 Bijeenkomsten van het kernteam Het kernteam dat voor dit onderzoek samengesteld werd, bestaat uit enkele experts die elk vanuit de eigen achtergrond actief meewerkten aan het behalen van de drie vooropgestelde doelstellingen: Bert Willems: coördinator MAD-research (Media-Arts & Design-faculty, samenwerking tussen PHL en KHLim). Thomas Lommee: ontwerper en oprichter van het bedrijf Intrastructures, ontwerpen voor een meer duurzame samenleving, docent binnen diverse ontwerpopleidingen. Veerle Verbaekel: projectmedewerkster REcentre (centre for sustainable design). (Werd in vanaf september 2011 vervangen door Liesje Deckers) 11/51

12 Marc van den Broeck: projectmedewerker REcentre. Liesje Dekkers: projectmedewerkster REcentre. (Vervanging Veerle Verbaekel) Ilse Stouten: coördinator onderzoeksgroep Art Object & Design binnen MAD-research (MADfaculty), onderzoeksthematiek ecodesign. Wouter Hustinckx: coördinator ICTO-expertisecel (PHL-Dpt. Education), onderwijsdeskundige. Benjamin Vanelslande: projectmedewerker Open Raam en DoDesign in het kader van het Material Research Centre (KULeuven). Katherina Kitsinis: projectmedewerkster DoDesign in het kader van Design Platform Limburg (DPL). (Heeft omwille van een andere functie het project verlaten in juli 2011 en is vervangen door Ilse Stouten) In totaal werden vier bijeenkomsten van het kernteam georganiseerd. Tijdens al deze bijeenkomsten werd er enerzijds beschikbare informatie in kaart gebracht en geïnterpreteerd (analyse). Anderzijds werd vanuit deze analyse nieuwe informatie gegenereerd die nodig was voor een daaropvolgende fase in het onderzoek (synthese): Kernteam 01: Analyse van de beschikbare kennis die aanwezig was bij ieder lid van het kernteam om van daaruit de concrete opzet van de eerste reeks van focusgroepen te synthetiseren. Kernteam 02: Analyse van de resultaten van de eerste reeks focusgroep-gesprekken om van daaruit de tweede reeks van focusgroepgesprekken te synthetiseren. Kernteam 03: Analyse van de resultaten van de tweede reeks focusgroep-gesprekken om van daaruit een laatste focusgroepgesprek te synthetiseren. Kernteam 04: Analyse van de resultaten van het onderzoeksproject om van daaruit te komen tot een onderzoeksrapport met daarin een weergave van de onderzoeksopzet, de onderzoeksresultaten en enkele beleidsaanbevelingen. Bijlage 1 geeft per bijeenkomst van het kernteam de datum waarop deze plaatsvond en de deelnemers die participeerden. De verslagen van Kernteam 01 tot en met 04 zijn terug te vinden in bijlagen 11 tot en met Ontwikkeling Op basis van de informatie die bekomen werd vanuit de focusgroepen, de literatuurstudie, en de bijeenkomsten van het kernteam werd de hernieuwde ontwerpmethodologie concreet uitgewerkt en vertaald naar enkele opleidingsonderdelen (ontwikkeling hernieuwde ontwerpmethodologie). 2.7 Implementatie Na het ontwikkelen van een hernieuwde ontwerpmethodologie en de ontwikkeling van enkele opleidingsonderdelen die het moesten toelaten om deze hernieuwde ontwerpmethodologie te implementeren in een opleiding werd in samenwerking met HOWEST een virtuele poging ondernomen om deze implementatie effectief te realiseren. Deze poging paste binnen de herorganisatie van de opleiding industrieel ontwerpen waar HOWEST op dat moment voor stond. Deze concrete implementatie diende ter realisatie van twee doelstellingen. Van de ene kant werd deze implementatie gebruikt om de hernieuwde ontwerpmethodologie en de 12/51

13 opleidingsonderdelen die in het kader hiervan ontwikkeld werden bij te stellen en te verfijnen (ontwikkeling hernieuwde ontwerpmethodologie). Van de andere kant werd hiermee een draagvlak gecreëerd om de hernieuwde ontwerpmethodologie ook effectief te implementeren binnen bestaande ontwerpopleidingen (draagvlak voor implementatie). 2.8 Rapportering De bevindingen van het onderzoek werden zorgvuldig bijgehouden en gepresenteerd aan de opdrachtgever binnen het hier voorliggende onderzoeksrapport. Voorgaande delen gaven een beschrijving van de drie doelstellingen die vooropgesteld werden binnen dit onderzoek (zie deel 1) en van de onderzoeksopzet die moest toelaten om deze doelstellingen te realiseren (zie deel 2). De drie volgende delen geven een beschrijving van de resultaten opgedeeld volgens deze drie doelstellingen. Het eerste deel (zie deel 3.1) geeft een inventarisatie van bestaande ontwerpmethodologieën en peilt naar de behoefte om ecodesign te integreren binnen bestaande ontwerpmethodologieën. Het daaropvolgende deel (zie deel 3.2) geeft een beschrijving van een hernieuwde ontwerpmethodologie en geeft enkele concrete manieren waarop deze geïmplementeerd zou kunnen worden binnen bestaande ontwerpopleidingen en praktijken. Ten slotte (zie deel 3.3) wordt er ingegaan op de manieren waarop binnen dit onderzoeksproject een draagvlak gecreëerd werd voor de implementatie van een hernieuwde ontwerpmethodologie. 13/51

14 3 Resultaten 3.1 Inventarisatie en behoeftepeiling De resultaten met betrekking tot de inventarisatie en behoeftepeiling bestaan uit twee grote delen. Ten eerste worden er enkele voorbeelden uit het buitenland besproken (op basis van een literatuuronderzoek; zie deel 3.1.1). Daarna wordt er specifiek ingegaan op enkele Vlaamse onderwijsinstellingen (op basis van de focusgroepgesprekken met docenten en studenten) en enkele professionele ontwerpers (op basis van de focusgroepgesprekken met professionelen; zie deel 3.1.2) Voorbeelden ecodesign in het onderwijs in het buitenland Nederland Technische Universiteit van Delft In het huidige Bachelorprogramma komt sustainable design terug in volgende opleidingsonderdelen: Business, Culture & Technology. Dit vak handelt over de factoren die invloed hebben op de werking van een bedrijf en de manieren waarop deze factoren aangewend kunnen worden om een bedrijf aan te zetten tot duurzame innovatie. Strategic Product Innovatie (SPI). In dit vak leert men strategieën voor de toekomst van een bedrijf te ontwikkelen. Duurzaamheid is een belangrijk onderdeel binnen deze strategieën. Product Design Project 3 (PO3). De cursus biedt de studenten een reeks van design tools die kunnen worden ingezet om een productverbetering uit te voeren. Die tools zijn o.a. mold-flow en design-for-disassembly. In deze cursus maken de studenten kennis met Life Cycle Assessment (LCA). Het gebruik van LCA als ontwerptool wordt onderwezen in het vak LCALab van het tweede Bachelorjaar. In een korte tijdspanne wordt geleerd om rekening te houden met de milieubelasting van een ontwerp door een combinatie van een theorievak met een praktijkvak. Het doel is om de studenten te leren dat het uitvoeren van een LCA niet enkel iets theoretisch is, maar ook een praktisch nut heeft voor ontwerpers. Het hoorcollege behandelt de theorie over LCA (2 x 45 minuten). Men gebruikt volgende handboeken LCA a practical guide for students, designers and business managers van Joost Vogtländer (2010) en Design for sustainability, a step by step approach van UNEP (United Nations Environment Programme; environment for development ). De taak voor het LCALab is het uitvoeren van een herontwerp op basis van een bestaand huishoudelijk product. Het nieuwe product dient een betere LCA score te hebben, maar dient ook gemakkelijker gemonteerd worden. De handleiding die gebruikt wordt voor het practicum is terug te vinden in bijlage 15: De LCA manual for Dummies. In een gesprek met een docent van TUDelft blijkt dat de studenten het hoorcollege in combinatie met het lab zeer hoog waarderen. Vooral de numerieke aanpak (i.p.v. vage subjectieve selectiemethodes), die tijdens de begin fase van het herontwerp al bruikbaar is, wordt hoog gewaardeerd. De combinatie van praktische labs en theorie is interessant. Dit is echter niet doorgetrokken over heel het onderwijspakket. De kans bestaat er dus in dat de studenten buiten 15/51

15 dit vak ecodesign niet gaan gebruiken. Ook komt het sociale en economisch aspect in dit vak niet aan bod Noorwegen 2 - Norwegian University of Science and Technology (NTNU) Sustainability is vooral geconcentreerd binnen het vak Sustainable Product Design in het 3de bachelorjaar waarbij vraagstukken rond duurzaamheid de expliciete focus van de cursus zijn. Momenteel bestaat de cursus uit een serie van plenaire lezingen die worden onderverdeeld in 6 hoofdthema's: Historische ontwikkelingen en de relevantie van duurzaam product design Environmental Product Analysis Environmental Product Improvement Implementatie van Life Cycle Thinking in de industrie Green Marketing en Communicatie Ontwerp voor duurzaam gedrag In de masterjaren werkt men zowel met groepsprojecten als met persoonlijke projecten waarbij de student de vrijheid heeft om het onderwerp te kiezen. 15%-20% van de productontwerpen bevindt zich in het gebied van sustainable design. Ook hier kan opgemerkt worden dat de link tussen theorie en praktijk niet doorgetrokken wordt over heel het onderwijspakket met het gevaar dat ecodesign een curiosum wordt en geen deel gaat uitmaken van een basisontwerphouding Binnenland Katholieke Hogeschool Mechelen nn Lessius Meubelontwerpen - Mechelen Ontwerpmethodologie De studenten wordt aangeleerd om eerst een analyse van de situatie te maken, om daarna een probleemstelling op te stellen. Op basis van creatieve processen worden er dan oplossingen bedacht, selecteert men de beste oplossingen en werkt men een prototype uit. De pedagogische aanpak die men hanteert is de Methode Verhaert 3. Men begint met deelaspecten van dit proces en hierop maakt men oefeningen. Naarmate de opleiding vordert worden deze aspecten gecombineerd in de praktijkopdrachten. Er is ook steeds een onderbouw vanuit theoretische kennis (materialen en technieken). Bovenstaande methodiek wordt aangereikt maar niet opgelegd aan de studenten. Methodologie ecodesign Algemeen tracht men het denken over duurzaamheid op verschillende manieren te integreren in de opleiding door o.a. workshops of internationale/interne docenten. Duurzaamheid komt naar voren in het 1ste Bachelorjaar in de theoretische module Ontwerptheorie. Naast het aanleren van vorm- en kleurstudie en ergonomische maten, worden ook de basisprincipes over ecodesign en duurzaam ontwerpen uitgelegd, zodat deze toegepast kunnen worden in praktijkvakken. Bij de praktijkdocenten is er meer aandacht voor ergonomie dan voor ecologie. 2 Bron: Dewulf, KR Wever, R. Boks, CD Bakker, CA & D'Hulster, F (2009), Sustainability in design engineering education; experiences in Northerm Europe. In J Fujimoto, T; Itoh, K. Masui é Y Umeda (Eds.), Proceeding of Going Green, Ecodesign 2009: 6th International Symposium on Environmentally Conscious Design and Inverse Manufacturing (pp. 1-6) Tokyo: The Japan Society of Mechanical Engineers. (TUD) 3 Methode Verhaert: Productionnovatie dient altijd multdiciplinair aangepakt te worden. Er zijn drie belangrijke facetten : technologie, economie en gebruiker. Mogelijk moeten problemen systematisch weggewerkt worden. De toegevoegde waarde van het productidee mag niet eroderen in de loop van het proces. (vb. oplopende kosten of toegenomen complexiteit) 16/51

16 Binnen het interieur en design departement is er een apart vak duurzaam ontwerpen. Binnen het onderzoek Ecodesign voor interieur- en meubelontwerpers, dat werd uitgevoerd aan het interieur&design departement van de KHMechelen (nn Lessius) werd een website ontwikkeld dat een virtueel platform wil aanbieden waarop ontwerpers, ecodesigners, ontwerpstudenten en andere geïnteresseerden in ecodesign terecht kunnen voor informatie, inspiratie, kennis en nieuwe (ecologische) materialen. Men heeft een eigen tool ontworpen: de Ecodesignwijzer, gericht op meubelontwerpers, waarbij per materiaal een beschrijving wordt gegeven per levensfase van het materiaal. De ecowijzer is terug te vinden op (oktober 2011) KASK - Interieurvormgeving Gent Ontwerpmethodologie Gehanteerde methodologie: men vertrekt vanuit een probleemstelling waaruit men de eerste ideeën genereert, bepaalde ideeën worden geselecteerd en verder uitgewerkt tot oplossingen en ten slotte gepresenteerd. Pedagogische aanpak: Opnieuw een basis van theoretische kennis die toegepast wordt in de praktijk. Bovenstaande methodologie wordt aangeleverd maar de student kan er vrij mee omspringen, vooral naar het einde van de opleiding toe. Methodologie ecodesign In het nieuwe programma van de school wil men een groene draad doorheen de opleiding. Men wil dit bewerkstelligen door het concreet invullen van ecologische aspecten binnen ateliers, materialenleer en projecttechnologie. Op dit moment staat dit nog niet op punt. Er wordt geen gebruik gemaakt van ecodesign tools XIOS - Verpakkingstechnologie - Diepenbeek Ontwerpmethodogie In de opleiding verpakkingstechnologie komen ontwerpmethodieken enkel voor binnen het vak verpakkingsdesign. De opdracht die binnen dit vak gegeven wordt, vertrekt steeds vanuit de vraag van een klant (probleemgestuurd onderwijs). Men stelt een eisenpakket samen, selecteert ideeën en ten slotte werkt men de eindoplossing uit. Pedagogische aanpak: er is heel groot theoretisch pakket. Er is weinig aandacht voor de ontwerpmethodologie (in de gehele opleiding voor ingenieurs). Methodologie ecodesign Duurzaamheid komt aan bod binnen de vakken materialenleer en milieukunde. Dit wordt niet specifiek als ecodesign gezien. Ecologie komt enkel in het vak ontwerpen van het 1ste Masterjaar voor. Er zijn geen specifieke ecodesign methodologieën, men gebruikt geen ecodesign tools. 17/51

17 ARTESIS Productontwikkeling - Antwerpen Ontwerpmethodogie: Methode Verhaert: de student stelt een formulering van het idee op en maakt een functionele analyse. Daaropvolgend worden verschillende opties uitgewerkt. Een geselecteerde optie wordt gedetailleerd uitgewerkt. Pedagogische aanpak: theoretische onderbouw, methodische aanpak. Methodologie ecodesign: In het 1ste bachelor jaar wordt ecologie onderdeel van de materiaallessen. In het derde bachelorjaar komt duurzaamheid/ecodesign in een theoretische cursus aan bod. Alle ecodesigntools worden aangeboden. De student krijgt twee opdrachten: een bestaand product volledig analyseren en een ontwerpopdracht uitvoeren met deze analyse/verificatie. Docente Karin Van Doorsselaer heeft zelf de Ecoster ontworpen. Dit is een verificatietool. Zowel de ecologische als de economische aspecten zijn hierin meegenomen. De studenten gebruiken vooral de Ecoster en het LiDS Wheel vanuit de theorie. In de praktijkopdrachten gebeurt dit enkel wanneer de tijd dit toelaat SINT-LUKAS Interieurvormgeving - Brussel Ontwerpmethodologie Er is binnen de opleiding aandacht voor techniek maar de meeste aandacht gaat naar het conceptuele/ artistieke proces. Dit gebeurt weinig methodisch, eerder vanuit de buik (gevoelsmatig). Methodologie ecodesign Geen informatie over de manier waarop ecodesign aanwezig is binnen de opleiding KHLim / MAD faculty Productdesign - Genk Ontwerpmethodologie Binnen de opleiding staat het conceptuele/artistieke proces centraal: de ontwerpopdrachten worden complexer naarmate de opleiding vordert. Gehanteerde methodes: inductief en deductief ontwerpen. Inductief ontwerpen via de methode Muller 4 (vanuit de vormstudies) en deductief ontwerpen via de methode van Eekels 5 (uit een probleembeschrijving de nodige gegevens voor het ontwerpproces kunnen distilleren en de belangrijkste ontwerpaspecten in een probleemsituatie kunnen ontdekken). Afhankelijk van de opdrachten worden verschillende ontwerpmethodologieën gebruikt. Bijvoorbeeld: Design for all, Emotional Estetics, Creative Design, Semiotic, Experiency = User Centered, Materials & Methods, Critical Design, Design vanuit industriële context, Methodologie ecodesign In het derde Bachelorjaar wordt een theoretische cursus Ecodesign gegeven, waarin de meest voorkomende ecodesigntools aan bod komen zoals LCA, MET-Matrix Ecolizer, LiSD wheel, 4 W. Muller, 1997, Vormgeven, ordening en betekenisgeving, Lemma, Utrecht Muller kent aan het vormgeven een ruimere inhoud toe: een activiteit waarmee men beoogt een veelheid van aspecten tot een geheer te verenigen met behulp van techniek. Daarvoor is het nodig tijdens het vormgeven concepten van een geheel te ontwikkelen en daarmee het ontwerpproces te sturen; De vorming en ontwikkeling van zulke vormconcepten binnen het ontwerpproces, is hier onderwerp van studie. In dat verband behandelt dit boek methodische aspecten van het vormgeven. Voor de ontwerper neemt de betekenis van het visualiseren een belangrijke plaats in. 5 Roozenburg é Eekels, (1995) Industriële productontwikkeling, in samenwerking met W.A. Poelman, Lemma Utrecht. 18/51

18 EcoIndicator,... Het accent ligt vooral op ecologische aspecten van materialen en productietechnieken binnen de levenscyclus. De student krijgt de opdracht om een product te analyseren aan de hand van een ecodesign tool en het product te herontwerpen aan de hand van deze analyse. De theoriedocent zit ook in het praktijkteam dat de projecten begeleid. Op die manier is de theorie verbonden met de praktijk. Binnen de praktijkopdrachten komt sustainable design voor afhankelijk van de opdracht en de praktijkleraar. Ook het sociaal economische aspect van duurzaamheid komt aan bod binnen de opleiding. De studenten kiezen vaak voor Cradle to Cradle-methode, de CES EduPack -databank 6 en de Ecolizer als tools in de praktijkopdrachten PHL Interieurvormgeving - Diepenbeek Ontwerpmethodologie Ook hier een aanpak gericht op het conceptuele en artistieke proces. Binnen de opleiding is een sterk uitgebouwde atelierwerking opgezet die ondersteund wordt vanuit verschillende theoretische pakketten. Methodologie ecodesign Als ecodesigntool gebruikt men de Delftse ladder: deze werkt met een tien stappenplan in duurzaamheid/gebruik van secundaire materialen. Dit is een rangschikking van mogelijkheden om het ontstaan van afval te beperken HOWEST Industrieel Productontwerpen Kortrijk Ontwerpmethodologie Binnen de opleiding(en) gaat er een sterke aandacht uit naar de technologische aspecten van productdesign. De praktijkvakken worden ook hier ondersteund door theoretische vakken. In het begin van de opleiding hebben de theoretische vakken de overhand. Naarmate de studenten vorderen nemen de praktijkvakken een dominantere rol op. Methodologie ecodesign Professionele Bachelor Industrieel Product ontwerpen In het eerste bachelorjaar wordt in het Atelier1 Materialenleer 10 minuten van de tijd gespendeerd aan een educatief filmpje over Duurzaam Productontwikkeling (DPO). Dit heeft als doel om out-of-the box te leren denken. In het tweede Bachelorjaar komt bij Ontwerp en Prototyping een stuk DPO en in het derde jaar is er een keuzemodule Capita Selecta binnen het keuzetraject Product en Engineering. Dit onderdeel werd toegevoegd omdat de meeste eindwerken in samenwerking met bedrijven worden gemaakt. Bij deze bedrijven ligt de nadruk minder of niet op ecodesign maar wel op de industrialisatie van het product. Capita selecta is een onderzoek waarbij men op zoek gaat naar alternatieven van het industriële ontwerp maar wel nog steeds specifiek voor het bedrijf. Academische Master Industrieel Ontwerpen 6 CES Edupak is een tool van Granta Design, een spin-off van Cambridge University engineering Department. CES Edupack is een materialen en processen database. Het is een uitgebreide, informatiebron die betrekking heeft op technische materialen (keramiek, metalen en legeringen, composieten, polymeren en elastomeren) en processen (vormgeven, samen, oppervlaktebehandeling). De database bevat voor elk materiaal of proces, beschrijvende tekst, verklarende beelden, en technische, economische, en eco-eigenschappen. De Database is niet specief gericht naar ecodesign, 19/51

19 Toegepaste chemie en milieukunde handelt over de factor chemie in sociale en industriële onderwerpen en wordt d.m.v. lezingen besproken. In het derde Bachelorjaar wordt in het laatste semester het vak Productontwikkeling II aangeboden waarbij de focus ligt op ergonomie en duurzaamheid. Cases komen terug in het vak Technologisch ontwerpen (materialen, processen en productiesystemen) Sint-Lucas Interieurvormgeving Gent Ontwerpmethodologie De professionele Bachelor Interieurvormgeving is een cultureel/artistieke opleiding. Als interieurvormgever geeft men de levenssfeer van de mens vorm, in de breedste zin en in alle interieursituaties: van wonen en dienstverlening tot evenementen en tijdelijke huisvesting. Interieurvormgeving begint met het begrijpen van de omgeving, om er een dimensie aan toe te voegen. In tegenstelling tot bijvoorbeeld een architect, wil de interieurvormgever de omgeving niet structureel veranderen. De opleiding situeert zich binnen het studiegebied Architectuur, op een kruispunt tussen beeldende en audiovisuele kunst, productontwikkeling, scenografie en grafische vorming. Methodologie ecodesign In de eerste bachelorjaar wordt er tijdens de praktijkvakken op een niet structurele manier over ecodesign gesproken. In de derde Bachelor wordt het keuzeatelier optional studio: product aangeboden. De docent schoolt zichzelf bij op vlak van ecodesign door het volgen van studiedagen. De studenten worden in de praktijkopdrachten gestimuleerd om ecologisch te ontwerpen, maar de studenten krijgen geen specifieke opdrachten binnen het thema. De Ecolizer wordt als tool aangeboden Ontwerpers Ontwerpers in bedrijven werken bij hun ontwerpproces erg vraaggedreven. Ecodesign komt niet aan bod omwille van specifieke bestaande productietechnieken binnen het bedrijf, de meerkost, de afweging van de kwaliteit of marketingstrategieën van het bedrijf. Indien er efficiëntie is op financieel gebied is dit ook vaak ecologisch verantwoord (bijvoorbeeld reduceren van de transportkosten = reduceren van brandstoffen/vervuiling). Indien er toch ruimte is voor een ecologisch ontwerp, gebruiken de beroepsontwerpers geen specifieke ecodesigntools maar ontwerpen ze via het buikgevoel. Ook worden vooral de materialen gescreend (vermindering van gewicht, soort materiaal,..). 3.2 Ontwikkeling hernieuwde methodologie Vanuit de eerste reeks van focusgroepen werd duidelijk dat er sporadisch initiatieven opgezet worden rond ecodesign en dat er daarnaast ook de behoefte is om deze initiatieven meer structureel aan te pakken. Binnen het onderzoek werd daarom een hernieuwde ontwerpmethodologie opgezet waarvan de onderdelen implementeerbaar zijn binnen bestaande ontwerpopleidingen en ontwerppraktijken. De ontwikkeling van deze hernieuwde methodologie is gebaseerd op de resultaten van de focusgroepen, de resultaten van de beperkte literatuurstudie en de concrete implementatie ervan in een bestaande ontwerpopleiding (HOWEST). In wat volgt wordt eerst het algemene didactische model toegelicht (zie deel 3.2.1) dat onderliggend is aan deze ontwerpmethodologie. Op basis daarvan worden vervolgens 4 mogelijke clusters van kennis -, vaardigheden - en attitudedoelen onderscheiden met daaraan 20/51

20 gekoppeld de strategieën om deze doelstellingen te verwezenlijken en tenslotte enkele mogelijke concrete implementaties hiervan (integratie van ecodesign in bestaande ontwerppraktijken; zie deel 3.2.3) Didactisch Model De basis van een didactisch model is het formuleren van een hoofddoelstelling. Wat wil men met de hernieuwde ontwerpmethodologie bereiken? Op basis daarvan kunnen subdoelstellingen omschreven worden en strategieën ontwikkeld worden om deze subdoelstellingen te verwezenlijken. Deze strategieën kunnen dan concreet geïmplementeerd worden in een bestaande ontwerpopleiding en/of ontwerppraktijk. Het globale model wordt schematisch weergegeven in de figuur in bijlage 17. De hoofddoelstelling kan omschreven worden als: de student studeert af als ecodesigner. Deze hoofddoelstelling kan als het ware toegevoegd worden aan de huidige bestaande hoofddoelstellingen die er omschreven zijn voor iedere bestaande opleiding. Aangezien het realiseren van deze hoofddoelstelling opgevat kan worden als het bijbrengen van kennis, vaardigheden en attitudes worden de subdoelstellingen ingedeeld volgens deze drie categorieën (k, v en a). Globaal gaat het over de kennis die nodig is om ecodesigner te worden (k), de vaardigheden die nodig zijn als ecodesigner (v) en attitudes, oftewel de bereidheid om deze kennis en vaardigheden ook toe te passen (a). De concrete strategieën om deze subdoelstellingen te bereiken gaan ook bruikbaar zijn in de globalere ontwerppraktijk. In het model worden er twee subdoelen onderscheiden waarvan uitgegaan wordt dat deze reeds aanwezig zijn binnen het opleidingsprofiel. In die zin maken ze niet rechtstreeks deel uit van de hierboven omschreven hoofddoelstelling maar is het wel belangrijk dat deze aanwezig zijn: K0: de student heeft een basiskennis van technische kennis rond materialen en productieprocessen. A0: de student is bereid een kritische houding aan te nemen. Daarnaast worden er 9 subdoelen omschreven die wel specifiek gericht zijn op het realiseren van de hoofddoelstelling: K1: de student kan het begrip ecodesign in eigen woorden definiëren. K2: de student kan de abstracte inzichten en principes van ecodesign formuleren en opsommen. K3: de student kent de gangbare tools binnen de discipline. K4: de student begrijpt de werking van de tools. V1: de student weet hoe en wanneer hij welke tool moet gebruiken. V2: de student kan verantwoorden waarom hij een bepaalde tool gebruikt. V3: de student kan de principes en tools van ecodesign toepassen in de praktijk. A1: de student is bereid om eigen ontwikkelde producten te confronteren met de principes van ecodesign. A2: de student is bereid om de principes en tools van ecodesign toe te passen in de praktijk. 21/51

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie Ecodesign Leen Van Aken Groep Design & Technologie Wat is ecodesign? Eco - design Ecologisch > esthetisch, ergonomisch, economisch, functioneel, Levenscyclus > ontwerp, productie, distributie, gebruik

Nadere informatie

Beoordeling van het PWS

Beoordeling van het PWS Weging tussen de drie fasen: 25% projectvoorstel, 50% eindverslag, 25% presentatie (indien de presentatie het belangrijkste onderdeel is (toneelstuk, balletuitvoering, muziekuitvoering), dan telt de presentatie

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Industrieel Ontwerpen

Industrieel Ontwerpen Industrieel Ontwerpen Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen in Twente Industrieel Ont Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen houdt zich bezig met het ontwikkelen

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie

Fontys Educational Designer Mindz (FED Mindz) Projectplan. Visie Visie We leven in een wereld die sterk veranderlijk is. Er ligt een grote verantwoordelijkheid bij docenten om de nieuwe generaties als competente rebellen klaar te stomen voor een onbekende toekomst waarin

Nadere informatie

ICT in Digi-Taal Presentatie titel

ICT in Digi-Taal Presentatie titel ICT in Digi-Taal Presentatie titel de rol van human centered ICT Ingrid Mulder Lector Human Centered ICT Hogeschool Rotterdam Rotterdam, 00 januari 2007 Engels en Digi-Taal in het basisonderwijs Rotterdam,

Nadere informatie

VERSLAGEN WORKSHOPS SYMPOSIUM 3B 19 april 2012

VERSLAGEN WORKSHOPS SYMPOSIUM 3B 19 april 2012 VERSLAGEN WORKSHOPS SYMPOSIUM 3B 19 april 2012 Pagina 1 Verslag Workshop 3B: Leren voor duurzaamheid Onderwijs is meer dan alleen het aanleren van competenties direct inzetbaar bij een job. 1) Kunnen

Nadere informatie

Hogescholen en Universiteiten met een open blik

Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2009-2010 Hogescholen en Universiteiten met een open blik Om elkaar te begrijpen, moet je elkaar kennen. Vanuit die gedachte organiseert het Prins Filipfonds een project dat uitwisseling en samenwerking

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Gebruikershandleiding Afvalstoffenfiche Toepassing

Gebruikershandleiding Afvalstoffenfiche Toepassing Gebruikershandleiding Afvalstoffenfiche Toepassing Gebruikershandleiding Afvalstoffenfichetoepassing Documentbeschrijving 1. Titel publicatie Gebruikershandleiding Afvalstoffenfiche-toepassing 2. Verantwoordelijke

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Interactieve werkvormen in de klaspraktijk Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Lia Blaton, medewerker Onderzoek naar onderwijspraktijk In het kader van de opdracht van het Steunpunt Gelijke Onderwijskansen

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Formuleren van de onderwijsdoelen van de bacheloropleidingen aan de UA

Formuleren van de onderwijsdoelen van de bacheloropleidingen aan de UA Formuleren van de onderwijsdoelen van de bacheloropleidingen aan de UA Inleiding Tijdens de eerste studiedag van de BAMA-werkgroep op 10 oktober l.l. werd aan de BAMAcoördinatoren de opdracht gegeven om

Nadere informatie

Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2012

Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2012 Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2012 Om elkaar te begrijpen, moet je elkaar kennen. Vanuit die gedachte organiseert het Prins Filipfonds een project dat uitwisseling en samenwerking

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing

Nadere informatie

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn Zorg en Welzijn Algemeen De post-hbo opleiding Management in Zorg en Welzijn is een opleiding van 1,5 jaar voor mensen met een afgeronde hbo-opleiding die werkzaam zijn in de sector zorg en welzijn en

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd.

Het Dream-project wordt sinds 2002 op ad-hoc basis gesubsidieerd. Naam evaluatie Volledige naam Aanleiding evaluatie DREAM-project Evaluatie DREAM-project De Vlaamse overheid ondersteunt een aantal initiatieven ter bevordering van het ondernemerschap en de ondernemerszin.

Nadere informatie

Experience Tracker is de eerste praktische tool op dit vlak in Vlaanderen en vermoedelijk ook in Europa. Deze tool zal zorgen dat:

Experience Tracker is de eerste praktische tool op dit vlak in Vlaanderen en vermoedelijk ook in Europa. Deze tool zal zorgen dat: De opportuniteit In de huidige productmaatschappij hebben consumenten doorgaans de keuze uit een ruim assortiment producten om een bepaalde behoefte te bevredigen. Bijgevolg is het product op zich niet

Nadere informatie

BASISOPLEIDING VOOR MOBILITEITSCOÖRDINATOREN INHOUD VAN DE OPLEIDING

BASISOPLEIDING VOOR MOBILITEITSCOÖRDINATOREN INHOUD VAN DE OPLEIDING BASISOPLEIDING VOOR MOBILITEITSCOÖRDINATOREN INHOUD VAN DE OPLEIDING Module 1 Mobiliteitsmanagement en verkeersveiligheid in alle facetten In module 1 wordt het verband gelegd tussen mobiliteitsmanagement

Nadere informatie

Duurzaam Product. Ecodesign methode van Tischner

Duurzaam Product. Ecodesign methode van Tischner Ecodesign methode van Tischner Omschrijving Stappenplan voor het ontwerpen van milieuvriendelijke producten. Het stappenplan is gebaseerd op gangbare methoden voor productontwerpen. Gebruik Het stappenplan

Nadere informatie

www.lne.be/ecocampus Kan u deze nieuwsbrief niet lezen? Bekijk de online versie nr. 16 - juni 2015 Wees erbij op het Knooppuntweekend voor Toekomstige Generaties Ecocampus brengt grondstoffenproblematiek

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen;

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen; Henk MassinkRubrics Ontwerpen 2012-2013 Master Leren en Innoveren Hogeschool Rotterdam Beoordeeld door Hanneke Koopmans en Freddy Veltman-van Vugt. Cijfer: 5.8 Uit je uitwerking blijkt dat je je zeker

Nadere informatie

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet.

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet. Eindrapportage Interactieve Leerlijnen versie datum 1 / 7 Eindrapportage Interactieve Leerlijnen www.dnsleerroutes.net Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010 Kennisnet.nl www.dnsleerroutes.net

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

14:45-15:30 Liesbeth Huybrechts; inleiding performatieve participatieve methoden & korte introductie Saul Albert

14:45-15:30 Liesbeth Huybrechts; inleiding performatieve participatieve methoden & korte introductie Saul Albert Planning les 26 april 13:00-14:30 Laura Braspenning; speeddates ter inspiratie van de vormgeving van de eigen projecten 13:00-13:30 inleiding van de middag & overlopen ECTS Fiche & Projectdossier 13:30-13:45

Nadere informatie

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen 1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen Wanneer je als student in het hoger onderwijs de opdracht krijgt om te zoeken naar wetenschappelijke informatie heb je de keuze uit verschillende informatiebronnen.

Nadere informatie

Het gebruik van een wiki als CMS in een educatieve context.

Het gebruik van een wiki als CMS in een educatieve context. Het gebruik van een wiki als CMS in een educatieve context. Vraagstelling/Probleemstelling Omschrijving: De hieronder beschreven casus behandelt de uitwerking van een heel specifiek probleem op microniveau.

Nadere informatie

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)?

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)? Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET EN STUDIEGEBIED ASO STUDIERICHTING : ECONOMIE Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept

Nadere informatie

bijlage 1 bij agendapunt 4.2/15DB12 HERSTELPLAN OPLEIDING COMMUNICATIEMANAGEMENT HOGESCHOOL WEST-VLAANDEREN

bijlage 1 bij agendapunt 4.2/15DB12 HERSTELPLAN OPLEIDING COMMUNICATIEMANAGEMENT HOGESCHOOL WEST-VLAANDEREN bijlage 1 bij agendapunt 4.2/15DB12 HERSTELPLAN OPLEIDING COMMUNICATIEMANAGEMENT HOGESCHOOL WEST-VLAANDEREN Globale achtergrond van waaruit dit herstelplan is ontstaan. De opleiding communicatiemanagement

Nadere informatie

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding)

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) Rijselstraat 5 8200 Brugge T 050 38 12 77 F 050 38 11 71 www.howest.be Informatiebrochure Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) ACADEMIEJAAR 2013-2014 Inhoud Doel

Nadere informatie

3 academische bachelor- en masteropleidingen. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven. in de Beeldende Kunsten

3 academische bachelor- en masteropleidingen. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven. in de Beeldende Kunsten studiegebied studiegebied O P L E I D I N G E N I N A S S O C I A T I E K. U. L. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven 3 academische bachelor- en masteropleidingen Sint-Lucas Beeldende Kunst Gent

Nadere informatie

byb@skynet.be Opleidingen in Management

byb@skynet.be Opleidingen in Management byb@skynet.be Opleidingen in Management April 2007 Inleiding s Elke module heeft één bepaald leerobjectief. Elke module kan afzonderlijk gegeven worden, of kan deel uitmaken van een track. Lego Verscheidene

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen) AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Website voor mkb-ondernemers en ontwerpers die met hun producten willen innoveren voor Vitale Ouderen

Website voor mkb-ondernemers en ontwerpers die met hun producten willen innoveren voor Vitale Ouderen Support innovatieprijs 2012: 55plustoolbox.nl Ingestuurd door: Onderwerp: Kenniscentrum Design en Technologie Lectoraat Industrial Design Lector ir. Karin van Beurden Website voor mkb-ondernemers en ontwerpers

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Ineke van den Berg, Magda Ritzen & Albert Pilot Universiteit

Nadere informatie

2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs :

2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs : 2 e Fontys Onderzoekscongres Onderzoek & Onderwijs : Onderzoek in de onderwijspraktijk van Fontys Wat doen we? Hoe gaat het? Wat levert het op? KEY NOTE: ANOUKE BAKX & JOS MONTULET Onderzoek binnen de

Nadere informatie

Handleiding (voor student) beroepsproducten en toetsing Periode 1 en 2 Communicatie Deeltijd

Handleiding (voor student) beroepsproducten en toetsing Periode 1 en 2 Communicatie Deeltijd Handleiding (voor student) beroepsproducten en toetsing Periode 1 en 2 Communicatie Deeltijd Inleiding In deze handleiding vind je de beschrijving van de beroepsproducten die je in de eerste twee periodes

Nadere informatie

Hogescholen en Universiteiten met een open blik

Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2007-2008 Hogescholen en Universiteiten met een open blik Om elkaar te begrijpen, moet je elkaar kennen. Vanuit die gedachte organiseert het Prins Filipfonds een project dat uitwisseling en samenwerking

Nadere informatie

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding)

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) Informatiebrochure Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) ACADEMIEJAAR 2012-2013 Inhoud Doel van de opleiding Situering van de opleiding Onderwijsvormen Onderwijsorganisatie

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Dit format is bedoeld voor docenten die onderzoekend-lerenopdrachten gaan maken voor het gebruik in hun eigen groep en/of voor gebruik door

Nadere informatie

Onderzoeksoverzicht. Overzicht van goed bruikbare gebruiksonderzoeksmethodes. Tot stand gekomen in het kader van RAAK Vitale Oudere

Onderzoeksoverzicht. Overzicht van goed bruikbare gebruiksonderzoeksmethodes. Tot stand gekomen in het kader van RAAK Vitale Oudere Onderzoeksoverzicht Overzicht van goed bruikbare gebruiksonderzoeksmethodes Tot stand gekomen in het kader van RAAK Vitale Oudere Auteur Ing. G.C.M. van Os; docent/onderzoeker lectoraat Industrial Design

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Strategische planning Workbook

Strategische planning Workbook Strategische planning Workbook Dr. Sebastian Desmidt 2 Inhoudstafel Opstellen strategisch businessplan: het 10 stappenplan... 4 STAP 0: Analyse van de organisatiestrategie... 5 STAP 1: Probleemanalyse

Nadere informatie

Masterproef Inhoud en Evaluatie

Masterproef Inhoud en Evaluatie Masterproef Inhoud en Evaluatie Inhoudstafel 1. De masterproef en haar onderwerp 2. Goedkeuring van het onderwerp 3. Het vak Master s Thesis 4. Output van de Master s Thesis 5. Evaluatoren en evaluatie

Nadere informatie

WC MARKETING BLOK 2 LESWEEK 1

WC MARKETING BLOK 2 LESWEEK 1 WC MARKETING BLOK 2 LESWEEK 1 AGENDA Blok 2 overzicht Team formatie Blokopdracht briefing Debriefing Onderzoek deel 1 marktoriëntatie Huiswerk Andre Neumann Propedeuse Psychologie MSc Kunstmatige Intelligentie/HCI

Nadere informatie

Master in de architectuur

Master in de architectuur CAMPUS SINT-LUCAS BRUSSEL GENT Master in de architectuur Trajecten: Advanced Architectural Design Explorative Architectural Design Urban Architectural Design Faculteit Architectuur Masteropleiding architectuur

Nadere informatie

Het beste idee van Nederland

Het beste idee van Nederland Het beste idee van Nederland H O&O-Manon Vos-Vlamings (opleiding Human Technology) O&O-KEUZE COLLEGE PROJECT Industrieel product ontwerpen INFORMATIE VOOR DE LEERLINGEN Dit jaar najaar start op t.v. het

Nadere informatie

DISCO : Algemene handleiding

DISCO : Algemene handleiding DISCO : Algemene handleiding DISCO het Screeningsinstrument Diversiteit en Onderwijs m.b.t. omgaan met diversiteit biedt enerzijds handvatten om maatregelen en acties die reeds genomen werden in kader

Nadere informatie

Stap 1: Mindmap design. Wat is design volgens Marktplaats. Wat is design volgens Judith. Informatie Architectuur Design op marktplaats

Stap 1: Mindmap design. Wat is design volgens Marktplaats. Wat is design volgens Judith. Informatie Architectuur Design op marktplaats Stap 1: Mindmap design Informatie Architectuur Wat is design volgens Marktplaats Wat is design volgens Judith Stap 2: Onze bevindingen. Informatie Architectuur Analyse van www.marktplaats.nl Design heeft

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden &

Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden & Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden & Faculteit Technische Natuurwetenschappen van de Technische Universiteit Delft Uitvoeringsregeling/Bijlage behorend bij de Onderwijs-

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

PTA kunstvakken II beeldend GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 PTA grafimedia GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16

PTA kunstvakken II beeldend GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 PTA grafimedia GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 Deel-PTA voor twee vakken Let op: dit PTA voor het deelvak tekenen telt mee bij 2 hoofdvakken: bij het hoofdvak grafimedia en het vak kunstvakken II beeldend. In dit PTA wordt in afzonderlijke paragrafen

Nadere informatie

2. In functie van implementatie van onderzoekscompetenties in de lerarenopleiding

2. In functie van implementatie van onderzoekscompetenties in de lerarenopleiding Gebruikswijzer P- Reviews: Hoe kunnen de Reviews op een nuttige manier geïntegreerd worden in de lerarenopleiding? In deze gebruikswijzer bekijken we eerst een aantal mogelijkheden tot implementatie van

Nadere informatie

HOGESCHOOL ROTTERDAM / CMI

HOGESCHOOL ROTTERDAM / CMI HOGESCHOOL ROTTERDAM / CMI Inleiding Ontwerpen CMTONT01-1 Aantal studiepunten: 2 Modulebeheerder: Rob Zoeteweij Modulebeschrijving 3 1. Algemene omschrijving 4 1.1. Inleiding 4 1.2. Relatie met andere

Nadere informatie

Vak/onderwerp werktuigbouwkunde (en metaal- en elektrotechniek in het tweede en vierde leerjaar).

Vak/onderwerp werktuigbouwkunde (en metaal- en elektrotechniek in het tweede en vierde leerjaar). COO FPA Vak/onderwerp werktuigbouwkunde (en metaal- en elektrotechniek in het tweede en vierde leerjaar). Hardware-eisen MS-DOS 5.0 of hoger met Windows 3.x, muis, 80386 of hogere processor (486 wordt

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) PROJECT & TEAM WORK. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") PROJECT & TEAM WORK Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 S AMENVATTI NG Ok t ober2015 Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma

Nadere informatie

Bedrijfsproces-Architectuur

Bedrijfsproces-Architectuur Bedrijfsproces-Architectuur Methoden en Richtlijnen in de Praktijk HET NUT VAN PROCES-ARCHITECTUUR Bij het in kaart brengen van de processen in een organisatie, speelt een groot aantal vragen. Het zijn

Nadere informatie

Vlaamse Gemeenschapscommissie, algemene directie Onderwijs en Vorming, E. Jacqmainlaan 135, 1000 Brussel.

Vlaamse Gemeenschapscommissie, algemene directie Onderwijs en Vorming, E. Jacqmainlaan 135, 1000 Brussel. BIJLAGE Bijlage nr. 2 Gunningsverslag 1 INLEIDING 1.1 Aanbestedende overheid Vlaamse Gemeenschapscommissie, algemene directie Onderwijs en Vorming, E. Jacqmainlaan 135, 1000 Brussel. 1.2 Diensten De opdracht

Nadere informatie

Beschrijving Deelproject Communicatie Perron 5. Arnold Aukema

Beschrijving Deelproject Communicatie Perron 5. Arnold Aukema Beschrijving Deelproject Communicatie Perron 5 Arnold Aukema Introductie Dit document beschrijft in het kort het deelproject communicatie binnen het service design project Perron 5, waar ik tijdens mijn

Nadere informatie

Stage en Bachelorproef NMCT

Stage en Bachelorproef NMCT Stage en Bachelorproef NMCT Academiejaar 2013-2014 De wereld = Vlaanderen = 88% 2 Agenda - Wat is de bachelorproef? - Wat is de stage? - Wat verwachten we van

Nadere informatie

Gebruik Het overzicht geeft een beeld van wat er beschikbaar is aan informatie. Het kan behulpzaam zijn bij het zoeken naar de juiste informatie.

Gebruik Het overzicht geeft een beeld van wat er beschikbaar is aan informatie. Het kan behulpzaam zijn bij het zoeken naar de juiste informatie. Overzicht methodes voor Ecodesign Omschrijving Er zijn nogal wat verschillende methodes voor het ontwikkelen van duurzame producten. Hieronder volgt een overzicht van verschillende soorten methodes, met

Nadere informatie

Richtlijnen: overdracht delen van kadastrale percelen

Richtlijnen: overdracht delen van kadastrale percelen Richtlijnen: overdracht delen van kadastrale percelen Richtlijnen: overdracht delen van kadastrale percelen Documentbeschrijving 1. Titel publicatie Richtlijnen: overdracht delen van kadastrale percelen

Nadere informatie

Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde

Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde Opleiding Studiejaar Start Comakership/praktijkopdracht Korte omschrijving 2 sept 2015 Comakership

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

STUDIEPROGRAMMA S HOGER ONDERWIJS

STUDIEPROGRAMMA S HOGER ONDERWIJS STUDIEPROGRAMMA S VAN HET HOGER ONDERWIJS Je krijgt het studieprogramma van een opleiding (=studie) aan een universiteit en aan een hogeschool. In de tabellen zie je alle opleidingsonderdelen (= vakken,

Nadere informatie

Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde

Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde Comakerships & praktijkopdrachten Windesheim Flevoland 2015-2016 Economie & Management, ICT en Bouwkunde Opleiding Studiejaar Start Comakership/praktijkopdracht Korte omschrijving Bedrijfseconomie Comakership

Nadere informatie

Leren van binnenuit 2009-2011. KHLIM, KHLeuven, HuB, Groep T education college

Leren van binnenuit 2009-2011. KHLIM, KHLeuven, HuB, Groep T education college Leren van binnenuit Diversiteitsproject SoE 2009-2011 KHLIM, KHLeuven, HuB, Groep T education college Opzet van vandaag 1. Korte voorstelling van het project 2. Verkenning van de begeleidingsmethodiek

Nadere informatie

Virtuele Mobiliteit. Droom of realiteit? Katrin Bijnens (EuroPACE ivzw/ K.U.Leuven - AVNet)

Virtuele Mobiliteit. Droom of realiteit? Katrin Bijnens (EuroPACE ivzw/ K.U.Leuven - AVNet) Virtuele Mobiliteit Droom of realiteit? Katrin Bijnens (EuroPACE ivzw/ K.U.Leuven - AVNet) EuroPACE Europees netwerk van onderwijs-instellingen Missie: bevordering genetwerkt e-leren Interesses: Onderwijs-innovatie

Nadere informatie

Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school

Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school Plan van aanpak: werken met Acadin in je eigen groep en je school Inleiding Je wilt gaan werken met Acadin. Het is aan te raden direct met een collega samen te werken. Ook is het goed Acadin als thema

Nadere informatie

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING Studiedienst en Prospectief Beleid 1 Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

Professionele workshops designsemantiek voor (interieur-)architecten en productontwikkelaars

Professionele workshops designsemantiek voor (interieur-)architecten en productontwikkelaars Professionele workshops designsemantiek voor (interieur-)architecten en productontwikkelaars Dag 1 INTRODUCTIE TOT ARCHITECTURALE DESIGNSEMANTIEK Dag 2 KLEUREN- EN VORMENKEUZE IN PRIVATE WONINGEN Dag 3

Nadere informatie

LOLA REPORTER BOEK. Een didactisch proces waarbij we zoeken naar duurzame alternatieven voor alledaagse bezigheden.

LOLA REPORTER BOEK. Een didactisch proces waarbij we zoeken naar duurzame alternatieven voor alledaagse bezigheden. LOLA Looking for Likely Alternatives REPORTER BOEK Naam: Klas: Jaar: Een didactisch proces waarbij we zoeken naar duurzame alternatieven voor alledaagse bezigheden. Doelen: Veronderstel dat je een journalist

Nadere informatie

Examenprogramma CKV havo en vwo. nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling

Examenprogramma CKV havo en vwo. nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Examenprogramma CKV havo en vwo nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Examenprogramma CKV havo en vwo Concept 17 juni 2014 Examenprogramma CKV havo en vwo Concept Versie 17 juni 2014 Het eindexamen

Nadere informatie

Praktijkgericht pakket: Sociaal Ondernemerschap binnen HO

Praktijkgericht pakket: Sociaal Ondernemerschap binnen HO Praktijkgericht pakket: Sociaal Ondernemerschap binnen HO Inhoud 1. Project IN C 2. Onderwijsdidactisch 3. Professionalisering 4. Zit er een sociaal ondernemer in jou? 5. Samengevat Project In C 1. Project

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Energiebesparing koffieverpakkingen

Energiebesparing koffieverpakkingen Op CE Delft CE lossingen Delft voor Oplossingen milieu, econom voor ie milieu, en technolog economie ie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 2611 HH Delft 2611 HH Delft tel: tel: 015 015 2 150

Nadere informatie

DLR families Architectuur en Ingenieurswetenschappen Architectuur

DLR families Architectuur en Ingenieurswetenschappen Architectuur DLR families Architectuur en Ingenieurswetenschappen Architectuur Aard van de opleidingen: academiserende opleidingen en verwante universitaire opleidingen VLIR VLHORA procesbegeleider: Conny Devolder

Nadere informatie

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme for research, technological development and demonstration under grant agreement no 612789 RICHES Renewal, Innovation

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten

Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten Subgroep Informatievaardigheden van de UKB werkgroep Learning Spaces Anneke Dirkx (UL) Marjolein

Nadere informatie