Verbindend sociaal werken in de netwerksamenleving

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verbindend sociaal werken in de netwerksamenleving"

Transcriptie

1 Verbindend sociaal werken in de netwerksamenleving Erik Jansen & Maarten Kwakernaak Lectoraat Lokale Dienstverlening vanuit Klantperspectief Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Inleiding Vermaatschappelijking van zorg en welzijn is een ontwikkeling die niet is te ontlopen. In Nederland moeten per 1 januari 2015 drie decentralisaties in het sociaal domein een feit zijn (CPB, 2013). Deze drie decentralisaties houden een sterk toegenomen verantwoordelijkheid in voor gemeenten op het gebied van maatschappelijke ondersteuning, arbeidsparticipatie en jeugdzorg. Hierbij moet zorg en ondersteuning in steeds sterkere mate lokaal worden georganiseerd. Deze ontwikkeling gaat gepaard met de ontwikkeling van nieuwe praktijken waarin meer informele vormen van ondersteuning worden toegepast. Voor het sociale domein is deze transformatie vastgelegd in het beleidskader Welzijn Nieuwe Stijl (VWS, 2010). In dit beleidskader wordt gestreefd naar het meer en meer naar beneden verplaatsen van de organisatie van zorg en ondersteuning. Dat wil zeggen: verantwoordelijkheden in maatschappelijke dienstverlening worden in toenemende mate naar burgers verlegd. Deze verschuiving wordt door media en politiek gekenmerkt als de transitie van verzorgingstaat naar participatiesamenleving. In dit hoofdstuk richten wij ons op het belang van netwerken in deze transitie in de breedste zin van het woord en de potentiële rol van sociaal werkers daarbij. Eerst verduidelijken we onze interpretatie van de netwerksamenleving, en de rol van participatie en allianties hierin. We bepleiten vervolgens dat sociaal werkers een belangrijke verbindende schakel kunnen zijn in nieuwe vormen van partnerschap tussen burgers en professionals en formele en informele zorg- en dienstverlening. Daarna presenteren we een instrumentenset voor verbindend handelen, die met name sociaal werkers op het lijf is geschreven, maar ook toepasbaar is voor eenieder die zich bezig houdt met het werken aan verbindingen in lokale netwerken. De noodzaak van participatie Met recente beleidsvorming in Nederland (zie bijvoorbeeld: CPB, 2013; VNG, 2013; MinVWS, 2010) wordt ingezet op toenemende bijdragen van burgers in zorg en dienstverlening. Hiermee wordt getracht oplossingen te bieden voor groeiende discrepantie in verwachte ondersteuningsvragen en beschikbaar aanbod. Enerzijds zal het gaan om financiële bijdragen in de vorm van grotere

2 eigen bijdragen in de kosten, anderzijds ook steeds meer om bijdragen in natura, te weten deelname in de uitvoering. Met name dit laatste aspect heeft een rol gespeeld in de popularisering van het begrip participatiesamenleving. Maar waarin moeten burgers precies participeren? Het gaat in de participatiesamenleving immers om een enorme diversiteit aan levensdomeinen, sectoren en activiteiten. Ook rijst de vraag: Hoe participeren burgers in vermaatschappelijking van de zorg? Niet elke vorm van participatief gedrag zal immers ten gunste komen van vermaatschappelijking in zorg en welzijn. Of de participatiesamenleving wens of werkelijkheid verbeeldt is een reële vraag, maar feit is wel dat we leven in een complexe maatschappij van vele verweven netwerken. De verschuiving van verantwoordelijkheid en regie naar burgers, gebruikers of cliënten betekent dat zij steeds meer zelf aan het roer komen te staan of geacht worden dat te doen. Zij zullen daarmee steeds belangrijkere knooppunten in de netwerken gaan vormen, en instituten en organisaties zullen aan invloed inleveren. In aanmerking nemende dat de hierboven geschetste ontwikkeling niet sector- of domeingebonden is, maar zich maatschappijbreed afspeelt, betekent dit dan ook dat er zich maatschappijbreed verschuivingen in de machtsbalans gaan voordoen, waarbij traditioneel machtige partijen macht zullen afstaan aan hun traditionele minder machtige protagonisten, te weten gewone burgers. Op deze manier kunnen we maatschappijbreed een verevening van machtsrelaties in de samenleving verwachten. In sommige gevallen zullen deze verschuivingen van macht zichtbaar zijn in formele structuren. Veeleer zullen we deze echter aantreffen op het pragmatische en handelende vlak: als je meedoet (participeert) heb je meer uitvoeringsmacht dan wanneer je niet mee doet. De vraag waar mensen in (zouden moeten) participeren, moet ons insziens belicht worden in het kader van de netwerksamenleving (Castells, 2000; Van der Steen et al., 2010): de samenleving is een complex geheel van verbanden met evenzo complexe informatie- en communicatiestromen, waardoor maatschappelijke thema s en kwesties vele en uiteenlopende partijen en belanghebbenden kennen. Enerzijds worden sociale verbanden bovendien steeds meer door toevallige of willekeurig lijkende relaties gekenmerkt. Anderzijds komt de ontwikkeling van de netwerksamenleving voort uit de verhoogde beschikbaarheid van kennis en informatie en de verwachting dat organisaties de kennis en informatie ook systematisch delen. Te midden van deze zogenaamde kennisrevolutie verliezen organisaties en instituties het primaat op de toegang tot kennis en informatie, doordat steeds meer mensen met betrekkelijk weinig moeite in staat zijn om zich op individuele basis toegang te verschaffen tot de netwerken waarin deze kennis is ingebed (Blaauw, 2005). Hierdoor neemt tevens in deze netwerken zelf de heterogeniteit van perspectieven en opinies toe. Terwijl het al dan niet toegang hebben tot kennis geen macht meer verschaft, is het kunnen aanspreken van de juiste kennis op de juiste momenten wel een machtsmiddel geworden. Hiervoor zijn relaties in de vorm van samenwerkingen tussen deelnemers in een netwerk nodig, zo stelt Jacobs (1999). Kennis heeft, zogezegd, haar waarde als machtsbron verloren, maar het kunnen beschikken over en toepassen van kennis is des te belangrijker geworden om te kunnen participeren in de netwerksamenleving.

3 Alliantie als bouwsteen van netwerken Om je als individueel persoon te kunnen handhaven in de netwerksamenleving is het dus van belang om deel te nemen sociale interacties. Dit betekent concreet dat je betekenisvolle relaties aangaat met anderen. Daarmee word je immers verbonden met andere schakels in de netwerken. Wanneer het gaat om netwerken in de sociale sector, benadrukt Pijnenburg (2005) het belang het vormen van een persoonlijke band en een gezamenlijk samenwerkingsdoel voor de aanpak van een vraagstuk of probleem. Dit proces noemen we alliantievorming, en de netwerkrelaties zelf de allianties. Het begrip alliantie is afgeleid uit de therapeutische vakliteratuur en verwijst naar het begrip therapeutische alliantie (Bordin, 1979). Waar dit begrip oorspronkelijk wordt gehanteerd als een professionele werkrelatie gekenmerkt door een positieve emotionele band, bestaande uit een interpersoonlijke klik en overeenstemming over doel en aanpak van de samenwerking, kan het ook worden veralgemeniseerd naar alle typen van betekenisvolle relaties waar samenwerking een rol speelt. Bezien vanuit het perspectief van het lokale netwerk, als ware het uitgezoomd naar het geheel van één-op-één relaties kan dan gesteld worden: hoe meer burgers in een lokaal netwerk investeren in betekenisvolle relaties, hoe beter de alliantievorming binnen het netwerk en dus de collectieve samenwerkingskracht. Kenmerkend voor de brede maatschappelijke context van wonen, welzijn en zorg in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) is dat alliantievorming het mechanisme is waardoor emergente structuur ontstaat in het lokale netwerk (Jansen, 2013). Om een alliantie te kunnen vormen moet immers worden gecommuniceerd, moeten betekenissen worden uitgewisseld. Daar komt bij dat in de geest van Welzijn Nieuwe Stijl en de Wmo steeds meer vanuit het perspectief van de burger/cliënt gewerkt moet worden. Dat zal betekenen dat relaties die gebaseerd zijn op respectvolle omgang met elkaars autonomie en gelijkwaardigheid in termen van opvattingen en wereldbeelden geprefereerd zullen worden. Zoals we hieronder zullen laten zien komen we dan al snel uit bij partnerschap als ideale vorm van participatie. Partnerschap in de netwerksamenleving Allianties bestaan in alle soorten en maten, en vertellen volgens onze definitie nog niets over de gelijkwaardigheid in een relatie. De mate van gelijkwaardigheid is af te leiden van de bestuursstijl die gehanteerd wordt: de overheid, als gemandateerd vertegenwoordiger van collectieve macht, bepaalt in hoeverre de invloed van haar eigen kant beperkt wordt. Deze bestuursstijlen zijn terug te vinden in de (verschillende vormen van) de participatieladder (zie bijvoorbeeld Pröpper [2009], of Arnstein [1969], zie Tabel 1). Er is er maar één trede die daadwerkelijke gelijkwaardigheid impliceert, en daarbij past in horizontale netwerken: partnerschap. Alle andere vormen van participatie impliceren immers een asymmetrie in de verhoudingen. Dit is zelfs bij gedelegeerde macht of burgercontrole het geval: de (voorheen) machteloze heeft daarin dan wel de beschikking over veel zeggenschap, maar deze is in beide gevallen groter dan de zeggenschap van de voorheen machtige. In een

4 samenleving waarin eenieder wordt geacht een bijdrage te leveren naar vermogen, is dat geen wenselijke situatie omdat de rol van bijvoorbeeld een professional daarmee gedevalueerd wordt naar die van slechts uitvoerder van de wil van iemand die doorgaans over minder vakkennis en vaardigheid beschikt. Trede Bestuursstijl Typering 8 Burgercontrole Macht en uitvoering liggen volledig bij burgers 7 Gedelegeerde macht Burgers bepalen wat er gebeurt en laten de uitvoering aan overheid of professionals over 6 Partnerschap Beslissingen en uitvoering worden op basis van wederzijds respect voor elkaars perspectief en belangen tot stand gebracht 5 Tevredenstelling Overheid of professionals bepalen de grote lijn op eigen inzicht, maar doen op minder belangrijke deelaspecten of deelgebieden concessies om burgers niet met lege handen te laten staan 4 Consultatie Burgers wordt om advies gevraagd, maar overheid of professionals zijn vrij om dit advies naast zich neer te leggen 3 Informering Burgers worden op de hoogte gebracht van hetgeen door overheid of professionals is besloten 2 Therapie Gedrag van burgers dat niet aan normatieve kaders van overheid of professionals voldoet wordt gekwalificeerd als afwijkend, en er wordt een gedragsveranderingsprogramma ingezet om het gedrag aan te passen 1 Manipulatie Burgers worden door overheid of professionals zonder hun medeweten beïnvloed om het door de laatsten gewenste gedrag te gaan vertonen Tabel 1: Klassieke participatieladder op basis van Arnstein (1969). Bij manipulatie en therapie (treden 1 en 2) hebben machtigen als doel de machtelozen aan de norm te conformeren of om hen beter te maken en is er sprake van non-participatie. Bij informering, consultatie en tevredenstelling (treden 3, 4 en 5) wordt de stem van de machteloze steeds meer gehoord, maar treedt nog geen echte deling van zeggenschap op waarbij ook wel van tokenism (pseudoparticipatie) wordt gesproken. Partnerschap, gedelegeerde macht en burgercontrole (treden 6, 7 en 8), tenslotte, staan voor gradaties van daadwerkelijk delen van macht en invloed (zeggenschap door burgers). Van deze vormen van participatie is partnerschap de meest symmetrische vorm van alliantie. Gedeelde ambitie: bakermat voor partnerschap Dat partnerschap in bestaande structuren waar een groot deel van onze samenleving en functioneren van de economie op gebaseerd is vaak moeizaam functioneert, leidt ertoe dat sommige vormen van samenwerking in een netwerksamenleving niet profijtelijk zijn 1. Hierbij gaat het vaak om kortlopende samenwerking die met name voor één partij voordelig is of die van bovenaf wordt afgedwongen. Het langetermijnbelang kan wel eens tot andere consequenties leiden dan het kortetermijnbelang (Sennett, 2012). Dit blijkt onder andere uit de binaire definitie van sturingsprincipes gebaseerd op ofwel 1 Dit wordt treffend geïllustreerd in de roman Disgrace van Coetzee, waarin de dochter van hoofdpersoon David Lurie, wonende op het platteland van Zuid Afrika beroofd en verkracht wordt door bekenden van haar bediende. Tot ontsteltenis van Lurie kiest zij ervoor, in plaats van te zoeken naar gerechtigheid of wraak, om met haar bediende te trouwen en zo de lokale netwerkverbanden die ze heeft te preserveren, en daarin juist de bescherming tegen toekomstige aanvallen te zoeken. Vanuit een individueel en op het individu gericht perspectief volstrekt onbegrijpelijk, maar vanuit gemeenschap en verbondenheid in een netwerk gezien een veel pragmatischer oplossing. Dit illustreert het Afrikaanse begrip van gemeenschap als een zeer geavanceerde vorm van omgaan met relaties en associaties in een netwerk, ook wel bekend onder de naam ubuntu. Ubuntu laat zien dat sturing en leiderschap in dergelijke netwerken misschien onmogelijk lijkt vanuit een sterk op systemen en hiërarchische structuren gerichte samenleving als de onze, maar dat dit niet onmogelijk is (zie opgevraagd dd. 21 januari 2014).

5 de markt ofwel de overheid als geldend mechanisme (Van Witteloostuijn, et al, 2012). Investeren in netwerken is een langetermijnstrategie en vereist dan ook het ontwikkelen van nieuwe sturingsprincipes die passen bij de machtsverhoudingen zoals die in lokale netwerken gestalte krijgen (Bannink, 2013). Concreet betekent dit dat (het onderhouden van) relaties als sturingsprincipe in een netwerksamenleving serieus moet worden overwogen als alternatief voor markt en overheid (Van Witteloostuijn, et al, 2012). De huidige vraagstukken kunnen echter niet door één individu of één organisatie alleen opgelost worden. Samenwerking in de vorm van partnerschap is in de almaar complexer wordende netwerksamenleving daarom een noodzakelijk goed. Deze samenwerking moet echter wel bewust en zorgvuldig vormgegeven worden. Wanneer partnerschap als uitkomst toch winnaars en verliezers heeft, is het proces van samenwerking inadequaat vormgegeven, of zijn de verkeerde partners met elkaar in zee gegaan. Zorgvuldige voorbereiding is daarom van groot belang. Ten aanzien van deze voorbereiding benadrukken Bremekamp, Kaats en Opheij (2009) dat voor het vormen van een succesvolle samenwerking het vormen van een vooraf gevormde, gedeelde ambitie noodzakelijk is. Dit correspondeert met wat Pijnenburg (2010, p. 8) een taakalliantie noemt: overeenstemming over het samenwerkingsdoel en de geëigende aanpak. Bij aanvang van een samenleving, stellen Bremekamp et al., bestaan er verschillende visies op wat het probleem is (vraagstuk), hoe dit opgelost moet worden (oplossing), welke kansen er zijn (kans), hoe het oplossen van het probleem vormgegeven moet worden (vorm). Wanneer overeenstemming over deze vier onderdelen bestaat, is een gemeenschappelijke ambitie gevormd, en kan vanuit één gemeenschappelijk perspectief gehandeld worden. Wel is het voor partners van belang te beseffen dat er zowel een collectief belang als een organisatiebelang is voor de deelnemende partners, wanneer zij een samenwerking aangaan. Is dit vooraf niet duidelijk, dan wordt dit in verloop of aan het eind van het proces wel duidelijk, maar kan het vertrouwen in elkaar geschaad zijn omdat men al die tijd kennelijk niet op één lijn heeft gezeten. Dit kan grote gevolgen hebben voor het realiseren van het eindresultaat en toekomstige samenwerking. Hetzelfde geldt voor de context van een samenwerking: onderling inzicht in de deelnemers van de samenwerking, maar ook belanghebbenden die niet in de samenwerking meedoen is van belang. Gebrek aan kennis van lokale relevante omstandigheden kan een mismatch betekenen tussen ambities van de samenwerking en de context waarin de samenwerking plaatsvindt. Hierbij moet bijvoorbeeld gedacht worden aan lokale cultuur, de stappen die voorheen al zijn genomen rondom het betreffende vraagstuk, regelgeving rondom het vraagstuk en politieke druk (Bremekamp et al., 2009). Samenwerking moet, kortom, betekenisvol zijn, en dat is het wanneer er een gemeenschappelijke ambitie is en de partners in achtergrond of belangen overeenkomsten vinden, zoals in een probleem binnen de organisatie. Gedeelde ambitie kan alleen ontstaan als er een betekenisvolle en authentieke dialoog wordt gevoerd.

6 Crafting communities Partnerschap heeft verschillende verschijningsvormen in de netwerksamenleving. Een opvallende en relatief recente verschijningsvorm daarvan is het ontstaan van de zogeheten crafting communities (Bannink, Bosselaar & Trommel, 2013). Deze crafting communities zijn groepen of verzamelingen van personen of organisaties die gezamenlijk doelen nastreven en deze in netwerkverband proberen te verwezenlijken. Een belangrijk kenmerk van deze crafting communities is het co-creatieve karakter van de samenwerking. Dit betekent dat er veelal samengewerkt wordt op basis van een gelijkwaardige structuur, waarbij elke stem gelijke waarde heeft, en het eindresultaat pas bereikt is wanneer deze door alle betrokkenen billijk wordt bevonden. Daarnaast hebben veel crafting communities een zogeheten grassroots karakter: ze ontstaan doordat individuele burgers of andere betrokkenen het initiatief nemen om samen iets tot stand te brengen. Partnerschappen zoals in de crafting communities vragen om andere organisatiestructuren en organisatieprocessen. Netwerken zijn namelijk moeilijk, zo niet onmogelijk van bovenaf te sturen. Omdat er vaak geen duidelijke hiërarchische structuur is in een crafting community, bijvoorbeeld op basis van gepositioneerde macht, is het ook moeilijk om systematisch sturing uit te oefenen op de communities. Bestuurders hebben immers te maken met burgers en netwerkprofessionals met wie ze niet in een hiërarchische relatie staan omdat ze van een andere organisatie zijn. Desondanks streven ze een gezamenlijk doel na. Dit leidt tot de noodzaak om met kennis van elkaars invalshoek tot uitwisseling van perspectieven te komen, elkaars belangen te begrijpen en tot het vinden van win-win oplossingen. Bij werkelijk partnerschap is het in stand houden van een hiërarchische structuur dan ook onwenselijk: het ondermijnt deze horizontale samenwerkingsvorm. Het vormen van partnerschappen dwars door alle schotten en organisatiegrenzen kan gezien worden als gedrag van professionals dat goed aangepast is op huidige veranderingen. Ook hier geldt dan: inhoudelijke dialoog en het opbouwen van netwerkrelaties is de enige vruchtbare manier om grip te krijgen op de interacties in het netwerk. Sociaal werker als verbinder van collectief en individueel Het vormen van een partnerschap en het in acht nemen van belangen en invalshoeken van alle betrokkenen die niet direct in het partnerschap verbonden zijn vergt de belangrijke taak om relevante partijen te verbinden. In het geval van kwetsbare burgers vormt dit zelfs een nog grotere uitdaging. Het betrekken van (gemarginaliseerde) groepen of individuen die de kans lopen om uitgesloten te worden van de maatschappelijke interacties noemen wij verbindend sociaal handelen en kan gezien worden als bij uitstek de taak van sociaal werkers. Bij vermaatschappelijking van zorg en ondersteuning komt de nadruk nog veel meer op die netwerkrelaties te liggen. De sociaal werker zal in de netwerksamenleving daarom steeds meer de rol moeten aannemen van een verbinder. De sociaal werker ondersteunt kwetsbare personen en gezinnen om betekenisvolle verbindingen aan te gaan in netwerken. Het aangaan van verbindingen lijkt in de netwerksamenleving een voorwaarde te worden voor sociaal overleven, en de

7 sociaal werker zal de rol moeten aannemen om dit te waarborgen. Interessant daarbij is dat het traditionele verschil tussen gemeenschapsopbouw en individuele maatschappelijke hulpverlening minder relevant wordt: het geheel van allianties in het lokale netwerk en verbondenheid van individuen met betekenisvolle anderen vormen dan twee kanten van dezelfde medaille. Concluderend: De vraag waarin participeren mensen? hebben we beantwoord als de netwerken van burgers en professionals in de lokale gemeenschap. Deze netwerken zijn overstijgend aan de daadwerkelijke inhoudelijke levensdomeinen en betreffen het geheel van allianties tussen de verschillende betrokkenen. In dit geheel geven de individuele communicatieve transacties invulling aan de inhoud van de allianties, maar die schakelen allemaal in op het bredere netwerk. Op de vraag Hoe participeren burgers in vermaatschappelijking van de zorg? luidt volgens onze redenering het antwoord: door gelijkwaardige relaties aan te gaan, die hen de mogelijkheden verschaffen om op een betekenisvolle wijze bij te dragen aan de collectieve doelstellingen zoals die van de Wet maatschappelijke ondersteuning. In feite kunnen die doelstellingen worden samengevat als: een waardig leven voor elke burger. Kenmerken van verbindend handelen Uit bovenstaande betoog rijst de vraag: hoe kan het professionele veld in wonen, welzijn en zorg de alliantievorming die nodig is voor een dergelijk waardig leven begeleiden en zo mogelijk stimuleren. Hiervoor gaan we eerst in op enkele essentiële kenmerken van verbindend handelen. Verbindend handelen in sociale netwerken moet voldoen aan de volgende kenmerken: Het handelen is gericht op betekenisvolle en collectieve ambitie; Het handelen gebeurt op basis van oprechte dialoog om betekenissen te kunnen uitwisselen; Bij het handelen wordt rekening gehouden en met respect omgegaan met de diversiteit aan perspectieven; Het handelen stimuleert daadwerkelijke participatie (dat gezien kan worden als de individuele keerzijde van inclusie: iemand kan je welkom heten om mee te doen, maar het is aan jou om ook daadwerkelijk tot participatie over te gaan); Zowel individualiteit als collectiviteit komen in het handelen tot uitdrukking. Bovenstaande kenmerken weerspiegelen de kenmerken voor de ideale gesprekssituatie (Habermas, in Kunneman et al., 2005), waarin machtsverschillen zijn geneutraliseerd en inhoudelijke argumenten ruim baan krijgen. In de huidige netwerksamenleving wordt een tendens zichtbaar waarin sociale processen door de hiervoor beschreven ontwikkelingen steeds vaker een zelfcorrigerend vermogen blijken te hebben en daarmee op emergente wijze wordt voldaan aan randvoorwaarden voor de ideale gesprekssituatie. Met andere woorden: machthebbers hebben, zoals eerder gezegd, minder grip op processen omdat zij niet langer het primaat hebben op informatie en randvoorwaarden. Echter niet in alle gevallen zal de authentieke dialoog door

8 een zichzelf regulerend netwerk (kunnen) worden gefaciliteerd. Vaak zal dit moeten worden ondersteund door een onafhankelijke facilitator. En juist in die ondersteuning kan de sociaal werker volgens ons een uiterst waardevolle bijdrage leveren. Instrumentenset voor verbindend handelen Sociaal werkers zijn voor verbindend handelen voor een groot deel aangewezen op hun vakmanschap en capaciteit om op niveau van de klant te handelen. Anderzijds hebben zijde beschikking over een groeiend aantal instrumenten, om hen bij te staan in verbindend handelen. Deze instrumenten dragen bij aan het aanboren van collectieve kracht. Hoewel er vele verschillende soorten en maten van collectieve opgaven zijn en een op maat ondersteuningsaanpak het meest passend zal zijn, kunnen er wel een aantal kritische en veelvoorkomende situaties of kwesties in een netwerksamenwerking worden gedefinieerd. In Tabel 2 geven we deze kritische situaties weer als stadia van een ideaaltypische ontwikkeling van een netwerksamenwerking en presenteren we enkele publiek of open source beschikbare instrumenten die daarbij passen. Het doel van deze opsomming is om een aanzet te maken voor een instrumentenset voor de sociaal werker die deze in staat stelt om op een constructieve en co-creatieve manier verbindend handelen van alle betrokkenen te faciliteren. Vervolgens gaan we kort in op elk van de stadia.

9 Stadium Kernvraag Doel Voorbeeld werkvorm 1. Agendering Over welke kwesties vinden we dat gaat het? Inzicht in de patronen of thema s van het Vraagpatronenonderzoek Group model 2. Visievorming Wat vinden we de kern van wat we als collectief willen bereiken? 3. Nulmeting (ex-ante evaluatie) 3. Samenwerking Hoe is het nu, en hoe gaat het worden? Hoe geef je de samenwerking vorm? 4. Uitvoering Hoe bereiken we het doel met collectieve actie? 5. Ex-post Evaluatie Wat hebben we er collectief mee collectief Gezamenlijke focus, horizonversmelting Vertaling visie in concrete verwachting van eindresultaat ten opzichte van huidige situatie Samenwerking vorm geven Praktijkverbetering door gezamenlijke acties uitvoeren Inzicht in de effecten of building Open dialoogbrainstorm World Café Collective storytelling Maatschappelijke businesscase Partnerschapskaart Kijkglas voor samenwerking Business Model Canvas Collaboratieve ontwikkelmethoden Actieleren Effectencalculator bereikt? gevolgen Tabel 2. Ideaaltypisch proces van netwerksamenwerking. In elk van de stadia staat een kernvraag centraal, wordt een specifiek doel beoogd en zijn verschillende open-source instrumenten of werkvormen beschikbaar. Stadium 1: Agendering Agendering van maatschappelijke problemen in de sociale sector hebben altijd betrekking op de positie van bepaalde groepen mensen in de maatschappij. Het is van belang dat elke deelnemer of belanghebbende voldoende gehoord kan worden, waarbij het gaat om zowel de verantwoordelijke organisaties als de mensen die getroffen worden door het maatschappelijke probleem. Gelijkschakeling van posities is hierbij van belang en machtsverschillen in deze fase dienen geneutraliseerd te worden. Dat kan soms lastig zijn omdat in de fase van agendering veel machtsverschillen zich subtiel en impliciet kunnen manifesteren in het verbale en non-verbale domein, de communicatieve actie (Habermas, 1973). Neutralisering van machtsverschillen is om tenminste twee redenen van belang. Ten eerste zal het onvolledig gehoord worden van een stem leiden tot het onvolledig benutten van de kennis die besloten zit in het perspectief van de betreffende groep belanghebbenden. Ten tweede, is het uit oogpunt van sociale rechtvaardigheid van belang dat zelfs al bij het bepalen van welke issues belangrijk zijn, de stem van de minderheidspartij extra bescherming geniet. Openheid over hoe het proces na agendering wordt

10 vormgegeven, is van groot belang voor het vertrouwen van betrokken partijen. Ook helpt het mee om realistische verwachtingen te scheppen bij alle partijen over hun mate van inbreng en de te verwachten uitkomsten (De Bruijn, Heuvelhof, en In t Veld, 2008). Op het gebied van agendering stellen Abma en Broerse (2009) daarom in navolging van Karpowitz, Raphael en Hammond (2009) dat het nuttig kan zijn om uit te gaan van een procedure van enclave deliberation, waarbij belanghebbenden eerst de gelegenheid krijgen om in eigen kring (homogene groepssamenstelling) een standpunt te bepalen alvorens de dialoog of onderhandeling met de andere groep aan te gaan (heterogene groepssamenstelling). Een alternatieve manier om de stem van de verschillende partijen in beeld te brengen kan bestaan in het systematisch onderzoeken van de beelden die leven bij de beoogde partners in het proces (Van Biene et al., 2008; Jansen et al, 2013). Dit kan bijvoorbeeld door het verzamelen van individuele narratieven die een beeld schetsen van de werkelijkheid door de ogen van hun vertellers in diens eigen woorden. Andere vormen van gegevensverzameling zijn doorgaans veel minder open en lijden onder juist die subtiele sturing door de opsteller van een onderzoeksinstrument die de werkelijkheidsbeleving dwingen in vooraf gedefinieerde referentiekaders. Zodra systematische narratieven zijn verzameld, is het mogelijk om, bij voorkeur met de respondenten zelf, te duiden wat men verstaat als de kern van de zaak. Op deze wijze ontstaat een zorgvuldig en rijk nieuw narratief waarin verschillende perspectieven zijn verwerkt (zie Figuur 1). Figuur 1. Procedure narratief vraagpatronenonderzoek. In narratief vraagpatronenonderzoek (Van Biene et al., 2008), als voorbeeld voor een instrument voor agendering in netwerksamenwerking, wordt *(van linksboven, rechtsom naar linksonder) de stem van burgers gehoord door hun verhalen in open interviews te

11 verzamelen en systematisch te analyseren op patronen, te weten thema s of kwesties, die voor de betreffende groep gelden. Stadium 2: Visievorming In het verlengde van het bepalen van de belangrijke kwesties is het van belang om deze te prioriteren en om te bouwen tot een collectief oorzakelijk model of veranderingstheorie. Belanghebbenden moeten samen stelling nemen ten opzichte van de kwesties: wat vinden we er eigenlijk van? Is de huidige situatie wenselijk of moet het anders? Hoe moet het dan anders? Wat pakken we als eerste aan? Voorbeelden van methoden die zich middels dialoog richten op visievorming en prioritering zijn group model building (Vennix, 1999) en World Café (Slocum, 2005). Stadium 3: Nulmeting en voorspelling (ex-ante evaluatie) Zodra men stelling heeft genomen is het van belang om de huidige situatie en toekomstige meer nauwgezet in beeld te krijgen. Hiervoor wordt ook wel de term ex-ante evaluatie gebruikt. Het gaat hierbij om een analyse van de gevolgen van de status-quo en de situatie na een interventie zowel in financieeleconomische zin als op het maatschappelijke vlak. Een instrument dat hiervoor ingezet kan worden is de Maatschappelijke Business Case. Met dit instrument kan een inschatting gemaakt worden wat de werkelijke kosten en baten van het in stand houden van de huidige situatie kost, alsmede de kosten en baten van een situatie met interventie. Het verschil met een traditionele business-case is dat ook opbrengsten voor de maatschappij gemonetariseerd worden. Op deze manier worden niet-financiële (maatschappelijke) opbrengsten ook in beeld gebracht. Dit laatste is van groot belang in sociaal werk, met name wanneer het gevaar bestaat dat maatschappelijk rendement van een interventie gemarginaliseerd of genegeerd wordt. Stadium 4: Samenwerking Als de partners het vervolgens eens zijn over de agendering, visie op het onderwerp en de analyse van de huidige situatie is het zaak om de aanpak scherper in beeld te krijgen. Dit vereist dat men zich op de collectieve opgaven richt. Een manier om dat te doen is om de gezamenlijke waarden te expliciteren en van daaruit de relaties en het bijbehorende handelen te benoemen. Als deze in beeld zijn, kan vervolgens geformuleerd worden welke randvoorwaarden in orde moeten worden gebracht om de samenwerking gestalte te geven. Belangrijk is dat tenslotte acties worden uitgezet voor elk van de betrokkenen om ook daadwerkelijk alle partners verantwoordelijk te maken voor het partnerschap. Maar al te vaak wordt verantwoordelijkheid voor de randvoorwaarden gezien als uitsluitend aan de dominante partij toebehorend, maar ook hier is wederkerigheid op zijn plaats. Voorbeelden van methoden om samenwerking vorm te geven zijn de Partnerschapskaart (Jansen, Baur, De Wit, Wilbrink en Abma, submitted) en het Kijkglas voor Samenwerking (Bremekamp et al., 2009).

12 Figuur 2: Partnerschapskaart. Met behulp van de partnerschapskaart of het partnerschapsmodel kan een dialoog tussen samenwerkingspartners aangegaan worden. De kaart wordt in het dialogisch proces gezamenlijk ingevuld in stappen van rechts naar links. De categorieën in de kaart zijn afkomstig van een beschrijvend model van partnerschapsmodel van Hook (2006). Over de toepassing van de kaart is een publicatie in voorbereiding (Jansen, Baur, De Wit, Wilbrink en Abma, submitted). Stadium 5: Uitvoering Ten aanzien van het uitvoeren van de collectieve plannen zal een proces gevoerd moeten worden waarin ieder van de partners naar vermogen aan kan bijdragen. Dit kan met behulp van dialogische ontwerp- en uitvoeringemethoden en met vormen van actieleren of actieonderzoek. Deze methoden worden in de literatuur ook wel omschreven als collaboratieve methoden (Shani, David en Wilson, 2004). Een voorbeeld van een methode gericht op het collaboratief ontwerpen van business concepten is het Business Model Canvas (Osterwalder, 2004).

Kennisdag HAN Sociaal 2013

Kennisdag HAN Sociaal 2013 Kennisdag HAN Sociaal 2013 Praktijkkennis in de aanbieding! Martha van Biene Marion van Hattum 1 HAN Sociaal Bevorderen participatie door, voor en met kwetsbare burgers in de samenleving Meedenken, meedoen,

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie

De Effectencalculator

De Effectencalculator De Effectencalculator Congres Toegang en Teams Maarten Kwakernaak Wmo Werkplaats Nijmegen Kenniscentrum HAN SOCIAAL Lectoraat Lokale Dienstverlening vanuit Klantperspectief 7 april 2015 Ons kenniscentrum

Nadere informatie

Cliëntenparticipatie in onderzoek

Cliëntenparticipatie in onderzoek Cliëntenparticipatie in onderzoek VOOR ONDERZOEKERS Informatie voor u als onderzoeker over het betrekken van cliënten (vertegenwoordigers) bij praktijkgericht onderzoek KENNISMAKING MET CLIËNTENPARTICIPATIE

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

Een samenhangende kijk op samenwerking

Een samenhangende kijk op samenwerking Een samenhangende kijk op samenwerking Lenzen op samenwerking Soesterberg 14 november 2012 Audrey Rohen Samenwerken doet ertoe Geen enkele gemeente kan de grote vraagstukken van deze tijd alleen oplossen

Nadere informatie

Gefaseerde invulling congruent samenwerkingsverband 3 decentralisaties sociaal domein

Gefaseerde invulling congruent samenwerkingsverband 3 decentralisaties sociaal domein Gefaseerde invulling congruent samenwerkingsverband 3 decentralisaties sociaal domein Inleiding Op 1 januari 2015 krijgen gemeenten de verantwoordelijkheid voor een aantal nieuwe taken in het sociale domein

Nadere informatie

De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel

De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel De jeugd-ggz in het gedecentraliseerde jeugdstelsel Beschikbaar, bereikbaar, betrouwbaar en in beweging Peter Dijkshoorn Bestuurder Accare bestuurslid GGZNederland Amersfoort 23 april 2015 2 transformatiedoelen

Nadere informatie

Instrument: de Actorenanalyse. 1. Wat is een Actorenanalyse. 2. Doel van een Actorenanalyse. Instrumenten Actorenanalyse

Instrument: de Actorenanalyse. 1. Wat is een Actorenanalyse. 2. Doel van een Actorenanalyse. Instrumenten Actorenanalyse Instrument: de Actorenanalyse Instrument: de Actorenanalyse 1 1. Wat is een Actorenanalyse 1 2. Doel van een Actorenanalyse 1 3. Het opstellen van een Actorenanalyse 2 4. Eisen aan een goede Actorenanalyse

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Waar gaat dit boek (niet) over, verantwoording

Waar gaat dit boek (niet) over, verantwoording 1 Waar gaat dit boek (niet) over, verantwoording 1.1 Inleiding Geen enkele organisatie kan de grote private en publieke vraagstukken van deze tijd alleen oplossen. Of het nu gaat om innovatie, goede zorg,

Nadere informatie

Samen met leden beleid maken, we doen toch niets anders? Co-creatie versterkt het draagvlak. Adviezen, tips en regels.

Samen met leden beleid maken, we doen toch niets anders? Co-creatie versterkt het draagvlak. Adviezen, tips en regels. 06 Samen met leden beleid maken, we doen toch niets anders? Co-creatie versterkt het draagvlak. Adviezen, tips en regels. tekst: Erik van co- Laar en Therèse van t Westende-de Bijl 26 vm juni 2013 creatie

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Participatie en betrokkenheid organiseren met Large Scale Interventions. BA & O Tonnie van der Zouwen 20 september 2013

Participatie en betrokkenheid organiseren met Large Scale Interventions. BA & O Tonnie van der Zouwen 20 september 2013 Participatie en betrokkenheid organiseren met Large Scale Interventions BA & O Tonnie van der Zouwen 20 september 2013 Wat is LSI? Large Scale Interventions (LSI) is een evidence based aanpak om mensen

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

Wij, de overheid - samenvatting

Wij, de overheid - samenvatting Wij, de overheid - samenvatting Inleiding: de complexe overheid Overal waar een grens wordt gelegd, ontstaat behoefte aan samenwerking en kennisuitwisseling over die grens heen, binnen organisaties, tussen

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

Sociale wijkteams de sleutel in de participatiesamenleving?

Sociale wijkteams de sleutel in de participatiesamenleving? Leer- en ontwikkeltraject Sociale wijkteams de sleutel in de participatiesamenleving? Centrum voor Samenlevingsvraagstukken Marja Jager-Vreugdenhil & Eelke Pruim @SamenViaa Deze workshop: - Over Wmo-werkplaats

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

Vertrouwenswerk & Cliëntenparticipatie

Vertrouwenswerk & Cliëntenparticipatie Vertrouwenswerk & Cliëntenparticipatie CLIËNTENPARTICIPATIE JEUGD Hoe je jongeren kunt betrekken bij jeugdhulp 1 Bij de transitie van de jeugdzorg is inspraak van belang. Juist jongeren en hun ouders die

Nadere informatie

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling...

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling... Meetinstrumenten De meetinstrumenten zijn ondersteunend aan de projecten van De Sportbank en ontwikkeld met de Erasmus Universiteit. Deze instrumenten helpen om op een gefundeerde manier te kijken naar

Nadere informatie

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen Redactie: Marieke Haitsma en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie

Nadere informatie

Elkaars kracht gebruiken 1/

Elkaars kracht gebruiken 1/ 20 Elkaars kracht gebruiken 1/ Anouk Op het Veld, Jan Wachtmeester AEF werkt in verschillende sectoren aan decentralisatievraagstukken: het verleggen van verantwoordelijkheden voor taken en middelen van

Nadere informatie

Samen doen. Zorgvisie. Zorg- en dienstverlening van A tot Z

Samen doen. Zorgvisie. Zorg- en dienstverlening van A tot Z Samen doen Zorgvisie Zorg- en dienstverlening van A tot Z Wat en hoe? 3 W Samen met de cliënt bepalen we wát we gaan doen en hóe we het gaan doen. Mensen met een verstandelijke beperking kunnen op diverse

Nadere informatie

BURGERPANEL CAPELLE OVER...

BURGERPANEL CAPELLE OVER... BURGERPANEL CAPELLE OVER... profiel nieuwe burgemeester Mei 2015 Inleiding Deze nieuwsbrief beschrijft de resultaten van de 15 e peiling met het burgerpanel van Gemeente Capelle aan den IJssel. Deze peiling

Nadere informatie

De Wmo Ontwikkelingen en uitdagingen voor de Wmo-raad

De Wmo Ontwikkelingen en uitdagingen voor de Wmo-raad De Wmo Ontwikkelingen en uitdagingen voor de Wmo-raad September 2010 Doel van de Wmo: Participatie Iedereen moet op eigen wijze mee kunnen doen aan de samenleving 2 Kenmerken van de Wmo - De Wmo is gericht

Nadere informatie

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet Kwaliteit 1 Inleiding Wat is kwaliteit van zorg en wat willen we als gemeenten samen met onze zorgaanbieders ten aanzien van kwaliteit afspreken? Om deze vraag te beantwoorden vinden twee bijeenkomsten

Nadere informatie

De gemeente van de toekomst

De gemeente van de toekomst De gemeente van de toekomst De gemeente van de toekomst Focus op strategie Sturen op verbinden Basis op orde De zorg voor het noodzakelijke Het speelveld voor de gemeente verandert. Meer taken, minder

Nadere informatie

( Verantwoord ) Beleidsvoerend Vermogen

( Verantwoord ) Beleidsvoerend Vermogen ( Verantwoord ) Beleidsvoerend Vermogen Herman Siebens SOK - Beveren-Waas 10 / 12 / 2010 Er verandert heel wat meer met minder! toenemende druk richting autonomie openheid naar de maatschappelijke omgeving

Nadere informatie

Module Samen met jongeren nadenken over werken en leren voor Sociale Wijkteams

Module Samen met jongeren nadenken over werken en leren voor Sociale Wijkteams Module Samen met jongeren nadenken over werken en leren voor Sociale Wijkteams Tijd: 2 ½ uur Sociale Wijkteam leden Een collectieve leerbijeenkomst staat in het teken van participatie van jongeren die

Nadere informatie

DD-NR Regelingen en voorzieningen CODE 9.2.3.5

DD-NR Regelingen en voorzieningen CODE 9.2.3.5 DD-NR Regelingen en voorzieningen CODE 9.2.3.5 Zorgleefplan brochure bronnen www.loc.nl, (LOC, zeggenschap in de zorg is de koepelorganisatie van de cliëntenraden van de sectoren verpleging en verzorging,

Nadere informatie

Een breed palet van mogelijkheden innovatief in wonen, zorg en welzijn

Een breed palet van mogelijkheden innovatief in wonen, zorg en welzijn Participatie werkatelier KWH Een breed palet van mogelijkheden innovatief in wonen, zorg en welzijn www.buitengewoonthuis.nl Het participatiepalet is ontwikkeld door SallandWonen in samenwerking met Quintis.

Nadere informatie

Raadsvoorstel Vernieuwing Mondiale Bewustwording

Raadsvoorstel Vernieuwing Mondiale Bewustwording gemeente Eindhoven Raadsnummer 14R6043 Inboeknummer 14bst01553 Beslisdatum B&W 21 oktober 2014 Dossiernummer 14.43.151 Raadsvoorstel Vernieuwing Mondiale Bewustwording Inleiding In het coalitieakkoord

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Bert Molewijk (RN,MA, PhD) Voorbij de vrijblijvendheid Programmaleider Moreel Beraad, VUmc Associate professor Clinical Ethics, Oslo VWS, Week

Nadere informatie

Professionele leergemeenschappen

Professionele leergemeenschappen Professionele leergemeenschappen P.Robert-Jan Simons www.visieopleren.nl 28-4-2015 1 Wat is professioneel, leren gemeenschap Leren Loeiende koeien? 28-4-2015 4 Opdracht Stel je bent zelf boer en wil graag

Nadere informatie

De krachtgerichte methodiek

De krachtgerichte methodiek Het Centrum Voor Dienstverlening is u graag van dienst met: De krachtgerichte methodiek Informatie voor samenwerkingspartners van het CVD Waar kunnen we u mee van dienst zijn? Centrum Voor Dienstverlening

Nadere informatie

Samen aan de IJssel Inleiding

Samen aan de IJssel Inleiding Samen aan de IJssel Samenwerking tussen de gemeenten Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel, kaders voor een intentieverklaring en voor een onderzoek. Inleiding De Nederlandse gemeenten bevinden

Nadere informatie

Vooraf. Strategisch OmgevingsManagement. Stelling

Vooraf. Strategisch OmgevingsManagement. Stelling Vooraf Strategisch OmgevingsManagement Voor het oplossen van problemen én het bouwen van een duurzame dialoog Innoveren door middel van samenwerking Almere, 5 juni 2014 Congres Duurzame strategische keuzes

Nadere informatie

Samenwerking tussen docenten in onderwijsinnovaties in het hoger beroepsonderwijs: een case study

Samenwerking tussen docenten in onderwijsinnovaties in het hoger beroepsonderwijs: een case study Samenwerking tussen docenten in onderwijsinnovaties in het hoger beroepsonderwijs: een case study Remco Coppoolse, Elly de Bruijn, Gerhard Smid Onderzoeksdoel en theoretisch kader Onderwijsinnovaties leiden

Nadere informatie

Cultuurverandering. Van Oort & Ros Partners bij ontwikkeling. Inhoudsopgave 1. Visie op cultuurverandering 2. Schema Afstemming individu organisatie 5

Cultuurverandering. Van Oort & Ros Partners bij ontwikkeling. Inhoudsopgave 1. Visie op cultuurverandering 2. Schema Afstemming individu organisatie 5 Van Oort & Ros Partners bij Ontwikkeling Adres: Kerkedijk 11, 1862 BD Bergen Website: www.vanoort-ros.nl E-mail: info@vanoort-ros.nl Telefoon: 072-5814749 Cultuurverandering Inhoudsopgave 1 Visie op cultuurverandering

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers Wmo-werkplaats Twente Scholingshandleiding voor cursist en trainer Samenwerken met vrijwilligers De vrijwilliger als vanzelfsprekende partner in zorg en welzijnswerk juli 2011 Saxion. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Het Signalerend. Toegankelijke. Activerende. Netwerk

Het Signalerend. Toegankelijke. Activerende. Netwerk Stean foar Stipe Visie op cliëntondersteuning zorg, welzijn en aangepast wonen Het Signalerend ignalerende Toegankelijke Effectieve Activerende Netwerk (dat stiet as in hûs!) Inleiding Sinds januari 2007

Nadere informatie

Kwaliteit van maatschappelijke stages

Kwaliteit van maatschappelijke stages Kwaliteit van maatschappelijke stages auteur: Hanneke Mateman, MOVISIE (2011) Introductie Omdat er veel verschillende opvattingen zijn over kwaliteit gaan we het begrip eerst verkennen en we doen dat aan

Nadere informatie

Werkbladen Workshop zelfonderzoek project Hybride Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs (14 Oktober 2010)

Werkbladen Workshop zelfonderzoek project Hybride Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs (14 Oktober 2010) Werkbladen Workshop zelfonderzoek project Hybride Leeromgevingen in het Beroepsonderwijs (14 Oktober 010) Ilya Zitter & Aimée Hoeve Versie 5 oktober 010 Vooraf Vertrekpunt voor de monitor & audit van de

Nadere informatie

Procesmanagement over organisatiegrenzen heen

Procesmanagement over organisatiegrenzen heen Procesmanagement over organisatiegrenzen heen Leren samenwerken tussen organisaties Dr. Wilfrid Opheij Nyenrode Business Universiteit, Breukelen, 20 mei 2014 Common Eye 21-5-2014 Opbouw van de presentatie

Nadere informatie

Competentieprofiel. kaderlid LGB Beroepsinhoud Zorg

Competentieprofiel. kaderlid LGB Beroepsinhoud Zorg Competentieprofiel kaderlid LGB Beroepsinhoud Zorg Generieke Competenties... 2 Affiniteit met kaderlidmaatschap... 2 Sociale vaardigheden... 2 Communicatie... 2 Lerend vermogen... 3 Initiatiefrijk... 3

Nadere informatie

Iedereen in s-hertogenbosch doet volwaardig mee in de samenleving. Breed Welzijn s-hertogenbosch. Nieuwe combinaties in een nieuwe tijd

Iedereen in s-hertogenbosch doet volwaardig mee in de samenleving. Breed Welzijn s-hertogenbosch. Nieuwe combinaties in een nieuwe tijd Nieuwe combinaties in een nieuwe tijd Iedereen in s-hertogenbosch doet volwaardig mee in de samenleving Breed Welzijn s-hertogenbosch Juvans Maatschappelijk Werk en Dienst verlening // Welzijn Divers //

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Ineke van den Berg, Magda Ritzen & Albert Pilot Universiteit

Nadere informatie

Eigen Regie Maakt Zorg Beter

Eigen Regie Maakt Zorg Beter Eigen Regie Maakt Zorg Beter 31 maart 2011 Siska de Rijke Beleidsmedewerker Zorg CG-Raad Termen Zelfmanagement Eigen regie Eigen verantwoordelijkheid Deelnemer in plaats van afnemer Verbindende schakel

Nadere informatie

1. We willen doorgaan met behoud en versterking van de kwaliteiten van de IJsseldelta

1. We willen doorgaan met behoud en versterking van de kwaliteiten van de IJsseldelta Resultaten Advies en Initiatiefraad Nationaal Landschap IJsseldelta 29 november 2013 Nationaal Landschap IJsseldelta is in verandering. Transitie noemen we dat. We bereiden ons voor op een andere manier

Nadere informatie

Redactie: Maaike Kluft en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie Movisie Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie en Illusie Drukwerk: Libertas

Redactie: Maaike Kluft en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie Movisie Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie en Illusie Drukwerk: Libertas Redactie: Maaike Kluft en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie Movisie Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie en Illusie Drukwerk: Libertas Werk ik wel volgens de uitgangspunten van de Wmo en

Nadere informatie

De Wmo, kleine kernen en de effectencalculator

De Wmo, kleine kernen en de effectencalculator De Wmo, kleine kernen en de effectencalculator Gideon Visser Gideon.Visser@han.nl Ontwikkelwerkplaats Effectencalculator www.effectencalculator.nl 24 juni 2015 Wat gaan we doen? Kort voorstel rondje Participatie

Nadere informatie

Privacy Impact Assessment

Privacy Impact Assessment Privacy Impact Assessment Privacy risico s en inschattingen Privacybescherming staat in toenemende mate in de belangstelling. Voor een groeiend aantal bedrijven is het zorgvuldig omgaan met persoonsgegevens

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL

VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL VISIE WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING 2012-2015 BOEKEL, LANDERD, SINT-OEDENRODE UDEN EN VEGHEL Inhoudsopgave: Voorwoord... 1 1. Visie: door KANTELING in BALANS...2 1.1 De kern: Eigen kracht en medeverantwoordelijkheid

Nadere informatie

Datum: 7 november 2014 Auteur: Managementteam Status: Definitief. Strategisch beleidsplan 2015-2018

Datum: 7 november 2014 Auteur: Managementteam Status: Definitief. Strategisch beleidsplan 2015-2018 Datum: 7 november 2014 Auteur: Managementteam Status: Definitief Strategisch beleidsplan 2015-2018 Inhoud I Inleiding... 3 Leeswijzer... 3 II Wie zijn wij... 4 Welzijn Nieuwe Stijl... 4 Gebiedsteams...

Nadere informatie

Burgerschapsmodel achter vermaatschappelijking van de jeugdzorg

Burgerschapsmodel achter vermaatschappelijking van de jeugdzorg Burgerschapsmodel achter vermaatschappelijking van de jeugdzorg Evelien Tonkens Hoogleraar burgerschap en humanisering van de publieke sector Universiteit voor Humanistiek Utrecht Symposium Kinderrechtencommissariaat

Nadere informatie

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ

VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ VISIE OP DAGBESTEDING EN WERK DICHTERBIJ Visie Dichterbij: Dichterbij schept voorwaarden waardoor mensen met een verstandelijke beperking: - leven in een eigen netwerk temidden van anderen - een eigen

Nadere informatie

Geachte lezer, Anne-Corine Schaaps directeur

Geachte lezer, Anne-Corine Schaaps directeur Geachte lezer, Fijn dat u even tijd neemt om kortweg kennis te maken met het beleid van stichting Welcom. Door het beleid voor de komende vier jaren te omschrijven, laat Welcom zien wat ze in de samenleving

Nadere informatie

portefeuillehouder ak e i e \* Secretaris akkoord

portefeuillehouder ak e i e \* Secretaris akkoord Gemeente Zandvoort B&W-ADVIES Verordening Nadere regels Beleidsnota Overig Na besluit (B&W/Raad): Uitgaande brief verzenden Stukken retour Publicatie Afdeling / werkeenheid: MD/BA Auteur : P. Haker Datum

Nadere informatie

Whitepaper ORMIT: Ontwikkelen loont

Whitepaper ORMIT: Ontwikkelen loont Whitepaper ontwikkelen loont! Inleiding Gemiddeld geeft een organisatie ieder jaar zo n 2% van de loonkosten uit aan opleiden en ontwikkelen. Is deze investering de moeite waard? Zijn medewerkers tevreden

Nadere informatie

Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015

Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015 Startnotitie nota mantelzorg en vrijwilligerswerk Hellevoetsluis 2015 Datum: maart 2015 Afdeling: Samenlevingszaken In- en aanleiding Voor u ligt de startnotitie voor de aankomende beleidsnota van de gemeente

Nadere informatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Voorlopige resultaten van het onderzoek naar de perceptie van medewerkers in sociale (wijk)teams bij gemeenten - Yvonne Zuidgeest

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden VERSLAG REACTIE 20 Over vermeende tegenstellingen die irrelevant zijn In het stuk van Piet van der Ploeg Pabo s varen blind op constructivisme (zie artikel op pagina 13) worden veel tegenstellingen geschetst.

Nadere informatie

Over de krachtgerichte basismethodiek. Over de basistraining. Doel van de basistraining. Leerdoelen

Over de krachtgerichte basismethodiek. Over de basistraining. Doel van de basistraining. Leerdoelen Over de krachtgerichte basismethodiek In de Academische werkplaats Opvang & Herstel is in de afgelopen jaren samen met uitvoerend werkers en beleidsfunctionarissen van de deelnemende opvanginstellingen

Nadere informatie

Ulrica WF van Panhuys Authentic Leadership www.uwfvanpanhuys.com

Ulrica WF van Panhuys Authentic Leadership www.uwfvanpanhuys.com Module 1 Profileren van de emotionele intelligentie: Team Effectiviteit (). De Team Effectiviteit wordt vastgesteld door het identificeren, vaststellen en beheersen van de emotionele intelligentie van

Nadere informatie

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap De KNVB gelooft in de maatschappelijke meerwaarde van voetbal. Voetbal brengt de samenleving in beweging. Zo n 300.000 vrijwilligers zijn in Nederland actief bij

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

Leerlandschappen. Amersfoort 26 oktober 2009 Manon Ruijters

Leerlandschappen. Amersfoort 26 oktober 2009 Manon Ruijters Amersfoort 26 oktober 2009 Manon Ruijters Er zijn veel verschillende vormen van leren. Leren gebeurd in alle organisaties! Maar hoe zorg je dat: kennis stroomt? dat wat er gemaakt wordt, ook toegepast

Nadere informatie

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Hoe zet je gezamenlijk een nieuw en succesvol (ICT) Shared Service Center (SSC) op? En hoe zorg je ervoor dat de samenwerking tussen de deelnemende

Nadere informatie

Nieuwsbrief Samen Sterk in de Wijk

Nieuwsbrief Samen Sterk in de Wijk Nieuwsbrief Samen Sterk in de Wijk September 2015 Nieuwsbrief De eerste interne nieuwsbrief Samen Sterk in de Wijk Vught. Deze brief verschijnt periodiek. Samenwerkende organisaties Samen Sterk in de Wijk

Nadere informatie

04 Support staff training

04 Support staff training Het introduceren van referentiekaders voor kwaliteitsborging op het gebied van beroepsonderwijs en training (VET) is de afgelopen jaren tot een prioriteit uitgegroeid. Tijdens de vroege stadia van de ontwikkeling

Nadere informatie

PRACTICE DEVELOPMENT: EEN BESCHRIJVING VANUIT DE THEORIE 11. 1 Practice Development 13 B PRACTICE DEVELOPMENT TOEGEPAST IN DE PRAKTIJK 45

PRACTICE DEVELOPMENT: EEN BESCHRIJVING VANUIT DE THEORIE 11. 1 Practice Development 13 B PRACTICE DEVELOPMENT TOEGEPAST IN DE PRAKTIJK 45 Inhoud A PRACTICE DEVELOPMENT: EEN BESCHRIJVING VANUIT DE THEORIE 11 1 Practice Development 13 2 PDDOEN 31 B PRACTICE DEVELOPMENT TOEGEPAST IN DE PRAKTIJK 45 3 PD DOEN: plaatsbepaling in de GGZ 47 4 PDDOEN

Nadere informatie

Maatschappelijk aanbesteden

Maatschappelijk aanbesteden Maatschappelijk aanbesteden in vogelvlucht Mark Waaijenberg B&A Groep Maatschappelijk aanbesteden IN PERSPECTIEF 2 Samenleving Terugtreden is vooruitzien Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling Verstikkende

Nadere informatie

Sturing, monitoring en verantwoording sociaal domein

Sturing, monitoring en verantwoording sociaal domein Sturing, monitoring en verantwoording sociaal domein Samen zoeken naar mogelijkheden Ellen Grooteman (VNG) Hilko de Boer (Gemeente Barneveld) Regiodagen Gemeentefinanciën 2015 2 juli, Den Haag nieuwe rol

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

NAH & Ervaringsdeskundigheid. Aftrap Hersenletselcentra 27 juni 2014

NAH & Ervaringsdeskundigheid. Aftrap Hersenletselcentra 27 juni 2014 NAH & Ervaringsdeskundigheid Aftrap Hersenletselcentra 27 juni 2014 Korte introductie Drs. J. (Jeroen) Kwak Manager zorgconsumenten Zorgbelang Brabant (o.a. NAH-Cafés en hersenletselnetwerken) Manager

Nadere informatie

1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren

1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren OR - competentieprofiel LNV Camiel Schols SBI training & advies Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Het competentieprofiel voor de OR binnen LNV 3 Omschrijving van de competenties; definities en gedragsindicatoren

Nadere informatie

Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving

Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving Introductie Met de REQUEST methode wordt getracht de participatie van het individu in hun eigen mobiliteit te vergroten. Hiervoor moet het individu voldoende

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s!

Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! ACTIEF VOOR Sportorganisaties Maatschappelijke organisaties Onderwijs Overheden Sport en bewegen binnen het Sociaal Domein Breng beweging in de drie D s! De drie D s Drie transities in het sociale domein:

Nadere informatie

1 Voor de medewerker is duidelijk waarom het voor de organisatie belangrijk is om de motieven voor vertrek te horen

1 Voor de medewerker is duidelijk waarom het voor de organisatie belangrijk is om de motieven voor vertrek te horen EXITINTERVIEW drs. D. Dresens 1 SITUATIE Het exitinterview is een gesprek dat uw organisatie met een vertrekkende medewerker kan voeren. Het doel van dit gesprek is duidelijk te krijgen wat de reden van

Nadere informatie

Lerend organiseren en veranderen

Lerend organiseren en veranderen Lerend organiseren en veranderen Hoe zet je je team in zijn kracht? 5 november 2015 - CNV Schoolleiders 1 Opleiden en professionaliseren van schoolleiders G.P.M. (Peter) Snijders MEL Consultant/trainer

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012. Overzicht. Aanleiding Wmo-werkplaatsen. Opzet, bevindingen en resultaten. Aanleiding Wmo-werkplaatsen

Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012. Overzicht. Aanleiding Wmo-werkplaatsen. Opzet, bevindingen en resultaten. Aanleiding Wmo-werkplaatsen Wmo-werkplaats Groningen-Drenthe 2009-2012 Opzet, bevindingen en resultaten Lies Korevaar, lector Rehabilitatie Overzicht Aanleiding Wmo-werkplaatsen Opzet Wmo-werkplaats Groningen- Drenthe Activiteiten

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie