Arbocatalogus Werkdruk en werkstress

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Arbocatalogus Werkdruk en werkstress"

Transcriptie

1 Arbocatalogus Werkdruk en werkstress Omgaan met gezondheidsklachten door psychosociale arbeidsbelasting

2 Inhoudsopgave Overspannenheid en burn-out Traumatische ervaringen in werk Rollen en acties van betrokkenen bij begeleiding en re-integratie Wetgeving Nuttige en gerichte interventies 12 2

3 8 Omgaan met gezondheidsklachten door psychosociale arbeidsbelasting Dit webdocument beschrijft welke maatregelen in het dagelijks werk genomen kunnen of moeten worden bij veelvoorkomende medische aandoeningen door een als te hoog ervaren psychosociale arbeidsbelasting. Een als te hoog ervaren psychosociale arbeidsbelasting kan verschillende oorzaken hebben. De Arbowet noemt de volgende stressfactoren: seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten en werkdruk in de arbeidssituatie (Arbowet art 1.3.e). Het doel is om verzuim door deze oorzaken zo veel mogelijk te beperken en een snelle en succesvolle terugkeer naar het werk te bevorderen. Dit webdocument besteedt geen aandacht aan medische diagnoses. Voor de leidinggevende en/of de P&O-adviseur is het vrijwel nooit belangrijk het juiste medische etiket te kennen om de eigen rol in te vullen bij de aanpak van verzuim en re-integratie. Wel is het belangrijk om te weten wat de beperkingen en de mogelijkheden zijn. De medewerker krijgt meestal een diagnose van de huisarts of medisch specialist. Als partijen toch meer willen of moeten weten, dan kan een vraag naar de diagnose altijd nog aan de bedrijfsarts gesteld worden. De leidinggevende en de medewerker kunnen de bedrijfsarts vragen als deskundige te adviseren. Anders dan de huisarts focust de bedrijfsarts op functieherstel en niet alleen op medisch herstel. 8.1 Overspannenheid en burn-out Algemeen Overspannenheid en burn-out zijn bekende psychische stoornissen. De oorzaak ligt in een stressreactie op een te hoge werkdruk. Daarom wordt ook wel van stressgerelateerde stoornissen gesproken. Een kenmerk van beide ziektebeelden is dat een medewerker controleverlies ervaart op het werk en daarbuiten, waardoor functioneringsproblemen, ontstaan, zowel thuis als in de werksituatie. Dit gaat gepaard met een scala aan klachten. De klachten en veranderingen kunnen op drie niveaus optreden: op lichamelijk niveau, op psychisch niveau en in gedrag. De medewerker kan nieuwe lichamelijke klachten krijgen of bestaande klachten kunnen verergeren, zoals rugpijn, maagpijn en eczeem van de huid. Bij de aanpak van overspannenheid en burn-out ligt de focus echter niet op het wegnemen van de lichamelijke klachten, maar op het wegnemen van de psychische klachten. Dit gebeurt door de medewerker de controle over zijn emoties terug te laten krijgen, het probleemoplossend vermogen te versterken, en waar nodig de oorzaak in het werk weg te nemen of te verminderen. Hieronder staan verschillende klachten en veranderingen die zich bij een medewerker met (dreigende) overspannenheid kunnen voordoen. Door deze te (her)kennen en de signalen serieus te nemen en met de medewerker te bespreken, kan de leidinggevende wellicht (nog) op tijd ingrijpen. Oorzaken werkstress werkdruk te veel of juist te weinig werk te moeilijk of juist te makkelijk werk saai, zich herhalend of gevaarlijk werk steeds veranderende eisen op het gebied van kennis en vaardigheden te weinig invloed op de eigen arbeidsomstandigheden (zoals opnemen van vrije dagen, uitvoering en tempo van het werk, regelen van temperatuur en ventilatie) slechte sfeer op het werk onzekerheid (bijvoorbeeld bij een reorganisatie) ontevredenheid over de beloning ontevredenheid over de arbeids- en rusttijden Lichamelijke klachten moeheid hoofdpijn duizeligheid misselijkheid (nacht)zweten spierpijn in nek, rug en schouders ook rsi (of CANS) klachten kunnen wijzen op ervaren hoge werkdruk hartkloppingen 3

4 verhoogde bloeddruk hyperventilatie maag- en darmklachten huidklachten Psychische klachten lusteloosheid deprissiviteit concentratieverlies niet meer helder kunnen denken (vergeetachtigheid) gevoel niets meer te kunnen of aan te kunnen gevoel niets meer waard te zijn gespannen voelen onmachtgevoelens gevoelens van overbelast zijn Veranderingen in gedrag fouten maken piekeren beslissingen uitstellen zich terugtrekken meer gaan roken of alcohol drinken emotionele labiliteit (snel huilen) prikkelbaarheid (snel geïrriteerd) slaapstoornissen Overspannenheid Overspannenheid is de meestvoorkomende psychische aandoening die leidt tot ziekteverzuim. Bij ruim 30% van de werknemers die uitvielen met overspanningsklachten, is werkdruk de onderliggende oorzaak, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek en meldingen bij beroepsziekten. Het ontbreken van sociale steun in het werk waarbij steun van collega s belangrijker lijkt dan steun van de leidinggevende en het ontbreken van regelmogelijkheden vergroten het risico op uitval met overspannenheid door werkdruk. Ook de persoonlijkheid van de medewerker kan een rol spelen. Bekend is dat zeer loyale en perfectionistische personen met een hoog verantwoordelijkheidsgevoel, die moeite hebben hun grenzen aan te geven, onder (werk)druk een hoger risico lopen op stressklachten. Het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten spreekt van overspanning als de uitval met stressklachten door werkdruk minder dan zes maanden duurt. Is de uitval langer dan zes maanden, dan gaat de overspanning over in een chronische overspanning, oftewel een burn-out. Er moet bovendien een periode van minder dan drie maanden liggen tussen de blootstelling aan werkdruk en het optreden van klachten en uitval, om de werkdruk ook als oorzaak te kunnen aannemen van die klachten en de ziekmelding. De meeste werknemers met overspanningsklachten herstellen snel. Bij een actieve aanpak is 75% van alle werknemers met een overspanning binnen twaalf weken hersteld. Na een half jaar is bijna iedereen weer de oude. Burn-out Burn-out is dus feitelijk te zien als een ernstiger vorm van overspanning, waarbij én de tijd van blootstelling zeer lang was én de duur van het herstel zeer lang is. In de kern spelen dezelfde oorzakelijke fenomenen en is ook het klachtenpatroon identiek als bij overspanning. Vandaar dat in de nieuwe richtlijn van de bedrijfsartsen de term burn-out is vervangen door chronische overspanning. In de registratierichtlijn van het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten wordt gesproken over burn-out of chronische overspanning als de duur van de uitval meer dan zes maanden bedraagt. Omdat burn-out gezien kan worden als een langer durende overspanning, wordt in dit hoofdstuk verder geen onderscheid meer gemaakt tussen overspanning en burn-out. Aanpak De kern van de aanpak richt zich op het terugkrijgen van controle op leven en werk en alle zaken die zich daarin voordoen. Daarbij kan gekeken worden naar de verschillende factoren die de overspanning hebben veroorzaakt of versterkt. De richtlijn van de bedrijfsartsen gebruikt hierbij een handzame fasering, waarlangs het herstel en de bijbehorende acties te rubriceren zijn. Eerst is er de crisisfase. Deze duurt twee tot drie weken. In deze fase zijn rust en ontspanning van belang. Om de medewerker de ontstane situatie te laten accepteren, is het belangrijk voorlichting te geven over wat er gebeurt en het inzicht hierin te bevorderen. Het is ook belangrijk om in deze fase weer structuur te helpen aanbrengen in de dag. In de volgende fase wordt het probleem onderzocht en wordt naar oplossingen gekeken. De medewerker moet nu de situatie in kaart gaan brengen. Soms lukt dat een medewerker zelf. In andere gevallen kunnen aanwijzingen van anderen helpen. Juist de leidinggevende kan hierbij ondersteuning bieden en soms de bedrijfsarts of een andere externe deskundige. Deze fase duurt drie tot zes weken na afronding van de eerste fase. In totaal beslaat de periode dan al zes tot 4

5 negen weken na de ziekmelding. De derde en laatste fase is gericht op het toepassen van de oplossingen en het weer (geleidelijk) oppakken van alle rollen en taken, zowel in het werk als privé. Deze fase moet uiterlijk zes weken na de tweede fase afgerond zijn. De medewerker hoeft dan niet al voor de volle 100% aan de slag te zijn, maar er moet wel sprake zijn van aanzienlijk herstel. In totaal is er dan een periode van twaalf tot achttien weken verstreken. Het is goed te beseffen dat een periode van minimaal twaalf weken bij een overspanning reëel is om tot functieherstel te komen. In de drie fasen spelen onderstaande factoren een rol. Eventuele belemmerende elementen binnen deze factoren dienen weggenomen te worden. Tegelijk is het belangrijk om te kijken hoe juist van aanwezige krachten gebruikgemaakt kan worden en welke maatregelen en interventies dat kunnen bewerk stelligen. 1. Het probleemoplossend vermogen van de medewerker Omdat de kern van de overspanning/burn-out terug te voeren is op het controleverlies bij de medewerker, moeten begeleiding en interventies primair gericht zijn op het hervinden van die controle. Dat lukt veelal met eenvoudige aanwijzingen van de bedrijfsarts, de werkomgeving of de thuisomgeving. Wanneer de medewerker na de eerste fase vast blijft zitten in zijn onmacht, kan vroegtijdige inzet van een gerichte psychotherapie heel goed helpen. Vaak gaat het daarbij om cognitieve gedragstherapie, al dan niet via een instituut dat ook de werksituatie betrekt in de therapie. De inzet van een coach kan helpen om beter te leren prioriteren en te plannen. Ook gerichte trainingen, bijvoorbeeld over time-management of over assertiviteit, kunnen bijdragen aan het herstel. Het is belangrijk om op tijd in te schatten of de medewerker op eigen kracht de rust en ontspanning vindt, en de situatie kan accepteren en openstaat voor een analyse en oplossing van het probleem. Daarom stelt de richtlijn voor bedrijfsartsen dat er uiterlijk drie weken na de ziekmelding contact moet zijn geweest met de bedrijfsarts. 2. Het probleemoplossend vermogen van de leidinggevende Een begripvolle en steunende opstelling van de leidinggevende is herstelbevorderend. Van de leidinggevende wordt verwacht dat deze de werkdruk, het eventuele gebrek aan regelmogelijkheden en gebrek aan steun in het werk als serieuze oorzaak beschouwt en die factoren samen met de medewerker zo aanpast dat er een herstelbevorderende werking van uitgaat. Bij overspanning/burn-out is het essentieel dat er regelmatig contact is tussen de medewerker en de leidinggevende en dat er snel, na de eerste crisisfase deze duurt ongeveer drie weken, samen met de zieke medewerker in kaart wordt gebracht wat de onderliggende werkdrukproblemen inhouden en hoe deze aan te pakken zijn. Het kan nuttig zijn hierbij een derde te betrekken, bijvoorbeeld de P&O-adviseur, een arbeidsdeskundige of de bedrijfsarts. 3. De werkdruk Om de terugkeer naar het werk mogelijk te maken, zal een feitelijk te hoge of als te hoog ervaren werkdruk aangepast moeten worden aan de mogelijkheden van de medewerker. De wijze waarop dat kan gebeuren, verschilt per situatie. Het is onder andere afhankelijk van de vraag of er te veel werk is en of het werk te grote pieken en dalen kent. Mogelijke maatregelen zijn: werk verdelen over meerdere personen, samen prioriteiten aangeven, uitzendkrachten inhuren om pieken op te vangen, op tijd pauzeren of een vrije dag nemen. Maar denk bijvoorbeeld ook aan: de medewerker (tijdelijk) uit de wind houden, de moeilijkheidsgraad in het werk geleidelijk opbouwen om weer zelfvertrouwen te laten ontstaan, als leidinggevende helder maken wanneer het werk goed genoeg is (voor de medewerker die zelf met heel hoge normen werkt). 4. De regelmogelijkheden Medewerkers kunnen werkdruk beter aan als er binnen het werk veel regelmogelijkheden zijn. Zoals zelf de planning kunnen maken of ervan af kunnen wijken, tussendoor een andere, minder belastende taak uitvoeren, na een lange dag werken de dag erna korter werken, af en toe thuis kunnen werken, etcetera. 5. De sociale steun Sociale steun, thuis en in de arbeidssituatie, helpt tegen het optreden van stress door werkdruk. Vooral de sociale steun van collega s werkt beschermend. Een sfeer waarin men elkaar helpt en bijstaat als het te druk is, waarin men op elkaar let en elkaar vragen stelt als iemand signalen afgeeft van (dreigende) overbelasting, en waarin het niet gek is om aan te geven dat je het even niet trekt, functioneert als een buffer tegen uitval. 5

6 Dit vraagt om een leiderschapsstijl waarin betrokkenheid op elkaar en binnen een team belangrijk wordt gevonden en gefaciliteerd. Dit wordt onder meer bevorderd door in en buiten het werk gezamenlijke activiteiten te ontwikkelen, fouten niet af te straffen maar gezamenlijk op te lossen, etc. 6. De privésituatie Het probleemoplossend vermogen van de medewerker is niet afhankelijk van zijn persoonlijkheid maar wordt ook in hoge mate beïnvloed door de thuissituatie. Steun en relativering vanuit thuis blijken belangrijke stimulerende factoren bij herstel en buffers tegen uitval. Het ervaren van grote privéproblemen ondermijnt juist de weerbaarheid en verlaagt de belastbaarheid van de medewerker. Daarmee is een goede werk-privébalans niet uitsluitend het belang en de verantwoordelijkheid van de medewerker. Als concreet voorstel kan de werkgever een medewerker met een probleem in de werk-privébalans aanbieden samen met de partner een cursus te volgen om deze balans te herstellen. Een andere interventie kan zijn het verwerken van heftige privéervaringen door gerichte psychotherapie. 8.2 Traumatische ervaringen op het werk Algemeen Pesten, seksuele intimidatie, discriminatie, agressie en geweld kunnen traumatische ervaringen zijn. Dergelijke ervaringen kunnen leiden tot ernstige gezondheidsklachten en disfunc tioneren van werknemers, thuis en in het werk. Voor uitgebreide informatie over definities van, vóór komen van, maar ook van voorkómen en aanpak van pesten, seksuele intimidatie, discriminatie, agressie en geweld, verwijzen wij hier naar de web sites van het A+O fonds Gemeenten (www. aeno.nl), de website van de FNV (www.vc.fnv.nl) en de websites van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (www.szw.nl, en Oplopend in ernst kunnen de volgende psychische klachten het gevolg zijn van de stressreactie op genoemde ervaringen in het werk: psychosomatische (ook wel spannings-)klachten, posttraumatisch stresssyndroom en algemene angstklachten. Er kunnen op drie niveaus zichtbare klachten en veranderingen optreden: lichamelijk, psychisch en in gedrag. Bij de lichamelijke klachten kan het gaan om nieuwe klachten, maar ook om het verergeren van bestaande klachten, zoals hoofdpijn en maagpijn. Bij de aanpak van deze klachten ligt de focus op het wegnemen van de oorzaak van de stress (dat kan niet meer bij al opgetreden geweld, maar wel bij pesten en intimidatie of discriminatie) en het herwinnen van het vertrouwen van de werknemer in zichzelf en van het gevoel van veiligheid in de werkorganisatie. Dit gebeurt door de medewerker het gevoel van controle terug te laten krijgen, zijn zelfbeeld te versterken en de negatieve gevoelens en ervaringen op afstand te krijgen. Hieronder volgt een korte opsomming van de verschillende traumatische ervaringsvormen en van de gezondheidsklachten en veranderingen die daarvan het gevolg kunnen zijn. Door deze te kennen en door deze signalen serieus te nemen en te bespreken met de medewerker kan de leidinggevende wellicht (nog) op tijd ingrijpen en erger voorkomen. Vormen van seksuele intimidatie intieme vragen over iemands privéleven suggestieve opmerkingen betasten van iemands lichaam chantage verkrachting Vormen van agressie en geweld verbaal geweld: bijvoorbeeld schelden en beledigen fysiek geweld: bijvoorbeeld schoppen, slaan, met een wapen bedreigen en/of overvallen worden psychisch geweld: bijvoorbeeld bedreigen, intimideren, onder druk zetten, thuissituatie bedreigen en het beschadigen van eigendommen Vormen van pesten vervelende opmerkingen maken grapjes maken ten koste van een persoon beledigen, schelden negeren of sociaal isoleren openlijk terechtwijzen gebaren maken beschadigen van eigendommen 6

7 Spanningsklachten of psychosomatische klachten -- hoofdpijn -- maag- en darmklachten -- trillen -- transpireren -- hartkloppingen -- gespannenheid -- slaapproblemen Posttraumatisch stresssyndroom (PTSS) -- nachtmerries -- geheugenverlies -- concentratieverlies -- vermijdingsgedrag -- flashbacks van de nare gebeurtenis -- slecht slapen Algemeen angstsyndroom -- blijvende verandering van de persoonlijkheid -- gebrek aan vertrouwen in mensen (zelfs mensen in privésituatie of mensen die werkelijk het beste met iemand voor hebben) -- depressie -- zelfmoordgedachten Andere veelvoorkomende klachten na een schokkende ervaring -- prikkelbaarheid -- stress -- schaamte of schuldgevoel -- slecht humeur -- zorgen maken -- angsten -- slecht zelfbeeld -- snel schrikken en paniek -- relatieproblemen -- onverklaarbare lichamelijke klachten Aanpak Spanningsklachten of psychosomatische klachten ontstaan na kortdurende blootstelling aan een of meer traumatische ervaringen. Deze klachten serieus nemen, er aandacht aan geven en de blootstelling eraan stoppen, kunnen voldoende zijn om de klachten te laten verdwijnen. Daarbij kan het nuttig zijn de werknemer enige rust te gunnen, een timeout van een paar dagen te geven en/of de gelegenheid te bieden met iemand te praten (collega, leidinggevende, bedrijfsmaatschappelijk werk, slachtofferhulp en dergelijke). Let wel op dat niet iedereen het nodig heeft of vindt om over de gebeurtenis te praten. Meestal is opvang, steun en erkenning vanuit thuis en werk voldoende. Als de genoemde klachten echter langer aanhouden of als de betrokken werknemer helemaal niet praat over de ervaring, bestaat het risico op vermijden en angst, en kan PTSS ontstaan. In een later stadium kan behandeling dan toch nodig zijn. Bij een posttraumatisch stresssyndroom zijn de klachten heviger en ernstiger, en is er meestal sprake van niet meer kunnen functioneren, dus van uitval uit werk. Maar ook is er vaak sprake van uitval uit privérollen (echtgenoot, ouder). In deze gevallen is behandeling altijd nodig. Als PTSS niet wordt behandeld kan dat leiden tot depressie en verslaving. Er zijn drie soorten behandeling van PTTS mogelijk. 1. Cognitieve gedragstherapie De kern van deze behandeling is het gecontroleerd opnieuw oproepen en herinneren van de traumatische gebeurtenis. Het doel van de therapie is het verminderen en verdwijnen van angst en laten vermijdingsstrategieën, zodat de gebeurtenis meer geaccepteerd wordt als iets uit het verleden. Of, anders gezegd: bij PTSS is het trauma nog in het hier en nu; na een geslaagde behandeling is het trauma voltooid verleden tijd. De belangrijkste vermijdingsreacties spoort men tijdens de behandeling op. Bij deze vorm van therapie wordt vaak als hulpmiddel een schrijfopdracht gegeven. Daarbij schrijft de patiënt het trauma en de gebeurtenissen als het ware van zich af. Als de angst nog te groot is, verdient het de voorkeur te beginnen met een behandeling met medicijnen voordat met deze therapie wordt gestart. 2. Eye Movement Desensitization Reprocessing (EMDR) EMDR is een relatief nieuwe therapie, die ingezet wordt bij mensen die last blijven houden van de gevolgen van traumatische ervaringen. Dit kan een schokkende ervaring zijn, zoals een verkeersongeval of een geweldsmisdrijf. EMDR is inmiddels de meest ingezette therapievorm bij PTSS. Er worden vaak heel snel resultaten geboekt. Bovendien kan EMDR ook ingezet worden bij andere ervaringen die veel invloed hebben gehad op de ontwikkeling van iemands leven, zoals pesterijen of krenkingen in de jeugd, en die in het hier en nu nog steeds invloed hebben. Hoewel PTSS nog steeds als het primaire indicatie- 7

8 gebied voor EMDR wordt beschouwd, hebben de ervaringen met deze behandelmethode de afgelopen jaren laten zien dat het mogelijk is een grote verscheidenheid aan psychische aandoeningen en klachten te behandelen die gepaard gaan met vermijdingsgedrag, somberheid of gevoelens van angst, schaamte, verdriet, schuld of boosheid. Het uitgangspunt is telkens dat deze klachten zijn ontstaan door een of meer beschadigende ervaringen. Daarmee worden gebeurtenissen bedoeld die dusdanige sporen hebben nagelaten in iemands geheugen dat de persoon in kwestie er nu nog steeds last van heeft. Voorbeelden daarvan zijn emotionele verwaarlozing, akelige ervaringen op medisch gebied, verlieservaringen, werkgerelateerde gebeurtenissen en andere schokkende, schaamtevolle of anderszins ingrijpende ervaringen. De belangrijkste insteek van de EMDR-therapeut is de cliënt te helpen de herinneringen aan deze gebeurtenissen te verwerken, met de bedoeling daarmee de klachten te verminderen of te laten verdwijnen. 3. Medicatie Medicijnen worden soms gebruikt, maar alleen in combinatie met een van de andere therapieën; nooit op zichzelf. Wanneer iemand met PTSS ook een depressie heeft, zal die depressie vaker met medicatie worden behandeld. 8.3 Rollen en acties van betrokkenen bij begeleiding en re-integratie Rol en acties werknemer Van werknemers wordt, vanuit maatschappelijke opvattingen en in wetgeving, steeds meer een actieve rol verwacht bij het oplossen van het eigen verzuim. Dat betekent dat werknemers door de leidinggevende aangesproken mogen worden op hun probleemoplossend vermogen en creativiteit. Dat dient bij psychische klachten wel te gebeuren met oog voor de drie fasen die in 8.1 besproken zijn. In de crisisfase zal de medewerker over het algemeen nog niet aanspreekbaar zijn op zijn vermogens, aangezien de nadruk dan nog ligt op het ervaren onvermogen. De overgang van onvermogen naar wat de werknemer allemaal moet, is nogal plotseling. Een werknemer draagt verantwoordelijkheid voor zijn eigen gezondheid en moet daarin investeren. Die rol kan hij invullen door: 1. klachten zo snel mogelijk te bespreken met de leiding; 2. met de leiding te bespreken of het werk zo snel mogelijk hervat kan worden en welke aanpassingen daarvoor nodig zijn (aanpassing in taken, in werkduur, in werkomvang, in werkinhoud); 3. tijdelijk ander of aangepast werk te accepteren; 4. adviezen van geraadpleegde deskundigen op te volgen: huisarts, bedrijfsarts, andere behandelaars; 5. bereid te zijn andere keuzes te maken in werk of loopbaan als de klachten dat met zich meebrengen; 6. een actieve houding aan te nemen bij het vinden van een snelle en goede behandeling (door bijvoorbeeld niet zonder meer te accepteren dat er lange wachttijden blijken te zijn). Rol en acties leidinggevende De werkgever/leidinggevende is volgens de wet verantwoordelijk voor het begeleiden van werknemers bij verzuim en voor het ondernemen van actie die op re-integratie gericht is. Bij onvoldoende inspanningen of resultaat loopt een werkgever grote financiële risico s. Behalve dat langdurig verzuim van een medewerker een grote verliespost is, riskeert de werkgever ook boetes vanuit het UWV. Vandaar dat het voor een leidinggevende van het grootste belang is om altijd de regie over het re-integratieproces te houden. Vanaf de allereerste dag van ziekmelding, zijn een aantal zaken van belang: 1. Klachten serieus nemen. 2. Snel een gesprek regelen (bij ziekmelding of klachtmelding) met de medewerker om te achterhalen of en zo ja, in welke mate psychosociale arbeidsbelasting een rol speelt en om te kunnen inschatten hoe erg de medewerker eraantoe is. Als een gesprek op de werkplek niet lukt omdat de medewerker te zeer overstuur is, kan overwogen worden het gesprek op neutraal terrein te houden of bij de medewerker thuis. 3. Snel een gesprek regelen met de bedrijfsarts. De richtlijn van de NVAB noemt hiervoor een periode van ongeveer twee weken na de ziekmelding. De bedrijfsarts maakt (ook) een inschatting van de ernst van de situatie en kijkt hierbij naar de psychische conditie en de onderliggende werkproblemen van de werknemer. Ook beoordeelt de bedrijfsarts het probleemoplossend vermogen van de medewerker en van de leidinggevende. 8

9 4. Bereidheid om serieus naar de verzuimveroorzakende werkfactoren te kijken en mee te denken over aanpassingen/oplossingen. Dat kan door het werkaanbod te verminderen, ander werk aan te bieden of taken te verdelen. Ook de opstelling van de leidinggevende dient bekeken te worden: moet hij bijvoorbeeld meer steun, aandacht, waardering en dergelijke geven? Het kan zelfs gaan over het ter discussie durven stellen van het eigen gedrag (pesten gebeurt in een meerderheid van de gevallen door leidinggevenden!), en het durven aanspreken van andere medewerkers of het team of externe derden, op onwenselijk gedrag (pesten, seksuele intimidatie, discriminatie), agressie of geweld. 5. Op advies van de bedrijfsarts snel interveniëren om functieherstel te bevorderen. Het kan gaan om het aanbieden van trainingen op het gebied van time-management, leren plannen, leren assertiever te zijn. Maar ook om het aanbieden van begeleiding door een ervaren collega, of om bij- of nascholing. Of om het inzetten van gerichte coaching of cognitieve gedragstherapie waarin omgaan met werkdruk een rol krijgt. Bij klachten die wijzen op PTSS moet de leidinggevende bereid zijn te investeren in bijvoorbeeld EMDRtherapie (op advies van de bedrijfsarts). De medewerker verwijzen naar de vertrouwenspersoon of bedrijfsmaatschappelijk werkende past hier ook bij. 6. In overleg met de bedrijfsarts een bewezen effectief netwerk van interventiedeskundigen opzetten en onderhouden, inclusief een voor de organisatie beschikbare vertrouwenspersoon. 7. Psychosociale arbeidsbelasting en klachten die daardoor ontstaan bespreekbaar maken in het werkoverleg. Daarin ook aangeven dat het op tijd melden van klachten belangrijk is, dat klachten serieus worden genomen en geen teken van zwakte zijn. Verwijzen naar en uitleg geven over visie en beleid van de organisatie bij psychosociale arbeidsbelasting: hoe zijn de omgangsregels, wat kan en wat beslist niet? Medewerkers betrekken bij het verminderen van de werkdruk. 8. Op tijd adviseurs en/of hulptroepen inschakelen zoals de P&O-adviseur, de bedrijfsarts, de bedrijfsmaatschappelijk werkende, de psycholoog, de arbeidsdeskundige, etcetera. 9. Bereid zijn om bij structurele problemen rond psychosociale arbeidsbelasting, het eigen manage- ment te adviseren over structurele maatregelen; eventueel met steun en met onderbouwing van de P&O-adviseur en/of de bedrijfsarts. Rol en acties P&O-adviseur De rol van de P&O-adviseur is sterk afhankelijk van het beleid en de opvattingen van de organisatie over diens positie. Is de P&O- of hr-adviseur alleen adviseur in het proces van verzuimbegeleiding en re-integratie of neemt hij ook uitvoerende taken op zich? In alle gevallen kan de adviseur een belangrijke ondersteunende positie innemen door: 1. Het proces en de belangrijke wettelijk verplichte stappen daarin te helpen bewaken. Bij psychische klachten als overspanning en burn-out kan aangesloten worden bij de gebruikte drie fasen. 2. Slimme instrumenten te ontwikkelen voor de leidinggevende die helpen zijn regierol in te vullen. 3. Beleid zo in te richten dat dit de leidinggevende helpt de regie goed te kunnen voeren. 4. Leidinggevenden te ondersteunen bij het inroepen van de juiste deskundigheid en deskundigheden. Daarbij kan hij gebruikmaken van een eigen netwerk van dergelijke deskundigen, zoals vertrouwenspersonen, bedrijfsmaatschappelijk werk, coaches, trainingsbureaus, outplacementbureaus, etcetera. 5. Leidinggevenden te adviseren over de haalbaarheid en passendheid van interventies. Ook financieel, via kosten-batenanalyse. 6. De leidinggevenden te helpen gesprekken te voeren bij stagnerende enof complexe verzuimsituaties. Bij psychische klachten zoals overspanning burn-out kunnen aan het begin of in de loop van het proces irreële verwachtingen of zelfs conflicten een rol spelen (zowel van de kant van de medewerker als van de leidinggevende). Dan is het prettig als de P&O-adviseur het proces bewaakt en meekijkt of gesprekken nog effectief zijn. Bij pesten, seksuele intimidatie en discriminatie kan de leidinggevende zelf een actor zijn. Dan ligt het voor de hand dat de P&O-adviseur meekijkt en naar oplossingen zoekt. 7. De leidinggevende te helpen gesprekken te voeren in situaties waarin diens rol belemmerend werkt bij het herstel van psychische klachten of (mede) oorzaak is van uitval door psychische klachten. 9

10 8. Het ondersteunen bij het afdelings- of organisatieoverstijgend inzetten van verzuimende medewerkers in ander of aangepast werk. Als het eigen werk niet kan worden aangepast, of de stressfactoren niet kunnen worden gereduceerd, en ook de medewerker zelf zijn belastbaarheid niet kan versterken, kan het nodig zijn om naar ander werk om te zien. Tijdelijk of definitief. 9. Te adviseren over en bij te dragen aan het zoeken naar ander werk als de klacht de medewerker definitief ongeschikt maakt voor zijn eigen werk. Zie ook onder Te adviseren over wettelijke en financiële verplichtingen (denk aan het gestelde in de Wet verbetering Poortwachter, maar ook in de Arbowet), risico s en mogelijkheden (subsidies). 11. De leidinggevenden te helpen bij het veranderen of wegnemen van risicovolle, want stress en uitval veroorzakende, werkdrukfactoren. 12. De leidinggevende te helpen structurele risicovolle werkomstandigheden onder de aandacht te brengen van het hogere management om zo beleidsveranderingen te bewerkstelligen. Rol en acties bedrijfsarts Een bedrijfsarts is een adviseur. Zowel een leidinggevende als een medewerker kan de hem om deskundig advies vragen. Hoe gerichter de bedrijfsarts wordt ingezet, des te specifieker is zijn advies. Een advies van de bedrijfsarts is niet verplichtend, maar ook zeker niet vrijblijvend. Als van het advies wordt afgeweken, moet dit expliciet worden vermeld en beargumenteerd. Anders dan de huisarts focust de bedrijfsarts op functieherstel en niet alleen op medisch herstel: ook met klachten kan vaak nog of weer enig werk worden verricht. Bij stressgerelateerde klachten die voortkomen uit psychosociale arbeidsbelasting, beschikt de bedrijfsarts over de richtlijn Psychische problemen. De kern van de aanpak is het begeleiden bij herstel van controle, het activeren en het stimuleren van het probleemoplossend vermogen van de medewerker, het adviseren over het wegnemen van stressfactoren en over het inzetten van adequate deskundige behandeling of interventie. De bedrijfsarts neemt daarin uiteraard de werkomgeving en thuisomgeving mee. Om dat te kunnen realiseren heeft hij verschillende mogelijkheden: 1. Diagnostiek: beoordelen of het een stressgerelateerde stoornis betreft en welke: spanningsklachten, overspannenheid of burn-out, depressie, angststoornis, waaronder PTSS. 2. Begeleiding: de bedrijfsarts maakt een eerste inschatting van de situatie, liefst twee tot uiterlijk drie weken na de ziekmelding. Hij beoordeelt in welke fase de medewerker zit, of deze in staat geacht mag worden zelf de fasen te doorlopen en welke ondersteuning de medewerker eventueel nodig heeft. Daarbij beoordeelt de bedrijfsarts het probleemoplossend vermogen van de medewerker, het probleemoplossend vermogen van de leidinggevende, de belemmerende en stimulerende factoren in het werk en in de privésituatie en de werk-privébalans. 3. In de crisisfase bij overspanning of burn-out geeft de bedrijfsarts uitleg over de klachten en het te verwachten verloop. Ook geeft hij inzicht in de fasen en in wat er gedaan kan en moet worden om de medewerker te helpen herstellen. Daarbij kan de arts een piekeropdracht geven en zal hij adviseren over een dagstructuur, het nemen van rust en ontspanning en over bewegen. De arts kan, conform de richtlijn, in deze fase nog diverse andere adviezen en opdrachten meegeven aan de medewerker. 4. De bedrijfsarts kan in de tweede (probleem- en oplossingsfase) en derde fase (toepassingsfase) ook adviseren om een driegesprek te houden. Alle betrokkenen brengen daarbij gezamenlijk in kaart wat er allemaal speelt en in welke richting de oplossingen moeten liggen. Afgesproken wordt wie wanneer wat gaat doen om zo snel mogelijk medisch/lichamelijkherstel en functieherstel te verkrijgen. 6. Bij pesten, seksuele intimidatie, discriminatie of agressie en geweld zal de bedrijfsarts adviseren over het wegnemen van stressfactoren en over een adequate behandeling. 7. Monitoren: de bedrijfsarts spreekt minimaal eens in de drie weken met de medewerker om te monitoren of deze bij overspanning of burn-out de genoemde fasen goed doorloopt en om te kunnen bepalen of en wanneer extra interventies nodig en nuttig zijn. Gedacht kan worden aan de inzet van cognitieve gedragstherapie of coaching, of aan een interventie in de thuissituatie (betrekken van de partner in het proces, inzet van huishoudelijke hulp) of de werksituatie (aanpassen van de werkplek of werkinhoud, verbeteren van werkrelaties, stopzetten van de opleiding). Bij PTSS zal bij voorkeur een behandeling met EMDR worden overwogen. 10

11 8. Opstellen van een probleemanalyse en daarin beperkingen en mogelijkheden vaststellen: omdat het (functie)herstelproces bij overspanning of burn-out en PTSS meestal langer duurt dan zes weken, zal relatief vaak een probleemanalyse gemaakt worden. 9. Adviseren over een nuttige of noodzakelijke van bijdrage van andere deskundigen: inzet van een hr-adviseur, vertrouwenspersoon, bedrijfsmaatschappelijk werker, psycholoog, coach, mediator, arbeidsdeskundige en dergelijke. 10. Inschatten van de prognose: op basis van (de ernst en aard van) de klachten, de werksoort (zwaarte) en de richtlijn met de drie fasen kan een goede inschatting gemaakt worden van de duur van het functieherstel. 11. Stagnatie vaststellen: loopt de re-integratie conform de verwachtingen over de snelheid, duur en te behalen doelen? En zo niet, waarom of waardoor niet? 12. Analyse van belemmerende factoren: welke en waar (persoon, privéomgeving, werkomgeving, werkrelatie, zorgomgeving) en hoe deze te elimineren zijn. 13. Adviseren over het inzetten van bevorderende maatregelen en het wegnemen van belemmerende factoren: aanpassingen in het werk of op de werkplek. 14. Beoordelen van (in)effectief herstelgedrag van de werknemer: werknemer aanspreken op en adviseren over effectief gedrag om re-integratie te bevorderen en boetes te voorkomen (UWV). 15. Beoordelen van (in)effectief gedrag van de leidinggevende: leiding aanspreken op en adviseren over effectiever gedrag om zo de re-integratie te bevorderen en boetes te voorkomen (UWV, FNV). 16. Beoordelen van de effectiviteit van de behandeling: zo nodig adviseren over betere behandeling en/of overleg met de behandelende sector (huisarts, psycholoog). 17. Verwijzen voor nader onderzoek of behandeling: naar de huisarts bij stagnatie en wanneer het vermoeden bestaat dat er een ander psychisch beeld achter zit. Depressies kunnen sterk lijken op overspanning, maar vragen een andere aanpak. 18. Melden van beroepsziekten: van een beroepsziekte is sprake als de gezondheidsschade voor meer dan 50% moet worden toegeschreven aan een of meerdere werkfactoren. Een beroepsziekte moet gemeld worden aan de werkgever en werknemer en aan het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB). Dit heeft als doel om verdere schade en ook schade aan andere werknemers te voorkomen door de juiste maatregelen te kunnen nemen. Het melden aan het NCvB is krachtens de Arbowet verplicht en heeft als doel op macro- en op brancheniveau beleidsmaatregelen te kunnen ontwikkelen om schade door werkomstandigheden te elimineren en bekend te raken met eventuele nieuwe beroepsziekten. 19. Adviseren over de inhoud van een risico-inventarisatie en op -evaluatie (RIE) en een daarop geënt preventief medisch onderzoek (PMO). Voor de organisatie is het van belang om gezondheidsschade door psychosociale arbeidsbelasting vroeg vast te kunnen stellen. In dat geval is er nog geen uitval is door ziekte, maar zijn er al wel klachten. Een preventief medisch onderzoek (PMO), voorheen preventief arbeidsgezondheidkundig onderzoek (PAGO), kan vroege gezondheidsschade ontdekken. Zo kunnen vroegtijdig op individueel niveau en organisatieniveau maatregelen genomen worden. Een PMO kan worden aangeboden aan een hele organisatie, een afdeling of een functiegroep. Bij een PMO wordt de inhoud van het onderzoek gebaseerd op de in de risico-inventarisatie en -evaluatie (RIE) vastgestelde specifieke arbeidsrisico s. Bij het risico van psychosociale arbeidsbelasting zal het PMO meestal uit een vragenlijst bestaan. Een goede en gevalideerde vragenlijst is de VBBA (vragenlijst Beleving en Beoordeling van de Arbeid), van de SKB (Stichting Kwaliteitsbevordering Bedrijfsgezondheidszorg). Advies over de inhoud van een PMO komt van de bedrijfsarts. Een PMO dient altijd door een arts te worden uitgevoerd bij voorkeur de bedrijfsarts van de organisatie. 8.4 Wetgeving Rondom de aanpak van ziekteverzuim zijn (in ieder geval) de volgende vier wetten van belang: de Wet loondoorbetaling bij ziekte (regelt de loondoorbetaling van twee jaar bij ziekte); de Wet werk naar inkomen en arbeidsvermogen = WIA, opvolger van de WAO (regelt de toegang tot de arbeidsongeschiktheidsuitkering na twee jaar); de Wet verbetering Poortwachter (WVP, regelt het proces van re-integratie); de Arbowet: hierin staan belangrijke rechten en plichten over het vaststellen en melden van beroepsziekten (artikel 9) en het passend inrichten 11

12 van de werkplekken voor zowel de niet-beperkte (artikel 3) als de beperkte werknemer (artikel 4). De WVP is in de praktijk van de verzuimbegeleiding het belangrijkst. Deze wet beschrijft de regels waaraan werknemer en werkgever (hier de leidinggevende) zich moeten houden. Daarnaast zijn voor de sector Gemeenten cao-afspraken gemaakt over een derde ziektejaar. Zie verder de publicatie Wegwijzer Poortwachter en WIA geactualiseerd, gratis te bestellen door gemeenten via Zie met betrekking tot het derde ziektejaar ook VNG Sociale Zekerheid: dws?ch=def&id=21610&it= Nuttige en gerichte interventies Het driegesprek: een gesprek met medewerker, leidinggevende en P&O-adviseur of bedrijfsarts. Zo n gesprek kan meerdere doelen dienen. Eén doel is alle relevante informatie gelijktijdig en eenduidig uit te wisselen. Op die manier ontstaat geen onduidelijkheid over wat er speelt en over de richting van de afspraken. Een ander doel kan zijn om de ontstane situatie gelijktijdig zowel op werkaspecten als op gezondheidsaspecten te bespreken en gezamenlijk en in afstemming acties af te spreken. Ook hier kan geen ruis ontstaan, en deze aanpak doet recht aan de complexiteit van het overspanningsbeeld met werkdruk als oorzaak. Er zijn wetenschappelijke aanwijzingen dat een dergelijke participatieve aanpak effectiever is dan een traditionele aanpak. Cognitieve gedragstherapie: als de klachten mede zijn ontstaan of voortduren door ineffectief gedrag van de medewerker, kan de inzet van deze psychotherapeutische aanpak nuttig zijn. Niet-effectief gedrag, bijvoorbeeld niet pauzeren, altijd alles af willen hebben of perfect willen uitvoeren, geen nee kunnen zeggen en zichzelf (laten) overladen, kan heel erg in de persoon ingebakken zitten en heeft meestal te maken met opvattingen over het belang van werk, met perfectionisme en verantwoordelijkheidsgevoel. In zo n situatie kan psychotherapie, gericht op het exploreren en veranderen van dat gedrag en de onderliggende beelden (cognities), heel nuttig zijn. Aanpassing van werkplek, werkmethode, werkinhoud en/of werkmiddelen: als de klachten (mede) zijn ontstaan door het werk zelf, maar ook als de medewerker door ziekte of een functionele beperking niet (meer) kan voldoen aan de oorspronkelijke eisen van het werk, is de werkgever verplicht verregaande aanpassingen door te voeren in het werk om dat te laten aansluiten op de persoonlijke eigenschappen van de medewerker. Dat kan uiteenlopen van het aanbieden van andere taken, andere werktijden of persoonlijke beschermingsmiddelen, tot het herinrichten van de werkplek en het aanbieden van een speciaal voor de werknemer verworven voorziening (stoel, bureau en dergelijke). Voor het in kaart brengen van en adviseren over zulke aanpassingen kan het nuttig en noodzakelijk zijn een arbeidshygiënist, veiligheidskundige of ergonoom in te schakelen. Voor een speciaal voor de individuele medewerker aan te schaffen voorziening kan subsidie worden aangevraagd bij het UWV. Bij psychische klachten door werkdruk zullen de aanpassingen eerder betrekking hebben op werkinhoud, werktijden en taken, en eventueel op samenwerking en het deskundigheids- of vaardighedenniveau van de medewerker, dan op de fysieke werkplek. Literatuur en nuttige websites Wegwijzer Poortwachter en WIA geactualiseerd, A+O fonds Gemeenten 2007 Voorkomen van langdurig verzuim en WIA, A+O fonds Gemeenten 2007 Werken aan herstel, logboekje voor medewerkers, A+O fonds Gemeenten 2007 Checklist re-integratie voor leidinggevenden, A+O fonds Gemeenten 2007 Arbocatalogus agressie en geweld U kunt deze publicaties bestellen of downloaden via van het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, met informatie over de relatie tussen psychische klachten en werk. 12

13 van de Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde (NVAB, wetenschappelijke beroepsvereniging van bedrijfsartsen), met de richtlijn over psychische problematiek en module Depressie en Arbeid. van het kwaliteitsinstituut gezondheidszorg, met richtlijnen over depressie en angststoornissen. van SZW, met informatie over wetgeving en beleid binnen het thema werkdruk (beleid en aanpak) en met goede praktijkvoorbeelden. met een informatieve brochure, gericht op de werknemer, over alle vormen van psychosociale arbeidsbelasting. met veel praktische informatie voor werknemers om stressklachten te voorkomen. met veel goede praktijkvoorbeelden. van het Instituut voor Werk en Stress, met praktische instrumenten. van de Stichting Pandora, met praktische tips voor werkgevers over het omgaan met medewerkers met psychische klachten. 13

Psychosociale belasting op het werk. informatie voor werknemers over o.a. seksuele intimidatie, agressie en pesten.

Psychosociale belasting op het werk. informatie voor werknemers over o.a. seksuele intimidatie, agressie en pesten. Psychosociale belasting op het werk informatie voor werknemers over o.a. seksuele intimidatie, agressie en pesten. Psychosociale belasting op het werk informatie voor werknemers over o.a. seksuele intimidatie,

Nadere informatie

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring Wat is EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen

Nadere informatie

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige De arbeidsdeskundige en PSA Patrick Ox - arbeidsdeskundige Expereans: even voorstellen Expertisecentrum voor verzuim-, re-integratievraagstukken en Arboconcepten Nieuwe Stijl. Onafhankelijk, landelijk,

Nadere informatie

Burn-out Traject begeleiding

Burn-out Traject begeleiding F o l d e r Burn-out Traject begeleiding Burn-out Aanpak en Preventie ter voorkoming van langdurige uitval Het leven stelt voortdurend bepaalde eisen aan de mens. Werk is in veel gevallen het levensgebied

Nadere informatie

Herziene NVAB-richtlijn handelen van de bedrijfsarts bij werknemers met psychische problemen

Herziene NVAB-richtlijn handelen van de bedrijfsarts bij werknemers met psychische problemen Herziene NVAB-richtlijn handelen van de bedrijfsarts bij werknemers met psychische problemen 1 datum NVAB Inhoud presentatie Wat is gebleven in de richtlijn? Wat is nieuw in de richtlijn? Opbouw van de

Nadere informatie

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken?

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Thema 1: Oorzaken van werkstress Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Welke situaties op het werk veroorzaken bij jou stress? Welke dingen in het

Nadere informatie

Ingrijpende gebeurtenissen Agressie en geweld Preventie Opvang Behandelen van PTSS. Jaap Dogger

Ingrijpende gebeurtenissen Agressie en geweld Preventie Opvang Behandelen van PTSS. Jaap Dogger Ik zal handhaven Ingrijpende gebeurtenissen Agressie en geweld Preventie Opvang Behandelen van PTSS Jaap Dogger Definitie. Onder een traumatische ervaring wordt verstaan: een gebeurtenis die een dreigende

Nadere informatie

Werkgerichte interventies bij psychische klachten

Werkgerichte interventies bij psychische klachten Werkgerichte interventies bij psychische klachten Dr. Karen Nieuwenhuijsen voor Arbeid en Gezondheid, AMC Goed Gestemd aan het werk, 20 maart 2013 Inhoud I. Psychische aandoeningen en problemen in werk

Nadere informatie

VERZUIM EN RE-INTEGRATIE. Gezond aan het werk

VERZUIM EN RE-INTEGRATIE. Gezond aan het werk VERZUIM EN RE-INTEGRATIE Gezond aan het werk Voorwoord Het kan gebeuren dat je je niet prettig voelt op je werk, of dat je door ziekte of een ongeval niet kunt werken. Dan is het prettig om te weten waar

Nadere informatie

Alles Goed? Workshop. Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar?

Alles Goed? Workshop. Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar? Alles Goed? Workshop Signaleren van stressklachten en burn-out bij werknemers de ideale werknemer het meest kwetsbaar? Alles Goed? Liesbeth Niessen Psycholoog Arbeid en Gezondheid N.I.P. www.competencecoaching.nl

Nadere informatie

Whitepaper Werkstress

Whitepaper Werkstress Whitepaper Werkstress Wat is stress eigenlijk? En hoe ontstaat het? Stress kan belemmerend werken op je dagelijks functioneren. En andersom kan de manier waarop je dagelijks functioneert stress opleveren.

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Arbo- en Milieudienst

Arbo- en Milieudienst Arbo- en Milieudienst KANS B.Groenenberg, bedrijfsarts 19 november 2013 1 KANS - Wat is KANS? - Welke factoren kunnen KANS veroorzaken? - Wat kan de medewerker doen bij KANS? - Wat kan de PAM doen bij

Nadere informatie

Arbocatalogus Grafimedia

Arbocatalogus Grafimedia Arbocatalogus Grafimedia Van werkdruk naar werkplezier Presentatie voor gebruik in eigen bedrijf Arbocatalogus Grafimedia Van Werkdruk naar Werkplezier Presentatie voor gebruik in het eigen bedrijf Deze

Nadere informatie

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen HR&O november 2014 Opgesteld door: Asja Gruijters, adviseur HR&O 1 1. Inleiding Om te komen tot een integraal PSA-beleid is het belangrijk richtlijnen op

Nadere informatie

Denkt u. vast te lopen. in uw werk?

Denkt u. vast te lopen. in uw werk? Denkt u vast te lopen in uw werk? Het leven kan veel van u vragen. Soms misschien teveel. Zeker als u langdurig onder druk staat of een tegenslag te verwerken krijgt. U heeft bijvoorbeeld al lange tijd

Nadere informatie

Handreiking werknemer Aan het werk blijven met een chronische aandoening

Handreiking werknemer Aan het werk blijven met een chronische aandoening Handreiking werknemer Aan het werk blijven met een chronische aandoening Eén op de drie mensen krijgt te maken met een chronische aandoening. Werken met een chronische aandoening is goed mogelijk. Vaak

Nadere informatie

VGZ Bedrijfszorgpakket Optimaal

VGZ Bedrijfszorgpakket Optimaal VGZ Bedrijfszorgpakket Optimaal U kunt nu gebruikmaken van VGZ Bedrijfszorg, om gezond en plezierig te blijven werken! Uw werkgever maakt gebruik van VGZ Bedrijfszorg van Zorgverzekeraar VGZ. VGZ Bedrijfszorg

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

Verzuim- en reïntegratietraject

Verzuim- en reïntegratietraject Verzuim- en reïntegratietraject Q-koorts Juan Bouwmans, bedrijfsarts 30 november Even voorstellen Bedrijfsarts Arbo Unie Den Bosch en Tilburg Projectleider infectieziekten Brabants Kennisnetwerk Zoönosen

Nadere informatie

fit for work MEDEWERKERS MET EEN CHRONISCHE AANDOENING HANDREIKING LEIDINGGEVENDE

fit for work MEDEWERKERS MET EEN CHRONISCHE AANDOENING HANDREIKING LEIDINGGEVENDE HANDREIKING LEIDINGGEVENDE MEDEWERKERS MET EEN CHRONISCHE AANDOENING fit for work Eén op de drie mensen krijgt te maken met een chronische aandoening. Werken met een chronische aandoening is goed mogelijk.

Nadere informatie

Psychische Problemen?

Psychische Problemen? Coach-Loura Psychische Problemen? PSYCHOSOCIALE ONDERSTEUNING FOLDER voor BEDRIJVEN & ONDERNEMERS Loura van Goch 2015 w w w. h a p p y s u c c e s v o l. n l Inhoudsopgave Inleiding Belasting Belastbaarheid

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer Preventie van werkdruk in de bouwsector Werknemer Inhoud Wat is werkdruk/stress? Welke factoren bevorderen stress op het werk? Hoe herken ik stress-symptomen bij mezelf? Signalen van een te hoge werkdruk

Nadere informatie

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 blijven? In de linkerkolom vindt u de verschillende onderwerpen die in deze folder behandeld worden. Door te klikken op deze items gaat u direct naar

Nadere informatie

Ik word ziek, en dan..

Ik word ziek, en dan.. Ik word ziek, en dan.. Verzuimregels in vogelvlucht Geestelijk gezond in Zeeland Wat zijn je rechten en plichten bij ziekte? Burgerlijk Wetboek & Wet Verbetering Poortwachter (WVP) Uitgangspunt is: loon

Nadere informatie

Arbocatalogus Werkdruk en werkstress

Arbocatalogus Werkdruk en werkstress Arbocatalogus Werkdruk en werkstress Het werk gezond organiseren Brochure voor direct leidinggevenden Inhoudsopgave 5 Het werk gezond organiseren 3 5.1 Sociale steun 4 5.2 Preventieve maatregelen 4 5.3

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding... 5. Behandeling in de verzekerde zorg...7. (Neuro)psychologisch onderzoek...7. Psychiatrisch consult...7. Coaching...

Inhoudsopgave. Inleiding... 5. Behandeling in de verzekerde zorg...7. (Neuro)psychologisch onderzoek...7. Psychiatrisch consult...7. Coaching... Aanbod ViA 2016 Inhoudsopgave Inleiding... 5 Behandeling in de verzekerde zorg...7 (Neuro)psychologisch onderzoek...7 Psychiatrisch consult...7 Coaching...8 Re-integratie begeleiding...8 Mediation...8

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

AMC leidraad: wat te doen bij ziekte. Uitgangspunten

AMC leidraad: wat te doen bij ziekte. Uitgangspunten AMC leidraad: wat te doen bij ziekte Wanneer u door ziekte niet kunt werken dan krijgt u te maken met het verzuimbeleid van het AMC. In de meeste gevallen kunt u prima afspraken maken met uw leidinggevende

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER Noortje Wiezer Themagebieden van TNO Waarom is het belangrijk om over werkdruk, werkstress en werkplezier te praten? Wat is stress? Een (noodzakelijke) reactie op een bedreigende

Nadere informatie

Arbodienstverlening. Informatie voor werkgevers

Arbodienstverlening. Informatie voor werkgevers Arbodienstverlening Informatie voor werkgevers Bedrijven moeten zich bij het opstellen en uitvoeren van een goed arbeidsomstandighedenbeleid en ziekteverzuimbeleid deskundig laten ondersteunen. Dit is

Nadere informatie

VeReFi model Verzuimprotocol

VeReFi model Verzuimprotocol VeReFi model Verzuimprotocol Als een werknemer zich ziek meldt, is het belangrijk om zo snel mogelijk vast te stellen hoe ernstig de situatie is. Gaat het om kortdurend of langer verzuim, zijn er aanpassingen

Nadere informatie

Ik ben ziek Wat nu? Informatiebrochure voor werknemers November 2007

Ik ben ziek Wat nu? Informatiebrochure voor werknemers November 2007 Ik ben ziek Wat nu? Informatiebrochure voor werknemers November 2007 Inhoudsopgave Inleiding... 3 De Wet Verbetering Poortwachter (WVP).. 4 Contact met de arbodienst 4 Opstellen Plan van Aanpak 5 Uitvoeren

Nadere informatie

Privacy. Organisatie voor Vitaliteit, Activering en Loopbaan Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde

Privacy. Organisatie voor Vitaliteit, Activering en Loopbaan Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde Privacy www.oval.nl www.nvab-online.nl Organisatie voor Vitaliteit, Activering en Loopbaan Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde Privacy Informatie voor werknemers Het gebeurt iedereen

Nadere informatie

Welkom! Workshop Stress heb je nodig, maar wel met mate

Welkom! Workshop Stress heb je nodig, maar wel met mate Welkom! Workshop Stress heb je nodig, maar wel met mate Nicole Pikkemaat, Trainer / adviseur Arbeid & Gezondheid, SBI Formaat Vraagje Geldt dat voor u? Wilt u dan gaan staan? Stress. Mij overkomt het niet!

Nadere informatie

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk:

Kenmerken BedrijfsMaatschappelijk Werk: De bedrijfsmaatschappelijk werker helpt bij het tot stand laten komen van gezondere arbeidsverhoudingen en meer welzijn binnen het bedrijf of de instelling. Op die manier ontstaat bij werknemers een grotere

Nadere informatie

Arbeidsrevalidatie. Huizen en Almere

Arbeidsrevalidatie. Huizen en Almere Arbeidsrevalidatie Huizen en Almere Arbeidstraining bij De Trappenberg is voor werknemers met chronische pijnklachten aan het houdings- en bewegingsapparaat zonder duidelijke oorzaak, al dan niet gecombineerd

Nadere informatie

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers RSI Informatie voor werknemers en werkgevers RSI RSI (Repetitive Strain Injury) is de veelgebruikte verzamelnaam voor klachten aan nek, bovenrug, schouders, armen, polsen en handen. Deze klachten komen

Nadere informatie

Handreiking leidinggevende Medewerkers met een chronische aandoening

Handreiking leidinggevende Medewerkers met een chronische aandoening Handreiking leidinggevende Medewerkers met een chronische aandoening Eén op de drie mensen krijgt te maken met een chronische aandoening. Werken met een chronische aandoening is goed mogelijk. Vaak wel

Nadere informatie

Jaargang 2014 / nieuwsbrief 19 / januari en februari 2014 INHOUD:

Jaargang 2014 / nieuwsbrief 19 / januari en februari 2014 INHOUD: Jaargang 2014 / nieuwsbrief 19 / januari en februari 2014 INHOUD: Is uw RI&E compleet? 1 op de 3 gevallen ziekteverzuim door werkstress Duurzaam inzetbaar met nieuwe Loopbaanspiegel 'Preventiemedewerker

Nadere informatie

Wet Verbetering poortwachter (WvP) uitgewerkt

Wet Verbetering poortwachter (WvP) uitgewerkt - ALGEMENE INFORMATIE- Wet Verbetering poortwachter (WvP) in het kort Dag 1 - verzuimmelding bij uw arbodienst» U meldt het verzuim bij uw arbodienst» Het verzuimbegeleidingsproces start Week 6 - probleemanalyse»

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Maart 2015 Drs.ing. Jolanda Willems MBA, drs. Toin van Haeren, bedrijfsarts, drs. Rik Menting, bedrijfsarts, drs. Edo Houwing, arbeids-

Nadere informatie

arbo 42 11-10-2013 17:27:30

arbo 42 11-10-2013 17:27:30 arbo 42 11-10-2013 17:27:30 e brengen een hoge werkdruk vaak in verband met een breed scala aan gezondheids- en veiligheidsrisico s, variërend van vermoeidheid en fysieke klachten tot hartziekten of ongelukken

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

1. Arbowet: plichten van de werkgever

1. Arbowet: plichten van de werkgever Handboek Ondernemingsraad en Personeelsvertegenwoordiging Inhoudsopgave 1. Arbowet: plichten van de werkgever... 1 1.1 Pak risico s aan bij de bron... 2 1.2 Wat is psychosociale arbeidsbelasting (PSA)?...

Nadere informatie

Wat is er aan de hand?

Wat is er aan de hand? Wat is er aan de hand? Hieronder staan allerlei praktijksituaties die op jou van toepassing kunnen zijn. Herken je hier iets van? Als je op de items klikt, krijg je als advies welke oplossingen uit de

Nadere informatie

Wat kan je als leidinggevende doen om psychosociale moeilijkheden bij medewerkers bespreekbaar te maken?

Wat kan je als leidinggevende doen om psychosociale moeilijkheden bij medewerkers bespreekbaar te maken? Infofiche werkgever_analyse Wat kan je als leidinggevende doen om psychosociale moeilijkheden bij medewerkers bespreekbaar te maken? Psychosociale moeilijkheden opmerken is geen evidentie. Evenmin is het

Nadere informatie

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Regionaal Genootschap Fysiotherapie Midden Nederland Zelfmanagement bij kanker De realiteit 100.000 nieuwe diagnoses in 2012 Het aantal

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES

Organisatiekracht. Mentale veerkracht. Teamkracht. Werkkracht. Menskracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES Mentale veerkracht MEER VEERKRACHT, MEER ENERGIE, BETERE PRESTATIES In de (top)sport is het een vast gegeven; wil je succesvol zijn als sporter dan investeer je in techniek en conditie, maar ook in mentale

Nadere informatie

OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG

OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG Inleiding Geweld lijkt toegenomen binnen onze samenleving; in ieder geval is de gevoeligheid en aandacht voor deze problematiek de laatste jaren duidelijk toegenomen.

Nadere informatie

Screen & Treat. Sjef Berendsen

Screen & Treat. Sjef Berendsen Screen & Treat Sjef Berendsen 19-4-2012 Handboek PTSS Natuurlijk verloop stress reacties Het IVP stepped care model watchfull waiting door interne opvang, professionele back-up en monitoring eerste opvang

Nadere informatie

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF Arbocatalogus Nikhef Nummer RSI0004V1SVM Versie 1 Bestandsnaam: Arbo-management Occupational Health & Safety RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF blz. 2 t/m 6 Inleiding blz. 2 Beschrijving problematiek

Nadere informatie

SPELREGELS BIJ VERZUIM

SPELREGELS BIJ VERZUIM SPELREGELS BIJ VERZUIM Waarom deze folder? Het is bekend dat een hoog verzuim voor de schoolorganisatie negatieve effecten geeft zoals: verstoring van de continuïteit van het onderwijs, wisselingen voor

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts

Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts Nederlandse standaarden voor de verzekeringsarts Drs. A.E. DE WIND Leuven, 27-04-2007 WIA: wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen: Hervorming en verbetering claimbeoordelingsproces Gebruik wetenschappelijk

Nadere informatie

Werkstress en de rol van de preventiemedewerker. Jan Harmen Kwantes inpreventie.nl

Werkstress en de rol van de preventiemedewerker. Jan Harmen Kwantes inpreventie.nl Werkstress en de rol van de preventiemedewerker Jan Harmen Kwantes inpreventie.nl 2 Risico s in het VO Voor wie? 1. Psycho-sociale arbeidsbelasting 2. Fysische arbeidsbelasting 3. Chemische belasting 4.

Nadere informatie

Verzuim- en re-integratieprotocol AURO

Verzuim- en re-integratieprotocol AURO Verzuim- en re-integratieprotocol AURO vastgesteld 15 september 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Begrippenlijst 3. Rechten en plichten 4. Ik ben ziek en nu? 5. Rolverdeling 6. Procesverloop 7. Ziek

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat

Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat Interventies Houdings- en Bewegingsapparaat 2013 Re. Entry is samenwerkingspartner binnen FIT Return (zie www.fit-return.nl) 1 Arbeid en Belastbaarheid Intake Fysiek (Arbeids- Bedrijfsfysiotherapeut) De

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Protocol Opvang en nazorg na schokkende gebeurtenissen

Protocol Opvang en nazorg na schokkende gebeurtenissen Protocol Opvang en nazorg na schokkende gebeurtenissen Doel Door een goede opvang en nazorg bij schokkende gebeurtenissen wordt het risico op psychische overbelasting verminderd. Er is sprake van een schokkende

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 25 883 Arbeidsomstandigheden Nr. 236 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELE- GENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Last van uw rug, nek of armen? Zijn uw klachten niet goed te verklaren? Voelt u zich vaak lusteloos of vermoeid?

Last van uw rug, nek of armen? Zijn uw klachten niet goed te verklaren? Voelt u zich vaak lusteloos of vermoeid? Last van uw rug, nek of armen? Zijn uw klachten niet goed te verklaren? Voelt u zich vaak lusteloos of vermoeid? Verzuimt u regelmatig? Werken is gezond De Gezonde Zaak De Gezonde Zaak is al 25 jaar actief

Nadere informatie

PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING (PSA)

PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING (PSA) PSYCHOSOCIALE ARBEIDSBELASTING (PSA) Wettelijke grondslag De maatregelen beschrijven op welke wijze werkgevers en werknemers invulling kunnen geven aan de wettelijke bepalingen uit de Arbowet. Bron: Arbowet

Nadere informatie

Ziek, verzuim, reïntegratie

Ziek, verzuim, reïntegratie Ziek, verzuim, reïntegratie Stappenplan voor de zieke medewerker, de leidinggevende, HR en de bedrijfsarts Tijdsverloop in ZIEKMELDING 1 e kalenderdag meldt zich voor 10.00 uur telefonisch of per e-mail

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek. vragenlijstonderzoek

Preventief Medisch Onderzoek. vragenlijstonderzoek Preventief Medisch Onderzoek vragenlijstonderzoek 1. Inleiding De vragenlijst Preventief Medisch Onderzoek (PMO) is ontwikkeld voor een snelle en betrouwbare analyse naar gezondheidsaspecten in relatie

Nadere informatie

Mentaalrijk voor verwijzers. Integrale aanpak tot verhoogde mentale weerbaarheid. Voorkomt en reduceert verzuim.

Mentaalrijk voor verwijzers. Integrale aanpak tot verhoogde mentale weerbaarheid. Voorkomt en reduceert verzuim. Mentaalrijk voor verwijzers Integrale aanpak tot verhoogde mentale weerbaarheid. Voorkomt en reduceert verzuim. duurzaam resultaat wetenschappelijk onderbouwd Verminderde productiviteit en verzuim Iedere

Nadere informatie

Registratie-richtlijnen

Registratie-richtlijnen BEROEPSGEBONDEN BURNOUT/OVERSPANNING (niet in Europese Lijst van Beroepsziekten) (CAS: Burnout P611 en Overspanning P619) 1 Achtergrondinformatie Van burnout wordt gesproken indien sprake is van een langdurige

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI!

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI! Hogeschool van Amsterdam Beeldschermwerk? Voorkom RSI! RSI, dat krijg ik toch niet, dat krijgen anderen... Iedereen die dagelijks langer dan 2 uur ononderbroken op de computer werkt loopt het risico om

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

De langdurig zieke werknemer: rechten, plichten, tips en de rol van de bedrijfsarts

De langdurig zieke werknemer: rechten, plichten, tips en de rol van de bedrijfsarts De langdurig zieke werknemer: rechten, plichten, tips en de rol van de bedrijfsarts Informatiebijeenkomst 5 juni 2012, georganiseerd door Steungroep ME en Arbeidsongeschiktheid en Whiplash Stichting Nederland

Nadere informatie

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen

crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen crisishulpverlening bedrijfsmaatschappelijk werk verzuim aanpak re-integratie teambalans het nieuwe leidinggeven trainingen Zinthese Plus is een bureau gespecialiseerd in het gedrag van mensen in hun werkomgeving.

Nadere informatie

Soorten klachten. Onderlinge samenwerking onder de loep. Burnout. Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom

Soorten klachten. Onderlinge samenwerking onder de loep. Burnout. Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom Soorten klachten Onderlinge samenwerking onder de loep Burnout Verschijnselen van het vermoeide helden syndroom Overspannenheidsverschijnselen (Surmenage) Depressie Het managen van stress-gerelateerde

Nadere informatie

Protocol Psychosociale ondersteuning

Protocol Psychosociale ondersteuning Protocol Psychosociale ondersteuning Zandvoortse Reddingsbrigade Datum: 1 juni 2015 Versie: 1.0 Versiehouder: Lars Carree Toepassing Het protocol psychosociale ondersteuning is van toepassing op de psychosociale

Nadere informatie

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL 1 Betrekken medewerkers bij de uitvoering van de RI&E. Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Hou de vaart erin. Met verzuimspecialist Gezond Transport.

Hou de vaart erin. Met verzuimspecialist Gezond Transport. Hou de vaart erin. Met verzuimspecialist Gezond Transport. Gezond Transport: dé verzuimspecialist voor transport en logistiek. Uw bedrijf werkt op het gebied van transport en logistiek en u bent op zoek

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Gezond werken aan het beeldscherm (voor medewerkers) Brochure voor medewerkers over het voorkomen van gezondheidsklachten door beeldschermwerk Inhoudsopgave Gezond

Nadere informatie

VERZUIMREGLEMENT (VE R S I E 2. 2 )

VERZUIMREGLEMENT (VE R S I E 2. 2 ) VERZUIMREGLEMENT (VE R S I E 2. 2 ) 1 Begripsbepalingen Medewerker: personeelslid van stichting PCPO Capelle-Krimpen Werkgever: Stichting PCPO Capelle-Krimpen Directeur: eindverantwoordelijke van de school.

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

HANDBOEK A.O. STICHTING EVE

HANDBOEK A.O. STICHTING EVE Ziekteverzuimbeleid in het kort Van regels naar waarden 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Algemene waarden 3 3 Procedure afspraken 4 4 Rolverdeling 6 2 1 Inleiding EEM VALLEI Educatief wil in de komende

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG INHOUD 0. ALGEMEEN 3 Wat is de bedoeling van het beleid voor ongewenst gedrag? 3 Voor wie? 3 Hoe pak je het aan? 3 1. MAATREGELEN

Nadere informatie

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst

7. Arbodeskundige(n) en arbodienst Handboek Ondernemingsraad en Personeelsvertegenwoordiging Inhoudsopgave 7. Arbodeskundige(n) en arbodienst... 1 7.1 Wat is een arbodeskundige?... 3 7.2 Wie toetst en geeft advies over de RI&E?... 3 7.3

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Algemene klachtenregeling Onderwijs

Algemene klachtenregeling Onderwijs Algemene klachtenregeling Onderwijs Juridisch kader De Wet op het primair onderwijs behandelt in artikel 14 de klachtenregeling. Ouders dan wel verzorgers, en personeelsleden kunnen bij de klachtencommissie,

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis

Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis Informatie voor patiënten F0122-6011 augustus 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus

Nadere informatie