Filosofie en ethiek van de techniek Steven Dorrestijn

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Filosofie en ethiek van de techniek Steven Dorrestijn"

Transcriptie

1 Filosofie en ethiek van de techniek Steven Dorrestijn Saxion Hogeschool & Universiteit Twente Deventer/Enschede, NL

2 Techniek, gedrag en milieu Moralisering van apparaten Hans Achterhuis Daadkracht der dingen Peter-Paul Verbeek Techniek & Gedrag voor NOVEM (Nederlandse Onderneming voor Energie en Milieu) Praktijkgerichte techniekfilosofie en -ethiek 2

3 The design of our own lives IKEA en Foucault Building Blocks Kumi Yamashita Zonder techniek geen mens Design Filosofie Ethiek

4 Wat techniek met ons doet Product Impact Tool 1. Repertoire met voorbeeldeffecten 2. Model met interactiewijzen Wat wij denken dat techniek met ons doet Van abstract tot concreet en terug

5 Groot succes, op aanrijdingen na, 5 in 1 week 5

6 The design of future things 6

7 Automatisch rijden en botsen

8 Daan Roosengaarde 8

9 Wat techniek met ons doet: ethiek Nog eens geschiedenis van techniekfilosofie Opvatting over invloed van techniek weerspiegelt ethische zorg Figuren van technisch mediatie Figuren van ethische zorg 9

10 Vroege techniekfilosofie: Utopische visie Moderne tijd tot halverwege 20e eeuw. Wetenschappelijke Revolutie, Verlichting, vooruitgangsgeloof. 10

11 Architectuur of Revolutie! (Le Corbusier) 11

12 Vroege techniekfilosofie: Utopische visie Moderne tijd tot halverwege 20e eeuw Techniek is wondermiddel voor vervolmaking van de mens Schaarste en ongelijk verdeling nog op te lossen 12

13 Klassieke techniekfilosofie: Dystopische visie In de loop van de 20 e eeuw: bureaucratie, wereldoorlogen, atoombom, milieu, massaconsumptie, 13

14 14

15 Klassieke techniekfilosofie: Dystopie In de loop van de 20 e eeuw: bureaucratie, wereldoorlogen, atoombom, milieu, massaconsumptie, Techniek is overheersend systeem geworden Taak van ethiek is een grens te stellen 15

16 Hedendaagse techniekfilosofie Vanaf jaren Integratie techniek en samenleving. Burgerparticipatie, belangengroepen.

17 Voorbeeld: Oosterscheldedam 17

18 Hedendaagse techniekfilosofie Vanaf jaren Ambivalente visie op techniek Wij zijn hybriden Wat is bijpassende ethische zorg? Maken we er het beste van Zorg voor de kwaliteit van de interactie en verbinding met techniek

19 Techniek, ethiek, duurzaamheid Belang techniekfilosofie voor milieu 1. Mensen bewegen richting besparend gedrag 2. Overdenken verhouding tussen mens en natuur Educatie Niet allemaal hapklare kennis Maar vooral vorming en inspiratie 19

20 De uitdaging van deze tijd is om zorg te dragen voor het ontwerp van ons eigen bestaan * The design of our own lives

21 Extra 21

22 Moraaltheorieën en techniek Moralisering van apparaten (Achterhuis) Delegatie van moraal aan techniek (Latour) Is dat vernieuwing ethiek? Of uitroeiing van de ethiek? Moralicide (Huijer en Smits)

23 Michel Foucault en ethiek 1926, Poitiers 1984, Parijs Collège de France Geschiedenis en filosofie van waanzin, straffen, seksualiteit Weten, macht, zelf Discours en macht vandaag Levenskunst in oudheid

24 Panopticon Een bewaker, vele gevangenen verliest de wil om kwaad te doen Bentham 1791 Morele verheffing Utopische visie Foucault 1975 Disciplinerende macht Eerder dystopische visie 24

25 Panopticon, techniek en ethiek Bentham: ethiek is nut en geluk Panopticon is utopische techniek Vervolmaakt functioneren rede Kant: ethiek is vrije zelfwetgeving Panopticon is dystopische techniek Techniek tegenover ethiek Foucault: ethiek is zelfzorg Ambivalente visie op Panopticon Zorg voor goede afstemming

26 Onder en boven de rede Ethiek moet invloed van techniek erkennen Maar is moraal ook gemedieerd? Mediatie is overal, maar is niet alles Ethiek is willen veranderen, de condities aanpassen Dat is een blijvende aspiratie Niet onderwerpen aan de waarheid, maar ontwerpend, creatief gebruik van de rede Mens zijn: condities en aspiraties

Design your own life: Over ethiek en gebruiksvriendelijk ontwerpen

Design your own life: Over ethiek en gebruiksvriendelijk ontwerpen Design your own life: Over ethiek en gebruiksvriendelijk ontwerpen Steven Dorrestijn [Concept van de tekst die is gepubliceerd als: Dorrestijn, S. (2010) Design your own life: Over ethiek en gebruisvriendelijk

Nadere informatie

Techniekfilosofie, Techniek, Technocratie

Techniekfilosofie, Techniek, Technocratie Techniekfilosofie, Techniek, Technocratie Steven Dorrestijn & Pieter Tijmes [Concept van teksten die zijn gepubliceerd in: Harry Willemsen & Peter de Wind (red.) (2015). Woordenboek Filosofie. Geheel herziene

Nadere informatie

Steven Dorrestijn. Inleiding

Steven Dorrestijn. Inleiding Design your own life: Over ethiek en gebruiksvriendelijk ontwerpen Steven Dorrestijn [Concept van de tekst die gepubliceerd is als S. Dorrestijn (2010), Design your own life: Over ethiek en gebruiksvriendelijk

Nadere informatie

Examenprograma filosofie havo/vwo

Examenprograma filosofie havo/vwo Examenprograma filosofie havo/vwo Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Utopisch design en technische mediatie Steven Dorrestijn

Utopisch design en technische mediatie Steven Dorrestijn Utopisch design en technische mediatie Steven Dorrestijn [Conceptversie van: Dorrestijn, S. (2011), Utopisch design: Technische mediatie in de ontwerppraktijk. In: Kunst & Wetenschap 20-3, pp.35-36.] Technische

Nadere informatie

Utopie en design. Sociale verandering en techniekontwerp. Steven Dorrestijn

Utopie en design. Sociale verandering en techniekontwerp. Steven Dorrestijn Utopie en design Sociale verandering en techniekontwerp Steven Dorrestijn Het maatschappelijk evenwicht is een kwestie van bouwkunde. Architectuur of revolutie (Le Corbusier, 1923) We weten heel goed dat

Nadere informatie

Latours keuringsdienst van waren en van waarden: Techniek en moraal

Latours keuringsdienst van waren en van waarden: Techniek en moraal Latours keuringsdienst van waren en van waarden: Techniek en moraal Steven Dorrestijn [Concept van de tekst die in iets verkorte versie is verschenen als: S. Dorrestijn (2012). Latours keuringsdienst van

Nadere informatie

PROGRAMMA ETHIEK VAN LEVEN EN ZORGEN

PROGRAMMA ETHIEK VAN LEVEN EN ZORGEN PROGRAMMA ETHIEK VAN LEVEN EN ZORGEN CURSUSLEIDING Arjo Klamer hoogleraar Economie van kunst en cultuur, Erasmus Universiteit Rotterdam; wethouder Sociale Zaken, Hilversum Pieter Wijnsma zelfstandig adviseur

Nadere informatie

Waardengericht ontwerpen en toepassen van zorgtechnologie

Waardengericht ontwerpen en toepassen van zorgtechnologie Waardengericht ontwerpen en toepassen van zorgtechnologie Martine Vonk & Steven Dorrestijn [Concept van de tekst die is gepubliceerd als Martine Vonk & Steven Dorrestijn (2016), Waardengericht ontwerpen

Nadere informatie

Gedragsbeïnvloedende techniek en usability

Gedragsbeïnvloedende techniek en usability Gedragsbeïnvloedende techniek en usability Steven Dorrestijn [Concept van de tekst die is gepubliceerd als: S. Dorrestijn, Gedragsbeïnvloedende techniek en usability. In: Tijdschrift voor Ergonomie 36/1

Nadere informatie

Foucault anders! Wat is / Hoe werkt het Foucault effect in 2014? Hoe hebben de publicaties na zijn dood onze Foucault veranderd?

Foucault anders! Wat is / Hoe werkt het Foucault effect in 2014? Hoe hebben de publicaties na zijn dood onze Foucault veranderd? Foucault anders! Wat is / Hoe werkt het Foucault effect in 2014? Hoe hebben de publicaties na zijn dood onze Foucault veranderd? Machiel Karskens voor ISVW studiedag Foucault 28 juni 2014 Verschenen boeken

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 39364 13 juli 2017 Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 5 juli 2017, nr. VO/1188661,

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie havo 2003 - II

Eindexamen Filosofie havo 2003 - II 3 Antwoordmodel Oude en nieuwe media 1 Een goed antwoord bevat de volgende elementen: een uitleg hoe een hiërarchie in de staat volgens Hobbes ontstaat 2 een uitleg van het begrip sociaal contract in verband

Nadere informatie

Het normatieve, het subjectieve en het objectieve.

Het normatieve, het subjectieve en het objectieve. Wat is een ethisch dilemma? Het normatieve, het subjectieve en het objectieve. Wat is een ethisch dilemma? Dilemma s s, issue s s en problemen. Casus. Di Drie bedreigingen bd i van het moreel bewustzijn.

Nadere informatie

een essay over de eigentijd door Simone de Kinderen

een essay over de eigentijd door Simone de Kinderen ZÓ VAN DEZE TIJD een essay over de eigentijd door Simone de Kinderen Trends, social media, nieuwe technologieën, we moeten er allemaal van op de hoogte zijn en het is haast onontkoombaar om er niet in

Nadere informatie

DR. RENÉ BROHM LEVENSKUNST IN ORGANISATIES

DR. RENÉ BROHM LEVENSKUNST IN ORGANISATIES DR. RENÉ BROHM LEVENSKUNST IN ORGANISATIES OVERZICHT LEVENSKUNST IN ORGANISATIES Inleiding Levenskunst - Het zelf toeeigenen Parallel moderne tijd en Antieke Oudheid. Welk zelf? Fragmentatie en Moderniteit

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen Hoofdstuk 3 Geloof, waarden, ervaringen Kennis en geloof Kennis is descriptief Heeft betrekking op feiten Is te rechtvaardigen Geloof is normatief Heeft betrekking op voorschriften Is subjectief Geldt

Nadere informatie

milieuethiek inleiding milieuethiek inleiding C.A.M. (Kees) Vromans MA 1

milieuethiek inleiding milieuethiek inleiding C.A.M. (Kees) Vromans MA 1 21-3-2012 milieuethiek C.A.M. (Kees) Vromans MA 1 WIE IS WIE DOEL ETHIEK HASDENBOSCH: WAARDEVERHELDERING WAT DOEN WE VANDAAG 21-3-2012 milieuethiek C.A.M. (Kees) Vromans MA 2 WAT DOEN WE VANDAAG 1. GESCHIEDENIS

Nadere informatie

Steven Dorrestijn. 20 Filosofie omtrent spullen. Michel Foucault

Steven Dorrestijn. 20 Filosofie omtrent spullen. Michel Foucault The design of our own lives Techniek omringt ons overal. We kunnen ons moeilijk een leven voorstellen zonder alle apparaten, machines en systemen waar we elke dag mee te maken hebben. Maar om aan te geven

Nadere informatie

Wijziging pagina 5: het centraal examen duurt 180 minuten FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2018 V

Wijziging pagina 5: het centraal examen duurt 180 minuten FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2018 V Wijziging pagina 5: het centraal examen duurt 180 minuten FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2018 V17.09.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Inhoudstafel. WOORD VOORAF... i LICENTIAATSVERHANDELINGEN

Inhoudstafel. WOORD VOORAF... i LICENTIAATSVERHANDELINGEN Inhoudstafel WOORD VOORAF....................................................... i LICENTIAATSVERHANDELINGEN 1. Hulpwetenschappen................................................ 1 1.1. Chronologie...................................................

Nadere informatie

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 I Inhoudsopgave Vak:

Nadere informatie

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 I Inhoudsopgave Vak:

Nadere informatie

Filosofie met het eigen bestaan als inzet:

Filosofie met het eigen bestaan als inzet: Filosofie met het eigen bestaan als inzet: Inhoud en actualiteit van Foucaults late werk Steven Dorrestijn [Een iets verkorte versie gepubliceerd in: Wijsgerig Perspectief 49/2 (juni 2009)] Inleiding In

Nadere informatie

RECHT EN SAMENLEVING ANDERS BEKEKEN

RECHT EN SAMENLEVING ANDERS BEKEKEN Wim Weymans RECHT EN SAMENLEVING ANDERS BEKEKEN Filosofische perspectieven Recht en samenleving anders bekeken Filosofische perspectieven Wim Weymans Acco Leuven / Den Haag Verantwoording 13 Inleiding 17

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

De privacy-vriendelijke zorgcamera die mensen desondanks niet wilden Over de impacts en de moraal van techniek. TGE jaargang 26 - nr.

De privacy-vriendelijke zorgcamera die mensen desondanks niet wilden Over de impacts en de moraal van techniek. TGE jaargang 26 - nr. Caput Selectum De privacy-vriendelijke zorgcamera die mensen desondanks niet wilden Over de impacts en de moraal van techniek In dit artikel kijken we naar de moraal van techniek door op een gestructureerde

Nadere informatie

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven:

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven: Pagina B 1 Samenvatting inleidende les ethiek 8/02/06 ETHIEK. Filosofie is denken, hard nadenken over vanalles en nog wat, en hoort eigenlijk bij ethiek. Ethiek zelf kan me ook een beetje vergelijken met

Nadere informatie

Professionaliteit in wetenschap en zorg

Professionaliteit in wetenschap en zorg Professionaliteit in wetenschap en zorg Symposium: in balans Utrecht 27 november 2015 Dr. Hans van Dartel, ethicus, verpleegkundige (np) Voorzitter Commissie Ethiek V&VN Opzet Verkenning waarden van praktijken

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen Kruispunten tussen (maatschappelijk verantwoord) ondernemen en het (jeugd)welzijnswerk 25 november 2011 Prof. Dr. Aimé Heene Universiteit Gent Universiteit Antwerpen

Nadere informatie

15/04/15. Wat Werkt Echt tegen Pesten? Vandaag. Wat Werkt Echt tegen Pesten? Overzicht Uitwerking & Verkenning Discussiepunten Eerste afspraken

15/04/15. Wat Werkt Echt tegen Pesten? Vandaag. Wat Werkt Echt tegen Pesten? Overzicht Uitwerking & Verkenning Discussiepunten Eerste afspraken 15/04/15 Prof. dr. Bram Orobio de Castro Prof. dr. Toon Cillessen Prof. dr. Pol van Lier Prof. dr. Rene Veenstra Prof. dr. Maja Dekovic Prof. dr. Rutger Engels Prof. dr. Ron Scholte Prof. dr. Ernest Hodges

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Het leven leren De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Waar gaat kaderdocument Het leven leren (2003) over? De levensbeschouwelijke ontwikkeling èn beroepsethische vorming van onderwijsdeelnemers

Nadere informatie

EEN VISIE OP DC INSPIRATIESESSIE DCGO ELST, 8 FEBRUARI 2017

EEN VISIE OP DC INSPIRATIESESSIE DCGO ELST, 8 FEBRUARI 2017 EEN VISIE OP DC INSPIRATIESESSIE DCGO ELST, 8 FEBRUARI 2017 INHOUD Het proces tot deze bijeenkomsten Opkomst Gelijkspanning Trends & ontwikkelingen Wat kan DC ons brengen Basis voor DC-Roadmap Doelstelling

Nadere informatie

De school als morele gemeenschap Een programma

De school als morele gemeenschap Een programma De school als morele gemeenschap Een programma Programma 1. De school als morele gemeenschap. 2. Zuil 1: de integere onderwijsinstelling. 3. Zuil 2: de morele leergemeenschap. 4. Zuil 3: morele vorming

Nadere informatie

FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS

FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS onderwijs trainingen gesprekken EMMANUEL LEVINAS filosofische en maatschappelijk-historische context Emmanuel Levinas - leven - werk leren luisteren naar

Nadere informatie

FILOSOFIE IN DE ORANJERIE II

FILOSOFIE IN DE ORANJERIE II FILOSOFIE IN DE ORANJERIE II ANDERS DENKEN! ANDERS WORDEN! LEVINAS-FOUCAULT-IRIGARAY Vooraf Emmanuel Levinas Michel Foucault Luce Irigaray VOORAF onderwijs trainingen gesprekken FILOSOFIE IN DE ORANJERIE

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie havo 2002 - II

Eindexamen Filosofie havo 2002 - II Oude en nieuwe media Vrijwel niemand zal ontkennen dat de media een grote rol spelen in de huidige tijd. De media zijn een macht met grote invloed. Aan de ene kant vormen de media in de vorm van kranten,

Nadere informatie

VOORBIJ DE MENS: DE NOMADE! ROSI BRAIDOTTI

VOORBIJ DE MENS: DE NOMADE! ROSI BRAIDOTTI VOORBIJ DE MENS: DE NOMADE! ROSI BRAIDOTTI levensloop van De Beauvoir naar Braidotti bronnen van inspiratie word een posthumaan nomade! LEVENSLOOP ze wordt geboren op 28 september 1954 in Latisana (Noord-Italië)

Nadere informatie

Tijd en ervaring: wie heeft er nog tijd?

Tijd en ervaring: wie heeft er nog tijd? Tijd en ervaring: wie heeft er nog tijd? VFP/VFO/ISVW conferentie Zaterdag 20 november 2010 van 10.30 tot 17.30 ISVW conferentiehotel Leusden Hebben we de tijd? Nemen we de tijd? Of beheerst de tijd ons?

Nadere informatie

De sportwereld voor het hbo. Jan de Leeuw

De sportwereld voor het hbo. Jan de Leeuw De sportwereld voor het hbo Jan de Leeuw Voorwoord Voor u ligt De sportwereld voor het hbo, een systematische introductie in de sportwereld. De methode bevat studiemateriaal voor sportgerelateerde hbo-opleidingen.

Nadere informatie

WELZIJNSWERK, LEVENSKUNST EN DEUGDETHIEK

WELZIJNSWERK, LEVENSKUNST EN DEUGDETHIEK WELZIJNSWERK, LEVENSKUNST EN DEUGDETHIEK Paul VAN TONGEREN 1 Lange tijd was de professionele ethiek gericht op voorschriften en verboden. Of het nu om de ethiek van de welzijnswerker ging, of die van de

Nadere informatie

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen KOENRAES & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Inhoudstafel Woord vooraf. Deell HlSTORISCH OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE

Nadere informatie

Assessment of dredginginduced

Assessment of dredginginduced Assessment of dredginginduced turbidity CEDA presentatie januari 2013 Walter Jacobs Hydronamic / Royal Boskalis Westminster Inleiding Inschatten van vertroebeling t.g.v. baggerwerken Assessment of dredging-induced

Nadere informatie

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 I Inhoudsopgave Vak: Filosofische

Nadere informatie

Sociale controle & deviantie

Sociale controle & deviantie Sociale controle & deviantie Hoofdstuk 4 4.1.1 Niveaus van sociale controle Sociale ongelijkheid klein groot Etihsche sociale controle Moraal Religie Politieke sociale controle Leger Politie 1 4.1.2 Ethische/Morele

Nadere informatie

trage vragen als uitdaging voor organisatieadviseurs

trage vragen als uitdaging voor organisatieadviseurs trage vragen als uitdaging voor organisatieadviseurs Harry Kunneman, OOA dubbel college met Hans Vermaak UvH, februari 2012 Opbouw De tweede postmoderniteit De biologische wortels van trage vragen De terugkeer

Nadere informatie

Student Jolien van der Lee Studentnummer Specialisatie content design Vak Seminar Blok D Docent Madris Duric Inleverdatum

Student Jolien van der Lee Studentnummer Specialisatie content design Vak Seminar Blok D Docent Madris Duric Inleverdatum Student Jolien van der Lee Studentnummer 1601659 Specialisatie content design Vak Seminar Blok D Docent Madris Duric Inleverdatum 27-05-2015 Beantwoording van de volgende vraag Wat is de ethische verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Onderzoek naar het gebruik van de product impact tool bij energiebesparende apparaten

Onderzoek naar het gebruik van de product impact tool bij energiebesparende apparaten Onderzoek naar het gebruik van de product impact tool bij energiebesparende apparaten Scriptie bachelor eindopdracht Industrieel Ontwerpen, Universiteit Twente Uitgevoerd bij Home Automation Europe te

Nadere informatie

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE!

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! In Atheneum Brussel gaat een heel specifieke onderwijswereld voor je open. Met lessen die het klaslokaal overstijgen, kleine leerlingengroepen,

Nadere informatie

Herbestemming in het onderwijs

Herbestemming in het onderwijs Herbestemming in het onderwijs Overzicht opleidingen e s- f een sch 'Logo omgeving derden' op witte achtergrond 'Logo omgeving derden' op gekleurde of fotografisch achtergrond r oed alleen Uitzondering;

Nadere informatie

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft

Lerende gebouwen. meer comfort & minder energie. 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft Lerende gebouwen meer comfort & minder energie 2e Expert meeting TAG, 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool, Delft 2 e Expert meeting Thermisch Actieve Gebouwen, woensdag 7 oktober 2015, Haagse Hogeschool

Nadere informatie

Levenskunst en ethiek 13 Bouwstenen voor iedereen 14 Zestien filosofen 14 De hoofdstukken 15

Levenskunst en ethiek 13 Bouwstenen voor iedereen 14 Zestien filosofen 14 De hoofdstukken 15 Inleiding 13 Levenskunst en ethiek 13 Bouwstenen voor iedereen 14 Zestien filosofen 14 De hoofdstukken 15 1 Plato: rechtvaardigheid als harmonie 19 Wat is rechtvaardigheid? 20 De rechtvaardige staat 25

Nadere informatie

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 143 Archiefnaam: KRIN Sector: Kerkelijk en godsdienstig leven Soort archief: Persoonsarchief Datering:

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 143 Archiefnaam: KRIN Sector: Kerkelijk en godsdienstig leven Soort archief: Persoonsarchief Datering: Plaatsingslijst Archief M.C. Krinkels Archiefnummer: 143 Archiefnaam: KRIN Sector: Kerkelijk en godsdienstig leven Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1931-1984 Katholiek Documentatie Centrum 2013

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

BESTAANSKUNST IN DE TECHNOLOGISCHE CULTUUR

BESTAANSKUNST IN DE TECHNOLOGISCHE CULTUUR BESTAANSKUNST IN DE TECHNOLOGISCHE CULTUUR HOE GAAN ETHIEK EN DOOR TECHNIEK BEÏNVLOED GEDRAG SAMEN? Steven Dorrestijn 1 12 2005 [Niet gepubliceerd artikel] ETHIEK EN DE NORMATIVITEIT VAN TECHNIEK Michel

Nadere informatie

Utopia-avond. Onderzoekers uit diverse disciplines stellen hun utopische toekomstdroom voor de samenleving voor

Utopia-avond. Onderzoekers uit diverse disciplines stellen hun utopische toekomstdroom voor de samenleving voor Utopia-avond Onderzoekers uit diverse disciplines stellen hun utopische toekomstdroom voor de samenleving voor 19.30-21.30 uur, refter Hollands College Utopia Revisited 2016 = 500 jaar publicatie Thomas

Nadere informatie

Economie: Malthusiaanse catastrofe

Economie: Malthusiaanse catastrofe Economie: Malthusiaanse catastrofe Agenda Wie was Thomas Robert Malthus? Geschiedenis van het economisch denken tot Malthus Malthusiaanse catastrofe Voorspelling uitgekomen? Link met hedendaagse theorieën

Nadere informatie

Eindtermen centraal examen filosofie havo 2007 en 2008

Eindtermen centraal examen filosofie havo 2007 en 2008 Algemeen Verbindend Voorschrift Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Eindtermen centraal examen filosofie havo 2007 en 2008 Bestemd voor scholen voor hoger

Nadere informatie

Zafer Aydogdu Hoogeveen, 31 januari 2012

Zafer Aydogdu Hoogeveen, 31 januari 2012 Zafer Aydogdu Hoogeveen, 31 januari 2012 Overzicht 1. Inleiding Geografische en historische verkenning: Overgangen binnen de geschiedenis van Islam Islamitisch denken naar de historische achtergrond toe

Nadere informatie

Het begrip 'natuur' in techniek, filosofie en religie II. Van modern naar postmodern denken: Voorbij de mens?

Het begrip 'natuur' in techniek, filosofie en religie II. Van modern naar postmodern denken: Voorbij de mens? Het begrip 'natuur' in techniek, filosofie en religie II Van modern naar postmodern denken: Voorbij de mens? Grote lijnen van mijn verhaal 1. Nanotechnologie als voorbeeld van NBICtechnologie. 2. A. Techniek

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO. Filosofie. Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs. Tijdvak 2

Correctievoorschrift HAVO. Filosofie. Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs. Tijdvak 2 Filosofie Correctievoorschrift HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 0 00 Tijdvak 00004 CV38 Begin Regels voor de beoordeling Het werk van de kandidaten wordt beoordeeld met inachtneming van de artikelen

Nadere informatie

Verschillen overbruggen of doorstaan? Dr. Henk Oosterling Erasmus Universiteit Rotterdam Rotterdam Vakmanstad ArtEZ Hogeschool voor de kunsten

Verschillen overbruggen of doorstaan? Dr. Henk Oosterling Erasmus Universiteit Rotterdam Rotterdam Vakmanstad ArtEZ Hogeschool voor de kunsten Verschillen overbruggen of doorstaan? Dr. Henk Oosterling Erasmus Universiteit Rotterdam Rotterdam Vakmanstad ArtEZ Hogeschool voor de kunsten Wat is bridging? Robert Putnam, Bowling alone Paradoxale vraag!

Nadere informatie

Spinoza over de vrije wil. Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013

Spinoza over de vrije wil. Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013 Spinoza over de vrije wil Miriam van Reijen Academisch Genootschap Eindhoven 15 februari 2013 Benedictus de Spinoza 1632 (Amsterdam) 1677 (Den Haag) Spinoza is als tweede generatie allochtoon in Amsterdam

Nadere informatie

Honderd jaar kinderbescherming

Honderd jaar kinderbescherming Honderd jaar kinderbescherming Uitgave ter gelegenheid van het jubileum van de Raad voor de Kinderbescherming en de Kinderwetten (1905-2005) Onderzoek en samenstelling Ingrid van der Bij Thom Willemse

Nadere informatie

Wijsbegeerte? Een probleemstelling 11/02

Wijsbegeerte? Een probleemstelling 11/02 Wijsbegeerte? Een probleemstelling 11/02 Karel Vinck, oud-topman van Bekaert, Umicore en de NMBS, lid van de inrichtende overheid van de K.U. Leuven Dirk Wouters, oud-topman van Alcatel, Siemens, nu gedelegeerd

Nadere informatie

Maarten Simons Laboratorium voor Educatie en Samenleving PPW KU Leuven

Maarten Simons Laboratorium voor Educatie en Samenleving PPW KU Leuven Maarten Simons Laboratorium voor Educatie en Samenleving PPW KU Leuven Aantrekkelijkheid? Gangbaar scenario (aan de basis van het huidige systeem) Aanpassing van de opleiding Aanpassing van arbeidsomstandigheden

Nadere informatie

Ontwerponderzoek. Inleiding. Overzicht van het vakgebied. ir.arch. Isabelle M.M.J. Reymen 1

Ontwerponderzoek. Inleiding. Overzicht van het vakgebied. ir.arch. Isabelle M.M.J. Reymen 1 Reymen, I.M.M.J., "Ontwerponderzoek, in Hoofdstuk 6: Ontwerponderwijs- en onderzoek, in Vernieuwing in productontwikkeling, Strategie voor de toekomst, A.Korbijn. Stichting Toekomstbeeld der Techniek,

Nadere informatie

Artificiële Intelligentie En De Menselijke Maatschappij

Artificiële Intelligentie En De Menselijke Maatschappij Artificiële Intelligentie En De Menselijke Maatschappij door : Carlo Tijmons CMGT1A docent: Maaike Harbers datum: 08-07-016 vak: Filosofie 01-3: Ons Brein en Bewustzijn Abstract De film Her is wat mij

Nadere informatie

Welkom in onze eerste graad

Welkom in onze eerste graad Welkom in onze eerste graad Hier kan je voor kiezen in het eerste jaar: Talen-Wiskunde Samen bouwen aan een sterke basis met oog voor zelfontplooiing en ruimte voor leren leren. De algemene vakken hebben

Nadere informatie

De Product Impact Tool toegepast in Maatschappelijk Verantwoord Innoveren

De Product Impact Tool toegepast in Maatschappelijk Verantwoord Innoveren De Product Impact Tool toegepast in Maatschappelijk Verantwoord Innoveren Bachelor Eindopdracht Rens Marcus 2017 2 De Product Impact Tool toegepast in Maatschappelijk Verantwoord Innoveren: Ontwikkeling

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Projectplan EersteWereldoorlog.nu Samenvatting

Projectplan EersteWereldoorlog.nu Samenvatting 1 1. Inleiding In 2014 was het honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. In 2014-2018 wordt wereldwijd stilgestaan bij de herdenking van de Eerste Wereldoorlog. Hoewel Nederland neutraal

Nadere informatie

FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2017 V16.8.1

FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2017 V16.8.1 FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2017 V16.8.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Descartes inspirator van de Verlichting

Descartes inspirator van de Verlichting Descartes inspirator van de Verlichting Granada Columbus Copernicus veroordeling Galileï Newton Revolutie 1492 1509 1666 Aristoteles Descartes Moderne wetenschap 1776 1789 N = x+ 3y + 5z Moderne filosofie

Nadere informatie

In deze dissertatie wordt gevraagd of een postmoderne anti-essentialistische. benadering de ethische waarde van het lichaam kan erkennen.

In deze dissertatie wordt gevraagd of een postmoderne anti-essentialistische. benadering de ethische waarde van het lichaam kan erkennen. Samenvatting Foucault, Levinas en het Ethisch Belichaamd Subject In deze dissertatie wordt gevraagd of een postmoderne anti-essentialistische benadering de ethische waarde van het lichaam kan erkennen.

Nadere informatie

Keuze Atheneum +/ Gymnasium

Keuze Atheneum +/ Gymnasium Keuze Atheneum +/ Gymnasium 19.30 19.45 Welkom 19.45 20.00 Gymnasium & Klassieke Talen 20.00 20.15 Lifestyle Informatics, Grote Denkers, Logica & Argumentatieleer, Drama & Rede. 20.15 21 Vragen voor vakdocenten

Nadere informatie

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAK: GESCHIEDENIS Dit is een vakfiche voor alle studierichtingen 3 de graad bso. Let op: de inhoud van een vakfiche wordt jaarlijks aangepast. Deze vakfiche

Nadere informatie

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN:

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN ALS GASTSTUDENT KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: BACHELOR OF SCIENCE IN POLITIEKE WETENSCHAPPEN BACHELIER

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie Ruimte Scheppen Filosofie, Fontys en het hbo Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie bw ruimte scheppen 22-1-2010.indd 3 22-1-10 10:48 Inhoud Voorwoord

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Eindtermen centraal examen filosofie vwo 2008 en 2009

Eindtermen centraal examen filosofie vwo 2008 en 2009 CEVO-mededeling Algemeen Verbindend Voorschrift Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Eindtermen centraal examen filosofie vwo 2008 en 2009 Bestemd voor

Nadere informatie

Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God.

Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God. GELOVEN Encycliek Lumen Fideï zegt: Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God. PROBLEEM VAN PAROCHIES

Nadere informatie

Ethiek en technologie

Ethiek en technologie Ethiek en technologie Moreel actorschap en subjectiviteit in een technologische cultuur 1 Peter-Paul Verbeek * 1. Inleiding 2 In onze technologische cultuur krijgen ethische kwesties met betrekking tot

Nadere informatie

Consequentialisme (Gevolgenethiek)

Consequentialisme (Gevolgenethiek) 22 oktober 2016 Ethiek Ethische theorieën Deontologie (Plichtethiek) Consequentialisme (Gevolgenethiek) Deugdethiek Casus bespreking Conclusies Filosofie van het juiste handelen. Systematische bezinning

Nadere informatie

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS Met kop en schouder Vwo+ en Gymnasium OP WINKLER PRINS Grieks en Latijn geven je diploma een gouden randje! Is vwo+ of het gymnasium wat voor jou? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moet je jezelf de

Nadere informatie

De Verlichting. Maar voor de helft geslaagd?

De Verlichting. Maar voor de helft geslaagd? De Verlichting Maar voor de helft geslaagd? Moderne wetenschap Moderne filosofie Moderne cultuur De Verlichting methodische twijfel God garandeert rede scepticisme optimisme kritiek ongeduld ik denk rede

Nadere informatie

ETHISCHE REFLECTIE ETHISCHE REFLECTIE 20/05/2016

ETHISCHE REFLECTIE ETHISCHE REFLECTIE 20/05/2016 OP HET HANDELEN ALS ERGOTHERAPEUT Autonomie in verbondenheid Dit is voor mij persoonlijk het raakvlaak tussen ergotherapie en ethiek. De autonomie van de cliënt in relatie tot zijn omgeving Het handelen

Nadere informatie

Lek en Linge GYMNASIUM

Lek en Linge GYMNASIUM Lek en Linge GYMNASIUM Gymnasium: Verbreed je culturele horizon! Heb je plezier in leren? Zoek je graag dingen uit? Ben je geïnteresseerd in de wereld van de Grieken en de Romeinen? Wil je extra tools

Nadere informatie

Rapport nr. 633, december2013. Drs. Joris Kregting

Rapport nr. 633, december2013. Drs. Joris Kregting Rapport nr. 6, december201 Drs. Joris Kregting 2.1 Inleiding en bronnen 2.2 Katholieken 8 2. Normen en waarden en de kerk 9 2. Het gebruik van voorbehoedsmiddelen 10 2.5 Huwelijk en samenwonen van homoseksuelen

Nadere informatie

EERSTE GRAAD A-stroom

EERSTE GRAAD A-stroom Versie 2014 0707 Maximum 37 halve evaluatiedagen Wijzigingen naar volgend schooljaar Lessentabel en evaluatiedagen 2014-2015 EERSTE GRAAD A-stroom Eerste leerjaar A Latijn (1L) Aardrijkskunde 2 1 1 1 50

Nadere informatie

Pythagoras van alle kanten. een échte uitdaging

Pythagoras van alle kanten. een échte uitdaging Pythagoras van alle kanten een échte uitdaging Een echte uitdaging, want je voert je eigen onderzoek uit en presenteert je bevindingen aan je ouders, medeleerlingen en begeleiders, je krijgt het vertrouwen

Nadere informatie

LEVINAS EN SPINOZA EEN (ONVERWACHTSE) ONTMOETING

LEVINAS EN SPINOZA EEN (ONVERWACHTSE) ONTMOETING LEVINAS EN SPINOZA EEN (ONVERWACHTSE) ONTMOETING Emmanuel Levinas Een kennismaking Bento de Spinoza Een geheugensteuntje Levinas en Spinoza Een ontmoeting Discussie EMMANUEL LEVINAS EMMANUEL LEVINAS LEVEN

Nadere informatie

Filosofie en actualiteit. Tweede bijeenkomst

Filosofie en actualiteit. Tweede bijeenkomst Filosofie en actualiteit Tweede bijeenkomst Journalistieke vragen Over wat voor soort gebeurtenis hebben we het? Wat is de oorzaak? Wat gebeurt er verder? Hoe moeten we deze gebeurtenis beoordelen? Filosofische

Nadere informatie

Taak Architectuurtypologie

Taak Architectuurtypologie Hogeschool Gent Voskenslaan 38 9000 Gent Taak Architectuurtypologie Bjärne Collyns 2015-2016 1LAMA 30/11/2015 1. Het gebouw Locatie: Gent Graaf van Vlaanderenplein 30 Bouwjaar: 1852 Type: herenhuis Perceelgrote:

Nadere informatie