Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever."

Transcriptie

1 Artikel: Talking money. Interview met Marieke de Goede Auteur: Alexander Krüger en Tuur Verdonck Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 25.4, Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam ISSN Abstract: Not available. Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Skript Historisch Tijdschrift is een onafhankelijk wetenschappelijk blad dat vier maal per jaar verschijnt. De redactie, bestaande uit studenten en pas afgestudeerden, wil bijdragen aan actuele historische debatten, en biedt getalenteerde studenten de kans om hun werk aan een breder publiek te presenteren. Een abonnement op Skript kost 20 euro per jaar. U kunt lid worden door het machtigingsformulier in te vullen op Ook kunt u een sturen naar de redactie, dan krijgt u het machtigingsformulier thuisgestuurd. Losse nummers zijn verkrijgbaar bij de redactie. Artikelen ouder dan een jaar zijn gratis te downloaden op Skript Historisch Tijdschrift Spuistraat 134, kamer VB Amsterdam

2 Alexander Krüger en Tuur Verdonck Talking Money Skript in gesprek met Marieke de Goede Politicologe l\/larieke de Goede, sinds kort in het kader van het Nieuwe Generatie Offensief verbonden aan de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam, heeft de afgelopen jaren veel onderzoek gedaan naar de geschiedenis van de internationale financiële markten. In haar proefschrift onderzocht zij de ontstaansgeschiedenis van de moderne westerse financiële markten en keek zij met name naar de culturele concepten die daaraan ten grondslag lagen. Nu er sinds de aanslagen van 11 september 2001 veel aandacht is gekomen voor geldstromen die juist niet via deze westerse financiële markten verlopen, onderzocht De Goede het discours dat er op dit moment plaatsvindt over 'terrorist finance' en de internationale financiële wereld. In SKRIPT een gesprek over de geschiedenis van de geldmarkten, de verhouding van economie en politiek door de eeuwen heen en de macht van het getal. Het verband tussen economie en (internationale) politiek is voor Marieke de Goede geen nieuw verschijnsel. Vanuit haar specialisme International Political Economy (IPE), een richting binnen de politicologie die zich met de verbanden tussen economie en internationale politiek bezig houdt, is De Goede het gewend om vanuit een politiek perspectief naar economische processen te kijken en de veelvuldige wisselwerkingen tussen politiek en financiële markten voor het voetlicht te brengen. Toch zouden politicologen nog meer gebruik kunnen maken van de onderzoeksmethoden die de geesteswetenschappen, en dan vooral de geschiedenis te bieden hebben: "International Political Economy was tot nu toe een redelijk afgeschermd vakgebied binnen de politicologie. De mensen van mijn vakgebied zouden bijvoorbeeld veel kunnen leren van de debatten die door geesteswetenschappers worden gevoerd. Zo kan bijvoorbeeld een historische invalshoek een heel vernieuwend licht werpen op allerlei politiek-economische vraagstukken die op dit moment spelen, en verbanden blootleggen die bij een puur politicologische benadering onder tafel vallen. De link van mijn eigen vakgebied met de Geesteswetenschappen ligt me dan ook na aan het hart." m

3 'Historian of the present' Geïnspireerd door de Franse filosoof Michel Foucault en zijn stelling dat alle historici in de eerste plaats 'historians of the present' zijn die vanuit de hedendaagse politiek en machtsverhoudingen naar de geschiedenis kijken, onderzocht De Goede in haar proefschrift de oorsprongen van de huidige financiële markten. Daarbij keek zij vooral naar de culturele context waarbinnen deze markten hebben kunnen ontstaan. Handel in kapitaal en aandelen die uitzicht geven op een toekomstige winst werd immers lange tijd beschouwd als iets onbehoorlijks dat in geen enkel opzicht verschilde van gokken. En gokken was vanzelfsprekend geen bezigheid die als een respectabele manier van geld verdienen werd beschouwd, en al helemaal niet iets waarmee een moreel hoogstaand persoon zich zou mogen bezighouden. Ook al worden speculatie en handel in kapitaal vandaag de dag als legitieme activiteiten gezien, die bovendien in hoog aanzien staan, soms doen zich in de financiële wereld schandalen voor die ervoor zorgen dat de legitimiteit van deze handel weer in twijfel wordt getrokken. De Goede hecht er veel waarde aan op zo'n moment eens naar de geschiedenis te kijken: "Als je eenmaal weet dat de handel in kapitaal niet altijd in hoog aanzien heeft gestaan, en dat er in het verleden veel strijd om is geleverd voordat dat aanzien er kwam, dan heeft het misschien zin om de discussies uit het verleden weer boven tafel te halen op het moment dat er in het heden een discussie over hetzelfde vraagstuk wordt gevoerd. Een dergelijke historische blik kan ons inzicht in de concepten en ideeën waar deze discussies uiteindelijk om draaien, verhelderen. Dan wordt bijvoorbeeld duidelijk dat de legitimiteit van de financiële markten nooit echt onomstreden is geweest en dat die legitimiteit vooral te maken heeft met de manier waarop financieel handelen wordt geïnterpreteerd. In het verleden werden de financiële markten, de beurzen, lang gezien als gokpaleizen, als casino's waar je een gok op de toekomst kon wagen en met geluk veel geld kon verdienen. Op een gegeven moment werden kansspel en financieel handelen uit elkaar gehaald en kregen zij ieder hun eigen ruimte. Gokken deed je in het casino, voor verantwoord financieel handelen was er de beurs. Tegelijkertijd kwamen gokken en financieel handelen in twee verschillende legale sferen terecht. Ondanks al deze scheidingspogingen blijft de conceptuele scheiding van gokken en financieel handelen een probleem waar nog steeds geen zuivere oplossing voor is. Hoe instabiel de scheidslijn tussen de twee sferen in feite is, blijkt op momenten waarop de financiële markten in een schandaal verwikkeld raken. Op zo'n moment zie je dan dat zowel gokken als financieel handelen veel met elkaar gemeen hebben. Beide draaien uiteindelijk om het handelen in al dan niet controleerbare risico's en het uitzicht op winst in de toekomst. Door het historische discours omtrent de financiële markten te onderzoeken, hoop ik ook de huidige financiële wereld te politiseren en er weer meer politieke conceptuele vragen over te stellen."

4 Gokken en rekenen Dat de kapitaalhandel ondanks deze wazige scheidslijnen in de loop van de tijd toch vanuit de gokpaleizen naar een vele malen deftiger en respectabeler oord als de beurs werd verplaatst, komt volgens De Goede door een aantal belangrijke veranderingen in de 18e eeuw. Dankzij het kolonialisme groeiden de overzeese handel en kapitaalstromen in deze periode enorm. Er werd op groter schaal dan ooit gebruik gemaakt van krediet, en wat voorheen als gokken werd beschouwd kreeg door de gunstige toekomstvooruitzichten die de koloniale rijken boden een andere naam: speculatie met reëel uitzicht op winst. Onder invloed van Verlichtingsideeën werd de toekomst bovendien uit haar religieuze context gehaald en werd zij iets dat je kon plannen, waarmee je kon handelen en waaruit je zelfs profijt mocht trekken. Werd het vragen van rente voor krediet voorheen beschouwd als spelen met de toekomst, of zelfs als handelen in Gods tijd - iets dat uiteraard uit den boze was -, in de loop van de 18e eeuw deed het idee van de maakbaarheid van de toekomst opgeld en werd het gaandeweg ook legitiem voordeel uit toekomstvoorspellingen te halen. Terwijl in de loop van de 18e eeuw gokken en kapitaalhandel steeds verder uit elkaar groeiden, werd het definitieve argument voor deze scheiding volgens De Goede pas aan het begin van de 20e eeuw gevonden. Toen werd wat voorheen speculatie heette door de financiële wereld omgedoopt in 'handelen in risico', een cruciale stap voor de legitimatie van kapitaalhandel: "Op het moment dat de financiële wereld gaat zeggen: "met gokken hebben wij niets te maken, wij handelen in bedrijfsrisico", op dat moment hebben zij een sterk argument. Onze huidige samenleving wordt vaak omschreven als "risk society", een samenleving die met allerlei risico's op enorme schaal wordt geconfronteerd en ermee moet leren leven. Een manier om grip op deze risico's te krijgen, is ze calculeerbaar te maken. De onzekere toekomst wordt steeds meer in wiskundige modellen gevat, en dat gebeurt ook op het gebied van de financiële markten." Met wiskundige modellen kun je rekenen, ze zijn exact en geven het onderwerp waarop je ze toepast een aura van een rationaliteit, die depolitiserend werkt. Het idee dat handel in kapitaal een rationele bezigheid is, is cruciaal voor het functioneren van de huidige financiële wereld, met name omdat het van de kapitaalhandel - in tegenstelling tot gokken - een zaak maakt die betrouwbaarheid uitstraalt. En betrouwbaarheid is volgens De Goede de basis waarop in wezen alle kapitaalhandel stoelt. Betrouwbaarheid niet alleen ten opzichte van de veiligheid van een transcatie, maar vooral ook van de persoon of instantie die de transacties uitvoert. Niet voor niets komt het woord 'krediet' van het latijnse 'credere', dat 'vertrouwen, geloven' betekent. ^S

5 Vertrouwen en eergevoel Zodra het gaat om vertrouwen en geloofwaardigheid komen gauw ook concepten als eergevoel en waardigheid om de hoek kijken. Is het vertrouwen immers eenmaal verspeeld, dan vallen er geen zaken meer te doen, al helemaal niet met zoiets abstracts en ongrijpbaars als de al dan niet stijgende waarde van kapitaal. Deze gedachten over de essentie van de financiële wereld brengen Marieke de Goede bij het discours dat sinds de aanslagen van 11 september 2001 over de 'war on terrorism' en de 'war on terrorist finance' wordt gevoerd. In dat discours wordt een beeld gecreëerd van niet te traceren kapitaalstromen, die via allerlei sinistere tussenpersonen en ondergrondse wegen die het daglicht niet kunnen verdragen, bij de terroristen terechtkomen. Dit alles zou zich afspelen in aftandse spelonken waar met 'vies geld' wordt gehandeld. Precies het tegenovergestelde van het smetteloos flitsende uiterlijk, waarmee internationale banken en beurzen zich aan de wereld presenteren - die stralen waardigheid en respectabiliteit uit. Dat terwijl er in de eerstgenoemde, onofficiële geldhandel, oftewel Hawala (het woord gaat terug op het arabische h-w-1, wat zoveel betekent als 'wisselen' of 'veranderen') in feite niet veel anders gebeurt dan in westerse banken: "Voor mij is hawala in het huidige discours vooral een bepaald concept met een zeer actuele politieke lading, een concept dat wordt gebruikt om bepaalde geldstromen een slechte naam te geven. Natuurlijk bestaat er ook een historische hawala, alleen heeft die niet veel gemeen met het begrip hawala zoals dat in de 'war on terrorist finance' wordt gebruikt. Daar is het begrip hawala vooral een instrument dat de Amerikaanse regering gebruikt om bepaalde geldstromen in beslag te nemen en die inbeslagname vervolgens te kunnen legitimeren als een succes in de 'war on terrorism'. Het gaat de Amerikaanse regering daarbij niet zozeer om het in beslag genomen geld, maar in eerste plaats om het wekken van de indruk iets te kunnen doen tegen het terrorisme. Waar in het discours over de 'war on terrorist finance' volstrekt aan voorbij wordt gegaan, is dat de meeste traditionele hawala's geen netwerken zijn die opgericht zijn met het doel om terroristische aanslagen te financieren. Het zijn simpelweg netwerken voor kapitaalverkeer die in een behoefte voorzien waar de officiële bankwereld geen oog voor heeft. Zo gebruiken veel migranten hawala om op goedkope manier kleine bedragen geld naar hun familie in hun geboorteland te sturen. Dat dat geld via de hawala ook daadwerkelijk op zijn plaats van bestemming belandt, heeft een simpele verklaring: Evenmin als een bank, kan ook een hawala het zich niet permitteren haar eer en geloofwaardigheid door fraude op het spel te zetten. Dan zou immers het hele systeem van vertrouwen waarop de financiële wereld voor een belangrijk deel draait, instorten. Hoe groot de overeenkomsten tussen hawala's en de westerse banken zijn kun je bijvoorbeeld ook opmaken uit een uitspraak die Wim Duisenberg onlangs in een documentaire over zijn tijd als president van de Europese Centrale Bank deed: Hij heeft het als zijn belangrijkste taak beschouwd om vertrouwen in de euro te creëren en ervoor te zorgen dat dat vertrouwen zou blijven."

6 Deze uitspraak van Duisenberg raakt volgens De Goede de kern van het concept 'geld'. Geld heeft waarde omdat we er bepaalde afspraken over maken, en we vervolgens ervan uitgaan dat iedereen zich aan die afspraken zal houden. Iets soortgelijks geldt voor de financiële markten, waar aandelen, opties, of, in het digitale tijdperk van tegenwoordig, simpele nummertjes op een computerscherm een bepaalde waarde representeren of, nog abstracter, het vooruitzicht op winst in de toekomst. Vanuit dit oogpunt maakt het ook niet zoveel uit of voor handel gouden munten, kraaltjes of nummers worden gebruikt - het gaat om de afspraak dat de waardedrager inderdaad ook door lederen als zodanig wordt geaccepteerd. Alleen dan is geld echt iets waard, zelfs als dat in feite niets meer is dan een getal op een beeldscherm. Volstrekt abstract en toch zeer concreet Het paradoxale van geld is dat het enerzijds volstrekt abstract is en zich aan de andere kant voortdurend concreet doet gelden. Het heeft een enorme invloed op het leven van mensen, confronteert mensen met keiharde realiteiten en heeft wel degelijk reële macht. Dat is ook de reden waarom geld en kapitaalhandel nauwelijks los te zien zijn van morele begrippen. Anders dan het wiskundige, rationele imago van de huidige financiële wereld suggereert, heeft de kapitaalhandel niet alleen veel met emoties en zeer menselijke drijfveren te maken, maar heeft ze ook nog eens enorme invloed op maatschappelijke vraagstukken die tot nog toe als het terrein van de politiek worden beschouwd. De Goede verbaast zich er dan ook over dat de sferen van het politieke en het economische betrekkelijk los van elkaar lijken te staan. In ieder geval worden zij veelal als twee van elkaar gescheiden sferen gezien die elkaar wellicht raken, maar in wezen toch over verschillende dingen gaan. Als voorbeeld voor de feitelijke verwevenheid van het economische met het politieke noemt De Goede het dilemma van het kwijtschelden van de schulden van derde wereld-landen. Het morele idee dat de schuldenaar moet boeten voor zijn schulden, staat kwijtschelding in de weg. Maar iedereen weet dat dat ooit geleende geld nooit meer naar de donorlanden en kredietverlenende instanties als het IMF terug zal komen, dus waarom zou je de schulden dan niet opheffen, en de derde wereld landen van een last verlossen die voor de modernisering alleen maar drempels opwerpt? je zou het kunnen doen, ware het niet dat zich bij de kredietverleners op dat moment een gat in de begroting zou doen voelen dat opeens heel reëel zou zijn en ook concrete gevolgen met zich mee zou brengen. Waar voorheen sprake was van uitstaande betalingen, zou je opeens te maken krijgen met geld dat er echt niet meer is en er ook nooit meer zal komen. ^Q

7 Het politieke van de economie Gezien deze verwevenheid en de geschiedenis van de kapitaalmarkten zou De Goede dan ook graag zien dat het politieke en het economische weer meer als één geheel zouden worden gezien. Juist in de tijd dat de kapitaalhandel los kwam te staan van gokken, maakte de financiële wereld een onlosmakelijk deel uit van de politieke wereld. Zo was het bijvoorbeeld in de 18e eeuw allesbehalve raar dat een schrijver als Daniel Defoe zich ook intensief bezighield met economische en financiële vraagstukken en de morele implicaties daarvan ook uitgebreid beschreef. "Wij vinden dat vandaag de dag misschien raar - waarom zou je naar de economische opvattingen van de schrijver van Robinson Crusoe kijken? - maar je moet het juist omdraaien en je realiseren dat er in die tijd helemaal geen scheiding tussen het morele en het financiële was, dat beide sferen onderdeel uitmaakten van hetzelfde politieke discours." Dat discours is dan ook waar De Goedes grootste belangstelling naar uitgaat: hoe wordt er over politieke en financiële vraagstukken gesproken, wat voor betekenis wordt eraan gegeven en hoeveel zegt het eigenlijk over de vraagstukken zelf? Pas wanneer je je bewust bent over hoe - en vooral: met welke bedoeling - er over dingen wordt gepraat en hoe het discours onze kijk naar de wereld bepaalt, kun je immers tot een eigen, kritisch inzicht komen, zo stelt ze. Een manier om het huidige discours te analyseren is om het te vergelijken met de discussies die er in het verleden over dezelfde of soortgelijke onderwerpen zijn gevoerd. Maar al te vaak blijkt dan dat wat wij nu vanzelfsprekend vinden, in het verleden juist ongehoord was. Die reflectie met het verleden zet uiteindelijk aan tot het stellen van kritische vragen. "Nu geloof ik niet dat er een enorme transformatie zal komen waarna er een betere wereld zal zijn en ons streven zijn eindpunt heeft bereikt. Er blijven altijd problemen, en daarom zul je ook altijd een kritische blik moeten houden, vragen blijven stellen. Door de discussies uit het verleden weer op te rakelen hoop ik mensen aan te kunnen zetten tot het stellen van vragen." Een uitgebreide pubiicatieiijst van Mariei<e de Goede is te vinden op tittp://tiome.iium.uva.ni/oz/mdegoede/.

Abstract: Not available.

Abstract: Not available. Artikel: In de wortel gespleten. De historische mythe van de ongedeelde kerk Auteur: Peter-Ben Smit Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 22.4, 75-79. 2014 Stichting Skript Historisch

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Woningnood in historisch perspectief Auteur: Nieske Stoel Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.1, 7-12. 2014 Stichting Skript Historisch Tijdschrift, Amsterdam ISSN 0165-7518

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk

Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk Alles is genade en Stel, ik zoek een kerk De Werkgroep Vorming en Toerusting ontwikkelde een programma voor de parochies om te benutten bij de promotie dvd en het artikel Alles is genade uit het Identiteitsnummer

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Een zaak van mannen. De vrouw in de Nederlandse politiek Auteur: Marjolein Sandorp Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.1, 41-48. 2014 Stichting Skript Historisch Tijdschrift,

Nadere informatie

De Taalder: Vragen en Antwoorden

De Taalder: Vragen en Antwoorden De Taalder: Vragen en Antwoorden Werkgroep Lokaal Geld Tilburg 12 maart, 2015 De vragen 1. Is betalen met de Taalder lastig? 2. Moet straks alles met de Taalder betaald worden? 3. Is de Taalder legaal?

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Er zal geen heerschende godsdienst meer zijn. De fundamenten van de scheiding tussen kerk en staat in Nederland Auteur: Joes Kuijs Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.1,

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Trade van de Week. ETF s. als alternatief. voor aandelen

Trade van de Week. ETF s. als alternatief. voor aandelen Trade van de Week ETF s als alternatief voor aandelen In mijn zoektocht naar de Trade van de Week stuitte ik vandaag niet zozeer op een trade, maar eerder op een trader van de week. Deze klant trok mijn

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Bomen tegen de vijfde baan. Interview met Bulderbos-biografe Annet de Kruijf Auteur: Cheska Polderman en Diederick Klein Kranenburg Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 25.1,

Nadere informatie

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance De impact van HR op de business Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance Inhoudsopgave Heeft HR impact op de business? (interview met Jaap Paauwe) Certificering HR is must (interview met Job Hoogendoorn)

Nadere informatie

Uitgeverij Van Praag Amsterdam

Uitgeverij Van Praag Amsterdam Uitgeverij Van Praag Amsterdam Inhoud 9 Het immigratietaboe 13 Het relativeringcircuit De toestand 27 Etniciteit is sticky 30 Drs. Hans Roodenburg Inkomensverschillen worden groter door immigratie 39 Het

Nadere informatie

DOOHHQYRRU0RVOLPVEHVWHPG]RX]LMQ.(suggestie: zorg dat je bruto inkomen de komende jaren

DOOHHQYRRU0RVOLPVEHVWHPG]RX]LMQ.(suggestie: zorg dat je bruto inkomen de komende jaren 6XJJHVWLHVQDDUDDQOHLGLQJYDQGHYHUNHQQHQGHDQDO\VHdeel I: De Nederlandse Bank (DNB) en de Autoriteit Financiële Markten (AFM) DNB hebben een verkennende analyse over Islamitisch financieren gepubliceerd.

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Deel 1, Hoofdstuk 4 en 6 De volmaakte natuur en het niet bestaan van toeval Rikus Koops 24 juni 2012 Versie 1.0 Hoewel het vierde hoofdstuk op

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele

Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wetenschapscommunicatie en/of democratisch debat? Pieter Maeseele Wie ben ik? Communicatiewetenschappen UA Media, Wetenschap & Democratie Media & Democratie - Evalueren van mate waarin media bijdragen

Nadere informatie

SBFmoeteerlijk ambtenaren strijden voor een rechtvaardige SBF-regeling

SBFmoeteerlijk ambtenaren strijden voor een rechtvaardige SBF-regeling Aan de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Dhr. Mr. F. Teeven Postbus 30132 2500 GC DEN HAAG Datum : 25 november 2013 Uw kenmerk : 5754740/13/DJI Ons kenmerk : GJG/JHV/25112013/01 Onderwerp : Leeftijdsdiscriminatie

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 2015-2016 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Bestaat volgend jaar jouw bedrijf nog?

Bestaat volgend jaar jouw bedrijf nog? Bestaat volgend jaar jouw bedrijf nog? Stichting Economiteit INDEX Voorwoord aan de lezer 1. Samenvatting 2. Ontstaansgrond van dit boekje 3. Het economiteitsdenken 3.1 Introductie Economiteitscijfer 3.2

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Skript Historisch Tijdschrift Spuistraat 134, kamer 558 1012 VB Amsterdam www.skript-ht.nl info@skript-ht.nl

Skript Historisch Tijdschrift Spuistraat 134, kamer 558 1012 VB Amsterdam www.skript-ht.nl info@skript-ht.nl Artikel: Middeleeuws Europa doet ons de gehele wereld begrijpen Auteur: Anna Lakmaker en Bastiaan Waagmeester Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 36.1, 50-58. 2015 Stichting Skript Historisch

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Van identiteit naar imago Medewerkers als merkambassadeurs

Van identiteit naar imago Medewerkers als merkambassadeurs ?? Van identiteit naar imago Medewerkers als merkambassadeurs 1. Introductie In dit document vind je het programma van de middag Van identiteit naar imago: medewerkers als merkambassadeurs van begin maart

Nadere informatie

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd en/of vermenigvuldigd zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Artikel: Kiesstelsel en representativiteit. De op handen zijnde stelselwijziging in historische perspectief Auteur: Karla Toxopeus Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 27.1, 33-40. 2014

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen This chapter is part of: Griffioen, D.M.E. (2013). Research in Higher Professional Education: A Staff Perspective. Chapter

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Toetsing en beoordeling en de beperkte opleidingsbeoordeling

Toetsing en beoordeling en de beperkte opleidingsbeoordeling Toetsing en beoordeling en de beperkte opleidingsbeoordeling Conferentie Onderwijsinspectie, Amersfoort, 20 mei 2015 Sietze Looijenga, QANU In deze workshop: Hoe wordt in visitaties aandacht besteed aan

Nadere informatie

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010 Banken en ondernemingen Op zoek naar een nieuwe relatie Herman Daems Deze presentatie is onvolledig zonder de mondelinge toelichting van de auteur. Gelieve dit document

Nadere informatie

De voorzitter: Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken.

De voorzitter: Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken. Bedrijfslevenbeleid Aan de orde is het VAO Bedrijfslevenbeleid (AO d.d. 19/11). Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken. Mevrouw

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Financiën dr. Edwin van Rooyen Update: 6-9-2012 Tussen de politieke partijen in Nederland bestaat aanzienlijke verdeeldheid

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 47 (30-11)

De Bijbel open 2013 47 (30-11) 1 De Bijbel open 2013 47 (30-11) Zie, hij bidt. Dat lezen we in Hand. 9 over Paulus. Zie hij bidt., het wordt verteld na zijn bekering op de weg naar Damascus. En het wordt gezegd alsof het iets heel bijzonders

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur

Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur Collectievormingsprofiel Engelse taal en cultuur Actuele relatie met O&O (specifieke opleidingen etc.) De collectie Engelse taal en cultuur richt zich met name op de studenten, docenten en onderzoekers

Nadere informatie

Over het Murray Rothbard Instituut

Over het Murray Rothbard Instituut Over het Murray Rothbard Instituut Bezielers We zijn een team van jonge mensen met stuk voor stuk een lange ervaring in maatschappelijk engagement. We vonden dat er in debatten rond actuele problemen een

Nadere informatie

Sprankelende Nieuwe Wereld Lezing over hoe verder met geld? De eigen economie zet echte waarde centraal

Sprankelende Nieuwe Wereld Lezing over hoe verder met geld? De eigen economie zet echte waarde centraal Sprankelende Nieuwe Wereld Lezing over hoe verder met geld? De eigen economie zet echte waarde centraal Tijdens een drukbezochte bijeenkomst in Hotel de Nieuwe Wereld op dinsdag de 28 e april kwam aan

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling...

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling... Meetinstrumenten De meetinstrumenten zijn ondersteunend aan de projecten van De Sportbank en ontwikkeld met de Erasmus Universiteit. Deze instrumenten helpen om op een gefundeerde manier te kijken naar

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Vooraf: Kern: participatie, van passief naar actief door in te zetten op groeien in geloof en zelfstandigheid = Hebr.6:1-3 groeien in geloof en kennis

Vooraf: Kern: participatie, van passief naar actief door in te zetten op groeien in geloof en zelfstandigheid = Hebr.6:1-3 groeien in geloof en kennis Werkvelden & uitdagingen Catechisatie, De jongeren in hedendaagse taal, communicatie en vorm vertellen van Gods grootheid en liefde vanuit de bijbel (Geloofsinhoud & Verdieping) Vereniging, Jongeren uitdagen

Nadere informatie

Abstract: Not available.

Abstract: Not available. Artikel: Oud nieuws. Interview met Van Liempt over het historisch magazine op TV Auteur: Jeroen Molenaar en Esther Wittenberg Verschenen in: Skript Historisch Tijdschrift, jaargang 21.4, 303-310. 2014

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek Dossieropdracht 3 Analyse 1 - Didactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 22 november, 2007 Samenvatting Het realistische wiskundeonderwijs heeft

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman

Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer. Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman Koers naar De Bedoeling met Haarlemmermeer Tekst: Martine van Dijk, A+O fonds Gemeenten/ Fotografie: Kees Winkelman De gemeente Haarlemmermeer is gestart met een nieuwe koers. Een koers waarbij klantgerichtheid

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

Br. dr. René Stockman, Broeder van Liefde

Br. dr. René Stockman, Broeder van Liefde Inleiding 3 april 1990 is voor mij een historische datum, want toen werd in België de legalisering van abortus goedgekeurd. Koning Boudewijn trad voor 1 dag af omdat hij vanuit zijn geweten deze wet niet

Nadere informatie

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen.

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Goud is al duizenden jaren simpelweg een betaalmiddel: geld. U hoort de term steeds vaker opduiken in de media.

Nadere informatie

Het samenspel van dienstverlener /dienst ontvanger

Het samenspel van dienstverlener /dienst ontvanger Het samenspel van dienstverlener /dienst ontvanger In de vandale wordt onder spel, Huizinga aangehaald: de aardigheid van het spel verzet zich tegen elke analyse of logische interpretatie Dus zou de conclusie

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Weet je wel hoeveel God van je houdt? Het evangelie, het optreden van Jezus, laat ons dat steeds weer opnieuw zien. Een paar weken geleden zijn we begonnen

Nadere informatie

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren,

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren, Tobacco Theater, Amsterdam, 6 oktober 2015 In zijn toespraak tijdens de platformbijeenkomst van Wijzer in Geldzaken, die als thema had De stille macht van financiële veerkracht, beklemtoonde Klaas Knot

Nadere informatie

de missing link tussen geld en duurzaamheid

de missing link tussen geld en duurzaamheid Inhoud vooraf Voorwoord The Club of Rome eu-chapter bij het rapport aan Finance Watch en de World Business Academy 13 Boodschap van de Secretaris-generaal van de Club van Rome 17 Voorwoord World Academy

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

BRONNENONDERZOEK 2010/2011

BRONNENONDERZOEK 2010/2011 Bronnenonderzoek Namen Begeleiders Informatie verzamelen : inleiding Om informatie te verzamelen zul je verschillende bronnen moeten raadplegen. Al zoekende zul je merken dat er bronnen zijn waarvan je

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

Vertrouwen in de toekomst

Vertrouwen in de toekomst Vertrouwen in de toekomst Geachte leden van de Raad van Toezicht, beste collega s, Een paar dagen geleden had ik een eerste pizzasessie, een ontmoeting met een klein gezelschap betrokken studenten op de

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

Filosofisch Café Socrates 2014. Dienstencentrum de Roos Beekstraat 29 Weert. Trefcentrum Stramproy Fr. Strouxstraat 53 Stramproy.

Filosofisch Café Socrates 2014. Dienstencentrum de Roos Beekstraat 29 Weert. Trefcentrum Stramproy Fr. Strouxstraat 53 Stramproy. Filosofisch Café Socrates 2014 Dienstencentrum de Roos Beekstraat 29 Weert Trefcentrum Stramproy Fr. Strouxstraat 53 Stramproy Informatie Het was in mei 2011 de eerste keer in Weert dat het Filosofisch

Nadere informatie

Aan het college van burgemeester en schepenen,

Aan het college van burgemeester en schepenen, Ham, 19 september 2011 Aan het college van burgemeester en schepenen, Betreft: Schriftelijke vraag met schriftelijk antwoord over de Gemeentelijk Holding Geacht college, De Gemeentelijk Holding (verder:

Nadere informatie

Juryrapport. Boekman Dissertatieprijs. voor kunst- en cultuurbeleid

Juryrapport. Boekman Dissertatieprijs. voor kunst- en cultuurbeleid Juryrapport Boekman Dissertatieprijs voor kunst- en cultuurbeleid 2015 Geachte aanwezigen, en in het bijzonder de genomineerden voor de Boekman Dissertatieprijs, Thijs Lijster, Emanuel Overbeeke en Christoph

Nadere informatie

AAMU: Insider/Outsider. The art of Gordon Bennett

AAMU: Insider/Outsider. The art of Gordon Bennett W E R K M A P Art & ArguMENT is een artistiek debatproject van het AAMU, museum voor hedendaagse Aboriginal kunst en IDEA, International Debate Education Association. Een van de kenmerken van hedendaagse

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Inleiding bank- en verzekeringswezen 4 INLEIDING BANK- EN VERZEKERINGSWEZEN 4 (CBV10.4/CREBO:50168)

Inleiding bank- en verzekeringswezen 4 INLEIDING BANK- EN VERZEKERINGSWEZEN 4 (CBV10.4/CREBO:50168) INLEIDING BANK- EN VERZEKERINGSWEZEN 4 (CBV10.4/CREBO:50168) sd.cbv10.4.v1 ECABO, Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd in

Nadere informatie

Filosofisch Café Socrates. Dienstencentrum de Roos Beekstraat 29 Weert. Trefcentrum Stramproy Fr. Strouxstraat 53 Stramproy.

Filosofisch Café Socrates. Dienstencentrum de Roos Beekstraat 29 Weert. Trefcentrum Stramproy Fr. Strouxstraat 53 Stramproy. Filosofisch Café Socrates Dienstencentrum de Roos Beekstraat 29 Weert Trefcentrum Stramproy Fr. Strouxstraat 53 Stramproy Informatie1 2 Het was in mei 2011 de eerste keer in Weert dat het Filosofisch café

Nadere informatie

Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie. Peter kroes

Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie. Peter kroes Techniekfilosofie in de Dual Nature traditie Peter kroes Traditionele techniekfilosofie Techniek als geheel en de invloed van techniek op de samenleving Normatief standpunt Focus op morele kwesties Joseph

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv

Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Met de helpende hand van de overheid meer kans van slagen Succesvol financieren Alternatieve financieringsvormen voor uw bv Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

20120826 Rom. 12:1-2 cultuur van leren - in de serie over cultuur :)

20120826 Rom. 12:1-2 cultuur van leren - in de serie over cultuur :) 20120826 Rom. 12:1-2 Rom. 12:1 Ik roep jullie er [daarom] toe op, broeders, door de ontfermingen van God, om jullie lichamen aan God te wijden als een levend offer, heilig en voor God welgevallig: dat

Nadere informatie

Mededeling van de Commissie. van 16.12.2014

Mededeling van de Commissie. van 16.12.2014 EUROPESE COMMISSIE Straatsburg, 16.12.2014 C(2014) 9950 final Mededeling van de Commissie van 16.12.2014 Richtsnoerennota van de Commissie over de tenuitvoerlegging van een aantal bepalingen van Verordening

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Een treinreis door de mist

Een treinreis door de mist 4 DE TRAM ALS SPIEGEL VAN DE EVOLUTIE 1 (P. J. Kipp) In het vorige hoofdstuk keken we aan de hand van J.H. van den Berg naar de hoofdpijnpunten die Darwin noemt als hij het over zijn evolutietheorie heeft.

Nadere informatie

De 6 best hanteerbare KPI s in de schoonmaak

De 6 best hanteerbare KPI s in de schoonmaak De 6 best hanteerbare KPI s in de schoonmaak en de link met kritieke succesfactoren KPI s in de schoonmaak Margriet van Dijken Heel kort nog de theorie van KPI s in de schoonmaak Er gaat tegenwoordig geen

Nadere informatie

Humanisme en het Avondland

Humanisme en het Avondland bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 3 Humanisme en het Avondland De Europese humanistische traditie Jeroen Vanheste DAMON bw Vanheste, humanisme hd 18-12-2007 13:53 Pagina 5 Inhoud Woord

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem ARMOEDE Schriftelijke Bezinning Anoniem INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE... 3 Levensvragen... 3 Stelling... 3 Antwoorden op levensvragen... 4 Mijn standpunt... 4 INTERVIEWS... 5 Derde generatie.... 5 Tweede generatie....

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Inleiding. Aanpak visie op leren

Plan van Aanpak. Inleiding. Aanpak visie op leren Plan van Aanpak Van Jos Kessels, Manon Ruijters, Dorine Wesel Datum 12 augustus 2015 Onderwerp Aanpak visie op leren Inleiding Natuurlijk zijn onze uitgangspunten op verschillende manieren om te zetten

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Uitzending: het geografische paradigma voorbij? Eleonora Hof 19 september 2014 edhof@pthu.nl http://www.pthu.nl/over_pthu/medewerkers/e.d.

Uitzending: het geografische paradigma voorbij? Eleonora Hof 19 september 2014 edhof@pthu.nl http://www.pthu.nl/over_pthu/medewerkers/e.d. Uitzending: het geografische paradigma voorbij? Eleonora Hof 19 september 2014 edhof@pthu.nl http://www.pthu.nl/over_pthu/medewerkers/e.d.hof/ Graag praat ik met jullie verder door over het thema: Uitzending,

Nadere informatie

Opgave 2 Religie en integratie

Opgave 2 Religie en integratie Opgave 2 Religie en integratie Bij deze opgave horen tekst 3 en figuur 1 en 2 uit het bronnenboekje. Inleiding Zijn Islamieten die geïntegreerd zijn minder religieus? Is integreren moeilijker als iemand

Nadere informatie

De wereld beleven, een hele belevenis

De wereld beleven, een hele belevenis De wereld beleven, een hele belevenis Rensje Plantinga www.ronzebons.nl mei 2011 2 De wereld beleven, een hele belevenis. De Ronzebons, mei 2011 De wereld beleven. In de gezondheidszog in zijn algemeenheid

Nadere informatie

Stel jezelf niet onder de Wet!

Stel jezelf niet onder de Wet! Dit document is een script van onderwijs dat is bedoeld om via video te worden getoond. In de video worden relevante tekst, dia s, media en afbeeldingen getoond om de presentatie te vereenvoudigen. Daarom

Nadere informatie

Wat terrorisme met ons doet

Wat terrorisme met ons doet Wat terrorisme met ons doet Prof. dr. Rik Coolsaet (UGent) UDL Kortrijk, 9 maart 2016 Wat is terrorisme? Terrorisme door de geschiedenis heen Hoe ontstaat terrorisme? en wat met de Syriëstrijders? Blik

Nadere informatie