Haagse Hoge School Master Riskmanagement Boekverslag Against the Gods 9 november 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Haagse Hoge School Master Riskmanagement Boekverslag Against the Gods 9 november 2010"

Transcriptie

1 Haagse Hoge School Master Riskmanagement Boekverslag Against the Gods 9 november 2010 [Het doel van het verslag van het boek against the gods is om een beeld te schetsen van de ontwikkeling van risicomanagement, daarnaast om human factor bij risicomanagement te duiden. Daarbij is het boekverslag in een onderzoeksvorm gemodelleerd.]

2 Voorwoord Een boekverslag met een tijdlijn ligt te veel voor de hand en een samenvatting van het boek is niet wat gevraagd wordt. De vraag is het boek kritisch door te lezen en een boekverslag met kritische noot opzetten conform het onderzoeksmodel wat gedoceerd is bij module 5 van de MRM opleiding. Om intrinsiek gemotiveerd deze opdracht op te pakken is gekozen om uitkomsten van eerder onderzoek mee te laten wegen als contextbepaling van het onderzoek. Aan de hand daarvan blijkt dat de 'human factor' de meest kritische factor is in het geheel. De human factor benadering lig ook geheel in lijn van mijn persoonlijke benadering van risicomanagement, waarbij het verslag enthousiast is vormgegeven. Veel leesplezier toegewenst. André Maranus

3 Inhoudsopgave Voorwoord... 2 Inhoudsopgave... 3 Inleiding en Projectkader... 4 Onderzoeksverantwoording... 5 Fase 1 Het onderzoeksmodel... 6 Fase 2.1 Doelstelling onderzoek... 7 Fase 2.2 Context... 8 Fase 2.3-A Centrale vragen en deelvragen... 9 Fase 2.3-B Antwoorden op de vragen Fase 3.1 Invalshoeken uit de context Fase 3.2 Kernwoorden mensfactor Fase 4.1 Confronteren kernwoorden en invalshoeken Fase 4.2 Conclusies uit de confrontatie Fase 5 Eindconclusies Literatuurlijst Bijlagen Bijlage 1 volledige Confrontatieanalyse Bijlage 2 Analyse van de (deel)vragen Bijlage 3 Verklaring context Bijlage 4 Relevante teksten (uit het boek against the Gods )... 30

4 Inleiding en Projectkader Om een boek kritisch te lezen zijn bepaalde uitgangspunten en een scope nodig. Als basis voor de scope van het boekverslag is de uitkomst gebruikt van de vergelijking op hoofdlijnen van risicomanagement-frameworks van Module 2. Daarbij is de conclusie dat: Luisteren en aanmoedigen van afwijkende of een andere uitgesproken mening is een middel om een organisatie wakker te schudden. Risicomanagement moet bij mensen tussen de oren (komen te) zitten Uiteindelijk draait het toch (80%)om de softe factoren. Dit is de grondslag voor de keuze om human factor als scope te kiezen. De volgende stappen zijn genomen bij de opbouw van dit verslag: 1. Kritisch lezen van het boek, vanuit de scope human factor en risicomanagement. 2. Contextformulering vanuit "out of the box" optiek. 3. Opsommen van de relevante teksten uit het boek. ("in the box") 4. Centrale vragen en deelvragen formuleren 5. Het onderzoek modelleren ("theorie"): Onderzoeksmodel opzetten. 6. Kernwoorden formuleren als verklaring voor human factoren 7. Context onderzoek uitvoeren, context opzetten en invalshoeken formuleren 8. Confronteren invalshoeken en kernwoorden 9. Eindconclusies. Het onderzoek is vormgegeven conform de lessen van module 5 Research & Methodologie van Prof. Dr. R. Oedit Doebé MBA, MSc. Daarbij zijn bij de optiek de volgende uitgangspunten genomen: Theorie: modelleren van onderzoek. In the Box: Het boek "Against the Gods". Out the Box: context human factor Het onderzoek bestaat uit diverse fasen. Deze fasen worden verder toegelicht in het hoofdstuk van het onderzoeksmodel

5 Onderzoeksverantwoording Het boekverslag is opgezet conform het opgestelde onderzoeksmodel. De volgende activiteiten zijn ontplooid: Opzetten onderzoeksmodel Raadplegen websites Literatuuronderzoek o Eigen boeken Lezen van artikelen over dit onderwerp Raadplegen collega s Uitschrijven boekverslag Het verslag is vorm gegeven vanuit de invalshoek de mens en de toekomst in het kader van beslissen onder onzekerheid en de ontwikkeling van risk management vanuit het verleden tot het heden

6 Fase 1 Het onderzoeksmodel Het model kan als volgt schematisch weergegeven worden: Fase 1 Fase 2 Fase 3 Fase 4 Fase 5 Theorie modellering In the box Out the box 2.1 Doelstelling onderzoek 2.2 Context 2.3 Centrale vragen en deelvragen 3.1 invalshoeken uit de context 3.2 Kernwoorden mensfactor (beantwoording vragen human factor) 4.1 Confronteren kernwoorden en invalshoeken 4.2 Conclusies uit confrontatie analyse 5 Eindconclusies Fase 1 Context onderzoek uitvoeren en context opzetten. Contextformulering vanuit "out of the box" optiek. Kritisch lezen van het boek, vanuit de scope human factor en risicomanagement. In deze fase wordt door het hanteren van het 'modelleren' vastgesteld welke rol de "THIO" 1 - factoren spelen bij het onderzoek. In dit onderzoek worden de volgende "THIO"-factoren gehanteerd. -Theorie: modelleren van onderzoek. -In the Box: Het boek "Against the Gods". -Out the Box: context human factor. Fase 2 In deze fase worden de centrale vragen de deelvragen en de doelstelling geformuleerd. Opsommen van de relevante teksten uit het boek. ("in the box"). Vervolgens worden de centrale vragen en deelvragen uitgewerkt op basis van relevante teksten uit het boek. Fase 3 De context geeft aan vanuit welke invalshoek het boekverslag vorm gegeven is. Als invalshoek van de human factor worden de volgende elementen gebruikt: intuïtie, emotie, het onderbewuste, rationaliteit, gezondheid, risicohouding. Fase 4 Confronteren en analyseren gedestilleerde stellingen uit de context met conclusies van het boek Fase 5 Opmaken van de eindconclusies

7 Fase 2.1 Doelstelling onderzoek Er is meer dan rationeel beslissen onder onzekerheid. Daarbij is het belangrijk om de context waarin het onderzoek plaatsvindt en de doelstelling van het onderzoek er in te betrekken. De doelstelling van dit boekverslag is: Het doel van het verslag van het boek against the gods is om een beeld te schetsen van de ontwikkeling van risicomanagement, daarnaast om human factor bij risicomanagement te duiden. Daarbij is het boekverslag in een onderzoeksvorm gemodelleerd..door Inzicht te geven hoe risicomanagement is ontstaan. Inzicht geven waarom risicomanagement is toegepast. Inzicht te geven hoe verzekeren is ontstaan. Inzicht te geven hoe de ontwikkeling is geweest van risicomanagement Inzicht te geven welke belangrijke theorieën er zijn (geweest) van risicomanagement Inzicht te geven hoe informatie zich verhoudt met risicomanagement Inzicht geven hoe omgaan met risico's de wereld om ons heen heeft beïnvloed. Inzicht te geven hoe de mensfactor het risicomanagement beïnvloed heeft. Inzicht geven in de risicoperceptie van mensen Inzicht geven hoe mensen omgaan met risico's Inzicht geven welke theorieën er zijn hoe mensen omgaan met risico's Inzicht geven hoe mensen omgaan met verlies Inzicht geven hoe mensen omgaan met risico's in rationele en emotionele zin. Inzicht geven hoe mensen omgaan met onzekerheid Inzicht geven hoe onzekerheid zich verhoud met informatie Inzicht geven of risico's altijd te voorkomen zijn door berekenen

8 Fase 2.2 Context De context is gebaseerd op voortschrijdend inzicht gedurende de opleiding master risicomanagement aan de Haagse hoge School. Uit het onderzoek naar een vergelijking tussen risicomanagementmodellen ISO3100, ASNZS 4360 en COSO blijkt dat de human factor oftewel de menselijke beïnvloeding van risico s en omgaan met risico s bepalend is. De mensfactor binnen de ontwikkeling van risico s en risicomanagement kan vanuit verschillende invalshoeken bestudeert worden. Er is gekozen om meerdere invalshoeken te gebruiken om de complexe factor mens op een gefundeerde wijze van diverse kanten toe te lichten. Daarbij sluiten de (out of the box) theorieën elkaar niet (per definitie) uit. De volgende boeken zijn in de context gebruikt om de invalshoeken te bepalen: -Intuïtie: de sleutel tot succes (Laura Day) voor de invalshoek Intuïtie. -Emotiemanagement (Susanne Piet) voor de invalshoek emotie. -Het slimme onbewuste denken met gevoel (Ap Dijksterhuis) voor de invalshoek het onderbewuste. -Volmaakt onvoorspelbaar (Dan Ariely) Waarom we altijd tijd tekort komen (Dan Ariely) voor de invalshoek rationaliteit. -Liar, the truth about lying (Robert Feldman) het blijkt dat we ons gefundeerd voor de gek houden, namelijk in verband met onze gezondheid, vandaar invalshoek gezondheid. -Geruchten (Cass. R. Sunstein), Nudge (Cass. R. Sunstein en Richard H. Thaler) en Understanding and managing Risk Attitude (David Hillson and Ruth Murray-webster) zijn gebruikt voor de invalshoek risicohouding. De uiteindelijke invalshoeken zijn dus: 1. Intuïtie 2. Emotie 3. Onderbewuste 4. Rationaliteit 5. Gezondheid 6. Risicohouding In bijlage 3 wordt de context nader verklaard. De gedestilleerde stellingen en conclusies vanuit het boek worden uiteindelijk in de confrontatieanalyse met elkaar geconfronteerd en geanalyseerd

9 Fase 2.3-A Centrale vragen en deelvragen In deze fase worden de centrale vragen de deelvragen en de doelstelling geformuleerd. Opsommen van de relevante teksten uit het boek. ("in the box"). Vervolgens worden de centrale vragen en deelvragen uitgewerkt op basis van relevante teksten uit het boek. De gebruikte relevante teksten uit het boek "against the Gods" staan vermeld in bijlage 4 Het doel van het verslag is om een helder beeld te schetsen van de ontwikkeling van risicomanagement en de mens in het kader van beslissen onder onzekerheid en de ontwikkeling van risicomanagement vanuit het verleden tot het heden. Om dit te bereiken zijn de volgende centrale vragen en deelvragen geformuleerd. Hoe is risicomanagement ontstaan en hoe heeft het zich ontwikkeld? (de onderstaande vragen beantwoorden de hoofdvraag) Waarom risicomanagement? Hoe is het risicomanagement ontstaan? Hoe is het verzekeren ontstaan? Hoe heeft risicomanagement zich verder ontwikkeld? Wat zijn belangrijke theorieën geweest bij de ontwikkeling van risicomanagement? Waarom is informatie bij het nemen van risico s belangrijk? Heeft het omgaan met risico s invloed op de wereld om ons heen? Hoe heeft de mensfactor het risicomanagement beïnvloed? (de onderstaande vragen beantwoorden de hoofdvraag) Verandert de risicoperceptie van mensen? Is er een theorie hoe gaan mensen om met risico s? Hoe zijn mensen bij het nemen van risico s te beïnvloeden? Hoe gaan mensen om met verlies? Hoe gaan mensen om risico s in rationele en emotionele zin? Hoe gaan mensen om met onzekerheid? Hoe verhoud onzekerheid zich met informatie? Zijn risico s altijd te voorkomen door berekenen? - 9 -

10 Fase 2.3-B Antwoorden op de vragen De beantwoording van de deelvragen met bijbehorende tekst uit het boek staat in de bijlage vermeld. Op basis van die tekst zijn de antwoorden gebaseerd. Zie bijlage 2 voor de volledige analyse van de centrale vragen en deelvragen op basis van relevante teksten Hoe is risicomanagement ontstaan en hoe heeft het zich ontwikkeld? Waarom risicomanagement? Risicomanagement heeft een toegevoegde waarde omdat niet alles afhankelijk is van geluk. Echter een volkomen volledig beeld van de risico s is niet mogelijk gezien het feit dat het verleden niet zonder meer op de toekomst geprojecteerd mag worden. Door onvoorziene risico s kunnen er risico s zijn die niet in beeld gebracht kunnen worden. Hoe is het risicomanagement ontstaan? Risicomanagement is dus ontstaan vanuit het Hindu-Arabische nummeringsysteem en niet vanuit verzekeren zoals wel wordt beweerd. Hoe is het verzekeren ontstaan? Het zaken doen in verzekeren vindt zijn oorsprong in de achttiende eeuw voor christus! Hoe heeft risicomanagement zich verder ontwikkeld? Verlies deed in de periode nog niet mee bij de overwegingen. Na 1900 werd ook verlies meegenomen. In het heden ontwikkelen de principes zich nog steeds door voortschrijdend inzicht en makkelijke te ontsluiten bronnen zoals via internet. De hoeveelheid informatie brengt onzekerheid met zich mee, deze onzekerheid kan gemanaged worden met risicomanagement. Daarmee is risicomanagement het belangrijkste vak van de toekomst. Wat zijn belangrijke theorieën geweest bij de ontwikkeling van risicomanagement? Deze theorieën zijn een poging geweest om grip te krijgen op de snel veranderende wereld van toen en als basismodel in sommige gevallen nog steeds te gebruiken. Een model als vereenvoudigd model van de werkelijkheid, gebruiken om een fenomeen te verklaren is een middel tot verklaren en kan niet het fenomeen op zich als geheel verklaren. Waarom is informatie bij het nemen van risico s belangrijk? Informatie doet er toe bij het nemen van risico s, daarbij is het belangrijk dat de informatie zo compleet, concreet en eenduidig mogelijk is. Niet onderkende of bekende informatie bevat het risico dat deze informatie juist cruciaal was bij het nemen van het bepaalde risico. Wat achteraf dan weer dikwijls blijkt, dat het inderdaad het geval was. (wet van Murphy) Heeft het omgaan met risico s invloed op de wereld om ons heen? Als we beslissingen nemen veranderen we de wereld om ons heen. (Keynes) Als er maatregelen genomen worden om deze risico s van veranderingen te mitigeren, veranderen daarmee ook (weer) de omgeving / wereld. Denk aan broeikaseffect en dergelijke. Hoe heeft de mensfactor het risicomanagement beïnvloed? Verandert de risicoperceptie van mensen? De perceptie van mensen is niet een vast gegeven, maar verandert voortdurend. De verandering is afhankelijk van het onderwerp, gemoedstoestand, persoonlijke betrokkenheid, inzicht in de potentiële gevolgen, leeftijd en dergelijke. Is er een theorie hoe gaan mensen om met risico s? De prospect theorie geeft aan hoe mensen omgaan met risico s en onzekerheid. Hoe zijn mensen bij het nemen van risico s te beïnvloeden? Door het anders stellen van vragen of aanbieden van informatie zijn mensen meer of minder geneigd om risico s te nemen. Dus hoe een vraag gesteld wordt of hoe een risico wordt geformuleerd doet er toe, bij het al dan niet nemen van risico s

11 Hoe gaan mensen om met verlies? Als mensen al een bepaald verlies hebben geleden is verder verlies minder pijnlijk dan bij een totaal ander voorval waarbij niet eerder verlies is geleden. Hoe gaan mensen om risico s in rationele en emotionele zin? We denken dat mensen rationele keuzen maken, op het eerste gezicht klopt dat ook. Het rationele denken zelf is soms niet rationeel. Daarnaast hebben mensen emoties die niet zonder meer uit te schakelen zijn. Hoe gaan mensen om met onzekerheid? In bepaalde mate geeft onzekerheid een vrijheid dat de toekomst beïnvloed kan worden door beslissingen. Bij het omgaan met deze onzekerheden in de vorm van hypothesen is het niet zozeer verwerpen en accepteren maar, om verwerpen en niet verwerpen. Hoe verhoud onzekerheid zich met informatie? Onzekerheid kan zich in relatie tot informatie in twee vormen zich manifesteren. De informatie is correct maar de gebeurtenis vind niet plaats. De informatie is niet correct (compleet of eenduidig) en de gebeurtenis vindt plaats. Iets om in gedachten te houden is dat de drijvende kracht altijd naar het gemiddelde zal zijn. Zijn risico s altijd te voorkomen door berekenen? We denken in de huidige tijd dat alles te berekenen en dus te voorkomen is, zo ook risico s en het aangaan van risico s. Voor een bepaald gedeelte klopt dat ook. De natuur en dus gebeurtenissen hebben de neiging zich te herhalen, maar niet een complete of perfecte herhaling vindt plaats. Sommige invloeden zijn niet of nauwelijks te meten, dus is de meting onnauwkeurig met alle (mogelijke) gevolgen van dien. De risico s lijken volledig in beeld, terwijl dit niet het geval is. Daarbij is de drijvende kracht altijd naar het gemiddelde. Als men niet waagt, zal men niet winnen, maar zet niet alle in op een onderwerp. De antwoorden ten aanzien van de ontwikkelingen risicomanagement spreken voor zich. De verdieping vindt plaats vanuit de scope mensfactor aan de hand van de antwoorden op de centrale vraag: Hoe heeft de mensfactor het risicomanagement beïnvloed?

12 Fase 3.1 Invalshoeken uit de context De stellingen zijn gebaseerd op basis van relevante teksten uit de genoemde boeken vanuit de invalshoeken Intuïtie, emotie, onbewuste, rationaliteit, gezondheid en risicohouding. Zie bijlage 3 voor de volledige beschrijving van de vanuit de context gedestilleerde stellingen aan de hand van relevante teksten. Intuïtie Intuïtie bij het nemen van bepaalde beslissingen is een prima ondersteuning om bij (te) veel informatie. Bij het nemen van beslissingen of risico s alleen op basis van intuïtie is niet verstandig, omdat intuïtie geïnterpreteerd moet worden. Emotie Emotie speelt een belangrijke rol bij de mensen. Zonder emotie zouden we als mens niet kunnen functioneren. Echter deze emotie kan op bepaalde momenten zorgen voor verkeerde besluitvorming, doordat de emoties niet (geheel) onder controle zijn. Onbewuste Ons onbewuste wordt als ondergeschikt en als hulpje aan het bewuste gezien. Deze zienswijze is onzinnig, juist het onbewuste is allesbepalend. De verwerkingscapaciteit van het onbewuste is keer zo groot als van het bewustzijn. Daarbij schrijven we gedrag toe aan een bewuste beslissing, terwijl juist de onbewuste processen zorgen voor een onbewuste beslissing, die we als bewust ervaren. Rationaliteit We denken rationele wezens te zijn, op basis van onderzoek klopt dit dus niet. We denken onlogisch maar dat heeft ook zijn voordelen. Vertrouwen als basis voor de economische motor kan alleen als niet iedereen rationeel voor het eigen belang gaat. Uiteraard kan irrationeel denken bij het nemen van risico s negatief uitpakken. Gezondheid We houden ons weliswaar gefundeerd (gezondheidsredenen) voor de gek. Dit heeft uiteraard ook zijn weerslag op de risicoperceptie van mensen. mij gebeurt dit niet kan mogelijk leiden tot het nemen van onevenredige risico s met alle gevolgen van dien. Risicohouding Risicohouding: het is duidelijk dat niet complete risico-identificatie niet goed is voor risicomanagement als geheel, in dit proces is de human factor de sleutelrol bedeeld. Een hoog zelfbewustzijn zorgt voor een goede beoordeling, die moet zorgen voor een hoge kwaliteit ten aanzien van het nemen van beslissingen. Ondanks dat hoge zelfbewustzijn, is het mogelijk pech te hebben bij het nemen van beslissingen

13 Fase 3.2 Kernwoorden mensfactor De vragen en antwoorden die betrekking hebben op de mensfactor worden gebruikt als input voor de confrontatieanalyse. De vragen betreffen de onderstaande vragen: Waarom is informatie bij het nemen van risico s belangrijk? Verandert de risicoperceptie van mensen? Hoe zijn mensen bij het nemen van risico s te beïnvloeden? Hoe gaan mensen om met verlies? Hoe gaan mensen om risico s in rationele en emotionele zin? Hoe gaan mensen om met onzekerheid? Zie fase 2.3-B voor de beantwoording van de bovenstaande vragen. Uit de antwoorden op de bovenstaande vragen worden kernwoorden gedestilleerd. Informatie Waarom is informatie bij het nemen van risico s belangrijk? Informatie doet er toe bij het nemen van risico s, daarbij is het belangrijk dat de informatie zo compleet, concreet en eenduidig mogelijk is. Niet onderkende of bekende informatie bevat het risico dat deze informatie juist cruciaal was bij het nemen van het bepaalde risico. Wat achteraf dan weer dikwijls blijkt, dat het inderdaad het geval was. (wet van Murphy) Risicoperceptie Verandert de risicoperceptie van mensen? De perceptie van mensen is niet een vast gegeven, maar verandert voortdurend. De verandering is afhankelijk van het onderwerp, gemoedstoestand, persoonlijke betrokkenheid, inzicht in de potentiële gevolgen, leeftijd en dergelijke. Beïnvloeden risicoperceptie Hoe zijn mensen bij het nemen van risico s te beïnvloeden? Door het anders stellen van vragen of aanbieden van informatie zijn mensen meer of minder geneigd om risico s te nemen. Dus hoe een vraag gesteld wordt of hoe een risico wordt geformuleerd doet er toe, bij het al dan niet nemen van risico s. Omgaan met verlies Hoe gaan mensen om met verlies? Als mensen al een bepaald verlies hebben geleden is verder verlies minder pijnlijk dan bij een totaal ander voorval waarbij niet eerder verlies is geleden. Rationele keuzen Hoe gaan mensen om risico s in rationele en emotionele zin? We denken dat mensen rationele keuzen maken, op het eerste gezicht klopt dat ook. Het rationele denken zelf is soms niet rationeel. Daarnaast hebben mensen emoties die niet zonder meer uit te schakelen zijn. Omgaan met zekerheid Hoe gaan mensen om met onzekerheid? In bepaalde mate geeft 'onzekerheid van uitkomsten' een vrijheid dat de toekomst beïnvloed kan worden door beslissingen. Bij het omgaan met deze onzekerheden in de vorm van hypothesen is het niet zozeer verwerpen en accepteren maar, om verwerpen en niet verwerpen. De kernwoorden zijn dus informatie, risicoperceptie, beïnvloeding risicoperceptie, omgaan met verlies, rationele keuzen en omgaan met zekerheid

14 Fase 4.1 Confronteren kernwoorden en invalshoeken De invalshoeken uit de context en kernwoorden (uit de beantwoording van de vragen) worden in dit hoofdstuk met behulp van de confrontatieanalyse met elkaar geconfronteerd. Voor de volledige analyse zie bijlage 1. De kernwoorden zijn: Informatie, risicoperceptie, beïnvloeding risicoperceptie, omgaan met verlies, rationele keuzen en omgaan met zekerheid. De invalshoeken zijn: Intuïtie, emotie, onbewuste, rationaliteit, gezondheid en risicohouding

15 Invalshoeken Kernwoorden Intuïtie bij het nemen van bepaalde beslissingen is een prima ondersteuning om bij (te) veel informatie. Emotie kan op bepaalde momenten zorgen voor verkeerde besluitvorming, doordat de emoties niet (geheel) onder controle zijn. We schrijven gedrag toe aan een bewuste beslissing, terwijl juist de onbewuste processen zorgen voor een onbewuste beslissing, die we als bewust ervaren. We denken rationele wezens te zijn, op basis van onderzoek klopt dit dus niet. Uiteraard kan irrationeel denken bij het nemen van risico s negatief uitpakken. We houden ons weliswaar gefundeerd (gezondheidsredenen) voor de gek. Dit heeft uiteraard ook zijn weerslag op de risicoperceptie van mensen. Risicohouding 3 : het is duidelijk dat niet complete risico-identificatie niet goed is voor risicomanagement als geheel, in dit proces is de human factor de sleutelrol bedeeld. Informatie doet er toe bij het nemen van risico s, daarbij is het belangrijk dat de informatie zo compleet, concreet en eenduidig mogelijk is. De perceptie van mensen is niet een vast gegeven, maar verandert voortdurend. Beïnvloeden risicoperceptie Door het anders stellen van vragen of aanbieden van informatie zijn mensen meer of minder geneigd om risico s te nemen. Als mensen al een bepaald verlies hebben geleden is verder verlies minder pijnlijk dan bij een totaal ander voorval waarbij niet eerder verlies is geleden. We denken dat mensen rationele keuzen maken, op het eerste gezicht klopt dat ook. Het rationele denken zelf is soms niet rationeel /- +/- +/- +/- +/- +/ /- +/- +/- -- +/- +/- + +/ /- +/- +/- +/- +/- +/- Omgaan met zekerheid In bepaalde mate geeft onzekerheid een vrijheid dat de toekomst beïnvloed kan worden door beslissingen. 2 Daarnaast hebben mensen emoties die niet zonder meer uit te schakelen zijn. 3 Een hoog zelfbewustzijn zorgt voor een goede beoordeling, die moet zorgen voor een hoge kwaliteit ten aanzien van het nemen van beslissingen. Ondanks dat hoge zelfbewustzijn, is het mogelijk pech te hebben bij het nemen van beslissingen

16 Fase 4.2 Conclusies uit de confrontatie Om conclusies te duiden wordt gebruikt gemaakt van de invalshoeken: Intuïtie, emotie, onbewuste, rationaliteit, gezondheid en risicohouding. -Intuïtie mits door de ratio juist verklaard is een prima ondersteuning bij het nemen van beslissingen aangaande risico's en het omgaan met onzekerheid. Het boek against the Gods gaat niet in omtrent intuïtie bij het nemen van risico s. Dit terwijl mensen op basis van intuïtie bij het nemen van risico s bedrijven groot hebben gemaakt, maar ook ontzettende blunders hebben gemaakt. -Een emotie wordt vaak omgeschreven als een innerlijke beleving of gevoel van bijvoorbeeld vreugde, angst, boosheid, verdriet dat door een bepaalde situatie wordt opgeroepen of spontaan kan optreden. In een meer algemene of biologische zin kan men een emotie echter ook definiëren als een reactie van onze hersenen op een positieve of negatieve gebeurtenis. EQ (emotionele intelligentie) is zelfs belangrijker dan IQ (cognitieve intelligentie) 4. Emotie is dus een basisbehoefte bij het (over) leven van mensen. Over emoties wordt in het boek against the Gods onvoldoende gesproken, terwijl EQ het meest belangrijke element is van de mens. -Ons onbewuste wordt als ondergeschikt en als hulpje aan het bewuste gezien. Deze zienswijze is onzinnig, juist het onbewuste is allesbepalend. De verwerkingscapaciteit van het onbewuste is keer zo groot als van het bewustzijn. Het onbewuste geeft meer een verklaring waarom we op een bepaalde manier gedrag vertonen dan dat het onbewuste concrete oplossingen kan aandragen. In het boek against the Gods ontbreekt de verklaring vanuit de optiek het onbewuste waarom we op een bepaalde wijze gedragen, in mijn optiek een gemis. -We denken rationele wezens te zijn, op basis van onderzoek klopt dit dus niet. We denken onlogisch maar dat heeft ook zijn voordelen. Vertrouwen als basis voor de economische motor kan alleen als niet iedereen rationeel voor het eigen belang gaat. Uiteraard kan irrationeel denken bij het nemen van risico s negatief uitpakken. Het boek against the Gods geeft op een rationele wijze inzicht in het verloop van omgaan met de risico s in het verloop van de tijd. Ik ben van mening dat we rekening moeten houden met de irrationaliteit van de mensen om het rationele te verklaren. -We houden ons weliswaar gefundeerd (gezondheidsredenen) voor de gek. Dit heeft uiteraard ook zijn weerslag op de risicoperceptie van mensen. mij gebeurt dit niet kan mogelijk leiden tot het nemen van onevenredige risico s met alle gevolgen van dien. Dit is het antwoord op de losse eindjes in het boek against the Gods. -Het is duidelijk dat een niet complete risico-identificatie niet goed is voor risicomanagement als geheel, in dit proces is de human factor de sleutelrol bedeeld. Het boek against the Gods geeft deels meer informatie omtrent de human factor, mijns inziens is te weinig. Het blijkt juist dat het omgaan met risico s door mensen is vormgegeven, deze conclusie ontbreekt in het boek van Bernstein. Dit blijkt wel uit mijn onderzoek op basis van het boekverslag. 4 Zie uitleg emotie in de context beschrijving: Er zijn patiënten onderzocht die een hersenbeschadiging hadden, waardoor ze geen emotionele reacties konden vertonen, terwijl hun intellect, hun geheugen en taalvaardigheden nog intact waren.// al deze personen raakten hun baan kwijt omdat ze niet meer konden functioneren

17 Fase 5 Eindconclusie Het doel van het verslag van het boek against the gods is om een beeld te schetsen van de ontwikkeling van risicomanagement, daarnaast om human factor bij risicomanagement te duiden. Daarbij is het boekverslag in een onderzoeksvorm gemodelleerd. Om te beoordelen hoe we tegen risico s aankijken als kans of bedreiging moeten we de gehele geschiedenis kennen van risicomanagement. Daarbij moet bepaald worden hoe mensen dachten en risico s benaderden. Verder hoe hun activiteiten gevolgen had voor andere kleine of grote gebeurtenissen, om de koers van de cultuur te veranderen. Dit boek voldoet in mijn beeld aan dit criterium. Het woord risk komt van het Italiaans riscare, wat durven betekent. In deze hoedanigheid is risico eerder een keuze dan een (nood)lot. De acties die we durven te nemen hangt af hoe vrij we zijn om keuzen te maken. Dat is waar het verhaal van risico s om draait. Datzelfde verhaal helpt om te definiëren wat het betekent om een mens te zijn. In het boek wordt dit verder niet uitgewerkt, in mijn beleving een gemis. Dit gemis heb ik door middel van dit verslag in de vorm van een onderzoek ingevuld. De belangrijkste boodschap is dat risicomanagement altijd zal blijven veranderen. De inzichten veranderen op risico s en risicomanagement doordat de wereld om ons heen verandert. Hoe gaan we om en blijven in control van een snel veranderende en complexe omgeving? De belangrijkste factor bij dit omgaan met het veranderen van de omgeving is de mensfactor

18 Literatuurlijst Baarda, D. B. (2005). Basisboek kwalitatief onderzoek. Groningen: Stenfert Kroeze. Professor dr. O. Doebé (2010). Research Meethodology. Module Master Risk Management. Den Haag: Haagse Hogeschool. Verschuren, P. (2007). Het ontwerpen van een onderzoek. Den Haag: Lemma. Laura Day, (1998) Intuitie: de sleutel tot succes Susanne Piět, (1998) Emotiemanagement werken met emoties van jezelf en anderen Ap Dijksterhuis, (2009) Het slimme onbewuste denken met gevoel Robert B. Cialdini, (2008) Invloed de zes geheimen van het overtuigen David Hillson and Ruth Murray-webster, (2007) Understanding and managing Risk Attitude Robert Feldman, (2009) Liar the truth about lying Cass. R. Sunstein, (2009) Geruchten Cass. R. Sunstein en Richard H. Thaler (2009) Nudge Dan Ariely, (2010) Volmaakt onvoorspelbaar Dan Ariely, (2008) Waarom we altijd tijd tekort komen

19 Bijlagen Bijlagen Bijlage 1 volledige Confrontatieanalyse Bijlage 2 Analyse van de (deel)vragen Bijlage 3 Verklaring context Bijlage 4 Relevante teksten (uit het boek against the Gods )

20 Bijlage 1 volledige Confrontatieanalyse Bij de confrontatieanalyse is gebruik gemaakt van de studie naar: intuïtie, emotie, het onderbewuste, rationaliteit, gezondheid, risicohouding als basis ter verklaring van de human factor. Deze human-factoren worden geconfronteerd met de conclusies ten aanzien van de human factor uit het boek. 1. Intuïtie Informatie Risicoperceptie Beïnvloeden risicoperceptie Omgaan met verlies Rationele keuzen Omgaan met zekerheid Intuïtie is een prima ondersteuning bij het nemen van risico's als de informatie niet compleet, concreet of eenduidig is. De perceptie van mensen verandert voortdurend, intuïtie kan worden ontwikkeld en is een toetsend gegeven voor de perceptie. (als de intuïtie hetzelfde aangeeft dan de ratio, klopt er iets niet) Als vragen anders worden gesteld of dat een zin in bepaalde bewoordingen wordt weergegeven zijn mensen in minder of meerdere mate geneigd risico's te nemen. Intuïtie helpt om te bepalen of iets 'niet klopt'. Intuïtie zou aan moeten geven dat de ratio kan helpen om dit tweede verlies in een bepaald perspectief te plaatsen. We denken rationele keuzen te maken, of we rationaliseren onze keuzen achteraf. Intuïtie helpt bij het maken van bepaalde keuzen. Intuïtie kan helpen om te checken of onze onzekerheid terecht is. Intuïtie mits door de ratio juist verklaard is een prima ondersteuning bij het nemen van beslissingen aangaande risico's en het omgaan met onzekerheid. 2. Emotie Informatie Risicoperceptie Beïnvloeden risicoperceptie Omgaan met verlies Rationele keuzen Omgaan met zekerheid Emotie is een beperkend gegeven bij het nemen van risico's als de informatie niet compleet, concreet of eenduidig is. Bijvoorbeeld hebzucht bij het nemen van beslissingen aangaande beleggen, kan zeer negatief uitpakken. Hoe we ons op een bepaald moment voelen of hoe we iets gevraagd worden bepaald al onze houding ten aanzien van het risico. Als vragen anders worden gesteld of dat een zin in bepaalde bewoordingen wordt weergegeven zijn mensen in minder of meerdere mate geneigd risico's te nemen. Emotie is de onderliggende oorzaak. Emotie maakt het tweede verlies dragelijker (Verdragen / adapteren van verlies) Emotie is de grondslag van veel (aankoop) beslissingen Als basisbehoefte (piramide 5 van Maslow) willen we veiligheid en onzekerheid voorkomen. 5 Zie figuur

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Vragenlijst leerstijlen (model van Kolb/Juch)

Vragenlijst leerstijlen (model van Kolb/Juch) pag.: 1 van 6 Vragenlijst leerstijlen (model van Kolb/Juch) Bron: www.fractal.org/bewustzijns-besturings-model/vragenlijsten/vragenlijst-leerstijlen.htm Auteur: onbekend Een leerstijl is de manier waarop

Nadere informatie

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention Samenvatting Wesley Brandes MSc Introductie Het succes van CRM is volgens Bauer, Grether en Leach (2002) afhankelijk van

Nadere informatie

www.annamarievanderkwast.nl 2015 A.M.I. Van der Kwast

www.annamarievanderkwast.nl 2015 A.M.I. Van der Kwast www.annamarievanderkwast.nl 2015 A.M.I. Van der Kwast Inhoudsopgave 1. Intro: succesvol met heel je hart 5 2. Weg van gezondheid, vervulling en vreugde 7 2.1 Kracht van intentie 7 2.2 Leren en helen door

Nadere informatie

Oefening 3: Keuzes maken

Oefening 3: Keuzes maken Oefening 3: Keuzes maken In oefening 2 heeft u gezien dat keuzes gemaakt kunnen worden op basis van belangrijkheid en urgentie. Wat belangrijk is wordt deels extern bepaald en is deels persoonlijk. De

Nadere informatie

De wens een goede moeder te zijn

De wens een goede moeder te zijn De wens een goede moeder te zijn welke impact hebben de ethische bedenkingen van vrouwen op hun keuzes voor prenatale testen? Dr. E. Garcia 12-12-2013 In search of good motherhood How prenatal screening

Nadere informatie

ONDERZOEKSVAARDIGHEDEN Havo congres 5 februari 2015

ONDERZOEKSVAARDIGHEDEN Havo congres 5 februari 2015 ONDERZOEKSVAARDIGHEDEN Havo congres 5 februari 2015 DET VAN GILS d.vangils@aps.nl Naam Datum Verschillen havo/vwo (bron: SLO) Havo Vwo Kennis moet relevant zijn Kennis is middel Ondernemen Organiseren

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Je moet voelen en beleven wat je niet meer wilt, heel helder hebben waar je van weg wilt.

Je moet voelen en beleven wat je niet meer wilt, heel helder hebben waar je van weg wilt. Waar wil je van weg? Belangrijk is dat je nu een doel gaat stellen. Maar voordat je een doel stelt is het nodig dat je specifiek in kaart brengt waar je nu bent ten aanzien van je doel. Je moet voelen

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com OPQ Profiel OPQ E.I. rapport Naam Dhr. Sample Candidate Datum 23 oktober 2013 www.ceb.shl.com Inleiding Kennis van de eigen emoties, het onderkennen van andermans emoties en het omgaan met relaties kunnen

Nadere informatie

verandering is de enige constante

verandering is de enige constante verandering is de enige constante Organisatiecynisme Een risico voor projecten en programma s? Harry Rorije 11 januari 2010 Inhoud Context promotie-onderzoek Wat is cynisme en organisatiecynisme? Scepsis

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ.

Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ. Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ. Nieuwsflits 3 Juli 2010 Gert Anbeek, Huub Corssmit, Albert Garrelds, Patrick Lybaert, Hans Pot, Harry de Weerd, Peter Wensveen. Kopiëren en vrijelijk

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Procesadvisering Bijeenkomst 4

Procesadvisering Bijeenkomst 4 Procesadvisering Bijeenkomst 4 Inhoud Terugblik bijeenkomst 3 Hoofdstuk 4: De beleving van adviseur en geadviseerde Rolopvatting adviseur Cyclus van veranderingen Appriciative inquiry Weerstand bij veranderingen

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Rapport Intake Loopbaantraject

Rapport Intake Loopbaantraject Rapport Intake Loopbaantraject Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 20/02/2015 Inleiding In het kader van een loopbaantraject hebt u een tweetal vragenlijsten ingevuld die u inzicht

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Moet u eigenlijk wel rekening houden met consumenten?

Moet u eigenlijk wel rekening houden met consumenten? Moet u eigenlijk wel rekening houden met consumenten? Kwaliteitsborging in de ketengestuurde productie. Sectorbijeenkomst GMP 24 mei 2005 Waar en hoe kunt u rekening houden met consumenten bij incidenten?

Nadere informatie

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant RAPPORT PF Van: Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011 Normgroep: Advies de heer Consultant 1. Inleiding Persoonlijke flexibiliteit is uw vermogen om met grote uitdagingen en veranderingen

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Workshop Risico Communicatie Pharmacovigilantie Platform Nederland GONDA DUIVENVOORDEN

Workshop Risico Communicatie Pharmacovigilantie Platform Nederland GONDA DUIVENVOORDEN Workshop Risico Communicatie Pharmacovigilantie Platform Nederland GONDA DUIVENVOORDEN De omgeving dicteert! Ebola Korte termijn: besmetting in Nederland? Lange termijn: Ebola synoniem voor ziekte zonder

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

1 Soms vermijd ik situaties die me in contact brengen met mensen waar ik problemen mee heb.

1 Soms vermijd ik situaties die me in contact brengen met mensen waar ik problemen mee heb. De SOS test Uw Stijl Onder Stress test Hoe goed kent u uzelf? Een goede manier om uw zelfinzicht te vergroten is om uw Stijl Onder Stress te verkennen. Hoe reageert u wanneer een gesprek echt moeilijk

Nadere informatie

Februari 2012 Workshop Eviont

Februari 2012 Workshop Eviont Het Brein heeft een doel nodig! Februari 2012 Workshop Eviont Het Brein heeft een doel nodig! Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE...2 LEESWIJZER...3 INLEIDING...4 STAP 1: HET KADER...5 STAP 2: STATE, GEDRAG EN

Nadere informatie

Wie wil geen vervuld leven? 7 Een comfortabel leven 11 Een gezond leven 17 Een leven in geluk en liefde 23 Liefde beoefenen 29 Oefen je binnenwereld

Wie wil geen vervuld leven? 7 Een comfortabel leven 11 Een gezond leven 17 Een leven in geluk en liefde 23 Liefde beoefenen 29 Oefen je binnenwereld Wie wil geen vervuld leven? 7 Een comfortabel leven 11 Een gezond leven 17 Een leven in geluk en liefde 23 Liefde beoefenen 29 Oefen je binnenwereld meer liefde 39 Oefen je met de buitenwereld meer evenwicht

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie?

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie? Carol Dweck Wat is Intelligentie? 1 Wat is Intelligentie? Wat is Intelligentie? Meervoudige Intelligentie - Gardner 2 Voorlopige conclusie In aanleg aanwezig potentieel (50% erfelijk bepaald) Domeinspecifiek

Nadere informatie

LIGT JE CEO 's NACHTS WAKKER?

LIGT JE CEO 's NACHTS WAKKER? LIGT JE CEO 's NACHTS WAKKER? Waarom lukt de integratie van change management, lean thinking ed. bij de ene organisatie wel en blijft er bij een andere alleen maar chaos over? Waarom gaan medewerkers bij

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek. Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein

Wetenschappelijk onderzoek. Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein Wetenschappelijk onderzoek Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein Gedrag - Agressie Ja Homofilie door inwerking aanwezige testosteron op brein Ja en Nee Adolescentie (10-25 jaar) is de ontwikkelfase

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Naam: Datum: Bert van Rossum 9 december 2013 Inhoudsopgave Inleiding... De uitslag van Bert van Rossum... Toelichting coach- en begeleidingsvoorkeur...

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser

Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser Hoe ga jij om met gevoelens van falen of een verlieservaring?? Iedereen krijgt er vroeg of laat mee te maken Er rust een taboe op dit onderwerp

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

Light up your fire voordat burnout toeslaat. Muriël Van Langenhove Psycholoog Coach Dienst Welzijn Personeel UZ Gent

Light up your fire voordat burnout toeslaat. Muriël Van Langenhove Psycholoog Coach Dienst Welzijn Personeel UZ Gent Light up your fire voordat burnout toeslaat Muriël Van Langenhove Psycholoog Coach Dienst Welzijn Personeel UZ Gent Wat is jouw droom? Vuur - energie Waarden, zaken die voor jou belangrijk zijn in je leven

Nadere informatie

EQ - emotionele intelligentie in kaart

EQ - emotionele intelligentie in kaart EQ - emotionele intelligentie in kaart 24-3-2014 BASISPROFIEL Laan van Vlaanderen 323 1066 WB Amsterdam INTRODUCTIE Het EQ rapport brengt iemands emotionele intelligentie in kaart. Dit is het vermogen

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam.

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam. Rapportage De volgende tests zijn afgenomen: Test Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens Persoonlijkheidstest (MPT-BS) Status Voltooid Voltooid Voltooid Vertrouwelijk Naam Datum onderzoek Emailadres

Nadere informatie

Voorwoord... 9 De ontwikkelingslijn... 12 Voor wie is dit boek... 13 DEEL ÉÉN... 16

Voorwoord... 9 De ontwikkelingslijn... 12 Voor wie is dit boek... 13 DEEL ÉÉN... 16 Voorwoord... 9 De ontwikkelingslijn... 12 Voor wie is dit boek... 13 DEEL ÉÉN... 16 Authentiek gedrag en de rol van emoties... 17 Waarom deze missie... 17 Over emoties: de vier b s... 18 Hoe ontstaat grip

Nadere informatie

Management Potentieel Index (MPI)

Management Potentieel Index (MPI) (MPI) deelnemer opdrachtgever HFM 07-11-2014 Dit rapport is gegenereerd met het HFMtalentindex Online Assessmentsysteem. De gegevens in dit rapport zijn gebaseerd op de antwoorden die de deelnemer op één

Nadere informatie

1 A B 2 A B 3 A B 4 A B 5 A B 6 A B 7 A B 8 A B 9 A B 10 A B. Zelfassessment Probleemgedrag 1

1 A B 2 A B 3 A B 4 A B 5 A B 6 A B 7 A B 8 A B 9 A B 10 A B. Zelfassessment Probleemgedrag 1 Zelfassessment Probleemgedrag 1 1 A B ga ik eerst na wat ik heb gedaan om dat te veroorzaken. 2 A B Als ik een probleem oplos, moet daar iemand de dupe van worden. geef ik die ander daar de schuld van.

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Factsheet Vrouwen en financiën

Factsheet Vrouwen en financiën Vergroten van financiële zelfredzaamheid AANLEIDING Drie miljoen vrouwen in Nederland zijn niet in staat om zelfstandig in hun levensonderhoud te voorzien. Oftewel zijn niet economisch zelfstandig. Hun

Nadere informatie

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen 5. Overtuigingen Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen Een overtuiging is een gedachte die je hebt aangenomen als waarheid doordat ie herhaaldelijk is bevestigd. Het is niet meer

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus pag.: 1 van 5 Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus Ieder mens heeft een persoonlijke stijl van beïnvloeden. De een is meer gericht op het opbouwen

Nadere informatie

Afstand en nabijheid door: Gonnie Thomassen en Brenda Nelissen

Afstand en nabijheid door: Gonnie Thomassen en Brenda Nelissen Afstand en nabijheid door: Gonnie Thomassen en Brenda Nelissen Wie zijn wij? Wat gaan we doen vandaag? Even voorstellen: wie zijn wij en wat doen we binnen de NAH-afdeling van de Janskliniek. Uitleg over

Nadere informatie

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur:

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage <Naam onderwijsinstelling> Datum: Opdrachtgever: Auteur: HPC-O 1 HPC-O Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur: 24 april 2008 drs M.G. Wildschut HPC-O

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

Een Introductie Dolf lf van der Haven

Een Introductie Dolf lf van der Haven Een Introductie Dolf van der Haven Agenda Wie ben ik (hier)? Vooroordelen Overzicht van NLP Whiteboard sessie Wie ben ik (hier)? Drs. Geofysica (1995) Network & System Consultant IBM Network Engineer MCI

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

Persoonlijkheidsanalyse

Persoonlijkheidsanalyse Naam: Ruben Smit Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. De uitslag van de Persoonlijkheidsanalyse... 4 3. Tot slot... 8 Pagina 2 van 8 1. Inleiding Op 1 januari 2015 heeft Ruben Smit de Persoonlijkheidsanalyse

Nadere informatie

Persoonlijkheidstest (PTA)

Persoonlijkheidstest (PTA) Persoonlijkheidstest (PTA) student 47 2013 TalentFocus 1. Inleiding Dit is jouw persoonlijkheidsprofiel. Het profiel is gebaseerd op de antwoorden die jij hebt gegeven in de vragenlijst. Jouw antwoorden

Nadere informatie

Het samenspel van dienstverlener /dienst ontvanger

Het samenspel van dienstverlener /dienst ontvanger Het samenspel van dienstverlener /dienst ontvanger In de vandale wordt onder spel, Huizinga aangehaald: de aardigheid van het spel verzet zich tegen elke analyse of logische interpretatie Dus zou de conclusie

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Wiskunde Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

Signaalkaart Jongeren

Signaalkaart Jongeren Signaalkaart Jongeren Naam: Mike de Boer Inhoudsopgave Inleiding... 3 Signaalkaart Mike... 5 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 8 Inleiding Op 14 maart 2014 heeft Mike de Boer de Signaalkaart

Nadere informatie

Compaen pakt aan.

<prikkelaar toevoegen> Compaen pakt aan. Compaen pakt aan. Ik weet hoe ik jou kan bereiken Versterk je leerkracht: Hoe bereik ik de kinderen in mijn klas? 19 maart 2014 Jelte van der Kooi trainer/ adviseur schoolbegeleider

Nadere informatie

Mijn Risicoprofiel. Hoe ga ik met risico s om?

Mijn Risicoprofiel. Hoe ga ik met risico s om? Mijn Risicoprofiel Hoe ga ik met risico s om? Deze test is ontwikkeld door Caroline Wildeboer, Jasper van den Heuvel, Rob Schmidt en Nancy Polet; organisatieadviseurs bij Antea Group. 1 Inleiding Deze

Nadere informatie

Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding

Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding Zakenwijzer Het is tijd voor nieuw en ander leiderschap en management We kunnen ons niet meer verloven te blijven doen wat we deden. Als alles verandert,

Nadere informatie

Eindexamen havo filosofie 2012 - I

Eindexamen havo filosofie 2012 - I Opgave 2 Emoties op de beursvloer 8 maximumscore 2 een weergave van het verband volgens Aristoteles tussen verdiensten, ambities en aanzien bij een fier mens: door hoge ambitie en hoge verdiensten verdient

Nadere informatie

Motiveren om te leren

Motiveren om te leren Motiveren om te leren Een succesvol opleidingsbeleid is afhankelijk van verschillende factoren. De keuze van een goede opleidingsaanbieder speelt een rol, net zoals een grondige behoeftedetectie en de

Nadere informatie

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren.

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. FEEDBACK WAT IS FEEDBACK EIGENLIJK? Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. Hiermee is feedback een belangrijk middel

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Agenda. Inleiding Drieluik in veiligheid Veiligheidscultuur. Groepsgedrag Gedrag beïnvloeden Af en aanspreken. Aan de slag. www.denf.

Agenda. Inleiding Drieluik in veiligheid Veiligheidscultuur. Groepsgedrag Gedrag beïnvloeden Af en aanspreken. Aan de slag. www.denf. www.denf.nl 1 Agenda Inleiding Drieluik in veiligheid Veiligheidscultuur Groepsgedrag Gedrag beïnvloeden Af en aanspreken Aan de slag www.denf.nl 2 1 Drieluik in veiligheid www.denf.nl 3 Drieluik in veiligheid

Nadere informatie

Training: (gast)psychologie

Training: (gast)psychologie Training: (gast)psychologie Training 3 Laura de la Mar Gemeente Oldenzaal Facilitair 8 januari 2015 1. Terugblik training 2 en opdracht bespreken 2. Zelfkennis 3. Wie is je klant? 4. Wat zijn je uitdagingen?

Nadere informatie

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN INHOUD De training is gebaseerd op 7 hoofdonderwerpen. De 7 sleutels tot positieve verandering: 1. Bevorder je positieve emoties 2. Denk positiever 3. Waardeer

Nadere informatie

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN Er zijn verschillende beïnvloedingsstijlen te onderscheiden. De stijlen kunnen worden onderverdeeld in: TEGENBEWEGENDE STIJLEN MEEBEWEGENDE STIJLEN = duwen = trekken Tegenbewegende

Nadere informatie

Affirmaties, welke passen bij mij?

Affirmaties, welke passen bij mij? Affirmaties, welke passen bij mij? Veel mensen maken gebruik van affirmaties, om hun gevoel, zelfbeeld en gedachten positief te beïnvloeden. Regelmatig hoor ik van cliënten, dat hoe vaak ze ook affirmeren,

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING HET RAAMWERK VAN DE TRAINING Omdat faalangst een conflict veroorzaakt tussen gevoelens, gedrag en gedachten, bestaat dit programma uit drie clusters van aan te leren vaardigheden in deze drie verschillende

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Angststoornis bij ouderen

Angststoornis bij ouderen Angst bij besluitvorming Dr. Saskia Teunisse klinisch psycholoog, klinisch neuropsycholoog GERION & Amstelring Angststoornis bij ouderen Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie: Méést voorkomende psychiatrische

Nadere informatie