Basiscursus Astronomie en Astrofysica Leeuwarden, jan.-apr. 2013 - Waarnemingen - Jan de Boer, 25 februari 25 februari 2013 Waarnemingen 1 Sterrenkunde kan iedereen Astronomy, the greatest of all sciences, and anyone can try it. (Sir Patrick Moore, 710x Sky at Night, overleden 9-12- 12) Programma nu door Chris Lintott, BBC 1, maandelijks elke 1e zondag laat = op maandag, 0.45 u dus om 1.45 u onze tijd herhaling BBC2 zaterdag daarna om 13.15 u onze tijd 25 februari 2013 Waarnemingen 2 1
Diepte Voor mij was die hemel al snel geen plat vlak meer. Ik las over de verschillende afstanden van de sterren en kon de diepte zien. Dat ben ik nooit meer kwijt geraakt, het is heel duidelijk een driedimensionaal beeld. Dan kijk ik dieper en dieper en dieper. Daar is een grote onbekende wereld voorbij die lichtjes, een geweldige geheimzinnige wereld die je aankijkt en waarvan je meer wilt weten. (tienerjaren Adriaan Blaauw, 1914-2010) nl.wikipedia.org/wiki/adriaan_blaauw In stappen van 10 de diepte in helpt je: micro.magnet.fsu.edu/primer/java/scienceopticsu /powersof10/ www.powersof10.com/ 25 februari 2013 Waarnemingen 3 25 februari 2013 Waarnemingen 4 2
Museum of Islamic Civilization Sharjah, V.A.E. 25 februari 2013 Waarnemingen 5 Oude observatorium, Peking 25 februari 2013 Waarnemingen 6 3
Tegenwoordige sterrenbeelden Kaart zoals in een draaibare sterrenkaart. Alles wat in Nederland te zien is, maar aan de buitenrand niet op één moment! Nederlandse en Latijnse namen en links naar detailkaarten: nl.wikipedia.org/wiki/lijst_van_sterrenbeelden 25 februari 2013 Waarnemingen 7 Met het blote oog Oriënteren aan de hemel met sterrenbeelden Zon, maan, planeten, kometen, meteoren Poollicht Doe aan onderzoek mee met je eigen computer Kleuren van sterren Sterrenhopen, bijv. Zevengesternte, Hyaden (later op sheet over de Winterzeshoek). De Melkweg, ons eigen sterrenstelsel Melkwegstelsels: Andromedanevel (bijna 3 miljoen lichtjaar, =M31 bij Herfstvierkant). In de tropen en zuidelijker ook de Magelhaense Wolken, satellieten van onze Melkweg. Perifeer zien: gevoeligste plek netvlies niet in het midden, kijk dus iets naast zwakke objecten, zie paragraaf op: www.kometen.nl/waarnemen-van-een-komeet/ www.sterrenkunde.nl/deepsky/bestanden/mooiste10objecten.pdf 25 februari 2013 Waarnemingen 8 4
De Zon Zonnevlekken Verduisteringen (Beide zien met krachtige UV bescherming) Totale eclips Vormen ondergaande zon door straalbreking in de atmosfeer Groene straal/green flash (paar seconden) Bijzonnen, halo s, regenbogen etc. ( groothoekfoto) 25 februari 2013 Waarnemingen 9 Poollicht Zo kan het in Nederland zijn. Vaker laag en wit. Sterren schijnen er doorheen, het beweegt langzaam. 80-1000 km hoog. Kansen bezien op www.poollicht.info/ 25 februari 2013 Waarnemingen 10 5
Lichtende nachtwolken (foto KNMI) Zomernachten, gewone wolken (tot 10 km) donker. In het noorden schijnt de zon nog op ijswolken op 80 km hoog. Sterren schijnen er doorheen. 25 februari 2013 Waarnemingen 11 Meteoorsporen weerkaatsen verre tv-zenders Werkgroep Meteoren KNVWS geeft van aanstaande meteoorzwermen diagram met verwachte aantallen/uur http://werkgroepmeteoren.nl/ 25 februari 2013 Waarnemingen 12 6
Leken helpen wetenschap met hun pc Door registratie op https://www.zooniverse.org/ en dan zelf kiezen wanneer en hoe lang je iets wilt doen. Er doen al meer dan 792000 mensen mee. Je krijgt foto s of grafieken op het scherm en doet een eenvoudige beoordeling via antwoordopties Zoouniverse heeft onderzoekprojecten in de groepen Space Climate Humanities Nature Biology. Hierna vijf uit Space 25 februari 2013 Waarnemingen 13 Galaxyzoo en Milky Way project Foto s sterrenstelsels op grote afstand Rechtsonder buttons over vorm etc. Er volgen nog buttons in drietallen Deepsky foto s van bubbles en nevels onderzoeken, zet de kruisdraad en kies met buttons. 25 februari 2013 Waarnemingen 14 7
Moonzoo en Planet 4 (Mars) Maankratertjes, rotsblokken en andere details aanwijzen, afmeting aangeven, etc. Details op Mars klasseren. Zie bijv. links button Fan (waaier) en rechtsboven het zwarte windspoor. 25 februari 2013 Waarnemingen 15 Planethunters Sterk vergrote variaties in helderheid van een ster. Er passeren vragen over constante (maar met ruis) of wisselende helderheid, en tenslotte de vraag naar overgang verschijnselen. Hier No Links enkele voorbeelden van nauwe spikes omlaag: mogelijke passage van planeet voor de ster 25 februari 2013 Waarnemingen 16 8
25 februari 2013 Waarnemingen 17 25 februari 2013 Waarnemingen 18 9
Ver weg steeds zwakker Omgekeerd: middellijn objectief 2x licht opvangend oppervlak 4x ster van bepaalde (absolute) helderheid 2x zo ver te zien 25 februari 2013 Waarnemingen 19 Kijker uittreepupil (mm) = middellijn objectief (mm) / vergroting uittreepupil 7x50 veldkijker is 50/7 = ca. 7 mm voor sterrenkijken uittreepupil niet groter dan onze pupil (kinderen tot 8 mm, ouderen 5 mm) www.verrekijker.eu/index.php?main=informatie&pageid=6 te groot, dan hemelachtergrond minder donker, geeft contrastverlies bijv. bij neveltjes; neem bijv. grotere vergroting eventueel diafragma voor objectief van karton of uitgesneden dop lees voor uw telescoopkeus www.dekoepel.nl/sterrenkijker/ brandpuntsafstanden f: objectief < f-obj ><f-ocu> oculair 25 februari 2013 Waarnemingen 20 10
25 februari 2013 Waarnemingen 21 Neem een zoeker bij een telescoop Groot veld en kruisdraad vergemakkelijkt zoeken Uitlijning goed fixeren met 6 schroeven (soms 3 en een nauwe ring) 2 schroeven tegen veren niet stabiel (op onderste foto) Red dot zoeker (voor op onderste foto) heel handig. Door het vizier zie je rode lichtpunt geprojecteerd aan de hemel. Links staan alle oculairen haaks voor ontspannen omhoog kijken (koop je zenitprisma voor, soms zit er een scheve hulpspiegel in de kijker) 25 februari 2013 Waarnemingen 22 11
Lichtbreking (refractie) Hemellichaam dus onder de horizon als we het zien opkomen of ondergaan Hier ook duidelijk dat uitdoving helderheid (extinctie) naar horizon sterker wordt, je ziet daar geen zwakke sterren Bij horizon ook meer luchtonrust: sterren twinkelen (puntbronnen), planeten niet (zijn minuscule schijfjes) 25 februari 2013 Waarnemingen 23 Galileïsche manen Jupiter in de veldkijker Slingerdiagrammen met de beweging van de vier helderste manen in een maand Diagram haal je uit hemel.waarnemen.com/jupiter/ jupsat.php Let op, kies op de website: - links Oost, rechts West voor verrekijkers - links West, rechts Oost voor omkerende telescopen (zo zijn ook de diagrammen in de Sterrengids) 25 februari 2013 Waarnemingen 24 12
Over de hemelbol werken we in hoeken elevatie (hoogte) 90 graden = zenit, 0 = horizon azimut (kompasrichting) rond=360, noord=0, oost=90, zuid=180, west=270 1 = 60 (minuten) = 3600 (seconden) 25 februari 2013 Waarnemingen 25 Draaiïng Aarde en hemel 25 februari 2013 Waarnemingen 26 13
Verschil zomer- en winterhemel 25 februari 2013 Waarnemingen 27 Circumpolaire sterren Poolster staat vrijwel in het verlengde van de aardas Poolster beweegt nauwelijks door de aarddraaiïng Rond de Poolster circumpolaire sterren (nooit onder) Poolshoogte = geografische breedte, dus naar het noorden meer circumpolair Naar het zuiden juist meer sterren zuid van de hemelequator, bij de evenaar geen circumpolaire sterren Rond zuidpool als bij noordpool. Er is geen heldere ster bij zuidpool 25 februari 2013 Waarnemingen 28 14
Schijnbare dagelijkse beweging Maan anders dan sterren Dagelijks verschil voor sterren door schijnbare beweging Zon (het kleine pijltje naar linksboven) 25 februari 2013 Waarnemingen 29 Draaibare sterrenkaart: zet tijd bij datum o Let op zomer- of wintertijd o Bij gebruik rode zaklamp tegen verblinding: maak rode markeringen zwart met watervaste pen o Kijk van stukje horizon tot midden = zenit o Kaart boven je hoofd met Noord naar Noord heeft de juiste stand als verkleinde hemelkoepel o Bij zuidpunt lees je de lokale sterrentijd (je kunt er ook sterrentijd instellen van voorbeelden in latere slides in deze presentatie) 25 februari 2013 Waarnemingen 30 15
Deel steratlas met Melkweg en Andromedanevel 25 februari 2013 Waarnemingen 31 Lokale Sterrentijd of Sidereal Time is in de volgende kaarten afgekort als ST (achteraan de handout wordt de tabel herhaald op A4 formaat) 25 februari 2013 Waarnemingen 32 16
Hulplijnen rond de Grote Beer (ST 10 u) Sterrentijd 10 uur valt elke dag op een iets andere *) zonnetijd en hoort steeds bij dezelfde stand van de hemel *) dagelijks verschil (24 u x 60 min)/365 dagen = ca. 4 min. 25 februari 2013 Waarnemingen 33 Dissellijn om ST 21u (Grote Beer = ook Wagen) 25 februari 2013 Waarnemingen 34 17
Geen Zuidpoolster, wel zuidpoolwijzer 25 februari 2013 Waarnemingen 35 25 februari 2013 Waarnemingen 36 18
25 februari 2013 Waarnemingen 37 25 februari 2013 Waarnemingen 38 19
25 februari 2013 Waarnemingen 39 Grote Beer > Poolster > Cassiopeia (ST 22 u) 25 februari 2013 Waarnemingen 40 20
Sterrentijdklok met 24-uurswijzer 25 februari 2013 Waarnemingen 41 Websites Astroweer gunstig? Wolkenradar zet je s nachts op infrarood: http://wolken.buienradar.nl/ Zonnevlekken en uitbarstingen sohowww.nascom.nasa.gov/data/realtime/realtime-update.html Google Moon www.google.com/moon/chartinfo.html Seti, zoek extraterrestrial life setiathome.berkeley.edu/ met de idle time van uw pc. Meer dan 1,2 miljoen deelnemers met 3 miljoen computers, tot wel 700 TeraFLOPS, na 2000 tijdlang grootste rekenproces ter wereld. Heavens above, kunstmanen, kometen etc. voor je woonplaats/vakantieadres www.heavens-above.com De NL en Belgische hemel hemel.waarnemen.com/ Zoom in op sterrenstelsels www.gigagalaxyzoom.org/b.html Kometen voor veldkijker/telescoop www.aerith.net/comet/future-n.html 25 februari 2013 Waarnemingen 42 21
Hulpmiddelen Praktische zaken www.sterrenkunde.nl Brochures, o.a. waarnemen met gewone verrekijker www.sterrenkunde.nl/jwg-old/brochures/ Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde (KNVWS) www.astro.rug.nl/~nvws/ (in ontwikkeling: www.sterrenkunde.nl/knvws ) De Koepel www.dekoepel.nl/ levert hulpmiddelen: - Sterrengidsen, boeken - Verrekijkers - Telescopen en toebehoren - Eclipsbrillen - Astrosolarfolie voor kijkerobjectieven tot 10 cm om naar de zon te kunnen kijken - Software 25 februari 2013 Waarnemingen 43 Te bezoeken Blaauw Sterrenwacht www.rug.nl/research/kapteyn/sterrenwacht/ Volkssterrenwacht Burgum www.streekmuseumvolkssterrenwachtburgum.nl/ Planetron Dwingeloo www.planetron.nl/ Planetarium Franeker www.planetarium-friesland.nl/ Radiosterrenwacht Dwingeloo, soms open dagen www.astron.nl/about-astron/press-public/news Vrijwilliger voor Dwingeloo: www.camras.nl/ Kijk verder op www.dekoepel.nl/adressen.html (ook buiten de KNVWS) En www.dekoepel.n./sterrenkijkdagen.html op 15, 16, 17 maart 2013 25 februari 2013 Waarnemingen 44 22
Literatuur College Het Evaluerend Heelal www.astro.rug.nl/education/evoluerend_heelal.html Heinz Baltes, Die Sternbilder des nördlichen Fixsternhimmels, Walter-Hohmann-Sternwarte, Essen, 1986. (Niet meer verkrijgbaar). (Het boekje geeft veel handige hulplijnen, zoals eerder slide Grote Beer > Poolster > Cassiopeia). Andere figuren van Baltes volgen hierna. Er zijn verschillende objecten voor veldkijker of telescoop ingetekend (bijv. nummers uit de lijst van Messier) Voor de gegeven sterrentijd ST kun je de figuren vergelijken met een draaibare sterrenkaart. Gedraaid is een figuur ook voor/na die sterrentijd bruikbaar. Hemelcoördinaat (soorten coördinaten aan de hemel) http://nl.wikipedia.org/wiki/hemelco%c3%b6rdinaat 25 februari 2013 Waarnemingen 45 ST 23.30 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 46 23
ST 10.30 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 47 ST 22 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 48 24
ST 11.30 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 49 Met wat draaien voor ST 20 tot 23 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 50 25
Moet je op de kop houden, is dan voor ST 1 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 51 Moet je op de kop houden, is dan voor ST 2 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 52 26
`ST 10 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 53 ST 9.30 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 54 27
ST 19 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 55 ST 23.30 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 56 28
ST 21 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 57 ST 21 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 58 29
ST 13 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 59 ST 2 3 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 60 30
ST 2 3 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 61 ST 5.30 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 62 31
ST 2 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 63 ST 5 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 64 32
ST 6 uur 25 februari 2013 Waarnemingen 65 33