Transitie-aanpak: groot denken, klein doen

Transcriptie

1 (DRIFT) ( Transitie-aanpak: groot denken, klein doen Prof.dr.ir. Jan Rotmans Transumo, Mobilion,,

2 Transitie fundamentele verandering van structuur, cultuur en werkwijzen op systeemniveau structuur: cultuur: werkwijzen: institutionele opbouw, macht dominant perspectief routines, regels, gedrag fundamentele omslag in denken en handelen op systeemniveau middel om tot duurzamer systeem te komen

3 Transitiepatroon regime: niche: dominante structuur, cultuur en werkwijzen met macht en gevestigde belangen opkomende, afwijkende structuur, cultuur en werkwijzen op klein schaalniveau niche wil macht ontwikkelen en het bestaande regime overnemen; regime beschermt zich daartegen door de niche onschadelijk te maken of op te nemen transitie = regime-wisseling = machtswisseling

4 Transitiepatroon een transitie mislukt als de structurele verandering vanuit het regime plaatsvindt met alleen regime-partijen een kalkoen zal zichzelf niet slachten een transitie mislukt als de structurele verandering vanuit niches plaatsvinden met alleen niche-partijen muis en olifant stampen samen op de brug een transitie kan lukken als niche-partijen en veranderingsgezinde regime-spelers elkaar vinden en gaan samenwerken

5 Hoe komen transities tot stand? begint met kleinschalige onderstroom kleine groep visionairs haakt aan op bovenstroom onderstroom en bovenstroom vormen een draaggolf mensen in wisselwerking met systemen maken gezamenlijk een schaalsprong

6 Voorbeelden van transities Watertransitie van water keren naar water accomoderen Energietransitie van fossiele naar duurzame energievoorziening Zorgtransitie van curatieve naar preventieve zorg

7 Multi-fase concept Systeem indicator Acceleratie Take off Voorontwikkeling Stabilizatie tijd

8 Multi-level concept Macro-niveau - autonome ontwikkelingen - globale trends Meso-niveau - regime - regels, wetten, beleid Micro-niveau - praktijken - experimenten, projecten

9 Transitieaanpak - identificeer kleine groep koplopers [niche / regime-spelers] - creëer er beschermde omgeving voor koplopers - opereer buiten het politiek-bestuurlijke schootsveld [arena] - ontwikkel macro-visie en koppel die aan micro-experimenten - vorm nieuwe coalities/netwerken rondom arena - bouw maatschappelijke druk op via beweging [beweging]

10 Transitiemanagement Evaluatie, monitoring en leren Inrichting en ontwikkeling van transitie-arena Opzetten en uitvoeren van transitie-experimenten en projecten Ontwikkeling van duurzaamheidsvisies en transitieagenda s

11 Transitie arena beschermde (geen gesloten) innovatie omgeving bestaat voor ca. 70% uit niche spelers en ca. 30% regime spelers is dynamisch netwerk met tijdelijke status is leeromgeving gericht op experimenteren en sociaal leren is geen polderoverlegclub,, maar instrument voor sturing

12 Maatschappelijke sturing horizontale sturing thematische arena s [arena s s van arena s] verticale sturing van strategie naar uitvoering [macro micro] coalities en netwerken rondom arena s maatschappelijke beweging [draagvlak] van 10 naar 1000 mensen in 5 jaar

13 transitie-experiment Klassiek innovatie-experiment experiment Transitie-experiment experiment Uitgangspunt Kenmerk van probleem Perspectief Doel Methode Leren Actoren Management context Innovatie marktrijp maken a priori bepaald en Enkelvoudig Korte en middellange termijn Innovatie Testen, demonstreren 1 e orde, individueel (enkele domeinen) Onderzoekers/ingenieurs Klassiek projectmanagement Maatschappelijke opgave Onzeker en complex Lange termijn Duurzame Systeeminnovatie Exploreren, zoeken, leren 2 e orde, collectief (meerdere domeinen) Maatschappelijk complete alliantie Transitiemanagement; visies, arena s s & paden

14 Transitie-experimenten - verdiepen - verbreden - opschalen drie mechanismen om transitie-experimenten experimenten te sturen [zoveel mogelijk leren van een experiment] [herhalen van een experiment in andere context] [beïnvloeden van het regime: structuur, cultuur, werkwijze]

15 nut van transities voor Transumo? plaatst projecten in een lange-termijn perspectief maakt koppeling mogelijk met transitie-opgave middel om tot duurzame systeemwijziging te komen vergroot kans op opschaling van projecten

16 Voorbeeld: Spitsmijden proefproject om automobilisten te verleiden om het wegverkeer te mijden in de spits mechanisme: variabele beloning van goed gedrag gaat in tegen mainstream (straffen) doel: nieuwe inzichten in het mobiliteitsgedrag van personen in relatie tot financiële prikkels, gedragsalternatieven en mobiliteitsbehoeften

17 Is Spitsmijden een transitie-experiment? draagt het bij aan maatschappelijke transitie-opgave? is het experiment gericht op zoeken en leren? is het experiment op te schalen? is een maatschappelijk complete alliantie gevormd? zijn koplopers / wegbereiders geselecteerd? (nog) niet

18 Hoe kun je Spitsmijden transitioneren? 1. maak inschatting van de effecten van invoering op grote schaal maatschappelijke kosten/baten draagvlak bij uiteenlopende actoren 2. vertaal dit in integrale duurzaamheidsvisie - bijdrage aan duurzame mobiliteit - ambitieuze lange-termijn opgave [2030 termijn opgave [ ] 2050]

19 Hoe kun je Spitsmijden transitioneren? 3. ontwikkel een strategie voor opschaling wat als je 1000 van dit soort experimenten doet? maak krachtenveld analyse van niche-spelers en regime- spelers: zoek juiste verhouding 4. richt een transitie-arena arena in - breng koplopers en wegbereiders bij elkaar - voldoende ruimte voor nieuwe belangen (niche-spelers) en gevestigde belangen (regime-spelers)

20 Voorbeeld: people movers op weg klassiek innovatieproject ontwikkeling van zelfsturende voertuigen die technisch gesproken veilig, goedkoop, milieuvriendelijk, snel en efficiënt mensen vervoeren binnen stad hoe vorm je zo n project nu om tot transitie-experiment? experiment? zodanig dat het project een bijdrage levert aan een duurzaam mobiliteitssysteem?

21 Waar wil je uiteindelijk naar toe? start in Almere op drie locaties uitbreiding naar Almere op stedelijk niveau herhaling in andere plaatsen: Amsterdam, Rotterdam daarna introductie op landelijk niveau

22 Verdiepen Proces transitioneren van uitvoeringsproject naar leerproces Resultaat open leerproces met behoud van deliverables en deadlines POW binnen transitieopgave bijdrage aan de transitie klantgericht collectief vervoer

23 Verbreden Proces Innovatie-experiment experiment herhalen in nieuwe context en domeinen Resultaat POW Clusters van innovatie-experimenten experimenten Nu Functie: Openbaar vervoer Domein: Verkeer- en vervoer Coalitie: Bekende partners vv- wereld Verbreding Functie: Individueel vervoer, goederen, diensten Domein: Recreatie, handel, industrie, landbouw koppelen aan anderetransumo experimenten Coalities: Nieuwe partners buiten vv-wereld

24 Opschalen Proces Resultaat POW De verschillende innovatie-experimenten experimenten vormen een nieuwe dominante, stabiele en invloedrijke structuur op meso-niveau) Structurele verandering op meso-niveau Cultuur: inwoners Almere zien pm s s als volwaardig vervoersmiddel Werkwijze: bestemmingsplannen Almere gaan mede uit van pm s Structuur: pm s s vast onderdeel van mobiliteitssysteem in Almere

25 Nationale en Europese netwerken gericht op het optimaliseren van logistieke netwerken, met als doel hogere controle, efficiëntieverhoging, kostenverlaging en een hogere besturing en beheersing Bij systeemoptimalisatie probeert men het maximale rendement uit het systeem te halen: men probeert het huidige systeem zo lang mogelijk in stand te houden Bij systeeminnovatie probeert men het huidige systeem te vervangen door een nieuw systeem

26 Nationale en Europese netwerken Transitie De term transitie wordt niet accuraat gebruikt transitie wordt gebruikt als synoniem voor verandering in plaats van een structurele verandering niet duidelijk is welk systeem men wil transitioneren gebruik van begrip transitie is daardoor betekenisloos

27 Nationale en Europese netwerken Duurzaamheid begrip duurzaamheid wordt eenzijdig gebruikt nadruk ligt op profit :: economische rentabiliteit weinig aandacht voor mens, milieu en omgeving vraagsturing (gericht op wensen van eindgebruiker) staat vaak op gespannen voet met duurzaamheid (gericht op wensen van maatschappij en milieu)

28 Nationale en Europese netwerken Innovatie richt zich vooral op technologische innovatie grootste uitdaging ligt in bestuurlijke innovatie men betrekt vooral grote spelers bij proces (regime spelers) en weinig kleine spelers (niche spelers) proces aanpak niet echt innovatief

29 Dwarsdoorsnedes begrip transities wordt gebruikt als excuus truus projecten zijn vooral gericht op systeemoptimalisatie strakke project aanpak met deadlines en deliverables verhoudt zich slecht tot open proces aanpak juiste verhouding tussen regime-spelers (grote machtspartijen) en niche-spelers ontbreekt

30 Aanbevelingen betrek regime-spelers bij experimenten haal deel van weerstand in huis betrek niet alleen spelers erbij met deelbelangen duurzaamheid als overkoepelend belang ontwikkel samenhangende visie op duurzaamheid visie als kompas voor opschalingsstrategie ontwikkel strategie voor opschaling experiment leren is het belangrijkste resultaat!