DSM-5: Nieuw, maar ook beter?

Transcriptie

1 DSM-5: Nieuw, maar ook beter? Arq Herfstsymposium vrijdag 25 november Diagnostiek van traumatische rouw Dr. Geert Smid Prof.dr. Paul Boelen 1

2 Overledenen door uitwendige oorzaak in 2015 ( 200) Overledenen door uitwendige oorzaak in 2015 (< 200)

3 Traumatisch verlies en traumatische rouw Traumatisch verlies Dood van een (of meerdere) naaste(n) in de context van een traumatische gebeurtenis Moord, suïcide Oorlog, terreur, ramp, ongeval, misdaad Ziekte Traumatische Rouw Psychische klachten na traumatisch verlies Persisterende complexe rouwstoornis (PCRS) Posttraumatische stressstoornis (PTSS) Depressie 5 Persisterende Complexe Rouwstoornis: Definitie van traumatische rouw (DSM-5) Meemaken van overlijden van een dierbare met wie een hechte relatie bestond Met traumatische rouw Rouw na overlijden door moord of suïcide met persisterende kwellende preoccupaties over de traumatische aard van het overlijden (dikwijls in reactie op situaties die herinneren aan het verlies), waaronder de laatste momenten van de overledene, de mate van lijdensdruk en verminking, of de kwaadaardige of opzettelijke achtergrond van het overlijden 6 3

4 PTSS: Definitie van trauma (DSM-5) Blootstelling aan: Feitelijke of dreigende dood Ernstige verwonding of Seksueel geweld Op een (of meer) van de volgende manieren: 1. Zelf ondergaan van de psychotraumatische gebeurtenis(sen) 2. Persoonlijk getuige zijn geweest van de gebeurtenis(sen) terwijl zij anderen overkwamen 3. Vernemen dat de psychotraumatische gebeurtenis(sen) een naast familielid of goede vriend(in) is (zijn) overkomen. Bij de feitelijke of dreigende dood van een familielid of vriend(in) moet de gebeurtenis gewelddadig zijn of een ongeval betreffen 4. Ondergaan van herhaaldelijke of extreme blootstelling aan de afschuwwekkende details van de psychotraumatische gebeurtenis(sen) (zoals bij hulpverleners die stoffelijke resten moeten verzamelen; politieagenten die herhaaldelijk worden geconfronteerd met de details van kindermisbruik) 7 Depressieve stoornis: Noot over verlies (DSM-5) Reacties op een belangrijk verlies (b.v. van dierbare, financieel, door ramp, ziekte of handicap) kunnen lijken op een depressieve episode De aanwezigheid van een depressieve episode naast de normale reactie op verlies moet zorgvuldig worden overwogen 8 4

5 Depressieve stoornis: Noot over rouw (DSM-5) Bij het onderscheid tussen rouw en een depressieve episode is het zinvol te overwegen dat het gevoel dat bij rouw op de voorgrond staat, een gevoel van leegheid en verlies is, terwijl bij een depressieve episode een aanhoudende sombere stemming en zich niet kunnen voorstellen ooit weer blijdschap of plezier te ervaren op de voorgrond staan. De somberheid bij rouw neemt naar verwachting na enkele dagen tot weken in intensiteit af en steekt bij vlagen op, in golven van verdriet. Deze golven gaan doorgaans gepaard met gedachten over of herinneringen aan de overledene. De sombere stemming van een depressieve episode is meer aanhoudend en niet gebonden aan specifieke gedachten of een bepaalde gepreoccupeerdheid. Het verdriet horende bij rouw kan gepaard gaan met positieve emoties en humor die niet kenmerkend zijn voor het allesdoordringende verdrietige en ellendige gevoel dat typerend is voor een depressieve episode. De gedachte-inhoud die samengaat met rouw, kent doorgaans eerder een preoccupatie met gedachten en herinneringen aan de overledene dan de zelfbekritiserende of pessimistische ruminaties die zich bij een depressieve episode voordoen. Bij rouw blijft het gevoel van eigenwaarde doorgaans intact, terwijl een depressieve episode gewoonlijk gepaard gaat met gevoelens van waardeloosheid en zelfhaat. Als er sprake is van zelfminachting bij rouw, betreft het doorgaans een gevoel van falen ten opzichte van de overledene (bijvoorbeeld niet vaak genoeg op bezoek zijn geweest, niet hebben gezegd hoeveel deze voor de betrokkene heeft betekend). Als een nabestaande over de dood en doodgaan nadenkt, zijn deze gedachten meestal gericht op de overledene en gaan ze mogelijk over het verenigd worden met de overledene, terwijl bij een depressieve episode de gedachten zich toespitsen op het beëindigen van het eigen leven omdat de betrokkene zich waardeloos en het leven onwaardig voelt, of niet in staat is met de last van de depressiviteit om te gaan. 9 Symptomen van Persisterende Complexe Rouwstoornis Kernsymptomen (1) Kwellend verlangen Emotionele pijn Preoccupatie met de overleden dierbare Preoccupatie met gebeurtenissen die tot dood hebben geleid Reactief verdriet om het verlies (0-6) Moeite met accepteren van het verlies Ongeloof of vervlakking Moeite met ophalen van positieve herinneringen aan de overledene Bitterheid of boosheid Zelfverwijt Vermijding van herinneringen aan het verlies Sociale / identiteitsontwrichting (0-6) De wens om te sterven om bij de overledene te kunnen zijn Moeite om andere mensen te vertrouwen Zich alleen voelen of onthecht van andere mensen Gevoel dat het leven leeg, betekenisloos is sinds verlies Verwarring over de eigen rol in het leven, of verminderd gevoel van identiteit Verminderde interesse in activiteiten 10 5

6 Symptomen van PTSS Intrusieve symptomen (1) Persistente vermijding van stimuli (1) Negatieve veranderingen in cognities en stemming (2) Veranderingen in arousal en reactiviteit (2) Zich opdringende herinneringen aan het trauma Dromen over het trauma Zich voelen of zich gedragen alsof het trauma zich herhaalt Intense spanning of lichamelijke reacties bij prikkels die lijken op het trauma Vermijden van gedachten, gevoelens of gesprekken of van activiteiten, plaatsen of mensen die doen denken aan het trauma Onvermogen zich een belangrijk aspect van het trauma te herinneren Negatieve verwachtingen Vertekende cognities over het trauma Persisterende angst, afschuw, boosheid, schuld, schaamte Verminderde activiteiten Onthechting of vervreemding Onvermogen om positieve gevoelens te ervaren Irritatie of woedeuitbarstingen Roekeloos of zelfdestructief gedrag Extreme waakzaamheid Ernstige schrikreacties Concentratie problemen Moeite met inslapen of doorslapen 11 Symptomen van depressie Kernsymptomen (1) Depressieve stemming Verlies van interesse of plezier Bijkomende symptomen (3-4) Verlies of toename van eetlust, gewicht Slapeloosheid of hypersomnie Psychomotorische agitatie of remming Uitputting, energieverlies Gevoelens van waardeloosheid of schuld Verminderd vermogen tot nadenken of concentreren Preoccupatie met dood of suïcide 13 6

7 Wanneer kun je de diagnose stellen? Tijd sinds het verlies Posttraumatische stressstoornis: > 1 maand Persisterende complexe rouwstoornis: > 12 maanden (6 maanden bij kinderen) Depressie: > 2 weken 14 Codering (DSM-5) Posttraumatische stressstoornis Andere gespecificeerde psychotrauma- of stressorgerelateerde stoornis: Persisterende complexe rouwstoornis (kan niet worden gediagnosticeerd met PTSS!) 296.xx Depressieve stoornis 296.2x: Eenmalige episode 296.3x: Recidiverend 15 7

8 PCRS PTSS Depressie Gevoelens Verlangen Gemis Wanhoop Angst Somberheid Anhedonie Gedrag Zoekgedrag Vermijding van angstwekkende situaties/stimuli Waakzaamheid Inactiviteit Suïcidale ideatie 17 Twee casusvignetten 18 8

9 Traumatic Grief Inventory (TGI) Diagnostiek van PCRS (DSM-5) en PGD (ICD-11) Self Report: TGI-SR (Boelen, P. A., & Smid, G. E. (in press). The Traumatic Grief Inventory Self Report version (TGI-SR): Introduction and preliminary psychometric evaluation. Journal of Loss and Trauma.) In 9 talen beschikbaar Clinician Administered: TGI-CA Deel 1: Het verlies van naasten waarmee de persoon is geconfronteerd Deel 2: In welke mate de persoon rouwreacties ervaart gerelateerd aan het meest pijnlijke verlies (18 items) 21 Traumatic Grief Inventory (TGI) items 1.Ik had plots opkomende gedachten en beelden die te maken hadden met zijn/haar dood. 2.Ik had intense gevoelens van emotionele pijn, verdriet, of golven van rouw. 3.Ik voelde een zeer sterk verlangen naar hem/haar. 4.Ik voelde verwarring over mijn rol in het leven of een verminderd gevoel van eigenwaarde. 5.Ik had moeite om zijn/haar dood te aanvaarden. 6.Ik vermeed plaatsen, voorwerpen, of gedachten die mij eraan herinneren dat hij/zij dood is. 7.Ik had moeite om mensen te vertrouwen. 8.Ik voelde me bitter gestemd of boos over zijn/haar dood. 9.Ik had moeite om door te gaan met mijn leven (bijvoorbeeld door nieuwe vrienden te maken, nieuwe interesses te ontwikkelen). 10.Ik voelde mij verdoofd. 11.Ik vond het leven leeg en zonder betekenis zonder hem/haar. 12.Ik voelde me geschokt of verbijsterd over zijn/haar dood. 13.Ik merkte dat mijn functioneren (in mijn werk, privéleven en/of sociale leven) ernstig is verslechterd ten gevolge van zijn/haar dood. 14.Ik had plots opkomende gedachten en beelden die te maken hebben met de omstandigheden waaronder hij/zij is overleden. 15.Het lukte mij niet goed om stil te staan bij positieve herinneringen aan hem/haar. 16.Ik had negatieve gedachten over mijzelf die verband houden met zijn/haar dood (bijvoorbeeld gedachten over zelfverwijt). 17.Ik had de wens om zelf te sterven, om bij hem/haar te kunnen zijn. 18.Ik voelde mij alleen of voelde afstand tot andere mensen. 22 9

10 Persistent complex bereavement disorder and Prolonged grief disorder Persistent complex bereavement disorder and Prolonged grief disorder 10

11 Traumatische Rouw Separatie stress Traumatische stress Intense separatiepijn Moeite de onomkeerbaarheid van de separatie te begrijpen en te accepteren Blijvende behoefte aan hereniging Perceptie van dreiging Herbeleving van de traumatische gebeurtenis Vermijding van situaties die aan het trauma doen denken 26 11

12 Kenmerken van het traumatische verlies Cognitieve verwerking en hechtingsreacties Onvoldoende integratie van de herinnering aan het traumatische verlies Negatieve interpretatie van het traumatische verlies Stresssensitiviteit Separatiewanhoop en traumatische angst Traumatische Rouw Pogen wanhoop/angst te vermijden Pijlen betekenen: leidt tot beïnvloedt houdt in stand Beknopte Eclectische Psychotherapie voor Traumatische Rouw (BEP-TG) 28 12

13 Dagbehandeling Traumatische Rouw Centrum '45 29 Zorgketen Traumatische Rouw Verlies, Trauma, Stress, Migratie PCRS, PTSS, Depressie Dagbehandeling Traumatische Rouw Landelijk Centrum Traumatische Rouw (LCTR) Verlies, Trauma, Stress Verlies, Trauma Verlies PCRS, PTSS PCRS Normale rouw BEP-TG Rouwgerichte CGT EMDR met Cognitieve Therapie Informatie, Screening, Verwijzing Netwerk Traumatisch Verlies van het LCTR Nazorg Contact Punt, IVC, Huisarts, Slachtofferhulp, GV-ers Stressoren Comorbiditeit Interventie Kader 31 13

14 Landelijk Centrum Traumatische Rouw Diemen Utrecht Groningen 32 Partners per 1 januari 2014: Stichting Centrum '45 PDC Equator Foundation IVP Impact Cogis War Trauma Foundation Stichting Stichting Pelita Samenwerking binnen Arq: Arq Research Arq Educatie 14